Hozirgi zamon ingliz tili grammatikasida”both, neither, either” so`zlarini ishlatilishi mavzusidagi

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	99.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Hozirgi zamon ingliz tili grammatikasida”both, neither, either” so`zlarini ishlatilishi mavzusidagi

Купить

KIRISH Men bitiruv malakaviy ishimni kirish qismini boshlashdan oldin kelajagi buyuk Mamlakatimizda Yurtboshimiz Islom Karimov tashabbusi va bevosita rahnamoligida xalqimizning hech kimdan kam bо`lmasdan tinch- totuv yashashi va farovonligi yо`lida amalga oshirilayotgan oqilona va odilona siyosatidan g`urur va iftihorga tо`lib, Prezident kо`rsatmalaridan saboq olish niyatida u kishining keyingi paytlardagi ma`ruza va nutqlari bо`yicha imkon darajasida yozishni maqsadga muvofiq deb topdim. 1. Bu mu q addas vatanda azizdir inson. Ushbu risolada О`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 30 iyundagi “О`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining о`n tо`qqiz yillik bayramiga tayyorgarlik kо`rish va uni о`tkazish tо`g`risida” gi PQ – 1358- son Qarori hamda mamlakatimizda istiqlol yilla

inson huquqlarini himoya qiladigan muassasalarning yaxlit tizimini barpo etish inson huquqlariga oid xalqaro shartnomalar va hujjatlarga qо`shilishda davom etib, ular bо`yicha majburiyatlarni bajarishning mexanizmi yaratildi. Umuman olganda, islohotlar markazida insonning oliy qadriyat sifatida baholanishi mamlakatimiz strategik vazifalariga hamohangdir. Xususan, bu boradagi barcha о`zgarishlarni mazmun - mohiyati ham inson va uning qadr- qimmatini kо`tarish bilan bog`liq. Vatan va inson manfaati - oliy maqsad. О`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov: “Bugun biz tarixiy davrda – xalqimiz о`z oldiga ezgu va ulug` maqsadlar qо`yib, tinch osoyishta xayot kechirayotgan, avvalambor, о`z kuch va imkoniyatlariga tayanib, demokratik davlat va fuqarolik jamiyat qurish yо`lida ulkan natija

Mustaqillik – demokratik islohotlar kafolati. Prezident Islom Karimov asoslab berganidek, mamlakatni yangilash va modernizatsiyalash tadrijiylik va izchillikka erishish kafolat bо`lib xizmat qilishi mumkin. Taraqqiyotning о`zbek modeli rivojlanish tamoyillarini tо`g`ri tanlab olishda asos bо`lib xizmat qildi. Demokratik davlat qurish tamoyillari, ya`ni iqtisodning siyosatdan ustuvorligi, davlatning bosh islohotchilik faoliyati, qonun ustuvorligiga erishish, kuchli ijtimoiy himoyani amalga oshirish, bozor iqtisodiyotiga evolyusion yо`l bilan bosqichma - bosqich о`tish О`zbekistonning strategik rivojlanish uchun asos bо`ldi. Mamlakatimizda milliy davlatchilikni barpo etilishi ham puxta reja asosida bordir. 1992 yilda Asosiy qonunimiz – О`zbekiston Respub- likasining ishlab chiqilishi va qabu

eskicha ong va tafakkur. Qarashlar bilan qurib bо`lmasligini anglab yetish odamlar dunyoqarashining о`zgarishiga olib keladi. 2. Prezident Islom Karimovning 2010 yilda mamlakatimizni ijtimoiy- iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2011 yilga mо`ljallangan eng muhim ustuvor yо`nalishlarga bag`ishlangan О`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma`ruzasidan Bu yil barchamiz ona yurtimiz, О`zbekistonimizning yangi tarixidagi eng buyuk va qutlug` sanalardan biri – Vatanimizning mustaqilligining 20 yillik shonli bayramini keng nishonlaymiz – dedi Mamlakatimiz Prezidenti. Tabiiyki, bu bizdan barcha soha va tarmoqlarda amalga oshirayotgan keng kо`lamli islohotlarimizni atroflicha tahlil etib, kelgusi rejalarimizni aniq- ravshan belgilab olishni talab etadi. Ayni paytda biz о`z v

Biz bugun 2010 yil yakunlarini baholar ekanmiz, avvalo, mamlakatimiz iqtisodiyotining yuqori barqaror о`sish sur`atlari va makroiqtisodiy mutanosibligi saqlanib qolayotganini qayd etishiz zarur. Shuni yana bir bor eslatib о`tmoqchimanki deb, ta`kidlaydi Prezidentimiz, yurtimizda yalpi ichki mahsulotning о`sish sur`atlari 2008 yilda 9 foiz, 2009 yilda 8,1 foiz, 2010 yilda esa 8,5 foizni tashkil etdi. Jahon moliya institutlarining xulosasiga kо`ra, bu dunyodagi eng yuqori kо`rsatkichlardan biri ekan albatta barchamizga mamnuniyat bag`ishlaydi. Keyingi о`n yilda, ya`ni 2000 yilga nisbatan taqqoslaganda, 2010 yilda mamlakatimizda yalpi ichki mahsulot qariyb 2 barobar, aholi jon boshiga hisoblaganda esa 1,7 barobar oshdi. 2010 yilda kasb - hunar kollejlari va akademik litseylarni qurish, rekons

