Hozirgi zamon ingliz tilida Noun+Noun so`z birikmasining semantik va qiyosiy tahlili - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	105.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Hozirgi zamon ingliz tilida Noun+Noun so`z birikmasining semantik va qiyosiy tahlili

Купить

Hozirgi zamon ingliz tilida Noun+Noun so`z birikmasining semantik va qiyosiy tahlili 1

MUNDARIJA KIRISH---------------------------------------------------------------------------------------3 I BOB. Hozirgi zamon ingliz tilida so`z birikmalarining tutgan o`rni----------17 1. 1. Ot haqida umumiy ma`lumot-----------------------------------------------------17 1. 2. Ingliz tilida so`z birikmalarining tutgan o`rni---------------------------------27 I BOB yuzasidan xulosa.-----------------------------------------------------------------31 II BOB. Qo`shma otli birikmalarning gapdagi vazifalari va ularning semantik va qiyosiy tahlili.---------------------------------------------------------------32 2. 1. Qo`shma otli birikmalar haqida umumiy ma`lumot-------------------------32 2. 2. Qo`shma otli birikmaning gapdagi vazifalari.---------------------------------35 2. 3. Qo`shma otli b

KIRISH Men bitiruv malakaviy ishni kirish qismini boshlashdan oldin kelajagi buyuk Mamlakatimizda Yurtboshimiz Islom Karimov tashabbusi va bevosita rahnamoligida xalqimizning hech kimdan kam bо`lmasdan tinch- totuv yashashi va farovonligi yо`lida amalga oshirilayotgan oqilona va odilona siyosatidan g`urur va iftihorga tо`lib, Prezident kо`rsatmalaridan saboq olish niyatida u kishining keyingi paytlardagi ma`ruza va nutqlari bо`yicha imkon darajasida yozishni maqsadga muvofiq deb topdim. О`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 30 iyundagi “О`zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining о`n tо`qqiz yillik bayramiga tayyorgarlik kо`rish va uni о`tkazish tо`g`risida” gi PQ – 1358- son Qarori hamda mamlakatimizda istiqlol yillarida ijtimoiy – siyosiy, huquqiy, ma`naviy – ma`rifiy va

inson huquqlariga oid xalqaro shartnomalar va hujjatlarga qо`shilishda davom etib, ular bо`yicha majburiyatlarni bajarishning mexanizmi yaratildi. Umuman olganda, islohotlar markazida insonning oliy qadriyat sifatida baholanishi mamlakatimiz strategik vazifalariga hamohangdir. Xususan, bu boradagi barcha о`zgarishlarni mazmun - mohiyati ham inson va uning qadr- qimmatini kо`tarish bilan bog`liq. Vatan va inson manfaati - oliy maqsad. О`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov: “Bugun biz tarixiy davrda – xalqimiz о`z oldiga ezgu va ulug` maqsadlar qо`yib, tinch osoyishta xayot kechirayotgan avvalambor, о`z kuch va imkoniyatlariga tayanib, demokratik davlat va fuqarolik jamiyat qurish yо`lida ulkan natijalarni qо`lga kiritayotgan bir zamonda yashamoqdamiz”, - degan edi. Avvalo, tarix

Mustaqillik – demokratik islohotlar kafolati. Prezident Islom Karimov asoslab berganidek, mamlakatni yangilash va modernizatsiyalash tadrijiylik va izchillikka erishish kafolat bо`lib xizmat qilishi mumkin. Taraqqiyotning о`zbek modeli rivojlanish tamoyillarini tо`g`ri tanlab olishda asos bо`lib xizmat qildi. Demokratik davlat qurish tamoyillari, ya`ni iqtisodning siyosatdan ustuvorligi, davlatning bosh islohotchilik faoliyati, qonun ustuvorligiga erishish, kuchli ijtimoiy himoyani amalga oshirish, bozor iqtisodiyotiga evolyutsion yо`l bilan bosqichma - bosqich о`tish О`zbekistonning strategik rivojlanish uchun asos bо`ldi. Mamlakatimizda milliy davlatchilikni barpo etilishi ham puxta reja asosida bordir. 1992 yilda Asosiy qonunimiz – О`zbekiston Respublikasining ishlab chiqilishi va qabul

eskicha ong va tafakkur. Qarashlar bilan qurib bо`lmasligini anglab yetish odamlar dunyoqarashining о`zgarishiga olib keladi. Bu yil barchamiz ona yurtimiz, О`zbekistonimizning yangi tarixidagi eng buyuk va qutlug` sanalardan biri – Vatanimizning mustaqilligining 20 yillik shonli bayramini keng nishonlaymiz – dedi mamlakatimiz Prezidenti. Tabiiyki, bu bizdan barcha soha va tarmoqlarda amalga oshirayotgan keng kо`lamli islohotlarimizni atroflicha tahlil etib, kelgusi rejalarimizni aniq- ravshan belgilab olishni talab etadi. Ayni paytda biz о`z vaqtida tanlab olgan iqtisodiy taraqqiyot modelining naqadar tо`g`ri ekanini va amalda о`zini tо`la oqlaganini hayotning о`zi yana va yana tasdiqlab bermoqda. Ushbu modelning tamoyillari asosida mamlakatimizni isloh etish va modernizatsiya qilish bо`y

8,5 foizni tashkil etdi. Jahon moliya institutlarining xulosasiga kо`ra, bu dunyodagi eng yuqori kо`rsatkichlardan biri ekan albatta barchamizga mamnuniyat bag`ishlaydi. Keyingi о`n yilda, ya`ni 2000 yilga nisbatan taqqoslaganda, 2010 yilda mamlakatimizda yalpi ichki mahsulot qariyb 2 barobar, aholi jon boshiga hisoblaganda esa 1,7 barobar oshdi. 2010 yilda kasb - hunar kollejlari va akademik litseylarni qurish, rekonstruksiya qilish va jihozlash, shuningdek, maktablarning moddiy texnik bazasini mustahkamlash bо`yicha dasturlarni amalga oshirish yakuniga yetkazildi. Umuman olganda, 2005-2010 yillar davomida 7 ming 800 dan ortiq umumta`lim muassasasi, qariyb 1 ming 500 ta kasb-hunar kolleji va akademik litsey barpo etildi va rekonstruksiya qilindi. Faqat 2010 yilda maktablar, kasb- hunar ko

2011 yili mamlakatmizda yalpi ichki mahsulotning о`sish sur`atlari 108,3 foiz, sanoatdagi о`sish – 109,3 foiz, qishloq xо`jaligida – 105,8 foiz hajmida bо`lishi kо`zda tutilmoqda. Inflyatsiya darajasi 7-9 foiz atrofida bо`lishi nazarda tutilmoqda. О`quv jarayoniga keng formatli kommunikatsiya tarmoqlari va internet texnologiyalarini joriy qilish maqsadida О`zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligiga Oliy va о`rta maxsus ta`lim vazirligi, Xalq ta`limi vazirligi bilan hamkorlikda “Elektron ta`lim” milliy tarmog`ini barpo etishni nihoyasiga yetkazish hamda 2011 yilda mamlakatimizning barcha oliy о`quv yurtlarini, keyinchalik esa akademik litsey va kasb- hunar kollejlarini yagona kompyuter axborot tarmog`iga ulashni ta`minlash vazifasi yuklatiladi. Mamlakatimizda 2011 yilning “Kichik biz

qilayotgan ishlarimizga tanqidiy kо`z bilan qarash va xolisona baho berish asosiy vazifamiz bо`lishi kerak. О`z faoliyatimizga chuqur va atroflicha baho bermasdan, boy berilgan imkoniyatlarni tо`g`ri tahlil qilmasdan va tegishli xulosalarni chiqarmasdan turib, hammamiz yaxshi tushunamizki, boshlagan ishlarimizni davom ettirish, eng muhimi, har qaysimiz о`z joyimizda xalqimizning bizga bildirgan ishonchini oqlashimiz qiyin bо`ladi. Bu haqda gapirar ekanmiz, bir haqiqatni esimizdan chiqarmasligimiz lozim. Samarqand viloyati, shu yurtda yashayotgan mehnatkash xalq hech qachon oqsoqlar qatorida bо`lmagan, doimo ilg`orlar safidan munosib о`rin egallab kelgan, lо`nda qilib aytganda, hech kimdan kam bо`lmagan va kam bо`lmaydi, dedi Islom Karimov. Dunyoga mashhur, kо`pchilik bir kо`rishni orzu qil

