Hozirgi zamon ingliz tilida payt holi va uning o`zbek tilida berilishi - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	79.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Hozirgi zamon ingliz tilida payt holi va uning o`zbek tilida berilishi

Купить

Hozirgi zamon ingliz tilida payt holi va uning o`zbek tilida berilishi. Mundarija Kirish. I. Bob. Ingliz tilida predloglarning gapdagi roli.______________________ 17 1.1Ingliz tilida predloglarning ma'nosi, vazifasi va gapdagi o`rni_________________________________________________________ 26 1.2 Ingliz tilida gap bo`laklari_____________________________________ 37 II. Bob. Ingliz tilida payt holi_____________________________________ 45 2.1. Payt holining predloglar bilan kelishi____________________________ 51 2.1.1. Payt holining ot, olmosh uyg`unligida after predlogli birikmalar bilan ifodalanishi____________________________________________ 51 2.1.2. Payt holining before predlogli birikmalar bilan ifodalanishi_________52 2.2. Payt holining gerundi bilan kelishi________________________

Bitiruv malakaviy ishimning metadologik asosi sifatida O’zbekiston Respublikasining “Talim to’g’risidagi qonuni”, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, O’zbekiston Respublikasi hukumatining umumiy o’rta ta’limni rivojlantirishga qaratilgan qarorlari, Xalq ta’limi vazirligining buyruqlari, prezident Islom Karimovning ta’lim tizimini takomillashtirishga yo’naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvlari, tadqiqod muammosiga oid ilmiy metodik, pedagogik adabiyotlarga tayanildi. Bu mu q addas vatanda azizdir inson. Ushbu risolada О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 - yil 30 - iyundagi “О‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining о‘n tо‘qqiz yillik bayramiga tayyorgarlik kо‘rish va uni о‘tkazish tо‘g‘risida” gi PQ – 1358- son Qarori hamda mamlakatimizda istiqlol yillarida ijt

Hozirgi paytda inson huquqlari bо‘yicha 400 ga yaqin xalqaro hujjat mavjud. 2 Mamlakatimiz qonunlarini inson huquqlari sohasidagi mazkur meyor va andozalarga muvofiqlashtirish, bu sohada milliy harakat dasturini ishlab chiqish, inson huquqlarini himoya qiladigan muassasalarning yaxlit tizimini barpo etish inson huquqlariga oid xalqaro shartnomalar va hujjatlarga qо‘shilishda davom etib, ular bо‘yicha majburiyatlarni bajarishning mexanizmi yaratildi. Umuman olganda, islohotlar markazida insonning oliy qadriyat sifatida baholanishi mamlakatimiz strategik vazifalariga hamohangdir. Xususan, bu boradagi barcha о‘zgarishlarni mazmun - mohiyati ham inson va uning qadr- qimmatini kо‘tarish bilan bog‘liq. Vatan va inson manfaati - oliy maqsad. О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov: “Bug

– iqtisodiy inqiroz bо‘lib turganiga qaramay, iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy hayotni erkinlashtirish, jamiyatni demokratlashtirish va bosqichma - bosqich modernizatsiyalash modeli amalda о‘zini tо‘la oqlamoqda. Mustaqillik – xalqimizning ulkan yutug‘idir. Zero, mamlakatimizda millatlararo va dinlararo ziddiyatlarni oldini olish, ichki va tashqi buzg‘unchi kuchlarni bartaraf etish bо‘yicha amalga oshirilgan keskin choralar va ularnig ahamiyati vaqi о‘tibgina yanada qadrli bо‘lmoqda. Mustaqillik – demokratik islohotlar kafolati. Prezident Islom Karimov asoslab berganidek, mamlakatni yangilash va modernizatsiyalash tadrijiylik va izchillikka erishish kafolat bо‘lib xizmat qilishi mumkin. Taraqqiyotning о‘zbek modeli rivojlanish tamoyillarini tо‘g‘ri tanlab olishda asos bо‘lib xizmat qildi.

О‘zbekistonda amalga oshirilgan ishlarda ayrim mamlakatlardagidek shoshma - shosharlikka yо‘l qо‘yilmadi. “Demokratiya oroli ” bо‘lishga da’vo ham qilinmadi, chetdan tayyor demokratiya modelini ham kiritishga yо‘l qо‘yilmadi. Mamlakatimiz xalqaro hamjamiyat oldida turgan dolzarb muammolarni hal etish ishiga qо‘shgan salmoqli hissasi, tashabbuslari evaziga, xalqaro tashkilotlar va tuzilmalar faoliyatidagi samarali ishtiroki orqali о‘ziga obrо‘ orttirmoqda. О‘zbekiston – yuksak ma’naviyatni qadrlaydigan yurt. Mustaqillik yillarida aholi ong va tafakkurini о‘zgartirishnig zarurligini hisobga olish doimo ustuvor bо‘lib keldi. Yurtboshimizning: “Ong va tafakkur о‘zgarmasa, hayot о‘zgarmaydi”, - degan g‘oyasi amalda о‘z isbotini topmoqda. Yangicha hayotni eskicha ong va tafakkur. Qarashlar bilan

Ushbu modelning tamoyillari asosida mamlakatimizni isloh etish va 4 modernizatsiya qilish bо‘yicha har tomonlama va chuqur о‘ylagan tadrijiy taraqqiyot dasturini izchil amalga oshirganimiz inqirozning, jahon bozoridagi keskin о‘zgarish va beqarorlikning iqtisodiyotiimzga, moliya va bank tizimiga salbiy ta’sirini sezilarli darajada kamaytirish imkonini berdi. Bugun dunyo iqtisodiyotidagi ahvolni tahlil qilar ekanmiz, jahon moliyaviy va iqtsodiy inqirozi hali beri nihoyasiga yetgani yо‘q, deb aytishga barcha asoslarimiz bor. Dunyodagi taraqqiy topgan 20 ta davlat ishtirokida tashkil etilgan, “Katta yigirmalik” deb nom olgan guruh doirasida qabul qilinayotgan barcha chora - tadbirlarga qaramasdan, jahon iqtisodiyotida barqaror о‘sish sur’atla- riga erishish yо‘lida hozircha biron- bir jiddiy

yilda maktablar, kasb- hunar kollejlari va litseylarda 2 ming 300 tadan ziyod kompyuter texnikasi va multimedia uskunasi о‘rnatildi. Unib - о‘sib kelayotgan yosh avlodni jismoniy jihatdan tarbiyalash va bolalar sportini rivojlantirishga qaratilgan dasturni amalga oshirish bо‘yicha ishlar izil davom ettirildi. Buning natijasida faqat 2010 yilning о‘zida 72 sport inshooti, 27 ta suzish havzasi foydalanishga topshirildi, umumiy qiymati 3 million AQSH dollariga teng bо‘lgan sport inventarlari va uskunalar joylarga yetkazib berildi. О‘tgan yilda farzandlarimizning ijodiy qobiliyati va ma’naviyatini yuksaltirishga qaratilgan musiqa va san’at maktablarining moddiy - texnik bazasini mustahkamlash bо‘yicha qabul qilingan dasturni amalga oshirish boshlandi. Agar 2009 yilda oltita musiqa va san’at ma