Birgina 2010 yilda byudjet sohasi muassasalari xodimlarining ish haqi, pensiyalar va ijtimoiy nafaqalar, stipendiyalar miqdori 32 foizga, aholining umumiy pul daromadlari esa jon boshiga 1,3 barobar oshdi. 2011 yili mamlakatmizda yalpi ichki mahsulotning о`sish sur`atlari 108,3 foiz, sanoatdagi о`sish – 109,3 foiz, qishloq xо`jaligida – 105,8 foiz hajmida bо`lishi kо`zda tutilmoqda. Inflyatsiya darajasi 7-9 foiz atrofida bо`lishi nazarda tutilmoqda. О`quv jarayoniga keng formatli kommunikatsiya tarmoqlari va internet texnologiyalarini joriy qilish maqsadida О`zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligiga Oliy va о`rta maxsus ta`lim vazirligi, Xalq ta`limi vazirligi bilan hamkorlikda “Elektron ta`lim” milliy tarmog`ini barpo etishni nihoyasiga yetkazish hamda 2011 yilda mamlakatimizning

vohasining ana shunday buyuk tarixini yana bir marta e`tirof etgan holda, viloyatning yer osti va yer usti boyliklari, uning ulkan salohiyati, bunday noyob imkoniyatlarni ishga solish va ularni el- yurtimiz manfaati yо`lida oqilona ishlatish xususida fikr yuritishimiz ayni muddao bо`ladi. Bunda, avvalambor, bu sohada qilayotgan ishlarimizga tanqidiy kо`z bilan qarash va xolisona baho berish asosiy vazifamiz bо`lishi kerak. О`z faoliyatimizga chuqur va atroflicha baho bermasdan, boy berilgan imkoniyatlarni tо`g`ri tahlil qilmasdan va tegishli xulosalarni chiqarmasdan turib, hammamiz yaxshi tushunamizki, boshlagan ishlarimizni davom ettirish, eng muhimi, har qaysimiz о`z joyimizda xalqimizning bizga bildirgan ishonchini oqlashimiz qiyin bо`ladi. Bu haqda gapirar ekanmiz, bir haqiqatni esimiz

Bir sо`z bilan aytganda, Samarqand vohasida keyingi yillarda qurilish va obodonlashtirish ishlarini amalga oshirish uchun barcha manbalar hisobidan qariyb 200 milliard sо`m kapital mablag` yо`naltirildi. Bularning barchasi Samarqand shahri, viloyatdagi tuman va qishloqlarimizning yanada kо`rkam va obod bо`lishida, shu yurtda yashayotgan insonlarning ehtiyojini ta`minlashda salmoqli qadam bо`lib, ayni vaqtda xorijiy sayyoh va mehmonlarning hayrat va havasini uyg`otmoqda. Davlatimiz rahbari mamlakatimizda, jumladan, Samarqand viloyatida qishloqlarimizni har tomonlama taraqqiy toptirish maqsadida katta ishlar amalga oshirilayotgani, ayni paytda bu borada yо`l qо`yilayotgan kamchiliklar, mavjud muammolar va ularning yechimi haqida atroflicha tо`xtalib о`tdi. Samarqand viloyatida namunaviy loyi

Bu kabi kamchiliklar, ayniqsa, elektr energiyasi ta`minotidagi uzulishlar ayrim qishloq vrachlik punktlarida uchrashini hech chidab bо`lmaydigan hol deb baholash kerak. Viloyatda zamonaviy bilim va professional malakaga, tashkilotchilik qobiliyatiga ega bо`lgan, jumladan, О`zbekiston Respublikasi Prezidenti Huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasini bitirgan sh kadrlarga ishonch bildirish, ularning yо`lini ochib berish о`rniga mas`ul lavozimlarga bugungi kun talablariga javob bermaydigan nomzodlarni tavsiya etishdek nomaqbul tajriba kо`llanib kelgan. 4. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi Shu kunlarda barchamiz nihoyasiga yetib borayotgan 2010 yilni yakunlab, Vatanimiz mustaqilligining 20 yilligi nisho

shuningdek, Xalqaro valuta jamg`armasi, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki singari nufuzli xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan e`tirof etilmoqda. Haqiqatan ham, qariyb yigirma yillik mustaqil taraqqiyotimiz mobaynida О`zbekistonda yalpi ichki mahsulotning о`sishi 3,5 barobarni, aholi jon boshiga hisoblaganda esa 2,5 barobarni, aholining real daromadlari 3,8 barobarni tashkil etgani e`tiborga sazovordir. Ayniqsa, ijtimoiy-gumanitar sohada erishilgan marralar – aholini ijtimoiy himoya qilish uchun yо`naltirilgan davlat xarajatlarining 5 barobar kо`paygani, turmush darajasining sezilarli ravishda yaxshilangani va buning natijasida onalar о`limi 2 barobardan kо`proq, bolalar о`limi 3 barobar kamaygani, odamlarning о`rtacha umr kо`rishi 67 yoshdan 73 yoshga, jumladan, ayollarning о`rtacha u