bо`lishida, shu yurtda yashayotgan insonlarning ehtiyojini ta`minlashda salmoqli qadam bо`lib, ayni vaqtda xorijiy sayyoh va mehmonlarning hayrat va havasini uyg`otmoqda. Davlatimiz rahbari mamlakatimizda, jumladan, Samarqand viloyatida qishloqlarimizni har tomonlama taraqqiy toptirish maqsadida katta ishlar amalga oshirilayotgani, ayni paytda bu borada yо`l qо`yilayotgan kamchiliklar, mavjud muammolar va ularning yechimi haqida atroflicha tо`xtalib о`tdi. Samarqand viloyatida namunaviy loyihalar bо`yicha zamonaviy uy-joylar barpo etish uchun joriy yilning о`zida 21 ta qishloq massivida qariyb 44 milliard sо`mlik kapital mablag` hisobidan 650 ta uy-joy qurish va ularni shu yilning uchinchi choragida foydalanishga topshirish belgilangan edi. Lekin, afsus bilan aytish kerakki, bunday yangi,

bildirish, ularning yо`lini ochib berish о`rniga mas`ul lavozimlarga bugungi kun talablariga javob bermaydigan nomzodlarni tavsiya etishdek nomaqbul tajriba qо`llanib kelgan. Shu kunlarda barchamiz nihoyasiga yetib borayotgan 2010 yilni yakunlab, Vatanimiz mustaqilligining 20 yilligi nishonlanadigan yangi 2011 yil ostonasida turibmiz deb ta`kidlaydi Prezidentimiz. Ma`lumki, О`zbekiston 1991 yili о`z mustaqilligini qо`lga kiritganidan sо`ng umrini о`tab bо`lgan mustabid, ma`muriy-buyruqbozlik, rejali-taqsimot tizimidan voz kechib, “о`zbek modeli” deb nom olgan о`z taraqqiyot yо`lini tanlab oldi. Biz ishlab chiqqan va bugungi kunda hayotga tatbiq etayotgan ushbu modelning ma`no-mazmuni davlat qurilishi va konstitutsiyaviy tuzumni tubdan о`zgartirish va yangilash, iqtisodiyotni mafkuradan xol

buning natijasida onalar о`limi 2 barobardan kо`proq, bolalar о`limi 3 barobar kamaygani, odamlarning о`rtacha umr kо`rishi 67 yoshdan 73 yoshga, jumladan, ayollarning о`rtacha umr kо`rishi 75 yoshga yetganini mamnuniyat bilan ta`kidlasak arziydi, deb о`ylayman. Shundan kelib chiqqan holda, quyidagi yо`nalishlarni demokratik о`zgarishlarni yanada chuqurlashtirishning eng muhim ustuvor vazifalari sifatida belgilash zarur, deb о`ylayman. Ma`lumki, о`tgan davr mobaynida mamlakatimizda davlat hokimiyati va boshqaruvini demokratlashtirish sohasida amalga oshirilgan islohotlar о`ta muhim bir maqsadga, ya`ni hokimiyatlar bо`linishi konstitusiyaviy prinsipini hayotga izchil tatbiq etish, hokimiyatlar о`rtasida о`zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanatining samarali tizimini shakllantirish, marka

Shundan kelib chiqqan holda, О`zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 98-moddasini quyidagi tahrirda bayon etish taklif qilinadi . “О`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ijro etuvchi hokimiyatni amalga oshiradi. О`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi О`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri, uning о`rinbosarlari, vazirlar, davlat qо`mitalarining raislaridan iborat. Qoraqalpog`iston Respublikasi hukumatining boshlig`i Vazirlar Mahkamasi tarkibiga о`z lavozimi bо`yicha kiradi. Vazirlar Mahkamasi iqtisodiyotning, ijtimoiy va ma`naviy sohaning samarali faoliyatiga rahbarlikni, О`zbekiston Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis qarorlari, О`zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari ijrosini ta`minlaydi. Vazirlar Mahkamasi amaldagi qonun hujjatlariga muv

О `zbekiston Respublikasi Bosh vaziri nomzodi О `zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga saylovlarda eng k о `p deputatlik о `rnini olgan siyosiy partiya yoki teng miqdordagi deputatlik о `rinlarini q о `lga kiritgan bir necha siyosiy partiyalar tomonidan taklif etiladi. Bosh vazir nomzodi uning uchun tegishlicha О`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatlari va Senati a`zolari umumiy sonining yarmidan kо`pi tomonidan ovoz berilgan taqdirda tasdiqlangan hisoblanadi. О`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining a`zolari Bosh vazir taqdimiga binoan О`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlanadi. Shuningdek, Prezident ma`ruzasida sud – huquq tizimini isloh etish, axborot sohasini isloh qilish, axborot va sо`z erkinligini ta`minlash

xususiyatlari hamda ularning gapdagi vazifalari to`g`risida deyarli tahlil qilinmagan. Biz e`tirof etgan ana shu muammolar va qo`shma otli birikmalarning tahlil qilinmagan tomonlari bizning bitiruv malakaviy ishimizning dolzarbligini ko`rsatadi. Shuning uchun ham men bu muammolarni ya`ni qo`shma otli birikmalar ustida ishlashga harakat qildim, chunki bu masala ustida ishlash menga juda ko`p ilmiy va amaliy manbalarni ko`rib chiqishga majbur qildi va men o`zim bu masalani qay darajada hal qilganimni va qo`shma otli birikmalarning deyarli yechilmay, ochilmay qolgan qirralarini ochib, o`rganib, tadbiq etib sizlarning muhokamalaringizga havola etdim. 1 BITIRUV MALAKAVIY ISHNING OB`YEKTI. Qo`shma otli birikmalarni tashkil etadi. Biz o`z izlanishimiz davomida qo`shma otli birikmalarning vazifala

Uni o`rganish qiyinchilik tug`dirganligi sababli barcha ma`lumot va manbalardan foydalanib uning ingliz tili grammatikasida tutgan o`rnini aniqlashdan iborat. Shu sababdan bitiruv malakaviy ishni maqsadini uch qismga bo`lib o`rganamiz: 1. Ingliz tilida qo`shma otli birikmalarni amaliyotda to`g`ri tadqiq etish; 2. Ushbu mavzuni o`rganuvchilariga yengil uslub bo`yicha o`rgatish; 3. Ingliz tilida qo`shma otli birikmalarni vazifasini to`g`ri qo`llash. Ingliz tilida qo`shma otli birikmalarning tarkibiy qismlarini aniq va to`g`ri yoritilishi lozim, chunki ularning qismlari turli adabiyot, turlicha yoritilgan. Ingliz tilida qo`shma otli birikmalarni og`zaki va yozma nutqda, amaliyotda to`g`ri qo`llay bilishimiz kerak. Maqsad ular haqida to`g`ri ma`lumotlarni egallashdir. BITIRUV MALAKAVIY ISHNING

I BOB. Hozirgi zamon ingliz tilida otli birikmalarning tutgan o`rni 1.1. Ot haqida umumiy ma`lumot Ingliz tilida otli birikmalarni juda ko`p olimlar o`rganishgan va ushbu mavzu yuzasidan turli ishlar qilishgan. Michael Pyle, Mary Ellen birikmaning oxiri otlar bilan tugagan so`zlar gruppasini otli birikmalar deb ta`rif bergan. 1 Qo`shma otli birikmalar ham sanaladigan, ham sanalmaydigan otlardan tashkil topgan bo`lib, ular gapda turli vazifalarni bajaradi. 2 Ingliz olimi Martin Heuings qo`shma otli birikmalar ingliz tilida gap qurilishida muhim rol o`ynaydi deb ta`rif bergan. 3 Olimlarning fikricha otli birikmalarsiz gapni keng qamrovli qilib, vujudga keltira olmaymiz. Chunki, qo`shma otli birikmalar ingliz tili lug`at til boyligini oshiradi. Ular gapda juda ko`p vazifalarni bajaradi. Ammo

Ushbu olimlarning fikrini o`rganib chiqib, bitiruv malakaviy ishning mavzusi ingliz tilida juda katta ahamiyatga ega ekanligini va uni o`rganish jarayonida bir qator muammolarga duch kelishimiz mumkinligini angladim. Ushbu mavzu yuzasidan nafaqat ingliz olimlari balki bir qator boshqa millat olimlari ham fikr mulohazalar yuritishdan va maqolalar qilishgan. “Yangon Universitetining ingliz tili o`qituvchisi 2004 yil qo`shma otli birikmalar ingliz tilida tutgan o`rni” mavzusida maqola yozgan. “Otli birikmalar gapda ishtirok etganda gapning mazmuni, ma`nosi keng qamrovli, yanayam mazmundor bo`ladi. Ammo otli birikmalar ham juda murakkab, uni to`g`ridan-to`g`ri o`rganib bo`lmaydi, shu sababli uni 2 ga bo`lib o`rganamiz” 1 1. Sodda otli birikmalar; 2. Qo`shma otli birikmalar; “Otli birikmalar qa

yozgan: “Qo`shma otli birikmalar ingliz tilida gapda ega, to`ldiruvchi, aniqlovchi vazifasida keladi”. 1 Ushbu fikrlar yuzasidan R. Huddleston shunday degan “Qo`shma otli birikmalar gapda ega, to`ldiruvchi, aniqlovchi va izohlovchi vazifasida keladi”. 2 Demak, olimlarimizning fikr-mulohazalariga tayanib fikr yuritsak, ular gapda to`rt vazifani bajaradi. Shu fikrlarni bilib biz yana bir bor, qo`shma otli birikmalarning gaplarda muhim o`rin egallagan ekanligini guvohi bo`ldik. Shu sababdan uni murakkabligini bilgan holda ikkiga bo`lib o`rganish to`g`ri yo`l ekanligini isbotladi. Ot haqida umumiy ma`lumot 1. Shaxs yoki buyumni ifodalovchi va who? kim? va what? nima? so`rog`iga javob beruvchi so`zlar turkumiga ot deyiladi: a man, a pen. 2. Otlar oldidan odatda artikl va predlog keladi. Ular ot