Mamlakatimizda 2011 yilning Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili, deb e’lon qilinishi barchamizning zimmamizga qanday ulkan mas’uliyat yuklashi, bu borada tayyorlanayotgan umumdavlat Dasturini hayotga tatbiq etish bizdan qancha kuch va mablag‘larni safarbar etishni talab qilishi haqida bugun gapirib о‘tirishning, о‘ylaymanki, zarurati bо‘lmasa kerak deb ta’kidladi Prezident Islom Karimov. Mamlakatimizning barcha mintaqalarida biznesni rivojlantirish uchun yanada qulay ishchan muhit yaratish, tadbirkorlik, kichik va xususiy biznesga yanada keng erkinlik berish, byurokratik tо‘siq va g‘ovlarni bartaraf etish bо‘yicha zarur chora- tadbirlarni amalga oshirish lozim. Prezident Islom Karimov Samarqand viloyati kengashining navbatdan tashqari sessiyasida Samarqand zamini xususida sо‘z yurit

lо‘nda qilib aytganda, hech kimdan kam bо‘lmagan va kam bо‘lmaydi, dedi Islom Karimov. Dunyoga mashhur, kо‘pchilik bir kо‘rishni orzu qiladigan, Samarqand ahlining eng sevimli maskani bо‘lmish registon maydoni, Bibixonim, Shohi Zinda, Hazrati Xizr ziyoratgohlari oxirgi yillarda har tomonlama obod qilinib, butun jahondan keladigan mehmon va sayyohlarning havasini tortmoqda. Imom Buxoriy majmuasida amalga oshirilgan bunyodkorlik ishlari, bunday muqaddas qadamjolarning yanada obod bо‘lib borayotgani kо‘pgina musulmon mamlakatlari davlat arboblari va jamoatchiligi, minglab ziyoratchilarning yuksak e’tibori va hurmatiga sazovor bо‘lmoqda. Shu kunlarda 6 milliard 500 million sо‘m mablag‘ sarflanib, Siyob dehqon bozorini rekonstruksiya qilish va uning hududini obodonlashtirish ishlari yakuniga ye

Samarqand viloyatida namunaviy loyihalar bо‘yicha zamonaviy uy-joylar barpo etish uchun joriy yilning о‘zida 21 ta qishloq massivida qariyb 44 milliard sо‘mlik kapital mablag‘ hisobidan 650 ta uy- joy qurish va ularni shu yilning uchinchi choragida foydalanishga topshirish belgilangan edi. Lekin, afsus bilan aytish kerakki, bunday yangi, odamlarning intilishini tortayotgan, qishloqlarimizni obod qilish, qishloq hayotini shahar darajasiga kо‘tarishda istiqboli katta bо‘lgan muhim masalaga yetarlicha e’tibor berilmayapti. Buning natijasida ana shu uylarni qurishda sustkashlikka va ularni topshirish muddatlarini asossiz ravishda chо‘zib yuborishga yо‘l qо‘yilmoqda. Bugungi kunda aqlga sig‘maydigan ba’zi holatlar haqida faqat afsuslanib gapirish, xususan, vodoprovod tarmoqlarining ishdan chiqi

Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi Shu kunlarda barchamiz nihoyasiga yetib borayotgan 2010 yilni yakunlab, Vatanimiz mustaqilligining 20 yilligi nishonlanadigan yangi 2011 yil ostonasida turibmiz deb ta’kidladi Prezidentimiz. Ma’lumki, О‘zbekiston 1991 yili о‘z mustaqilligini qо‘lga kiritganidan sо‘ng umrini о‘tab bо‘lgan mustabid, ma’muriy-buyruqbozlik, rejali-taqsimot tizimidan voz kechib, “о‘zbek modeli” deb nom olgan о‘z taraqqiyot yо‘lini tanlab oldi. Biz ishlab chiqqan va bugungi kunda hayotga tatbiq etayotgan ushbu modelning ma’no-mazmuni – davlat qurilishi va konstitusiyaviy tuzumni tubdan о‘zgartirish va yangilash, iqtisodiyotni mafkuradan xoli etish, uning siyosatdan ustunligini ta’minlash, davlatnin

xarajatlarining 5 barobar kо‘paygani, turmush darajasining sezilarli ravishda yaxshilangani va buning natijasida onalar о‘limi 2 barobardan kо‘proq, bolalar 6 о‘limi 3 barobar kamaygani, odamlarning о‘rtacha umr kо‘rishi 67 yoshdan 73 yoshga, jumladan, ayollarning о‘rtacha umr kо‘rishi 75 yoshga yetganini mamnuniyat bilan ta’kidlasak arziydi, deb о‘ylayman. Shundan kelib chiqqan holda, quyidagi yо‘nalishlarni demokratik о‘zgarishlarni yanada chuqurlashtirishning eng muhim ustuvor vazifalari sifatida belgilash zarur, deb о‘ylayman. Davlat hokimiyati va boshqaruvini demokratlashtirish Ma’lumki, о‘tgan davr mobaynida mamlakatimizda davlat hokimiyati va boshqaruvini demokratlashtirish sohasida amalga oshirilgan islohotlar о‘ta muhim bir maqsadga, ya’ni hokimiyatlar bо‘linishi konstitusiyaviy p

Respublikasining Prezidenti davlat boshlig‘idir va davlat hokimiyati organlarining kelishilgan holda faoliyat yuritishini hamda hamkorligini ta’minlaydi” degan qoida belgilab qо‘yilgan. Shundan kelib chiqqan holda, О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 98- moddasini quyidagi tahrirda bayon etish taklif qilinadi: “О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ijro etuvchi hokimiyatni amalga oshiradi. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi О‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri, uning о‘rinbosarlari, vazirlar, davlat qо‘mitalarining raislaridan iborat. Qoraqalpog‘iston Respublikasi hukumatining boshlig‘i Vazirlar Mahkamasi tarkibiga о‘z lavozimi bо‘yicha kiradi. Vazirlar Mahkamasi iqtisodiyotning, ijtimoiy va ma’naviy sohaning samarali faoliyatiga rahbarlikni, О‘zbekiston Respublikasi

Vazirlar Mahkamasi о‘z faoliyatida О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti va О‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi oldida javobgardir. Vazirlar Mahkamasining faoliyatini tashkil etish tartibi va vakolat doirasi qonun bilan belgilanadi. О ‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri nomzodi О ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga saylovlarda eng k о ‘p deputatlik о ‘rnini olgan siyosiy partiya yoki teng miqdordagi deputatlik о ‘rinlarini q о ‘lga kiritgan bir necha siyosiy partiyalar tomonidan taklif etiladi. Bosh vazir nomzodi uning uchun tegishlicha О‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatlari va Senati a’zolari umumiy sonining yarmidan kо‘pi tomonidan ovoz berilgan taqdirda tasdiqlangan hisoblanadi. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining a

uning ifodalanish turlari hususida qisqa ma'lumot berib o`tiladi. Shu nuqtai nazardan bu ishda payt holi, uning predloglar uyg`unligida ot, olmosh, ravish, gerundi bilan kelishi mumkinligini o`rganishda sistemali yondashuvdan foydalaniladi va shu bilan birga ularning ma'noviy va yasalish hususiyalari ko`rib chiqiladi. Bitiruv malakaviy ishning obyekti ingliz tilida payt holi va uning o`zbek tilida berilishidir. Bitiruv malakaviy ishning maqsadi . Payt holini sintaktik va sintaktik-semantik ma'no mazmun jihatdan o`rganib shiqishdan iboratdir. Tadqiqotning asosiy maqsadi - payt ma'nosini beruvchi turli hil sintaksemalarni o`rganishdan iboratdir. Ushbu bitiruv malakaviy ishga qo`yilgan maqsadga erishishdan ayrim vazifalarni hal qilishni taqazo qiladi: 1. Payt ma'nosini ber