О`zbekistonda mahalliy о`zini о`zi boshqarishning noyob shakli bо`lgan mahalla tizimini shakllantirish masalalariga katta ahamiyat qaratildi. 2007 yilda О`zbekiston Respublikasi Konstitusiyasidan mamlakat Prezidenti bir vaqtning о`zida ijro etuvchi hokimiyat boshlig`i ekanini belgilaydigan normaning chiqarilishi ushbu davrdagi muhim siyosiy-huquqiy voqealardan biri bо`ldi. Bugungi kunda Konstitusiyamizning 89-moddasida “О`zbekiston Respublikasining Prezidenti davlat boshlig`idir va davlat hokimiyati organlarining kelishilgan holda faoliyat yuritishini hamda hamkorligini ta`minlaydi” degan qoida belgilab qо`yilgan. Shundan kelib chiqqan holda, О`zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 98- moddasini quyidagi tahrirda bayon etish taklif qilinadi: “О`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi

О`zbekiston Respublikasi Prezidentining topshirig`iga binoan xalqaro munosabatlarda О`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi nomidan ish kо`radi, О`zbekiston Respublikasi qonunlarida, О`zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlarida nazarda tutilgan boshqa vazifalarni bajaradi. Vazirlar Mahkamasi о`z faoliyatida О`zbekiston Respublikasi Prezidenti va О`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi oldida javobgardir. Vazirlar Mahkamasining faoliyatini tashkil etish tartibi va vakolat doirasi qonun bilan belgilanadi. О `zbekiston Respublikasi Bosh vaziri nomzodi О `zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga saylovlarda eng k о `p deputatlik о `rnini olgan siyosiy partiya yoki teng miqdordagi deputatlik о `rinlarini q о `lga kiritgan bir necha siy

sababchi bo`lgan birgina olmoshlarni olsak, ba`zi olimlar fikricha olmoshlar leksik ma`nosi jihatdan alohida so`z turkumiga ajratish kerak deb hisoblashadi. Sababi ko`pchilik olmoshlar, shu qatorda both, either va neither olmosh sifatida otlik hususiyatiga ega, ba`zi olmoshlar esa sifat bilan umumiy o`xshashlik tomonlari ko`p. Aynan shu fakt ba`zi tilshunos olimlarni olmoshni alohida so`z turkumi sifatida ajratish shart emas , ularni ot va sifat so`z turkumiga tarqatib yuborish kerak degan fikrga olib keladi. Lekin bu fikr muammoni yanada chigallashtirdi. Chunki olmoshlarning boshqa so`z turkumlariga o`xshamaydigan jihatlari bor. Both, either, neither so`zlarini olmosh, ot, sifat, bog`lovchi vazifasida kelib, boshqa olmoshlardan farq qiluvchi o`ziga xos ma`nolarni aniqlash mavzuni dolzarbl

predmetlarni va ularni belgisini hamda predmetlar o`rtasidagi sintaktik aloqalarni qisman ko`rsatib keladi. Har hil so`z turkumlari o`rniga ishlatilsa ham ularga predmet va uning ma`nosini to`g`ridan-to`g`ri ifodalamaydi. Shu sababli both, either, neither so`zlarini olmosh, sifat va boshqa so`z turkumlaridan ma`no, shakl va gapdagi funksiyasi jihatdan farqlanishini sintaktik-semantik tahlil qilish orqali aniqlash ushbu bitiruv malakaviy ishning ilmiyligidir. Mazkur bitiruv malakaviy ishining ilmiy-nazariy xulosalari ingliz tilining nazariy va amaliy grammatikasi fanlari uchun ilmiy qiymatga ega bo`lib, ulardan hozirgi ingliz tilidagi both, either, neither so`zlarining qo`llanilishi mavzusida amaliy mashg`ulotlar o`tishda shuningdek ilmiy maqolalar yozishda foydalanish mumkin. BITIRUV MALAK

Both, either, neither so`zlari gapda bajaradigan turli funksiyalari, ingliz va Amerkalik yozuvchilarning asarlaridan misol qilib olingan misollar sintaktik- semantik tahlil qilish orqali aniqlangan. Xulosada bitiruv malakaviy ishini yozish jarayonida hosil qilingan fikrlar umumlashtirilgan. 16