Turdosh otlar qo`yidagi guruhlarga bo`linadi: a) alohida buyumlarning yoki shaxslarning nomlarini bildiruvchi otlar: a book-books va shaxs yoki hayvonlar guruhini ifodalovchi jamlanma otlar: a family-families, a crowd-crawds (to`da) otlardir. b) moddalarni ifodalovchi moddiy otlar: water-suv, stul-po`lat, wool-yung, gold-oltin. c) belgi, harakat, holat, his, ko`rinish, fan, sa`nat va boshqalarni ifodalovchi mavhum otlar: honestly-sofdillik, bravery-jasurlik, slup-uyqu, love-sevgi, history-tarix; donalab sanaladigan va donalab sanalmaydigan otlar. 1. Donalab sanaladigan otlarni sanab bo`ladi. Ular birlik va ko`plikda ishlatiladi: A pen-pens-three pens; a book-books-two books. I bought a book-Men kitob sotib oldim. I bought two books-Men 2 ta kitob sotib oldim. Birlikda kelganda donalab sana

5. Ba`zi mavhum otlar konkretlashib donalab sanaladigan otga aylanadi. He wade a speech yesterday-U kecha nutq so`zladi. Ba`zi donalab sanalmaydigan otlar ro`yhati: 1. advice-maslahat 14. information-axborot 2. baggage-yuk 15. sand-qum 3. furniture-jihoz 16. meales-qizamiq 4. money-pul 17. food-ovqat 5. bread-non 18. mumps-tepki 6. homework-uy ishi 19. damage-nosozlik 7. luck-omad 20. soap-sovun 8. luggage-yuk 21. meat-go`sht 9. permission-ruxsat 22. air-havo 10. progress-yutuq 23. work-ish 11. new-yangilik 24. chaos-xaos 12. senery-manzara 25. politics-siyosat 13. traffic-qatnov. 26. advertising-reklama qilish. Time so`zi donalab sanalmaydigan ot sifatida ishlatiladi vaqt va marta ma`nosida donalab sanaladigan otdir. We have spent too much time on this homework (donalab sanalmaydi)-Biz bu

Otlar birlik va ko`plikda ishlatiladi. Otlarning birlikdagi shakli bitta buyum yoki shaxsni ifodalaydi: a table. Otlarning ko`plikdagi shakli ikki yoki undan ortiq buyumlarni yoki shaxslarni ifodalaydi: tables-stollar, pens-ruchkalar: Ba`zi otlarning ko`pligi, qo`shimcha qo`shilmasdan o`zagidan o`zgaradi: man- men-erkaklar, mouse-mice-sichqon, foot-feet-oyoq, child-children-bolalar, ox- oxen-ho`kiz; Ship, fish otlari birlik va ko`plikda bir xil shaklga ega; This farm has a great number of ship-Bu fermaning ko`p qo`ylari bor. I caught two fish-Men ikkita baliq tutdim. Ammo baliq turlari haqida gapirganimizda fishning ko`pligi fishes bo`ladi; In this lake there are fishes of many varities-Bu ko`lda ko`p baliqlar turi bor. Works-zavodlar, means-vosita, vositalar birlik va ko`plik shakllarida

Faqat birlikda ishlatiladigan otlar: 1. Donalab sanalmaydigan moddiy va mavhum otlar faqat birlikda ishlatiladi. Sugar-shakar. Freinship-do`stlik. Love-sevgi. Iron-temir. He gave me some good advice-U menga yaxshi maslahat berdi. We have very little information on this subject-Bizda bu masalada juda oz axborot bor. 2. News oti va oxiri ics qo`shimchasi bilan tugagan fan nomlari va kasallik nomlari faqat birlikda ishlatiladi. What is the news?-Qanday (Nima) yangilik bor? Phonetics is a branch of linguistics-Fonetika tilshunoslikning bir soxasidir. 3. Money-pul, hair-soch otlari birlikda ishlatiladi. Her hair is dark-Uning sochi qora. This money belongs to him-Bu pul unga qarashli. 4. Fruit-meva ot birlikda faqat ishlatiladi. Fruit is cheap in summer-Yozda meva arzon. Ammo meva turlarida fru

2. “People” so`zi odamlar ma`nosida kelganda ko`plikda ishlatiladi. There are many people there-U yerda ko`p odamlar bor. “People” so`zi “xalq” ma`nosida kelganda birlikda ishlatiladi. The Russian people is invicible-Rus xalqi yengilmas. Ko`rsatkichlar haqida umumiy ma`lumot. 1. Ingliz tilida ko`pgina otlar oldidan maxsus so`zlar keladi. Ularni ko`rsatkichlar deb ataymiz. Ot oldidan faqat bitta ko`rsatkich kelishi mumkin. 2. Eng ko`p tarqalgan ko`rsatkichlar aniq va noaniq a, an, the artiklar va ma`nosi yaqin bo`lgan some, any olmoshlaridir. 3. Artikllarning mustaqil ma`nosi yo`q, ular shaxs yoki buyumning shu turdagi buyumlardan ajratib ko`rsatilyaptimi yoki yo`qmi, buyum subatdoshga ma`lummi yoki no`malummi ekanligini ifodalaydi. O`zbek tilida artikllarga hamda some, any so`zlariga mos k

There were many students at the meeting-Majlisda ko`p talabalar bor edi. Some people don`t like meat-Ba`zi odamlar go`shtni yoqtirmaydi. Come at any time-Istagan vaqtda keeling. 8. What-Qanday?, Which-qaysi? Whose-kimning? so`roq olmoshlari. -Whose pen is this-Bu kimning qalami? On which floor do you live?-Qaysi qavatda yashaysiz? What books do you read?- Qanday kitoblar o`qidingiz? 9. Ba`zi ko`rsatkichlar faqat donalab sanaladigan otlar oldidan, ba`zilari esa faqat donalab sanalmaydigan otlar oldidan, ba`zilari barcha otlar oldidan kelishi mumkin: 1 Donalab sanaladigan otlar bilan keladi. Donalab sanalmaydigan otlar bilan keladi. A, the, an, some, any this, that, these, those none, one, two, three… many A lot of Large number of Great (a) few Fewer…..than More…..than The, some, any this, t

Ko`rsatkichlarning ba`zilari ma`no anglatadi, mustaqil ma`noga ega, ba`zilari mustaqil ma`noga ega emas. 2 Misol uchun artikllar ma`noga ega emas. Ammo olmoshlarning mustaqil ma`nolari bor. 1. 2. Ingliz tilida so`z birikmalarining tutgan o`rni So`zlar bir-biri bilan ikki xil bog`lanadi: 1. Teng bog`lanish. 2. To`be bog`lanish. Teng bog`lanish: bunda bir so`z boshqasiga to`be bo`lmaydi, bir-biri bilan sanash ohangi yoki teng bog`lovchilar bilan bog`lanadi. 1 2 M. G’apporov, R. Qosimova “Ko’rsatilgan adabiyot” 7 bet. 1 J. B. Bo’ronov “Ko’rsatilgan adabiyotlar” 198 bet. 26

Masalan: Ertalab madrasa yonida bolalar, ayollar to`planishdi-The children, women collected at the traditional Islomic school in the morning. Ushbu gapda children, women teng bog`lanishga misol bo`ladi. Qo`yidagi gaplar teng bog`lanishga misol bo`ladi. I saw a pen and a pencil on the table. Men stolda ruchka va qalamni ko`rdim. He bought apples, apricots, bananas yesterday. U kecha olmalar, o`riklar, bananlar oldi. Tobe bog`lanish: bunda bir so`z boshqasiga to`be bo`ladi: To`belikning asosiy belgisi bir so`z boshqa so`zni izohlab keladi, bir-biriga to`be bog`langan so`zlar so`z birikmasini tashkil qiladi. 2 Ikki yoki undan ortiq mustaqil so`zning ma`no grammatik va ohang juhatdan birining boshqasiga to`be bo`lib bog`lanishi so`z birikmasi deyiladi. 3 So`z birikmasining tarkibida hokimi va