Bitiruv malakaviy ishining materiali bo`lib, zamonaviy amerika va ingliz mualliflarining badiiy asarlaridan va lug`atlaridan alohida tanlash metodlari orqali tanlagan 1000 dan ortiq misollar xizmat qiladi. Ushbu ish kirish, 2 bob va xulosadan iboratdir. Kirishda ishning obyekti, maqsadi dolzarbligi, ilmiy ahamiyati ko`rsatib o`tilgan. Bitiruv malakaviy ishimning I bobida nazariy tushunchalar, tadqiqot metodlari, gapning strukturasini o`rganilganligi to`g`risida keltirib o`tilgan. Ishning II bobida payt ma'noli birikmalar, turli hil sintaksemalarni keltirib chiqarishi payt holi va uning o`zbek tilidagi variantlari o`rganib chiqilgan. Tadqiqotning asosiy metodi gaplar va ularning qismlarini ifodalashtiruvchi, turli hil transformatsiyalarni amalga oshiradigan gapning komponenti metodlari

Predloglar an’anaga ko`ra yordamchi so`zlar hisoblanadi va mustaqil so`zlar deb ataluvchi asosiy so`z turkumlariga butunligicha taqqoslanadi yoki qarshi qo`yiladi. Yordamchi so`zlar haqida V. A. Plotnikov 7 shunday yozgan; “Yordamchi so`zlar mustaqil so`zlarga tavsif beruvchi nominativ ma'noga ega bo`lmagan, leksemalardir; Ular predmet, belgi, xususiyat harakatni bildirmaydilar.” Ularning leksik ma'nosi shundan iboratki; ular predmetlar, xususiyat va boshqalar bilan aloqaga kirishganda mustaqil o`zlari ya'ni yordamchi so`zlar ishtirok etganda birikmalarda mavhumlasha boradi. Shunday qilib, yordamchi so`zlar gap bo`laklaridek umumiy semantik umumiylikka ega emas va uning asosida mustaqil so`zlardan farqli o`laroq shu sinfga qarashli bo`lgan barcha leksik ma'nolarning abstrak

Shunday qilib predloglarni leksik ma'noga judo qilishga hech qanday asos yo`q. Xossa xususiyatining belgisi bo`lgan til elementlari va munosabatning belgilari bo`lgan til elementlari mavjuddir. Murakkab aloqalar - bog`liqlarni sistemasi va real bog`liqqa obyektlarni munosabati o`z aksini tilda topadi. Bu aloqani mahsus ifodalash vositasi ya'ni birgalikda shartlashgani bo`lib predlog xizmat qiladi. Predlogni gap bo`lagi deyish mumkin, obektlarni, borliqni faktlarini ko`rsatuvchi va ma’noni ko`rsatuvchi sifatida. Konkret bog`liqlik turiga ko`rsatma, o`ziga alohida predlogning leksik ma'nosini ifodalaydi. O`tmishdagi mashhur rus lingvistlarining predlogini leksik ma'nosi hususidagi savolga qarashlari bir butun qarashda emas edi. K. S. Ashakov 8 , N. P. Nekrasov 9 , F. I. Busla

to`liqligicha qarab chiqmasdan, R. A. Budagov 12 predloglarini ,,bo`m-bo`sh” leksik so`zlar degan fikrga qo`shiladi. Predloglarni ishlatilish prinsplari qay tarzda bo`lmasin aniqlash mumkin emasligi haqidagi imkoniyatga qaramasdan, quyidagicha qarama-qarshi mulohazalar ham uchrab turadi. ,,Predloglar yordamchi so`zlar kabi hech qanday mustaqil leksik ma'noga ega emaslar… Biroq predloglar umuman olganda leksik ma'nolardan marhum emaslar. ” Ko`pgina mualliflar predloglarda leksik ma'no borligini yoki yo`qligini umuman qo`yishmaydilar, lekin ularni ishlarida qandaydir ma'nolar eslatib o`tiladi. Madomiki bundan shunday xulosaga kelish mumkin; ularni predlogdagi leksik ma'no borligini tan olish xulosasiga kelishi mumkin. Predloglar uchun hususiy leksik ma'no borligini ul

zamon oborotlarida ularni but-butun va ko`p darajada gaplar bilan bog`liqligi oqibatida qandaydir bir gap bo`lishning yoki chap tomoni yoki o`ng tomoni variantlarini hisobga olishga to`g`ri keladi. Ayrim mualliflarning predloglardagi ma'no bilan bog`liq bo`lgan ishlari oqibatida, predloglardan o`rin-joy ma'nosi, zamon strukturasi bor deydilar. Bu keyingisini olib bormasdan turib o`quvchilar o`zaro xulosa qilishlari uchun ko`pgina misollar bilan tasvirlashadilar, yana shuni aytadilarki predloglar o`rin-joy predlogiga zamon predlog va obstrakt munosabatlarni ifodalovchi predlglarga bo`linadilar deyishadi. Predloglardagi leksik ma'noni aniqlash qiyinchiliklarni boshqa usullar bilan ham aniqlanadilar va ularga tenglashtiriladilar. Birinchidan ular ekvivalent emaslar, ikkinchidan, r

V. A. Zvegnisev 16 shunday deydi ,,Predloglar ham xuddi tovushlardek tasniflanadi va ularda albatta asoslanish uchun qandaydir ma'no bo`lishi kerak. Ular ma'nosi be'vosita tovushlar bilan aloqasi yo`q. Lekin ularda ma'no birligi borligi, predloglar bilan mos bo`lgan ma'nolarni anoligik affikslarga egadir” deb tasdiqlaydi. Boshqa so`zlar kabi predloglarning ma'nolari til sistemasiga suyanadi. Qisman so`z yasovchilarga predloglardan semantik ma'nosi birligi hususiy referent ob'ektiv borliq A. I. Smirishkiy 17 tomonidan predloglar haqida bergan ta'rifida aniqlanadi. “Predloglar avvalam bor bog`lovchi so`zlardir, ya'ni narsa va narsani o`zaro bog`liqligini belgilashda foydalaniladigan narsa va xususiyat yoki predmet va jarayonni tasvirlaydi. Predloglar b

qanchalik turli bo`lmasin, aynan simamtik va leksik shartlardan kelib chiqayotgan bo`lsa hamki baribir kelishik birligi ham real va buzilmas bo`lib qolaveradi. Ingliz tilida predloglar miqdori juda ham ko`pdir va yuqoridir. Ular orasida oddiy, murakkab, yasama va ilk shakldagilari bordir. Bu yerda faqat oddiy va ilk shakldagilari ko`rib chiqiladi. Materialni ko`pligini hisobga olib, predloglarni turli tekstlardagi funksional nutq usullarini ko`rib chiqish imkoniyati yo`q. Garchi bu predloglarni ishlatish holatini to`la tasvirli qilish imkoniyatini bersa va predloglarni paradegmatik turli variantlarini olib borilsa ham imkoniyatimiz chegaralangan. Badiiy adabiyotdagi tekstlardan misollar foydalanildi. Bir qancha misollarga qo`shimchalar bo`ladi, ingliz tilining izohli lug`ati bilan bog`liq