I BOB. Olmoshlarning morfologik xususiyatlari. 1.1. Hozirgi zamon ingliz tilidagi so`z turkumlari haqida. Har bir tildagi so`zlar anglatgan ma`nosi, morfologik xusuisytlari va gapda bajaradigan funksiyasiga qarab so`z turkumlari deb ataladigan ma`lum guruhlarga bo`linadi. Turli so`z turkumlari turli leksik ma`noga ega bo`ladi. Masalan: fe`llar harakatni bildiradigan so`zlardir. To work-ishlamoq. To go-bormoq. Ot o`z turkumiga kiruvchi so`zlar predmetning nomini bildiradi: Window-deraza. Book-kitob. Sifatlarning predmetning xususiyatlarini belgilarini bildiruvchi so`zlar ekanligi ma`lum. Good-yaxshi. Sweet-shirin. Ba`zi so`z turkumlari turli grammatik kategoriyalarga ega. Masalan: fe`llar mayl, zamon, aspect nisbatan shaxs va son kategoriyalarga ega; otlar son va kelishik kategoriyalariga e

4. Fe`l. 9. Undalma. 5. Olmosh. Yordamchi so`z turkumlari mustaqil so`z turkumlaridan semantik ya`ni ma`no jihatdan farq qiladi. Ular so`zlar o`rtasidagi munosabatni bildiradi yoki so`z yoki gapning ma`nosini kuchaytirish uchun xizmat qiladi. Ular hech qachon gapda mustaqil funksiyani bajarmaydi. Yordamchi so`zlarga qo`yidagilar kiradi: 1. Predlog. 2. Bog`lovchi. 3. Yuklama. 4. Artikl. Mustaqil elementlar shunday so`zlarki, ular o`ziga xos ma`noga egaliklari bilan ajralib turadi: Masalan: ha, yo`q, albatta, oh, nahotki va hokazolar. Ular o`zi qatnashgan gap bilan grammatik aloqada bo`lmaydi. 4 Masalan: •He certainly knows all about it. •U albatta bu haqida hammasini biladi. Mustaqil elementlarning o`zlari yakka holda gap hosil qilishi va gap sifatida kelishi mumkin. Masalan: Yes-ha, No-yo`

deb qaralgan ba`zi so`zlar gapda yordamchi so`z vazifasini bajaruvchi elementlarni o`z ichiga oladi. Masalan: modal fe`llar, ayrim fe`llar gapda mustaqil so`z ham, yordamchi so`z ham bo`lib kelishi mumkin. Masalan: •He looking at me- •U menga qaradi. Bu gapda “to look” fe`li mustaqil fe`l vazifasida kelgan. •He looked tired. •U charchaganga o`xshaydi. Bu gapda esa “to look” fe`li yordamchi so`z ya`ni bog`lovchi fe`l vazifasida kelgan. •I have a car-mening mashinam bor. Bu gapda “to have”-fe`li mustaqil fe`l funksiyasida kelsa; •I had to do it-men buni qilishga majburman, gapida “to have” fe`li modal fe`l, ya`ni yordamchi fe`l bo`lib kelgan. Yana bir misol tariqasida olmoshlarni keltirishimiz mumkin. Chunki bir tomondan olib qaralsa ular barcha mustaqil so`zlar singari gapda alohida sintakt

Tilda mavhum ma`no va mustaqil funksiyaga ega bo`lgan predmetlarni va ularning belgisini hamda predmetning o`rtasidagi sintaktik aloqalarni qisman ko`rsatib kelgan so`z turkumiga olmosh deyiladi. Olmoshlar garchi har xil so`z turkumlari o`rnida ishlatilsa ham ular predmet va ularning ma`nosini to`g`ridan to`g`ri ifodalamaydi. 6 Ingliz tili grammatikasida ham bir qator masalalar tilshunos olimlar tomonidan o`rganilganda turli-baxs munozaralarga sabab bo`lmoqda. Ana shu muammoli masalalardan biri olmoshlardan leksik ma`no jihatdan alohida so`z turkumiga ajratish biroz mushkul. Chunki ko`pchilik olmoshlar otlik xususiyatlariga ega bo`lsa, ba`zilarining sifat bilan umumiy o`xshashlik tomonlari ko`p. aynan shu fakt ba`zi tilshunos olimlari alohida so`z turkumi sifatida ajratish shart emas, ular

U sichqonlarni o`ldiradi va u go`daklarga mehribon bo`ladi, u uyda bo`lgan paytda ular uning dumini qattiq tortishmasa. Substantive olmoshlar son va kelishik kategoriyalariga ega: Masalan: birlikda I, he, she, it; ko`plikda we, you, they; I (nominative case)-me (objective son). He (nominative case)-him (objective son). Masalan: •The girl Glanced back at him over her shoulder and said with great bitterness. (J. Joyce). Qiz unga tikilib orqasiga qaradi va chuqur g`am bilan aytdi. Predmetning belgisini, sifatini aniqlab gapda asosan aniqlovchi vazifasida keluvchi olmoshlar deyiladi. Masalan: •She nodded her head gravely (J. Joyce). U boshini jiddiy holatda irgitdi. •”O my Enemy and Mosher of my cnemy” said the cat…. (R. Kipling). Ey, mening dunshmanim u dushmanimning onasi-dedi mushuk… •”That