“ a book ” degan “kitob”ni tushunamiz. “ to go ” deganda “bormoq” likni tushunamiz. So`z birikmasi ham narsa, belgi, ish harakatni ifodalaydi va bu jihatdan so`zga o`xshab ketadi, ammo so`z birikmasi narsa, belgi, ish harakatni boshqa narsa, belgi, ish harakatdan ajratib aniqroq qilib ifodalaydi. A pupil-a clever pupil-aqlli o`quvchi; A girl-a beautiful girl-chiroyli qiz. Ayniqsa so`z birikmasini qo`shma so`zdan farqlash kerak. Ular qo`yidagilar: 1. So`z birikmasi tarkibidagi so`zlar o`zaro ma`no mustaqilligini saqlaydi, qo`shma so`z qismlari esa ma`no mustaqilligini yo`qotgan bo`ladi. Qiyoslaganda esa, so`z birikmasining tarkibidagi so`zlarni o`zaro almashtirish mumkin, iborada bunday bo`lmaydi. Children`s book-the book of children; The father`s coat-the coat of the father; The boy`s bag-

A high degree-baland daraja; Agar ular o`rnini o`zgartirilsa gap hosil bo`ladi: the street is big-ko`cha katta: The boy is clever-bola aqlli; the degree is high-daraja baland. Bitishuvda ergash so`z vazifasida sifat, ravish hamda ular vazifasidagi boshqa so`zlar keladi. 1 A red flower-qizil gul. A gold ring-oltin uzuk; A clever person-aqlli kishi; Bosh so`z ot va fe`l so`z turkumidan bo`ladi. So`z birikmasi tahlili: 2 A. Gapdagi so`z birikmalar aniqlanadi. B. Bosh va ergash so`zlar aniqlanadi. D. Bosh va ergash so`zlarning bog`lanish usuli aniqlanadi. C. So`z birikmasining bosh so`z turkumi bo`yicha turi aniqlanadi. V. So`z birikmasining tuzilish turi aniqlanadi. 2. Gap bitta so`zdan ham iborat bo`lishi mumkin va u kesimlik qo`shimchalari bilan shakllangan bo`ladi, so`z birikmasi esa har d

2. Bitishuv: Ergash so`zning bosh bilan grammatik vositasiz faqat ma`no jihatdan yo so`z tarkibi yordamida birikishi bitishuv deyiladi. Bitishuvda doimo ergash so`zdir. I BOB YUZASIDAN XULOSA Ushbu bitiruv malakaviy ish hozirgi zamon ingliz tili strukturasida qo`shma otli birikmalarning leksik-semantik tahliliga bag`ishlanadi. Ushbu ish kirish va ikki bobdan tashkil topgan. Ilmiy izlanish jarayonida qo`shma otli birikmalarni tahlil qilib, birinchi bob yuzasidan qo`yidagi xulosaga keldim. Hozirgi zamon ingliz tilida so`z birikmalarining tutgan o`ni haqida batafsil 30

to`xtalib o`tib, Michael Pyle, Marry Ellen 1 va Martin Hewings 2 kabi olimlar fikrlariga tayandim. Birinchi bobni birinchi qismida ot haqida ma`lumot berib, otlarni turlari, gapdagi bajaradigan vazifalarini o`rganib tahlil qildim. Bunda Michael Pyle, Marry Ellenlar fikri va Bo`ronovlar 3 tadqiqotlariga tayangan holda ish olib bordim. Birinchi bobni ikkinchi qismida so`z birikmalari haqida to`xtalib o`tib, so`z birikmalarining tarkibi, so`z birikmalar bilan iboralarning farqi va gapdagi o`rni haqida to`xtalib o`tdik. Qo`shma otli birikmalar ingliz tili grammatikasida aniq tarzda va batafsil ma`lumot keltirilmagan. Ularni so`z turkumlarini va ikkinchi darajali bo`laklarni o`rganish jarayonida uchratish mumkin. Shu sababdan qo`shma otli birikmalar haqida ma`lumot to`plab, ularni aniq va yaqqo

Birinchidan I. V. Arnoldning asari “The English Word” da berilgan. Qo`shma otlar kamida ikkita o`zakdan tashkil topgan bo`lib, tilda mustaqil birlikdek namoyon bo`ladi. Qo`shma so`zlardan ularni gapdagi vazifasiga ko`ra leksik birlik sifatida keltiriladigan tarkibiy qismlar bevosita bir butunlik va tarkibiy qismlar olinadi. 1 Va endi I. K. Sheardning fikrini bayon etamiz. U “Qo`shma so`z aynan o`zi qo`llanmasada bir oz qo`shma otlarga uxshab ketadi. Ammo ularning farqi, qo`shma ot o`z shakllarining barcha qismlarini saqlab qolishi” ni aytib o`tadi. 2 Misol sifatida; u blackboard (doska), bookcase (kitob javoni) kabi misollardagi elementlarning bir so`z yasash uchun ishlatilganligini ko`rsatib o`tadi. Mashhur ingliz olimi R.S.Ginzburgning fikricha, qo`shma so`zlar shunday so`zlarki, ikki o`

Bu ko`p holatlarda qilingan ammo har doim emas. Masalan: cutwork, night-cap. Hattoki, ular strukturaviy jihatdan yaxshi bog`langan bo`lsa ham, ammo ularning leksik ma`nosi bir-biriga to`g`ri kelmaydi. Mashhur ingliz olimi R. S. Ginzburgning fikricha, nutqning milliy qismi qo`shma otlarni ko`p hollarda yasaydi, ya`ni asosiy qismi bo`ladi. Men uning fikriga to`laqonli qo`shilaman. Ammo biz nutqning strukturaviy qismidan yasalgan so`zni tanishimiz mumkin. Masalan: make up, outside, inside, walk out. Bu misollardan ko`rishimiz mumkinki, qo`shma otlarning bir elementi sifatida predloglar namoyon bo`ladi. Hamda biz bilamizki, predloglar nutqning strukturaviy qismlaridan biridir. Yuqoridagilarga asosan shunday xulosaga kelishimiz mumkin, ya`ni qo`shma otlarning ba`zi birlari ikki yoki undan ortiq

Biz shuningdek qo`shma so`zlarning semantik ma`nosini tahlil qilishimiz kerak. Ilmiy diplom ish davomida qo`shma otlarning semantik tomoni turli xil usulda yoritib berishga harakat qildim va ilmiy g`ayalardan foydalandim. 2. 2. Qo`shma otli so`z birikmalarning gapdagi vazifalari Mashhur ingliz olimi R.S.Ginzburgning fikricha, asosiy ma`nosi bo`lgan semantik qo`shma so`zlarni taqdim etadi. Ular qo`yidagilardan iborat. Barcha qo`shma otlarning ma`nolari avvalombor, ular tashkil topgan so`zlardan va ularning ma`nolariga bog`liq. 1 1 R. S. Ginzburg “A Grammar of English language ” 1974. Moscow. 106p. 34

Qo`shma otlar I. V. Arnold qo`yidagicha fikr bildirgan. “Qo`shma otlarning tarkibi asosan aniqlaydigan va aniqlanadigan so`zlar bo`lib, ular aniqlanuvchi va aniqlovchi deb ham atalishi mumkin”. 2 Masalan: The teenager had already unsulfed Benjomine`s girl friend and reached for a weapon. (“Red Mafiya” R. I. Friedman 21 p). O`spirin qurolni qo`lga kiritganida allaqachon Benjaminning qizchasini haqoratlagan edi. Yuqorida keltirilgan misolda teenager qo`shma ot bo`lib, so`zning ikkinchi qismi -ager asosiy qism sanaladi. Grammatik jihatdan so`zning ikkinchi qismi ya`ni -ager aniqlovchi bo`lib, teen-aniqlanuvchi hisoblanadi, ya`ni teen so`zi ager so`ziga qo`shilgan xolda o`spirin degan ma`noni bildiradi. Mashhur ingliz olimi R. S. Ginzburg fikricha, bu kabi misollar birinchi va ikkinchi element

Masalan: agar blackboard so`zini a black board ko`rinishida ajratsak, semantik ma`nosi umuman o`zgarib ketadi. Shuning uchun qo`shma ot ajratib qo`llanilmaydi. Uning vazifasi o`quvchilarni o`qitishdir. U lenonumning yoki boshqa bir narsaning qismi bo`lishi mumkin. Bu yerda uning rangi muhim emas va doska qora bo`lishi ham shart emas. U hamma yoki boshqa rangda bo`lishi mumkin. R.S.Ginzburgning fikricha, qo`shma otlarning semantik markazi qo`shma otlarning ikkinchi qismidagi so`z orqali o`zgaradi va ma`nosini cheklaydi. Birinchi va ikkinchi ma`noga birlashadi. 2 Uning fikricha qo`shma otlarning leksik ma`nosini o`zaklarning leksik ma`nosi orqali osongina tushunish mumkin. Masalan: People lived on if and there were hospitals and cafes and artillery up side streets and two bawdy-houses one fo