7. Distrubutivli 8. Deliberativli 9. Possesivli 10.Komprativligi 11. Temporalli va shu kabilar. V. V. Vinogradov sezilarli darajada bu ro`yhatni kengaytiradi. Grammatik munosabatlar predloglari bilan ifodalovchi semantik mohiyati yetarli tarzda tushuntirilmagan u quyidagicha hozirgi rus tilidagi quyidagi munosabat turlarini, predloglarini ifodalovchilarni keltiradi: 1. Lokal va fazoviy. 2. Zamonlarning voqealiklari. 3. Birgalikda qilingan harakatlarda. 4. Ablativlar (koritotivlar) mahkum bo`lganlar, chetlashtirishlar, olib qo`yilgan qarama qarshiliklar. 5. Transgressiv bir-biridan ma'no ko`chirish va boshqalar. 6. Imhotiv-fimitiv holatida boshqalariga nisbatan 7. Miqdoriy aniqlikdagi koitativlar. 8. Ajratib turuvchi distributivlar. 9. Liminativ chegaralanganlari 10. Possisiv egalikni b

V. V. Vinogradov u tomonidan diqqat bilan o`rganib chiqilgan. Yuqorida taqdim etilgan predloglarning rus tilidagi ifadalanishi alohida bir narsani turli yo`ldagi munosabat bilan bildirish so`zlarni ishlatish ma'nosiga qarab predloglar ifodalab keladi. Agar olib qaraydigan bo`lsak o`tish munosabatlari ,,yetarlicha umumiy darajada” boriladi. Predloglarning aniq ma'nosini anglatish uchun, umumiy faktga qaratilgan predloglarni bir butun o`tishga kiritish uchun ,,Kvantativ” munosabatlarni aniqlash uchun hali o`sha holatda aytish va qo`llash mumkin emas. Chunki har qanday miqdoriy leksikasining guruhi aniq holatda bo`ladi. Barcha gap bo`laklaridan tashqari but-butun aniq kiritilgan gap bo`lagi son bilan ifodalangandir. Miqdoriy munosabatli aniqlovchilar mos kelgan leksik birlikmalar bila

1. Biz bu rasmni pianino tepasiga ilamiz (bu yerda rasm orqali masofani aniqlanmoqda). 2. Biz bu rasmni pionina tepasiga ilamiz, servant tepasida u yaxshi ko`rinish bermaydi. Ikkinchi misolda obyektlarning orasida bo`lishi mumkin bo`lgan qiyosiy munosabatlar haqida rasm va pionino, rasm va servant, muammo barcha obyekt foydasiga ham hal qilinadi. Shunisi aniqki birinchi va ikkinchi misolda ham predlogni ishlatish ma'nosi bir hil ya'ni stratifikasiyalidir. Rasm tepasida pionina pastda, birinchi misolda esa egallab turgan joyga qarab (lokal ravishda narsalarni taxminiy joyiga belgilash) ikkinchi misolda esa obektlarni bir-biriga qiyoslanishi (narsalarni o`zaro birlashish aloqalari haqida so`z boradi). A. A. Shaxmatov ,,predlog bilan ifodalanuvchi to`ldiruvchilar predlogsiz ifodalanga

Predloglarning leksik ma'nosi xuddi yordamchi so`zlardek inkor etilmaydi, ammo leksik ma'no ularning gapdagi vazifasidan kelib chiqadi. Birlikda hamma narsa uzviy bog`liq bo`lgani kabi universal harakatga ega, shu jumladan predloglarni ma'nosi yo`q deb qarab bo`lmaydi. Buyuk rus lingvistlari yagona fikrga kela olmaganlar, predloglarni keskin ma'nosi bor deb qaraydiganlar: N. S. Aksanov, N. P. Nekrasov, P. N. Buslaev va P. H. Vostokov, A. M. Peshkovskiy predloglarda leksik ma'no borligini inkor etgan va A. A. Potebiya predloglarni gapning forma bo`lagi deb qaraganlar. Shunday qilib ko`p avtorlar predloglarni ikki guruhga ajratadilar: ,,Predloglar yordamchi so`zlardek mustaqil ma'nodan mahrumdirlar”. Ba'zi olimlar predloglarni ma'nosi haqida so`z birikmasi va

Predlog analizini fe’l sostavidagi predlog birikmali analiz qilish kerak. Ularni sintaktik funksiyasini aniqlash ularni chuqurroq tahlil qilinishiga olib keladi. 3. Narsalarning boqliqligi umumiy bitta forma munosabatidir. Aloqani materiyaga hos bo`lgan, chunki hamma predmetlar bir-biri bilan turli hil bog`lanish va tobelik munosabatiga egadir. Narsalarning o`zaro bog`liqligi agar ular ko`rinmasa ham bor narsadir. Ba'zi hollarda bu o`zaro bog`liqlik ko`rinmasligi mumkin. Tabiiy organlardagi munosabat, odamda munosabat fel frazalari orqali odamda beriladi. Quyidagicha ishda sintaktik mikro testlar yoqish va farqi so`zlar farmonlarini ma'nosini sintaktik pozitsiyadir. Aniqlanadi va analiz qilinadi. Predloglar bilan ifodalangan munosabatlar analizi, narsalarni bir-biriga bo`lgan munos

Bazi olimlar masalan V. Zolotkem 20 “Fel - predlog ot birikmasini kuzatadi va predlog qaysi so`zga tobe bo`lsa, o`sha so`z manosiga ketadi va sintaktik guruhni tashkil qiladi” degan fikrga keladi. Agar predlogni so`z birikmasi vazifasi o`sha birikmadagi predlogni ma'nosidan kelib chiqilganda edi, unda ajratib ish qilingan bo`lar edi. Bunda predlogni ma'nosi paradigmatik munosabatdan kelib chiqilgan edi. Paradigmatik qatorida turgan til munosabatida tekst sintagmatik munosabati doirasiga qaragandagina amalga oshishi mumkin, shuning uchun to`g`ri kuzatuvchi konkret analiz qilingan birikmalarni kiritish mumkin. O`rgatilayotgan til birligini tabiiy hatodan analiz qilish va biror konkret xulosaga yechilishiga olib keladi. Predloglarni paradigmatik ma'nosi obstrak sharoitlar orqali a

Haqiqatdan ham nutq chegarasi yoki vaqt doirasida yoki kenglik doirasida sodir bo`lishidadir. Demak predloglarni ma'no va funksiyasini aniqlash konkret kontekst va vaqt chegarasi bilan o`rnanilganda yaxshiroq natija beradi. Shunday qilib predloglarni o`rganishda bunday yondashishni ko`p tomondan logik vaqt kenglik doirasida predloglar munosabatini tahlil qilish, ularni vazifasini ilmiy tahlil olib keladi va haqiqatdan ham shundaydir. Har bir predlogni ma'nosini aniqlash, ularni tahlil qilish bir sistemaga solish. Har bir predlogni alohida-alohida olib o`rganishga olib keladi. Shu yuqorida aytilgan fikrlardan kelib chiqib, har bir predlog ustida alohida to`htalamiz va ularni ma'no va funksiyalarini aniqlashga tushamiz. Narsalarning bir-biriga bog`liqligi turiga bo`lganligi sabab