Keyingi ikki gapning birinchisidagi “Other” so`zi “girl” so`zini aniqlab, ad`ektiv olmoshi vazifasida kelayotgan bo`lsa, u gapning ikkinchisisda ko`plik qo`shimchasini “-S” ni olganligi hamda aniq artikl “the” bilan ishlatilib, gapda ega bo`lganligi uchun ham substantive olmosh vazifasida kelyapti. 1.3. Olmoshlarning shaxs ko`rsatish va shakl o`zgarishiga ko`ra turlari. 22

Olmoshlar shaxsni ko`rsatishiga ko`ra shaxs bildiradigan va shaxsni bildirmaydigan olmoshlarga bo`linadi. 7 Kishilik, egalik, o`zlik, qisman so`roq va noaniq olmoshlar shaxsni bildiradigan olmoshlarga kiradi. Qolgan olmoshlar ega, shaxs bildirmaydigan olmoshlardir. Shaxs bildiradiga olmoshlar qo`yidagilar: I (me), my; mine; he (him) his; She (her), hers; They (them), hers; They (them) their, theirs; Myself, yourself, himself, herself, ourselves, yourselves, themselves; Who (whom), whose, whoever; Each other, anybody, somebody, everybody, no one va qisman some, any all; Shaxsni bildirmaydigan olmoshlar; it, its, this (these), that (those), such, which, what, whatever, nothing, everything, something etc. “It” kishilik olmoshi faqat yosh bolalarga nisbatan ishlatilgandagina shaxs bildirishi m

Hech qanday grammatik kategoriyalarga ishlatilmaydigan bir xil formadagi such, which, some, no, neither, either, both kabi olmoshlar o`z formasini o`zgartiruvchi olmoshlarga kiradi. Olmoshlar quyidagi tillarga bo`linadi: kishilik olmoshlari, egalik olmoshlari, o`zlik olmoshlari, ko`rsatish olmoshlari, birgalik olmoshlari, emfatik olmoshlar (Emphatic pronouns) so`roq olmoshlari, gumon olmoshlari, nisbiy olmoshlar, bog`lovchi olmoshlar, bo`lishsizlik olmoshlar. Shaxslarni bildirib, of o`rnida qo`llaniluvchi so`zlar kishilik olmoshlari deyiladi. Kishilik olmoshlarining asosiy formalari quyidagilar. Nominativ kelishik. Birlik. Ko`plik. I. I I. We II. You II. You Thou [ ð au ]-sen (arxaik). III. He. III. They. She It Ob`ektiv kelishik. Birlik. I. Me-meni, menga, menda, mendan. II. You-seni, sen

Ma`lum bir shaxsning biror narsaga egalini, biror shaxsga ega ekanligini ko`rsatib keluvchi olmoshlar egalik olmoshlar deyiladi. Oddiy shakl. Birlik. Ko`plik. I. My. I. Our. II. They (arxaik) II. Your. your III. His. III. Their. Her. It. Absolyut shakl. Birlik. Ko`plik. I. Mine. I. Ours. II. Thine. II. Yours. III. His. III. Theirs. Hers. Its. •He is not nice like our friend the squirrel (B. L. Friedman). U bizning do`stimiz olmaxon kabi xushmuomala emas. •Yours are probably as good as his . (H. I. Wells). Balki sizniki unikidan yaxshidir. Ish harakatning bajaruvchisi ham sub`yekt ham ob`yekt ekanligini va gapning egasi biror harakatni o`zi bajarganligini bildiruvchi olmoshlar o`zlik olmoshlari deyiladi. 8 Strukturasiga ko`ra o`zlik olmoshlari qo`shma so`zlarga kiradi. O`zlik olmoshlari ob`

O`zlik olmoshlariga shaxs, son va rod grammatik kategoriyalari bo`lib, ulardan tashqari jonsiz predmetlarga maxsus itself formasi ham ishlatiladi. Shaxs va son kategoriyalari (The category of person and number). Ko`rsatish olmoshlari faqat uchunchi shaxs birlik va ko`plikda ishlatiladi. Gapda asosan ega va aniqlovchi vazifasida keladi. Ko`rsatish olmoshlari so`zlovchiga yaqin yoki uzoqda turgan predmet yoki predmetlarni ko`rsatish uchun qo`llaniladi: This/that These/those. Those, open windows are theirs. (H.I. Wells). U ochiq turgan derazalar ularniki. Ko`rsatish olmoshlari formasini o`zgarishiga ko`ra; I. O`zgaruvchi ko`rsatish olmoshlari: This (these) that (those). II. O`zgarmas ko`rsatish olmoshlari; (such, the same) This book, that book; These books, those books. Birgalik olmoshlari (r