Ular unga qo`lkishan taqishdi va uni qo`l izlari surati tushuriladigan xona olib borib qo`l izlarini olib so`ng advakatini chaqirishga ruxsat berishdi. (“Red Mafiya” R. I. Friedman 14p). Bu yerda “qo`lkishan” berilgan. Bu yerda biz metal uzuklarni nazarda tutilayotganini ko`rishimiz mumkin. Biz bilamizki, metal kishanlar maxbusning bilagi atrofiga taqiladi. Ammo biz yana bu ikki so`z bir-biri bilan hech qanday aloqa berishmaganini ham ko`rishimiz mumkin. Masalan qo`yidagi misol “bay-wash” biror narsa aytib yoki qilib biror kishini aldamoq degan ma`noni bildiradi. Boshqa misolda “fiddle-stick” qo`shma so`zi hamma uyquga ketishdan oldin egasiga o`z burchlari bo`yicha xizmat qiladigan xizmatkor tushuniladi. J. Bo`ronov o`zining “A practical course in English lexicalogy” kitobida ta`kidlashich

Money-maker, fill-poster. Shop-kuper, office-holder. Song-writer, floor-walker (man). School-teacher, hair-dresser. 2 guruh. Brother-in-low grandfather. Sister-in-low granddaughter. Mother-in-low grandmother. Bu misollarning barchasi shaxsning kasbini anglatadi. Ikkinchi guruh esa qo`shma otlar bo`lib, oilaga aloqadorlikni bildiradi. Lekin ularning tuzilishi turlicha bo`lishi mumkin. Shu misollardan kelib chiqib, biz ularni ikkita guruhga bo`lamiz. 1- qismi qo`shma otlardan tuzilgan (predloglar yordamida), ya`ni yordamchi so`z vazifasida qo`llanilgan. 2- qismi esa bir xil so`zlardan tashkil topgan, asosiy tarkibiy qism (grand-katta). 3- agar biz 3 qismga to`xtaladigan bo`lsak, bu guruh qo`shma otlardan tuzilgan bo`lib, ularning ikkalasi ham otlarning tarkibiy qismi hisoblanadi. Noun+Noun=C

kulublarda huzur qilishdan o`zlarini tiyishlarini va FGR va matbuot e`tiborini tortishga qarshi ogohlantirdi. Bu misolda “ night club ” (tungi kulub) ikkalasi birgalikda o`rin xoli vazifasida kelgan. Bu where? so`rog`iga javob bo`ladi. To`rtinchi guruh esa turli usullar bilan yasaladigan narasalarni anglatadi. Masalan: Clap-board pocket-book. Search-light night-gown. Machine-gun bashet-ball. Newspaper wind-fall. Bu qo`shma misollarda qo`shma otlar otlardan tuzilgan narsalarni anglatganini ko`rish mumkin. So`ngi kichik guruh esa inson tanasining bir qismini anglatadigan otlarni o`z ichiga oladi. Masalan: Eye-brows eyelash Knie-cap. Shunday qilib, yuqoridagi barcha misollardan kelib chiqib, otlarni qo`yidagi maxbus guruhlarga ajratish mumkin. 1-guruh kishilik otlarini anglatadi. (kasbni angl

Bu misolda mashhur ingliz olimi I. V. Arnoldning ta`kidlashicha, “bu xususiyatni rus tilidan boshqa tillardan topa olmaymiz” 1 . lekin men ilmiy diplom ishim davomida o`zbek tilida ham misollar topdim. Masalan: 1. kungaboqar, sotib olmoq, 2. gultojixuroz. chiqarib olmoq Biz birinchi, ikkinchi misoldan –I, uchunchi va to`rtinchi misoldan –ib morfemalarni topishimiz mumkin. Bu xususiyat o`zbek tilida yangilik emas. Ingliz tilidagi qo`shma so`zlarning ikkinchi yana bir o`ziga xos xususiyati shundaki, ular qo`yidagi misollardek ikkita asosdan iborat bo`ladi. Masalan: Aircraft-camer righthance-man. Wastepaper-bashet watchfloor-man. Bu yerda mashhur ingliz olimi I. V. Arnold rus tili bilan taqqoslagan ammo o`zbek tilida ham ikkita asosdan tashkil topgan qo`shma otlarga ham duch kelamiz. Masalan:

Ikkinchi ustundagi so`zlarning jufti bor. Balki bu xususiyat Perman yoki boshqa tillarda taqqoslanganda ular o`rtasida katta farq bor. Qo`shma otlarning boshqa yana bir o`ziga xos xususiyati shuki, ingliz tilidagi qo`shma otlarning ko`pchiligi sifat va otlardan tashkil topganligidir. Nutqning boshqa qismida ular kam uchraydi. Olmoshlar body, thing, one kabi bir xil so`zlardagi takrorlanishni oldini olishga yordam beradi. Masalan: Everybody anything. Something anywhere. Some one no one. Shuning uchun, bu muammo ravishlarda ham uchrashi mumkin va ular juda ko`p uchraydi. Masalan: Inside outside. Ammo ingliz tilida fe`lning o`ziga xos tomoni shundaki, tilda ularning vujudga kelishi juda kam va ular hozirgi vaqtda samarali yo`lda yaratilmayapti. Hozirgi paytda fe`llarning ko`pchiligi predlog v

U fonetikani, grafikani va strukturani ajralmas deb hisoblaydi. Ammo I. V. Arnold esa qo`shma otlarning yaratilishini fonologik, morfologik va sintaktik jihatdan bog`liq deb o`ylaydi. 1 Bularning hammasidan biz tahlilda uch tomonini tanlaymiz. Dastlab biz hamma ma`lumotlardan qo`shma otlarning fonetik jihatini gapiramiz. Yana bitta xususiyatlarga e`tibor berish kerakki ko`pgina tilshunos olimlar qo`shma otlar maxsus strukturalar bilan ajralib turadi. Tarkibida hech qanday o`zgarishlar bo`lmaydi, ammo qo`shma gaplar yoki so`zlarda yangicha urg`u paydo bo`ladi va undov so`zlardagi asosdan farq qiladi. Masalan: He ran his finger along the sear put his thumbes together over the kucap and rocked the knee with his fingers. Bu yerda “ kucap” so`zi qo`shma so`z agar biz ularni har ikkalasini aytsa

“Get my things” I said to the machine -gunner. (“Red Mafiya” R. I. Friedman 108p). Mening narsalarimni keltir dedim men pulemyotchiga. Bu yerda “machine-gunner” so`zida ikkita to`g`ri urg`ular har elementda bordir. 3. Ammo shuningdek ikki urg`uli qo`shma otlar ham mavjud. Ularning urg`usi har ikkala o`zakka ham tushadi. Masalan: ` Court` yard ` good ` looking. ` Arm ` chair ` old ` fashioned. The room I sheaved with the lieftenant Rinaldy looked put on the countryyard. (“A farewell to Arms” E. Hemingway 7p). Men leytinat Rinaldi bilan birga yashagan xonam hovliga qarar edi. Bu yerda qo`shma ot “country-yard” so`zida ikkita urg`u bor. Ammo bu qo`shma otlarni boshqa guruh so`zlaridan va frazalaridan ajratib olish muammosini hal etadi. Bu yerda biz e`tiborimizni shunga qaratishimiz zarur qays

Agar biz ularni ya`ni lug`atlarni solishtirmasak, ularda bir necha xatolar topishimiz mumkin. Lug`atlar orasida farqlar aytarlicha katta bo`lmasa ham baribir xatolar mavjud. Hozir biz grafik belgilar haqida gaplashamiz. Qaysiki, qo`shma gaplar bilan ishlashda muhim rol o`ynayotgan, lekin boshqa guruhdagi so`zlar va frazalardan farqlab beradiganidir. Grafik jihatdan ko`plab qo`shma otlarda ikki turdagi “spelling” ya`ni harflab aytish bor. Ularni dona-dona harflab aytishimiz yoki qo`shilib hammasini aytishimiz mumkin. Ammo ikkala “spelling” ham qo`shiladi. Birgalikda strukturaviy va fonetik jihatlari hamda ular birgalikda qo`shma gaplardagi ajralmaydigan yetarli darajali belgilarni to`ldiradilar. Hozir biz grafik belgili bo`lib, birga yoriladigan va bir formali qo`shma so`zga misol keltirami