3) Qo`shma (compound) (inside, without, outside, etc) 4) Sostavli (composite) (in front of, because of, in accordance with, etc). Ma'nosiga ko`ra predloglar olamda joy va yo`nalish, paytni va abstrakt munosabatlarni ifodalovchi predloglarga bo`linadi. Ba'zi predloglarning leksik ma'nosi aniq va konkretdir (in, below, before, after). 1) After school the boys played foodball. 2) We live in Uzbekistan. 3) But after a week, I was fine. Leksik ma'nosi kuchsizlangan predloglarga ravish va bog`lovchilar bilan omonimlar: 1) I have seen this before (adverb) 2) Bob comes Ann (preposition) 3) I must finish work before I go home (conjuction). Uchala gapda ham “before” so`zini predlog ma'nosida bilamiz, chunki bu o`rganadigan obekt predloglardir. “before” predlogi esa ko`pincha vaqt

Shunday qilib predloglarni so`z birikmasidagi vazifalarini o`rgatish va shu tariqa ularni tekst yasashda o`rtadagi masalalarni ularning olib borilgan ishlarida kuzatish mumkin. Bu masalani o`z vaqitida qo`yilishi va aktualligi yana bir turtki, ularni faqat so`z birikmasi deb qarash ilmiy izlanish darajasida va keyin esa predloglarni so`z birikmasi darajasida qaraydiganlar chiqdi. Oxirgi paytlarda predloglarni sintaktik ishini nazariyasi sifatida ko`tarib chiqqan A. M. Muxindir. Gapning eng kichik birliklari tashqi (yuqori) strukturada va elementlar birligi esa ichki (chuqur) struktura qarashidir. Predloglarni oxirgi paytda kelib ularning ma'no va vazifalari sintagmatik analiz qilindi. Predloglarni so`z birikmasida emas ammo ularni bir gap ichidagi munosabat sifatida va ular munosabatin

so`zlarning yahshiligi va farqi farqlanadi va ularning kelib chiqishi formalari ham farqlanadi. Munosabatlarni aniqlash, analiz qilishda ya'ni predlog bilan ifodalangan munosabatlarni normalardan ularni ajratib olish kerak. A. M. Usmov 22 aytib o`tganidek, munosabatlar narsalarga nisbatan obyektiv bo`ladilar. Umuman oddiy ta'rifga asoslangan holda munosabatlar bitta yoki ikkita juftliklar orasidagi bog`liqdir. Shunga qaramasdan munosabatlar narsalar xususiyati va normalardan ajratilgan alohida prinsipial munosabatlardir, ya'ni alohida narsalarga bo`lgan munosabatlari va mualliflar ta'kidlaganidek munosabat deb ushbu narsadan elament hosil qiluvchilarni aytiladi. Bunday elamentlar bo`lib hossalar, xususiyatlar va boshqa narsalar xizmat qilishi mumkin. Dialektik narsa va muno

3) Motiv, sabab, harakatdagi faktor va hokazo, lekin bular ayrim yasalgan predloglargina taaluqlidir. Ajratib olingan ingliz tili predloglari guruhining ma'noviy ketma-ketligi tasnifi yo`q, ularda ma'no borligi yo`qligini aniqlashda juda ham mushkulligi sabablidir. Ishning kirish qismida aytib o`tilganidek predlog va ularning ma'nosi haqida savol hozorgi kunda ham muhokama qilinmoqda. Umuman olganda alohida predloglar uchun ayrib hollarda kamdan kam holatda uncha katta bo`lmagan predloglar guruhi uchun (bunday holatda tadqiqotlar o`rin, payt va joy hollari ichida ishlatiladigan predloglar guruhini ajratadilar). Shunda turli hil so`z birikmalari ichida ma'nosi muammosini ham qila turib tudqiqotchilar, predloglari ma'nolari haqidagi ma'lumotlarni aynan shu so`z birikm

Paradigmatik munosabatlar tomoni bo`lib til xizmat qiladi. Shu bilan bir paytda tekst-matn-sintagmatik munosabatlar oblastida aniqlanadi. To`g`ridan to`g`ri kuzatish faqatgina konkret fikr qoldirishdagina kuzatiladi. O`rganilayotgan tilning vositasini “tabiiy yashashi” muhitidan ajratib olinadi, lekin bu asosida analiz qilish natijasida, tabiiy sharoitda ularning ishlatilishini taqozo etadi. Grammatika dastavval morfolagiya bo`limida predlog odatda ot, sifat, olmosh, ravish, son va fel kabi so`z birikmalari bilan bir qatorda qo`yiladi. Predloglar haqida lingvistik terminlar lug`atida shunday deyilgan: “Predloglar predmetning predmetga, harakatga, holatda bo`lgan aloqasini kategorial ma'nosini tavsiflovchi so`z turkumi bu ma'no shu sinfdagi haqiqiy leksik ma'nosi bilan emas, bal

Ketma-ket ravishda gaplarda predloglar ot bilan olmosh yoki boshqa gap bo`laklari bilan u yoki bu sintaktik semantikani yetkazuvchi bitta birlik hosil qiladi. Bu eksperementlarda o`zini haqqoniy tasdiqini topadi. Qaysiki tadqiqotchi gapdagi leksik bog`lanishni o`rganayotgan paytda unga ancha tayanadi. Predlogning tushib qolishi faqatgina u birlikda ketgan ot bilan yoki boshqa elamentlar bilangina sodir bo`lishi mumkin. Uni o`zini alohida tushirib qoldirmaydi, chunki u ot boshqa so`z turkumi bilan yuqorida aytganimizdek ajralmas birlikni hosil qiladi. Nazariy jihatdan gapda bunday predlogning birikmalarini mavjudligi gap birikmalari faqatgina ularni hisobga olib sintaksema variantlarining terminini aniqlashda yordam beradi. Shunday predlogli birikma tarkibida substantivli leksema bo`lib gar

(odvertallilar, sonli va fellilardan farqli o`laroq predlog bu xususiyatlardan mahrumdir)! Boshqacha qilib aytganda tilda sintaksemaning turli hil variantlarida leksik baza bo`lib xizmat qilib keladigan predlogli leksimalar mavjud emasdilar, shuni bunga shunday misol keltiramiz, otlar yuqorida keltirilgan lokativli sintaksema variantlarining leksik ba'zasi bo`lib xizmat qiladilar. Shu bilan bog`liq savollarni grammatikada va mahsus ishlarda tez-tez tilga olinib turadiganlari savollarni chetlab o`tishi mumkin emas. Bunday muammo u yoki bu gap bo`lagiga tegishli bo`lgan leksimaga nisbatan qarshi qo`yilmaydi va bu qonundirb xuddi shunday leksik ma'nolar yoki boshqacha qilib aytganda substantivli leksik semantika, felli va boshqa leksimalar bilan ifodalanishida topiladilar. Predloglar