Gapning egasi biroz ishni mustaqil bajarganligini bildiruvchi olmoshlar emfatik olmoshlar deyiladi. Emfatik olmoshlar formulasiga ko`ra o`zlik olmoshlaridan farq qilmaydi. Bu olmoshlar asosan izohlovchi vazifasini o`tab yo egadan keyin yo gapning oxirida keladi. Kishilik olmoshlari yoki ot bilan ifodalangan ega va ularni kuchaytirish uchun ishlatilgan emfatik olmoshlar o`zbek tilida uni o`zi, u yakka o`zi, mustaqil so`zlar yordamida tarjima qilinadi. I myself-men o`zim. He himself-(u) o`zi. She herself-(u) o`zi. It itself- (u) o`zi. We ourselves-biz o`zimiz. You yourselfe-(sen) o`zing. You yourselves-siz o`zlaringiz. They themselves-ular o`zlari. •”A shunt smiled me the flowers!” “Shant menga kulib gullar dedi!” •A flower herself (Galsworthe). Uning o`z guli. Hozirgi ilmiy adabiyotlarda o`

Ba`zan emfatik olmosh kesimdan keyin kelishiga qaramay ma`nosidan uning emfatik olmoshligi sezilib turadi. Masalan: •She laughed herself this good humouredly (J. Joyce). O`sha payt u kuldi yaxshi xursandchilik bilan. Emfatik olmoshlar bu “for” kabi predloglar bilan ham ishlatilishi mumkin. Masalan: by myself for myself o`zim for myself emfatik olmoshi ko`proq to do, to see kabi fe`llari bilan ishlatiladi. •He walked by himself and all places were a like to him. (R. Kipling). U o`z-o`ziga gapirib ketayotgan edi va hamma joylar unga tanish edi. •And while she herself finished mixing the mustard, she gave Mollie a few verbal stabs for her excessive slowness (H. I. Wells). So`roq olmoshlari (Interrogative pronouns). So`roq olmoshlari maxsus so`roq gap tuzish, ergashgan qo`shma gaplarni o`zaro

•It is the Epictetus, who smiles when the last vestige of physical welfare is removed. (Th. Drieser). 10 Epietetus bu oxirgi sukunatni mamnuniyat bilan kulib buzgan kishi. •Worst of all she now began to fell the loneliness of the flat and sech the company of Mis. Vance who liked her exceedingly? (Th. Dreiser). Hammasidan eng yomoni u ayni paytda xonada yolg`izligini va uni juda yaxshi ko`radigan Mis Vencining kompaniyasi inqirozga uchraganini his qilgan. •He approached therstood, who handed out the tickets. (Th. Dreiser). U u yerda utirganlarga biletni tarqatish uchun yaqinlashdi. Shaxslanganda, ya`ni har xil hikoya va ertaklarga hayvonlar odam tilidan gapirganda ham who , whom , whose olmoshlari ishlatilishi mumkin. •But still I am cat who walks by himself and all places are a like to me

Gumon olmoshlari noaniq shaxs va predmetlarni ko`rsatib keladi va anglatgan ma`nolarga ko`ra shaxs ko`rsatuvchi olmosh hamda predmetni ko`rsatuvchi olmoshlarga bo`linadi. O. jesperson, L. S. Barxudarov va boshqalar gumon olmoshlari to`g`risida qo`yidagi fikrlarni bildirishgan: 11 “Shaxsni bildiruvchi gumon olmoshlari ikkita kelishikda, bosh va egalik kelishigida keladi. Shaxsni bildiruvchi gumon olmoshlariga some va any olmoshlari kiradi. Ular substantive funksiyada kelganda ham odamlarning, ham predmetlarning noaniq taxminiy miqdorini ko`rsatib keladi.” 12 O`zgaruvchi gumon olmoshlari Nominative case. Somebody Anybody Anyone allakim, kimdir Someone biron biro dam. One Possessive case. Somebody`s Anybody`s Someone`s kimningdir, Anyone`s biror bir kishiningdir. One`s O`zgarmaydigan gumon ol

Some, any ad`yektiv funksiyada ishlatilganda predmet odam va boshqa narsalarning sonini yoki miqdorini ko`rsatib kelishi mumkin. Some, any gumon olmoshlari ma`nolariga ko`ra bir xil bo`lsa ham qo`llanishda bir-biridan tubdan farq qiladi; ya`ni Some asosan bo`lishli gaplarda, any esa so`roq va bo`lishsiz gaplarda ishlatiladi. •I have some interesting books. There is some tea in the cup. Menda qiziqarli bir qancha kitoblar bor. Chashkada biroz choy bor. •Is there any chalk on the tray? Patnosda bironta bo`r bormi? •There is not any tea in the cup. Chashkada hech qanday choy yo`q. •There isn`t any mistake in his dictation. Bu diktantda hech qanday xato yo`q. •There`s some extraordinary things in newspaper for example, said the mavimer (H. I. Wells). Misol uchun bu gazetada ba`zi bir g`ayriodd