Men tasviriy muammolar haqida rus tilidagi “The Oxford Russian Dictionary” da va Muyullerning “English-Russian Dictionary” dagi farqlarni topishga harakat qildim. Masalan: “Farm-house” qo`shma oti rus tilidagi “The Oxford Russian Dictionary” da aniq yozilgan. Lekin farqi shundaki, 1967 yil Moskva shahrida nashr qilingan “English-Russian Dictionary” u so`z defis bilan yozilgan. Masalan: “Bathroom” qo`shma oti. Bu so`z Myullerning “English-Russian Dictionary” da defis bilan yozilgan. Lekin “The Oxford Russian Dictionary” da bu so`z qo`shib yoziladi. R. S. Ginzburg qurilmali qo`shma otlarni bir-biri bilan bog`langan o`ziga xos tartib orqali o`ziga xos tartibga ifodalanganligini ta`kidlagan. Ikki element qo`shiladi va ikkinchi element so`zning qurilish va semantik ma`nosini ifodalaydi. Bosh so

fikrlardan kelib chiqib men shunday xulosaga keldim, ya`ni iboralar bilan so`z guruhlarining bir-biridan farqini avvalombor, ularning o`rtasidagi fonetik, grafik va tarkibiy belgilarga bog`liq. Garchi biz iborali qo`shma otlarning ikki urg`uliligi haqida aytgan bo`lsakda, lekin faqatgina urg`u bu muammoning yechimini yecha olmaydi, shuningdek biz daughter-in-low, man-of-war kabi iboralarda urg`uli qismini defis bilan yozilganligini ko`rishimiz mumkin. Lekin barcha ko`rib o`tilayotgan farqlar qo`shma otlarni grafik, fonetik va tarkibiy jihatdan biror aniq xulosa yaratmaydi. Ular so`z birikmasi va ibora qiyoslanayotganda qo`shma otlarning yaratilishida katta xizmat qiladi. 2. 3. Qo`shma otli birikmaning qiyosiy tahlili Endi olimlar tomonidan taqqoslangan qo`shma otlarning turlari haqida gapl

Shuning uchun ham qo`shma otlarni ularning turli xil xususiyatlaridan kelib chiqib tasniflagan. Ularni qiyoslash turiga qarab, ular qo`yidagilarga bo`linadi: 1. Mustaqil. 2. Bog`lovchi element. 3. Predlogli, bog`lovchili o`zak. Mustaqil qo`shma otlar elementlarsiz bog`lanadi. Masalan: New-comer baseball finger-print. Brief-case everything nick name. Bathroom girlfriend well-organizes. “When I was a bet everything that I did made people laugh” he said. (“Red Mafiya” R. I Friedman 123p). Men yoshligimda qilgan barcha ishim, odamlarni kulgusini qistardi, dedi u. Unli va undosh yordamchi elementlar qo`shma otlarni tuzishda xizmat qiladi. Masalan: Salesman staterman. Handicraft spedometr. Handicap anglo-faxon. Ash-looking. He played a lovely game of billiards and with the landicap. I was only f

Newborn streetear toothbrush. Railway bedroom pocketbook. Barman seagull motor-truck. There were streetcar tracks, and beyond the was the cathedral. (“A farewell to Arms” E. Hemingway 103 p). U yerda tramvay izlari va undan olislikda qal`a bor edi. 2. Bundan tashqari qo`shma otlar bo`linadigan o`zaklardan tashkil topadi. Masalan: Stretcher-berier school-teacher. Machine-gunner teenager. Low-maker aim-concimoning. Russian born piarno player and song-writer who performed at Batushka which his nife Nelli a singer. (“Red Mafiya” R. I Friedman 123p). Rossiyalik pianist “bastakor” Batushka klubida qo`shiqchi rafiqasi bilan birga ish olib boradi. Bu yerda “song-writer” so`zi birinchi elementdan tashkil topgan ot o`zakdan iborat va ikkinchi element sifatida ishlatiladi. 3. Biz shuningdek qo`shma o

Ivanov`s name and Brooklyn phone number on it. (“Red Mafiya” R. I Friedman 171p). Ruslar jo`nab ketganidan so`ng agentlar Robzonning “mehmonhona” nomeriga ashyoviy dalil uchun shoshilishdi va o`sha yerda Ivanovning ismi va Bruklenning telefon nomeri yozilgan yon daftarchani topib olishdi. Bu yerdagi misoldan ko`rinib turibdiki, qo`shma otning birinchi qismidagi ot ikkita so`zdan iborat bo`lib, qo`shma ot bo`lib kelgan. Yana bir tasnifga muvofiq qo`shma otlar turli so`z turkumlariga tegishligiga muvofiq yoki funksional nuqtai-nazardan tasniflanishi ham mumkin. Ko`plab ingliz tilidagi qo`shma otlar ot va sifatga tegishli bo`ladi. Qo`shma otning birinchi qismidagi ot ikkita so`zdan iborat bo`lib, qo`shma ot bo`lib kelgan. Yana bir tasnifga muvofiq qo`shma otlar turli so`z turkumlariga tegishl

Blackmail dan blackmail. Handsuft dan handcuft. Biz yana boshqacha usulda yaratilgan qo`shma fe`llarni ham ko`rishimiz mumkin. 2. So`zning orqasidan qo`shimcha qo`shish yoki yasamalik orqali yasaladi. Masalan: To house-keep from house-keeping. Shunga o`xshagan misollarni mashhur ingliz olimi R. S. Ginzburg ham ko`rsatgan. Masalan: To spring-clean dan spring-cleaning. To play-act dan play-acting. Ammo mashhur ingliz olimi I. V. Arnoldning “The English word” kitobida nima uchun fe`llar qo`shma fe`llar bo`la olmasligini yoki qo`shma fe`lning kamayib ketayotganini isbotlagan. Bu muammolar haqida biz muhokama qilganimiz hammaga ayondir. Til adabiyotida ikki xil aloqadorlik bor. Qo`shma otlar bog`langan qismlar va tobe qismlarga bo`linadi. Bog`langan qo`shma otlar ma`noviy va qurilish jihatdan t

The detective reached in his guit and took out a bollpoint pill and pad. (“Red Mafiya” R. I Friedman 22p). Detektiv kistasini kovlab sharikoviy ruchka va nom oldi. Qo`shma otlarning tarkibiy qismlari ot+ot (noun+noun) sintaktik qoidalarga bog`liq emas. Lekin bu barcha ma`lumotlarni J. Bo`ronovning ishlarida ko`rish mumkin. Lekin R. S. Ginzburg to`liq bog`lovchili qo`shma otlar va tobe qo`shma otlarni izohlab bergan. U semantik mustaqillik nuqtai-nazaridan shunday deb hisoblaydi. Qo`shma so`zlarning tarkibiy qismlari orasida bog`liqlikning ikkita turi bor. Bularga bog`lovchili tobe qo`shma otlardir. Shunga ko`ra ular ikkita sinfga ajraladi. a) Qo`shma otlar bir so`zning qaytadan takrorlash orqali ham yasaladi. Masalan: Hush-hush, pook-pook. Bularning barchasi bir-biriga bog`liq. b) Qo`shma

Sifat qo`shma otlar orasida sifat qo`shma otlarning maxsus guruhlari ham mavjud. Tarkibiy qismlarida o`zak morfemani uchratish mumkin. Bu guruh chegaralangan. Anglo-Sakson va Osiyo kabi millatlarining nomlari ham shu guruhlarga kiradi, lekin judayam chegaralangan qismlaridir. Subordinativ qo`shma otlar haqida gapirganimizda ular sintaktik jihatdan teng emasligini aytib o`tishimiz kerak. Ammo R. S. Ginzburgning fikricha, u na semantik na tarkibiy jihatdan tengdir. Lekin qo`shma otning asosiy bosh so`ziga bog`liq bo`lib, ikkinchi qism ma`no jihatdan ergashib keladi. Qo`shma ot o`z xususiyatiga ko`ra ikki xil turga bo`lishimiz mumkin, ya`ni ularni asosini tashkil qiladigan so`zdan va tobe bo`lib qo`shilib ketadigan so`zlardan ya`ni ularni to`g`ri qo`shma otlar va boshqa bir tildan kirib kelga

a) yasama qo`shma sifatlar; ular quyidagicha yasaladi. Suffiks+ed (suffex+ed) hamda sifat+ot+ed (adjective+noun+ed) va shuningdek ular ot+ot+ed (noun+noun+ed). Masalan: Light-hearted half-hearted. Well-organized well-balanced. Ushbu hamma qo`shma otlar sifat+ot+ed (adjective+noun+ed) yoki ular yana ot+ot (noun+noun) bo`lishi mumkin. Masalan: Two-faced three-cornered. b) yasama qo`shma otlar ko`pincha ot+ot (noun+noun) sifat+ot (adjective+noun) bo`lib kelishlari mumkin va yana fe`l+sifat (verb+adjective) yoki fe`l+ot (verb+noun) bo`lishi mumkin. Yuqorida berilgan ma`lumotlar qo`shma otlarning tasniflari turli kitoblardan olingan bo`lib, men ularni barchasini ko`rib chiqib o`zim tahlil qilishga harakat qildim. Barcha olimlar bu masalani turlicha tasnif qilishgan. Masalani Arnold 3 turga bo`l