Aytilganlardan shu ma'lumki, predloglar tadqiqotchining oldiga bir tomondan ma'noviy xususiyati predloglar sintaksimlari yig`ma variant bo`laklari bo`lib ajratilishlari mumkin. 1.2. Ingliz tilida gap bo`laklari Sintaksema tushunchasi kelib chiqishiga ko`ra gapning bosh va ikkinchi darajali bo`laklarini an'anaviy grammatik jihatdan o`rganish bilan bog`liqdir va shuning uchun sintaksem analiz nazariyasi va an'anaviy grammatikada gap bo`laklarini o`rganish o`rtasidan ketma-ketlik deb aytish mumkin. Bu ketma-ketlik shunisi bilan shartlanadiki, sintaksema va gap bo`laklari gap strukturasidagi ajratib ko`rsatilgan sintaktik aloqalarni hisobga olgan holda distrekt birlik zaminida yotadilar. Biroq bosh va ikkinchi darajali bo`laklari zamirida yotgan birliklarning distrektligini ani

bo`laklarining mantiqiy cheklanishiga olib kelmaydi, chunki unisi ham bunisi ham ba'zida u yoki bu boshqa harakat obektning ega va to`ldiruchisini ifodalashda: “ota hukumat tomonida taqdirlandi” ma'nosida ifodalanadi. “hukumat otani taqdirladi”, shuningdek ega va to`ldiruvchini agent (harakat bajaruvchi) bilan ifodalash imkonini beradi. Bu munosabatga O. Espersenning quyidagi gapdagi gaplar haqidagi mulohazasi juda o`rinlidir “Peter is beaten by John”, ”Petr Jon tomonidan kaltaklandi” uning yozishicha, boshqa ta'riflar bilan mos holda, “john” esa sifatida qaraladi. Chunki Jon ish harakat bajaruvchi shahs. Buning sababi shundaki, gapning bosh va ikkinchi darajali tushunchalarida o`zining mazmun va yasalish xususiyatlariga ega bo`lgan turli turdagi sintaktik birlikmalar birlashad

kirishish imkonini berdi, chunki sintaktik-semantik hususiyatlar, ularning mazmuniga har bir sintagmaning mazmuni kiritiladi. Tadqiqotchiga sintaksimaning paradigmatik qatorini o`rganishga yo`l ko`rsatadi. Unda keyingilarni, aniq sintaktik-semantik hususiyalarini umumiyligi asosida birlashadilar va shuningdek simtaksem variantlarining paradigmatik qatorlarini ham aytib o`tishimiz joizdir. To`rtinchidan, gap strukturasining yuzaki va chuqur diskretli elementar birliklarini farqlash, ularning yagona ma'noviy va formal hususiyatlari lingvistik analizdan foydalanish metodlariga-modellashtirishni va eksperementga keng imkoniyatini ochdi. Ulardan birinchisi lingvistik birlik modeli belgilarini yaratish harakteriga egadir, ya'ni gap qatoridagi elementar birlikmalarini o`rganish maqsadi bo

hamma vaqt bir hil bo`lavermaydi. Avvalambor an'anaviy grammatik analiz gap tuzilishining elementar birligini tashqi va ichki tomonlama ko`rib chiqiladi deb tushuntiriladi. Shunisi bizga aniqki gapning bosh bo`laklarini formal belgilarini va ulardagi ikkinchi darajali bo`laklarining qarama-qarshi qo`yilganligi u yoki bu boshqa ifodalash vositalarini bog`lash bilan aniqlashga harakat qiladi. Masalan, ega rus va o`zbek tillarida odatda ot, olmosh yoki boshqa bosh kelishik shaklida turlanadigan so`zlar bilan ifodalanadi. Shunda vositali va vositasiz bo`laklarga bo`lingan to`ldiruvchi jo`nalish kelishigiga ifodalanadi. Shu bilan birga vositasiz to`ldiruvchi boshqa kelishiklarda predloglar va predloglarsiz shaklda bo`lishi mumkin. Sintaktik analizda shu yo`nalishdagi gapning asosiy va (yerd

vositalar bilan bog`lansa butunlay har hil bog`lanish deb hisoblanadi. (Sintaktik- simantikaning farqlanishida quriladi). Taqqoslang: G`amginlik bizga kulguli, kulgulilik hafa umuman to`g`risini aytganda biz hama narsaga juda befarqmiz, faqat o`zimizdan boshqa (Lermontov). (Endi esa meni sevib qolishim qiyin, noqulay va kulgulik). Sintaksim analizda bog`lanish avvalambor huddi shakliy farqlovchi faktordek hisobga olinadi. Chunki u bir sintaksimalarni chegaralashga ruhsat beradi. Bu turdagi shakliy faktorlarning o`rganish zarurligi shundan iboratki, gap tuzilishida alohida elementar birlikmalar sintaksim gap komponentlaridan va ularning mazmuni va shakliy belgilardan farq qiladi. Teng holatda ikkinchi darajali gap bo`laklarining shakliy distributiv belgilari deb hisoblash lozim bo`lmaydi. M

Bu amaliyot bo`lishida bosh va ikkinchi darajali gap bo`laklari tushunchasi gap strukturasining tashqi va ichki elementar birlik tushunchasi bilan almashinishi mumkin emas. Bu holda yuqorida gapirilgan edi. Til o`qitish metodikasi uchun maksimal, grammatik tushunarli tushunchalarni osonlashtirish kerak. Buning yordamida yozish, o`qish va gapirishga erishiladi. Boshqa tomonlama tilning ilmiy tadqiqi, tilning lingvistik tadqiq, tilning strukturasi va sistemaviy aloqasi va bu aloqa juda aniq tadqiq metodi bilan bog`liq bo`lgan aniqroq tushunchani talab qiladi. Yuqorida ta'kidlab o`tilganidek gap bo`laklarining grammatik tahlili sintaksim tahliliga suyanish mumkin emas, ya'ni eksperement metodiga. Uning ihtiyoriga faqat “savollar” metodi degan atama bor. Uning yordamida ko`p holatlarda

moslashuv bilan (bu convention) yechiladi. Biz har bir gapda berilgan birikmani ot bilan kelsa aniqlovchi deb hisoblaymiz. Lingvistlarning gap bo`laklarining grammatik tahlili bo`yicha ko`nikmalari bosh va ayniqsa ikkinchi darajali gap bo`laklari gap strukturasining elementar birligi sistem bog`lanishlarida hizmat qilmasliklari haqida dalolat beradi. L. V. Sherbaning 18 so`zlari bo`yicha buning uchun naqadar keyingi farqlanishni izlash lozim. Soddalash sxemasida to`htab qolmasligi kerak. Bunaqa gap bo`laklarining soddalashuvi sxemasini uning muqarrar shartlarida faqat tilni o`qitish metodikasida ishlatiladi. Gapning ilmiy tadqiqi va uning birligini tashkil qilishi shartlariga yo`l qo`ymaydi, u avvalambor tushuntirish, ifodalash metodini talab qiladi. Aynan shu sintaksim tahlilni ko`rib chi

bo`lishi mumkin. Binobarin simtaksem tahlilda eksperement transformasiyasi va uning variantiring sistem bog`liqligi bilan joyidaligi bilan shartlanadi. Tabiiyki shuning uchun ham transformatsiyalarning o`rni sistemik harakterga ega, ya'ni tanlangan dalillar ishlatilish asosida alohida emas, ammo berilgan simtaksemalarning ishlatilishi barcha leksik ba'zaning hajmiga ega bo`lishi shart. Yadroviy predekativ bog`lanish o`z-o`zidan ko`rinib turibdiki, gaplarni transformasiyalarida yoki uning bo`lagi boshqa konstruksiya bo`lishi kerak, uni grammatik belgilash deb atash qabul qilingan, ya'ni shu talablarga javob berishi kerak. Shu bilan birga bevosida tadqiq tadqiq etilayotgan sintaksem muhitiga tegishli eksperement o`tkazish shartiga e'tiborimizni qaratamiz. Simtaksima muhitiga

komponentlarini ajratayotganda ya'ni gapning ustki elementar birligini ular orasidagi mavjud bo`lgan sintaktik bog`lanishlarni ajratishga olib keladi. Bunay holatdagi eksperement bo`lib odatda tushirib qoldirishga hizmat qiladi, chunki gap komponentlaridagi qurolli va yadroviylikni o`rnini har biri alohida gapda keltiriladi, ya'ni simtagmatik rejada ham bu yerda eksperement o`tkazilayotganda turli xil leksik faktorlarni hisobga olishga to`g`ri keladi. Eksperement o`tkazishning tub shakillantirilishi shart. Bevosita tadqiq etilayotgan element yoki birikma bilan bog`liqbo`lgan va yaqin simtaksim analizda eksperement metod sifatida transformasiya ma'lumotlarini kutib yubormaslik uchun ham zarurdir. Aynan gapni va uning bo`laklarini ma'naviy qayta shakllantirishda (parafrazalar