Agar ular dengiz to`lqinlari yonida kutish haqida ko`p narsa rivojlangan, men undan shunhalanaman. Any olmoshi buyruq va darak gaplarda ham ishlatilishi mumkin, ammo bunday paytlarda Any “qanday bo`lmasin, bari-bir, xoxlaganingiz” deb tarjima qilinadi. •Any of you can take part…. Faqat siz qatnashishingiz mumkin. ….in any house-xohlagan uyda; In any case-har ehtimolga qarshi; At any time-xohlagan vaqtda; Some more birikmasi kelgan some so`roq gaplarda ham ishlatilishi mumkin. •Can`t I have some more to lat before I tell all that? (H. I. Wells). Hammasi aytishdan oldin, biroz ko`proq yeb olsam bo`lmaydimi? Somebody va anybody olmoshlari ishlatilishiga ko`ra some va any olmoshlariga o`xshashdir. Ammo bu olmoshlar substantive olmoshlar bo`lib faqat shaxsni anglatadi. Ular o`zbek tiliga, allak

Someony va anyone olmoshlari ham ma`nolari va ishlatilishiga o`xshab ishlatiladi. Badiiy adabiyotda some va any olmoshlar one olmoshidan ajratib yozilishi mumkin. •Perhaps, she thought they may want some one and crossed over to enter. (Th. Dreizer). Balki ular biror narsa xoxlayotgandir va shuning uchun ular yo`lni kesib o`tgandir deb o`yladi. •Any one could see that. Har qnday kishi uni ko`ra oldi. “One” gumon olmoshi ham shaxsni anglatadi, shu bilan birga uni predmetlarga nisbatan ham ishlatilishi mumkin. V. L. Kaushanskaya hamda K. N. Kachalovalar fikricha one olmoshida grammatik kategoriyalaridan son va kelishik kategoriyalari mavjud. 13 Belgilash olmoshlari (Defining pronouns). Ingliz tilida belgilash olmoshlari qo`yidagilar: All-hamma, har bir, birga; Everybody-hamma, har bir, har q

Belgilash olmoshlari Grammatik kategoriyalari ham har xil bo`lib, umumiy qoidaga bo`ysunmaydi: 1. All olmoshi ad`yektiv va substantive olmosh vazifasida kelishi mumkin. grammatik kategoriyasi neytraldir. All olmoshi ma`nosiga ko`ra umumlashtiruvchi xususiyatiga ega. Masalan: •All that was in the past. O`sha hamma narsa o`tib ketdi. (P. Abrahams). 2. All ad`yektiv olmosh vazifasida kelganda so`z birikmalari va iboralari bilan birikib ravish yoki boshqa so`z turkumlari yasashi mumkin. Masalan: All day-kun bo`yi; All the time-hamma vaqt; In all refpect-har sohada; Beyond all doubt-hech shubhasiz; All done-yakka, tanho, bir o`zi; All over-hamma yoqda; All agree-hamma rozi; All around-hamma yerda; All is well-hamma narsa joyida; After all-oxiri; In all-hammasi bo`lib; At all-umuman; Not at all-

Har bir kishi chipta sotib oldi. •Everyone protested loudly so that he compromised by talking a long drought of shout, for he had found the carving hot work. (J. Joyce). Har bir kishi baland ovozda norozilik bildirdi, shuning uchun u bir yutunib olib baqirish orqali muroza qildi va ularni tinchlantirish uchun iliq so`z topdi. 4. Each ham substantive, ham ad`yektiv olmosh sifatida ishlatiladi. Hsaxs yoki predmetlarning muayyan guruhidan har birining yakka-yakkaligini anglatadi. Masalan: •Each separate counter was a show place of dazzling interest and attraction. (Th. Dreizer). Hon-bir alohida qarama-qarshi tomonning sahna joylari qiziqarli edi u hammani maftun qildi. Each predloglari va boshqa so`z turkumlari bilan ham ishlatiladi deb yozadi B. A. Ilyish. 14 Masalan: each of us-har birimiz;

a) both olmoshi both va ob`yektiv kelishigidagi kishilik olmoshlari bilan ishlatilishi mumkin. We both-ikkovimiz, ikkalamiz, biz ikkalamiz; You both-ikkovingiz, ikkingiz, siz ikkalangiz. They both-ikkovi, ikkovlari, ikkovi ham, ular ikkalasi ham. Masalan: •We both have a pair now (J. Joyce). Bizning ikkalamizning ham paramiz bor hozir. •We both turned, though I still kept my left arm about clara`s waist (R. L. Stevenson). Biz ikkalamiz ham burildik, shunga qaramay men hali ham chap qo`limni Klaraning beli ustida ushlab turdim. b) ob`yektiv kelishigidagi both olmoshi bilan kelishi. Both of us-ikkovimiz, ikkitamiz; Both of you-ikkovingiz, ikkitangiz; Both of them-ikkalasi, ikkitasi. Masalan: •Both of them kissed Gabriel`s Wife….(B. Show). Ularning ikkisi ham Gabrielning xotinini o`pishdi. •B