After time the headaches get worse and go on fetting worse till they are so bad that everything becomes blaue. (“The Path of Thunder” Peter Abrahams 74 p). Bu yerda qo`shma ot “headache” ega vazifasida kelib, what? so`rog`iga javob bo`ladi. He lit cigarette and thing the used matchstick away violently. (“The Path of Thunder” Peter Abrahams 116 p). U segaretni yoqdi va ishlatilgan gugurt cho`pni tashlab yubordi. Bu misolda qo`shma ot “Matchstick” to`ldiruvchi vazifasida kelib, what? so`rog`iga javob bo`ladi. 2. 4. Qo`shma otlarning sintaktik tahlili Muxin sintaktik tahlilni sintaksisning birligi sintaksema deb hisoblaydi. Muxin bundan 30 yillar oldin komponent sintaktik analizni yaratadi. Komponent sintaktik analiz bosh va ikkinchi darajali bo`laklar yuzasidan davom ettiradi. 54

Bosh va ikkinchi darajali bo`laklar yuzasidan uning nazariyasiga ega, to`ldiruvchi, hol, kesim, aniqlovchidan tashqari gapdagi so`zlarning bir-biriga tobe ekanligini aniqlaymiz. Bu ikki nazariyani ham asosiy maqsadi, gapning lingvistik birliklarning tushuna bilish, undagi har bir elementlarning chuqur mazmunini, mohiyatini o`rganishdan iborat. Muxin nazariyasiga asoslangan holda sintaksema sintaksisning bir bo`lagi deb e`tirof etamiz. Ingliz tilida, grammatikada muammoga aylangan qo`shma otlarni ham sintaktik tahlil etiladi. Qo`shma otlar gapda sintaktik bog`lanishlar bilan ifodalanadi. Qo`shma otlarni sintaktik-semantik tahlil etarkanmiz, uni gapda asosan yadroviy predikativ va koordinativ bog`lanish, shu bilan birga temporal, lokativ, stativ va sintaksema sifatida kuzatamiz. Yuqqorida ay

Qo`shma otlar koordinativ (teng sintaktik) aloqa asosida ham bog`lanadi. Kordinativ bog`lanish sintaktik belgilarga ko`ra komponentga kiradigan gapga ulashib keladigan komponentlarni bog`laydi. Uyushiq bo`laklar gap tarkibida subordinativ va predikativ bog`lanish asosida kiritiladi. Shunga ko`ra, qo`shma otlar gapda ega, to`ldiruvchi vazifasida kelganda ham uyushib keladi va ularni koordinativ bog`lanish bilan belgilaymiz. Ularni qo`yidagi gaplar orqali sintaktik tahlil qilamiz. Masalan: 1 (2) 2 3 4 5 1) She is my mother-in-low and her grandmother. (S.P.S. 89p). 1 2 3 4 5 NP 1 . D 1. 1NP 2. D 2. 2NP 2 . U mening qaynonam va uning onasi. 1 (2) 2 3 4 2) He was wearing a sunglasses and t-shirt . (P.AP. 92p). 1 2 3 4 56

NP 1 . NP 2. D 1. D 2 . 1 2 (3) 4 3 3) The cupboard and kichen-wares in it were too old (P. A. P. 102p). 1 2 3 4 1NP 1 . 2NP 2. NP 2 . D. Qo`shma otli birikmalar yuqorida aytib o`tilganidek lokativ, temporal, stativ va obyektiv sintaksemalar bo`lib kela oladi. Lokativ sintaksema o`zining ma`nosiga ko`ra joy va yo`nalishni ko`rsatadi. Lokativ sintaksemalarni ko`rib chiqadigan bo`lsak, berilgan gap tarkibidagi sintaksema lokativ yoki lokativ emasligiga ishonch hosil qilishimiz uchun transformatsiya usuli, ya`ni ayrim komponentlarni o`rniga boshqalarni qo`yish orqali ko`ramiz. Masalan: 1 (2) 2 (3) (3) 3 1) They were sitting in the dining-room. (P. A. P. 52p). 1 2 3 57

NP 1 . NP 2. D. Ular oshxonada o`tirishgan edi. Lokativ mazmunni ochishda berilgan gap tarkibidagi birikma, ya`ni sintaksema o`rnida there, here o`rin-joy ravishlarini qo`yish tajribasi usulidan foydalanamiz. They were sitting in the Lining-room where were they sitting? They were sitting there (here). 1 2 3 4 (5) (5) 5 2) Amira often saw Khaled at the schoolyard…. (J. M. S. 2p). 1 2 3 4 5 NP 1 . D 1 . NP 2 . D 2 . D 3 . Amira tez-tez Xoledni maktab hovlisida ko`rdi….. Where did Amira see Khald? Amira saw Khaled there. 1 2 (3) 3 3) I glanced around the bathroom (J. M. S. 63p). 1 2 3 58

NP 1 . NP 2. D. where did you grance? 1 2 (3) 3 (4) 4 4) He went out of sight over the rooftops. (S. P. S. 89p). 1 2 3 4 NP 1 . NP 2 . D 1 . D 2 . Where did he go out? Berilgan misollardan biz substansial lokativ sintaksemani aniqlab oldik. Substansial temporal sintaksemalarni tadqiq qilar ekanmiz, ular qo`yidagilar; -substansial temporal sintaksema; -temporal aktiv sintaksema; -temporal sintaksema; -temporal kauzal sintaksema; Bizga ma`lumki, kauzallik belgisini tadqiqotdagi elementni because of, from, owing to va boshqa kauzallik belgisini oluvchi predloglar bilan transformasiya qilib aniqlanadi. Lokativ, temporal va kauzal sintaksemalarni ko`rib chiqar ekanmiz, biz aktivlik belgisini ham uchratishimiz mumkin. Bundan tashqari aktivlik belgisi alohida xususiy belgi bo`lgan sintaksemalar

Ularning leksik bazasi fe`l bilan bir o`zakda bo`lgan substantiv leksemalar bo`ladi va jarayonni ularga mos bo`lgan fe`llarga qo`shiladi. 1 (2) 2 3 4 5 1) She is coming home this week-end . 1 2 3 4 5 NP 1 . NP 2 . D 1 . D 2 . D 3 . U bu hafta oxirida uyga kelyapti. When is she coming? (1) 1 2 (3) 3 (4) 4 (5) 5 (6) 6 2) The first half-hour the team had lost the nill to live. 1 2 3 4 5 6 D 1 . D 2 . NP 1 . NP 2 . D 3 . D 4 . 2) It was close to midnight when was it? 3) The late-afternoon seen momentariely blind me. Lokativ stativ sintaksema bo`lib ham vaqt va holatni aniqlab kelyapti. 4) In my childhood I liked…. 60

When? Vaqt mazmunli temporal sintaksemalar nafaqat vaqt mazmunini unga qo`shimcha ravishda takroriylik mazmunini kasb etadi va temporal-iterativ sintaksemalar nomi bilan ham yuritiladi. Masalan: He arrives there just on weekdays. Ushbu gap tarkibidagi on weekdays birikmasi iterative (takroriylik) mazmuni sanaladi. O`zbek tiliga tarjima qilganimizda takroriylik sezilib turadi. Semantik jihatdan takroriylikni isbotlashdan oldin ham o`tkazganimiz kabi often, sometimes vaqt ravishlari yoki how often so`roq so`zidan foydalanamiz. He arrives there just on weekdays →He often arrives there→ How often does he arrive there? Berilgan gapni yunksion modelini ko`rib chiqadigan bo`lsak, on weekdays sintaksemasi D-(tobe so`z) pozitsiyasida tobe aloqaga kirishadi. 1 2 3 4 (5) 5 He arrives there just on we

almashtirish transformasiyasidan foydalanish mumkin. Buning uchun qo`shma otli birikmalar “ why ” so`roq olmoshini berishimiz yoki qo`shma birikmasini “ because of ” predlogi bilan o`rin almashtirishimiz lozim. 1 2 (3) 3 He suffered from stomachache →why did he suffer from? → He suffered because of stomachache. (P. A. P. 19p). 1 2 3 NP 1 . NP 2 . D 1 . 1 He woke up because of footsteps had passed…. Why did he woke up? (J. M. S. 43p). 1 2 3 4 NP 1 . NP 2. D 1 . D 2. Qo`shma otli birikma stativ sintaksema ham bo`lishi mumkin. Stativ sintaksema holatni ifodalaydi. Quyidagi gaplarni analiz qilamiz: 1) He`d been able to fend the house in moonlight….. U oyni yorug`iga o`yini topa oladi. 62