3. They are open at nine (Km. S. P-46) 4. I am not producing at present (Km. S. P-40) 5. At thet moment Miss Filton gave the sign (Km. S. P-34) 6. She had come into the nursery at another wrong moment (Km. S. P-26) 7. At the and of the meal we were served with coffee. (Km. S. P-20) 8. It had begun at tea-time (Km. S. P-154) 9. It had worried her dreadfully at first (Km. S. P-36) 10. At the some time an equel member was elsewhere (M. P. S. P-106) Hozirgi zamon tilshunoslik, asta-sekinlik bilan eksperementallikka aylanib borgandi. Shuning uchun biz quyidagi gaplarda temporallik belgilarini aniqlash uchun eksperiment transformatsiya so`roq qo`yish yo`li bilan va predlogi sintaktik borligi, then yoki now ravishlari bilan almashuv transformatsiyasi yordamida eksperement o`tkazamiz. Misol uchun:

9. When had it worried her dreadfully? It had worried her dreadfully then . 10. When was an equel member was elsewhere? The an equel member was elsewhere. Shuni ta'kidlab o`tish kerakki, predlogli birikmani vaqt ravishi bilan almashtirganda aniqlik yo`qoladi, chunki ular predlogli birikmalarning ma'nosi bilan qiyoslaganda ko`proq mavhum ma'noga ega bo`ladi. Berildi sintaksemalarning variantli in TIM S, On S, during S, over S, for va by S kabi predlogli birikmalar bilan ham almashtirish mumkin. Ammo bu birlikdagi predloglarni boshqa ya'ni shu predloga yaqin predlog bilan almashtirib temporal ma'no borligini isbotlash mumkin. Misol uchun: I was on the ranch at sunrise → I was on the ranch by sunrise It had begun at tea-time → It had begun during tea-time. Misol uchun: I w

She had come into the nursery then . 7. When were we served winh coffee? They we were served with coffee. 8. When had it begin? It had begin then 9. When had it worried her dreadfully? It had worried her dreadfully then . 10. When an equel member was was elsewhere? The an equel member was elsewhere. Yuqorida keltirilgan holatda by va during predlogli birikmalar at birikmali predloglar bilan ifodalangan sintaksemaning fakultativ varianti hisoblanadi. Temporal lokativ sintaksema vaqt va o`rin joyni bildiradi. Yuqorida biz temporal belgilarga qaraganda ko`proq lokativ belgilarga ega bo`lgan lokativ temporal sintaksemani ko`rib chiqqandik. Bu holatda esa uning teskarisi, ya'ni bu sintaksema lokativlik xususiyatiga ko`ra ko`proq temporallik xususiyatiga ega bo`ladi. Misollar uchun: 1. At lu

She was the family gambling then . Endi where ravishi bilan so`roq transformatsiyasidan, shu bilanbirga there o`rin ravishi bilan almashinuv transformatsiyasidan foydalanib lokativ belgilarni aniqlaymiz. 1. Where did our hostess tell us a sad story? There our hostess told us a sad story. 2. When does the boy wander away from their spised food? There the boy wanders away from their spised food 3. There do western people cons crously imitate an airlear stage in culture? Western people cons crously imitate an airlear stage in culture there . 4. Where did she the family gambling? She was the family gambling there . Berilgan sintaksemalarning variantlari in S, on S predlogli birikmalar ham bo`lishi mumkin. Temporal kuzatuv sintaksema o`z ichiga vaqt va sabab xususiyatlarini mujassab etadi. Miso

Temporal kauzal aktiv sintaksema. O`zida vaqt va sabab belgi xususiyatlarini mujassam etadi va bir vaqtning o`zida ish-harakatning bajarilishini ham bildirib keladi. Misol uchun: we were sad at hearing such news (APC) Yuqorida keltirilgan sintaksemalarning temporallik belgisini aniqlash uchun when ravishi va so`roq transformatsiyasiga va then yoki now ravishlari bilan almashinuv transformatsiyasiga murojat qilamiz. When were we sad? We were sad then . Endi yuqorida keltirilgansintaksemalarning kauzallik belgilarini why bilan so`roq transformatsiyasi va shuningdek because of predlogi yordamida aniqlab isbot qilamiz. Why were we sad? We were sad because of news . Aktivlik ya'ni ish-harakatini ko`rsatish belgisi predlogli birikmani because, as yoki for bog`lovchii sabab ergash gapli qo`sh

eksplikativ sintaksema temporattik (vaqt, payt) va aniqlash, izohlash belgilariga bo`linadi. 2.1. Payt holining predloglar bilan ifodalanishi. 2.1.1 Payt holining ot, olmosh uyg`unligida after predlogli birikmalar bilan ifodalanishi. Payt holini ifodalash uchun after predlogidan ham foydalanamiz. Buni ko`rib chiqish uchun after predlogini ot va olmosh uyg`unligida payt ma'nosini beruvchi bir nechta misollarni keltirib o`tamiz. 1. After dinner she went into the bath-room. (C. P. D. P-95) Tushlikdan keyin u vannahonaga kirdi. 2. After tea Philip Repton and Eulialia Barness discussed their gloomy circumstance. (A. C. H. P. 155) Choydan keyin Filip Repton va Eulalia Barness nohush sharoitlarini muhokama qildilar. 3. No man can travel these hills after dank . . . (F. C. S. P. 344) Hech bir

2. After tea Philip Repton and Eulalia Barness discussed their gloomy circumstance → Then Philip Repton and Eulalia Barness discussed their gloomy circumstance. 3. No man can travel these hills after dark . → No man can travel these hills then. 4. After the wedding I walked home with Venera under the shade her black umbrella. → Then I walked home with Venera under the shade her black umbrella. 5. After the show you must come with me. → Then you must come with me. Shu bilan birga (temporallik) payt ma'nsi belgilari mavjudligini aniqlash uchun eksperiment transformatsiya so`roq qo`yish ya'ni when yordamida tajriba o`tkazamiz: 1. When she go into the bath-room? She went into the bath-room after dinner. 2. When did Philip Repton and Eulalia Barness discuss their gloomy circumstance? Ph