Both shaxs bildirmaydigan so`zlar bilan ham ishlatilishi mumkin. Masalan: •The song seemed to be in the old Irish tonality and the singer seemed uncertain both of his words and of his voice. (J. Joyce). Qo`shiq eski Ireland musiqasiday tuyuldi va qo`shiqni dadil emas edi, ikkalasida ham so`zlari va uning ovozida ham. •The life I was leading made me both hardy and frugol. (R. I. Slevenson). Men olib borayotgan hayot meni 2 xil bo`lishga majbur qildi. Both kishilik olmoshlari bilan ishlatilganda kesimdan keyin kelsada, uning ega bilan aloqasi buzilmaydi. 7. Either belgilash olmoshi asosan ad`yektiv olmosh sifatida ishlatilib Grammatik kategoriyaga nisbatan neytraldir. Bu olmoshlardan keyin kelgan kesim birlik sonda ishlatiladi. Either ma`nosiga ko`ra predmetni ajratib yakkalab ko`rsatadi deb

•I`ll take either this or that. Men unisini yoki bunisini olaman. 8. Another, other olmoshlari anglatgan ma`nolariga ko`ra bir xil bo`lsada funksional ishlatilishiga ko`ra bir-biridan farq qiladi. Another tarixan an noaniq artiklning other bilan qo`shilishidan yasalgan, shu sababli another ma`nosiga ko`ra noaniqlikni bildiradi. Another olmoshi boshqa, yana boshqa, qanday bo`lmasin, bari-bir degan ma`nolarni anglatadi. •Give me another apple. Boshqa olma bering. •Another cup of tea. Yana bir payola choy. Another olmoshining grammatik formasi bo`lib, u bilan ishlatiluvchi kesim hamma vaqt birlikda qo`llaniladi. Masalan: •There is another line at which the dress of a man will cause her to study her own (Th. Dreiser). Bu boshqacha yo`nalish uning erkaklarcha kiyinishining sababi u o`zi mustaqi

kelishi mumkin. Other olmoshi son va kelishik kategoriyalariga ega: other- others, other-other` s . Bundan tshqari, other olmoshi aniq artikl bilan ham ishlatiladi. Other-the other, other-the others. •……all other doctors would be wrony except winkel. (B. G. Friedman). Vinkildan boshqa hamma shifokorlar firibgar bo`lgan bo`lsa kerak. •First one, then the other would make a hearty obvious observation about the train (Ibid). Birinchi bittasi keyin boshqa poyezd haqida iliq , aniq ko`rsatuv qilar edi. Other turli predloglar bilan ham qo`llanilishi mumkin. Masalan: •He was so old, standing there, so aggressive and explosive bottle in one hand test tube in the other, that Mrs Hall was quite alarmed. •Among other, old Fletcher remembers seling him (H. I. Wells). Boshqalarning orasida qari Fletche

I BOB YUZASIDAN XULOSA. Ushbu bitiruv malakaviy ishini hozirgi ingliz tilidagi both, either, neither so`zlarini morfoligik va sintaktik xususiyatlarini nazariy va amaliy hamda sintaktik semantik jihatdan har tomonlama o`rganib chiqishga bag`ishlangan. Bitiruv malakaviy ishini yozish jarayonida B. A. Ilish, E. M. Gordon, L. S. Barxudarov, B. Bo`ronov, V. L. Kaushanskaya, N. Kachalova kabi taniqli tilshunos olimlarning mavzu bo`yicha fikr-mulohazalariga tayangan holda so`z yuritganman . I bob yuzasidan qo`yidagi xulosaga keldik . Olmoshlar birnecha turlarga bo`linib, alohida so`z turkumi bo`la oladi. Olmoshlar ot va sifat o`rnida ishlatilib kelishi mumkin. Ammo ba`zi xususiyatlari o`zaro farqlanishi, ya`niy olmoshlar ot va sifatdan farqli o`laroq ular predmetning o`rni va xususiyatlarini to`

$o`zlik olmoshlari , ko`rsatish olmoshlari , emfatik olmoshlar , so`roq olmoshlari bog`lovchi olmoshlar, gumon olmoshlari, belgilash olmoshlari , bo`lishsizlik olmoshlari. Bitiruv malakaviy ishimning mavzusi bo\\lgan both , either so`zlarini olmosh vazifasida ko`radidan bo`lsak, ular belgilash olmoshlariga, neither so`zi esa bo`lishsiz olmoshlariga tegishlidirdegan xulosaga keldik . 41$