2) He was there as a mutual-boss and the ower-editor. U bosh boshliq va muharrir sifatida edi. Yuqoridagi gaplardagi qo`shma otli birikmalar “ in a state of ” birikmasi bilan almashtirish orqali stativlik xususiyatini isbotlaymiz. 1) He had been able to find the house in moonlight …. (S. N. P. 14p). How had he been able to find a house? 1 (2) (2) (2) 2 3 (4) 4 He had been able to find a house in a state of moonlight. (S. P. S. 79p). 1 2 3 4 NP 1 . NP 2 . D 1 . D 2 . 1 (3) 2 3 4 He was there as a mature-boss and the owner-editor . (P. A. P. 54p). 1 2 3 4 5 NP 1 . D 1. 1NP 2. D 2. 2NP 2 . II BOB YUZASIDAN XULOSA Ilmiy izlanish jarayonida qo`shma otli birikmalarni tahlil qilib qo`yidagi xulosalarga keldim. Ikkinchi bob yuzasidan mazkur ishda B. A. Ilysh, K. N. Kachalova, V. L. Kaushanskaya, J

va boshqa shu kabi bir qator olimlar fikriga tayanib qo`shma otli birikmalar haqida ma`lumot to`pladim. Ularning fikrlariga tayanib qo`shma otli birikmalarning tuzilishi, yasalishi, gapda qo`llanilishi leksik va funksional variantlari, lingvistik ekspirement metoglar va sintaktik analizda qo`llaniladigan aloqalar haqida fikr yuritdim. Ushbu ishda tilda til qatlamida elementar birliklar va birlik konstruksiyalarini farqlash amalga oshiriladi. Leksik jihatdan elementar birliklar-leksemalar, birlik-konstruksiyalar esa sintaksemalar bo`lib hisoblashadi. Ma`lum bir sintaksema o`z funksional variantiga ega. Masalan, qo`shma otli birikmalar lokativ sintaksemani ifodalaydigan variantlari on, under, near, behind, in in from of boshqalar temporal (vaqt) sintaksema then, at, after kauzal sintaksema b

birikmalarni tahlil qilib, birinchi bob yuzasidan qo`yidagi xulosaga keldim. Hozirgi zamon ingliz tilida so`z birikmalarining tutgan o`ni haqida batafsil to`xtalib o`tib, Michael Pyle, Marry Ellen 1 va Martin Hewings 2 kabi olimlar fikrlariga tayandim. Birinchi bobni birinchi qismida ot haqida ma`lumot berib, otlarni turlari, gapdagi bajaradigan vazifalarini o`rganib tahlil qildim. Bunda Michael Pyle, Marry Ellenlar fikri va Bo`ronovlar 3 tadqiqotlariga tayangan holda ish olib bordim. Birinchi bobni ikkinchi qismida so`z birikmalari haqida to`xtalib o`tib, so`z birikmalarining tarkibi, so`z birikmalar bilan iboralarning farqi va gapdagi o`rni haqida to`xtalib o`tdik. Qo`shma otli birikmalar ingliz tili grammatikasida aniq tarzda va batafsil ma`lumot keltirilmagan. Ularni so`z turkumlarini

temporal (vaqt) sintaksema then, at, after kauzal sintaksema because of, stativ (holat) ni ifodalaydigan variant esa in a state of ni tashkil etadi. Qo`shma otli birikmalarning lokativ ma`noli variantlari soni ancha ko`p bo`lsa kauzal variantli qo`shma otli birikmalar soni ancha cheklangan. Ingliz tilida qo`shma otli birikmalarni sintaktik tahlilini yoritishda A. M. Muxinning komponent va sintaktik nazariyasiga tayandim. Sintakrik tahlildagi asosiy tushuncha, ya`ni yunksion model va tahlilda uchraydigan sintaktik bog`lanishlar haqida ma`lumot berdim. Qo`shma otli birikmalar ishtirokidagi gaplar orqali misollar keltirib, ularni sintaktik tahlil qildim. Tahlil qilish davomidagi ega va kesimning bog`lanishi –yadroviy predikatsiya bog`lanish, tobe so`zlar subordinativ, bilvosita teng bog`lovch

Dadv- Ravishga tobe komponent. Dinf- Infinitivga tobe komponent. Dp I -Sifatdoshga I ga tobe komponent. Dp п - Sifatdosh II ga tobe komponent. D n - Otga tobe komponent. D s -Fe`lga tobe komponent. NP 1 -Ega (yadroviy predikativ etuvchi komponent). NP 2 - Kesim (yadroviy predikativ etuvchi komponent). SINTAKTIK BOG`LANISHLAR. -Yadroviy bog`lanish. -Noyadroviy predikativ bog`lanish. ( ) -Subordinativ bog`lanish. -Koordinativ bog`lanish. -Oppozitiv bog`lanish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI Foydalanilgan ilmiy adabiyotlar 1. I. A. Karimov: ”Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch” Toshkent. Ma`naviyat 2008 y. 67

2. I. A. Karimov: “Mamlakatimiz modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo qilish ustivor maqsadimizdir”. Xalq so`zi ro`znomasi 2010-yil 28 yanvar. 3. I. A. Karimov: Asosiy vazifamiz taraqqiyot va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish. O`zbekiston ovozi ro`znomasi 2010 yil 28 yanvar. 4. Aksenenko B. H. Exercises in English preposition. Leningrad 1962. 5. Barxudarov L. S. O. новерносном и глубинном синтаксисе - И . Я . Ш 1974 №1. 6. Беменская Г. П. Парадигматилеский ряд субстанциалных локативных синтаксим и их вариантов в современном английском языке. Диканд филол наук - л . 1980-178 с . 7. Bissel prepositions in French ang English New York 1947. 8. Бурлакова В. В. К вопросу о лексическом значений предлогов. Исследования на английском филологим Ленинград 1977 186с. 9. Вес

22. Качалова К. Н. Израилевич Е. Е. «Практическая грамматика английского языка» М. 1996. 2 3 . Kruisinga E. A. Handbook of present day English. English Accidence and Syntax. Groningen 1931. 2 4 . Мухин А. М. Функционалыный анализ синтактических элементов-М-Л. Наука Ленинград отд-ние 1964-292с. 2 5 . Мухин А. М. Теоретические провлемы современных индоевронейских языков Л. 1975. 2 6 . Мухин А. М. Лингвистический анализ Л. Наука Ленинград отделение 1976. 232с. 2 7 . Никитин В. Н. Обстоятельство как второстепенных член предложения в русском языке и противопоставление дополнению. В - кн . Рязань 1961. 141 с . 2 8 . Nesfield J. C. English grammar. Past and present in three parts. London , Macmillan and Co ; Limited .-1945. 2 9 . Пешковский А. М. Русский синтаксис в науком освелетей. Москва 1938-

38. Qiyomov R. E. Ingliz tili predloglarining ishlatilishiga doir. Qarshi 1990, 72 bet. 39. Hoshimiv O`. Bo`ronov J. “Ingliz tili grammatikasining normative kursi” T. O`qituvchi, 1989. Foydalanilgan badiiy adabiyotlar 1. RBJ-R.Beach. Jonathan Livingston Seagull… Moscow-1959-227p. 70

2. RIF-Robert. I. Friedman. Red Mafiya. Moscow. Progress Publishers. 1979- 225p. 3. MLV-Madeliene. L Engle a wind in the door. A Yearling Book. New York. 1973, 215p. 4. PAP-Peter Abrahams. The Path of Thunder. Moscow 1971, 335p. 5. GKL-G.Keillor. Lake Wobegan Days. Harper Collims Publishers-450p. 6. THB-The Holy Bible. New International Version. (R) Copyright (C) 1973, 1978, 1984, 879p. 7. EHT-Ernest Hemingway. A farewall to Arms. New York. Toronto. London. Sydney. Auckland-1990. 690p. 8. WBE-World Book Encyclopedia. A printed in the United states of America- 1994. 542p. 9. Washington Inving Tales Progress. Publishers. Moscow. 1982. 314p. 10. GED-Getting Even with DAD. Based on the hilarious new movie from. M9M. Foydalanilgan lug`atlar 1. APC -Англо-Русский словарь. Аракин В. Д. Москва 195

2. БАРС-«Большой англо-русский словарь» 1 том. Москва 1988. 1071 стр. 3. Див-Англо-русский словарь. Дубровин , Москва 1991. 4. Ox-Hornby “Oxford students dictionary” M. 1994. 5. Mac-Macmillan “English Dictionary” Macmillan Publishers limited 2007. 6. O.R.D – “The Oxford Russian Ditionary” Биш кек 2001. 7. APC -Англо-Русский словарь. В.К.Мюллер Москва 1967. 8. HBJ-The HBJ School Dictionary. London 1954. 72

Купить