3. Three hours before their flight a taxi arrived to take the baby's mother to the airport (S. W. D. W. p-144) 4. It was closer to four before stone got free of work. (S. W. D. W. p-148) 5. Her trawelling companions arrived at the Hampstend safe house six hours before their departure . Yuqorida keltirib o`tilgan misollarda temporallik ya'ni payt ma'nosi borligini isbotlash maqsadida then yoki now payt ravishi bilan after birikmali payt holini almashtirib ko`rib chiqamiz. 1. The phone rang five times then. → The phone rang five times before it was picked up. 2. Some mob guy had ordered it and had got himself popped then. → Some mob guy had ordered it and had got himself popped the day before it arrived. 3. Then a taxi arrived to take the baby's mother to the airport. → Three

badiiy adabiyotlardan to`plagan misollarimiz va ular ustida o`tkazgan tajribamiz asos bo`ldi). Shu bilan bir qatorda ingliz tilida after va before predlogli birikmalar ishtirokidagi misollarimizni o`zbek tiliga tarjima qilganimizda gap tarkibidagi ot va olmosh bilan ifodalangan payt holi murakkab hollarning so`z birikmasi bilan ifodalanganiga amin bo`ldik. Chunki o`zbek tilida hollar sodda (bir so`zdan iborat) va murakkab (ikki va undan ortiq so`zdan iborat) tuzilishga ega bo`ladi. Ya'ni ingliz tilida after dinner, after tea, after dark, after the wedding, before it was picked up, before it arrived, three hours before kabi payt hollari, o`zbek tilida tushlikdan keyin, choydan keyin, qorong`ulikdan keyin, to`ydan keyin, ko`tarilishidan avval, yetib kelishidan avval, uch soat oldin kabi

1. When did he locked the door? He locked the door then. 2. When did he go to the information bureau? he went to the information bureau then. 3. When did I come across a number of interesting expressions? I come across a number of interesting expressions. 4. When did he hand all the documents to our legal adviser? He handed all the documents to our legal adviser. 5. When did the representative of the firm leave London? The representative of the firm left London. Yuqorida berilgan misollarimizdagi predlogli gerundi gap tarkibida payt holi vazifasida kelganligi isbotlandi. Gap tarkibidagi predlogli gerundi when so`rog`ini berish va then payt ravishi bilan almashtirib transformatsiya qilish yo`li bilan payt holi ekantigini isbotlashga erishdik. Shu bilan birga ushbu misollarni o`zbek tiliga t

Men bugun kechqurun uyingizdan ko`chib ketaman. 6. She's already pointed a gun at me once today . (S. W. D. W. p-70) U bugun allaqachon bir marta miltiqni menga o`qtaldi. Berilgan misollardagi payt ravishini then va now payt ravishlari bilan almashtirib transformatsiya usulidan foydalanamiz. 1. I have an early meeting then . → I have an early meeting tomorrow morning . 2. You were very good then . → You were very good last night . 3. I'll send you cash by messenger then . → I'll send you cash by messenger tomorrow . 4. It'll be in the papers then . → It'll be in the papers tomorrow . 5. I'm moving out of your house then . → I'm moving out of your house tonight . 6. She's already pointed a gun at me once then . → She's already pointed a gun at me once tod

Xulosa. Mening bitiruv malakaviy ishimning mavzusi hozirgi zamon ingliz tilida payt holi va uning o`zbek tilida berilishidir. Ushbu bitiruv malakaviy ishimda payt ma'noli birikmalar gapda ikki turdagi elementlar sntaktik birlik va gapning komponentlari va sintaksemlarini ajratish holati tomonidan o`rganib chiqildi. Ushbu tadqiqot natijasida bir nechta xulosalarga kelindi: 1. Ingliz tilida predloglarning soni aniq emas. Lekin ko`p olimlarning fikricha u 100 dan ortiqdir. Predloglar asosan vaqtni, o`rin-joyni sababni berishi mumkin. 2. Bitiruv malakaviy ishimda asosan payt ma'nosini beruvchi predloglar va ularning ifodalanishi hususida bir nechta eksperimentlar olib bordim. Shunga ko`ra predloglar uyg`unligida ifodalangan birikmalarda payt ma'nosi borligini when sorog`ini qo`yis

olimlarning badiiy adabiyotlaridan to`plagan misollardan mavjud bo`lgan payt ma'nosini aniqlash uchun har bir misol ustida eksperiment o`tkazdim. To`plagan misollarimda "when" so`roq olmoshi bilan so`roq qo`yib chiqdim. Shu bilan birga har bir gap tarkibidagi payt holini "then" payt ravishi bilan almashtirib chiqish mumkinligiga amin bo`ldim. eksperiment natijasida ot, olmosh uyg`unligida after va before predlogi birikmalarida, gerundi va ravish bilan ifodalangan misollarda sintaktik-semantik jihatdan payt ma'nosi mavjud degan xulosaga keldim. 5. Ingliz tilidagi ot, olmosh, gerundi va ravish bilan ifodalangan payt ma'noli birikmalarni o`zbek tiliga tarjima kilganimda, bu birikmalar o`zbek tilida ham ot, olmosh, ravish bilan kelishiga amin bo`ldim. O`zbek tilida

Ilova 1 № Payt holini ifodalovchi birikmalar Misollar Variantlar 1. 2. 3. 4. Asliy temporal Temporal lokativ Temporal kauzal Temporal approksimativ I was on the ranch at sunrise (R.P. 425) At lunch our hostress told us a sad story (R.P 264) Wellyen turns at the sound (K.M 112) About eleven I got my bicycle. In, On, during, over, for, by By, during Now, then, there, in, on, because of Around, almost - 59 -

Payt holini ifodalovchi birikmalar Misollar soni % 1. 2. 3. 4. After predlogi uyg’unligida ot va olmosh bilan ifodalanishi Before predlogi uyg’unligida ot va olmosh bilan ifodalanishi Gerundi bilan ifodalanishi Ravish bilan ifodalanishi Jami: 350 300 150 400 1200 ta 29.1% 25% 12.5% 33.3% 100% Ilova 2 - 60 -

Foydalanilgan ilmiy adabiyotlar ro`yhati. 1. I. A. Karimov “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi” Toshkent- O’zbekiston” 2010 2. I.Karimov “Yuksak manaviyat yengilmas kuch” T.2009 3. В. А. Плотников “Лексическое значение в слове и словосачетание” 4. Ф. И. Буслаев “Историческая грамматика русского языка” 5. А. Х. Востоков “Русская грамматика” 6. А. М. Пишковский “Русский синтаксис в научном освещением” 7. А. А. П. Потебня “Из записок по русской грамматике” 8. В. В. Виноградов. “Русский язык” 9. К. Биссе 10. Р. А. Будагов “Историческая грамматика русского языка” 11. М. И. Стеблен 12. В. В. Бурланова “Основы структур словосочетаниях в современном англизком языке” 13. В. В. Веселетский “Современный русский язык” 14.

23. П. Качалова, К. Н. Израиливич “Проктическая грамматика англизкого языка”. 24. R. Qiyomov “hozirgi zamon ingliz tilida after predlogli birikmalarning leksik va sintaktik-semantik tahlili”. Foydalanilgan badiiy adabiyotlar va qisqartmalar. 1. S.W.D.W-Stuart Woods “Dirty Work”. 1978 G. B. Page 360 2. S.W.W.C- Stuart Woods “White Cargo” 1989 New York. Page 312 3. P.G.D.M- Parker G. “The Darkness of the Morning”. Page 305 4. J.C.M.T- Jen Carlson “Moment of Truth” 1987. Page 135 5. T.R.H – “The London House” Michael Honnest. New York 1988 y. Foydalanilgan lug`atlar. 1. “Concise Oxford Russian dictionary” Russian-English. English-russian. Moskva. 2006. 2. Macmillan. “English Dectionary for Advanced Learnest” 2007. 3. (C.E.U.) R. Qiyomov, S. Egamberdiyev, Y. Temirov “Confemporary English-Uzbek

Купить