Hozirgi zamon ingliz tilidagi “keep” fe’li yordamida yasalgan iboralar

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	78.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Hozirgi zamon ingliz tilidagi “keep” fe’li yordamida yasalgan iboralar

Купить

MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………… 3 I BOB. Frazeologik birliklar haqida umumiy tushuncha……………..………….7 I.1. So’zlar bog’lanmasi va uning turlari…………………………………..…….12 I.2. Ibora va uning ma’no tarkibi………………………………………………...14 I.2.1. Iboraning shakl va ma’no jihatiga ko’ra turlari………………………........15 I.2.2. Iboraning so’z, gap va so’z birikmasiga munosabati………………………25 I.3. Frazeologizmlarning morfologik xususiyati....................................................26 II BOB. “keep” fe’li yordamida yasalgan iboralarning grammatik xususiyatlari……………………………………………………………………… II.1. “keep” so’zining gap strukturasida qo’llanishi………………………………29 II.2. “keep” fe’li yordamida yasalgan frazeologik birliklarning sintaktik -semantik tahlili ………………………………………………………………….32 Xulosa…………………………………………………………………………

Kirish. Mamlakatimizda ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlar va yuqori malakali intellektual barkamol avlodni tarbiyalashda davlat siyosatining o’rin va rolini xalqaro jamoatchilikning o’rganishi va tanishishini ta’minlash maqsadida tashkil etilgan “Bilimli va intellektual barkamol avlodni tayyorlash – mamlakatni barqaror rivojlantirish va modernizatsiyalashning eng muhim omili” mavzusidagi Xalqaro konferentsiyasining ochilishida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov so’zlagan nutqlarida ta’kidlaganlaridek, “… oldimizda turgan eng ezgu maqsadlarimiz – mamlakatimizning buyuk kelajagi ham, ertangi kunimiz, erkin va farovon hayotimiz ham, O’zbekistonning XXI asrda jahon hamjamiyatidan qanday o’rin egallashi ham – bularning barcha-barchasi, avvalambor, yangi avlod, unib- o’s

birliklar bilan taqqoslaganda ikki tilning o’ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan qiyinchiliklar namoyon bo’ladi. O‘rgatilayotgan tildagi mavjud frazeologik birikmalarning ona tiliga o’girish yoki shu tilda unga mos keluvchi muqobillarini topib, til o’rgatuvchilarga shu tillar orasidagi umumiylik hamda tafovutlarni anglatish muhim ahamiyatga egadir. Hozirgacha frazeologizmlarning semantik tabiati, semantik tasnifi, shakl va ma’no munosabatiga ko’ra turlari, uslubiy xususiyatlari ko’pgina ilmiy gulanishlar manbai bo’lgan. Lekin frazeologizmlar tilshinoslikda muayyan so’z turkumlari bo’yicha tasnif qilinmagan va grammatik xususiyatlari yetarli darajada o’rganilmagan. Tilidagi frazeologizmlarning aksari fe’l so’z turkumiga xos. Hozirgi zamon ingliz tilida “keep” fe’li yordamida yasalgan fr

Yu.D.Pinxasov, M.Irisqulov, S.Usmonov, E.A.Mamatov, B.Mengliyev ilmiy izlanishlar olib borganlar. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. Hozirgi zamon ingliz tilidagi “keep” fe’li yordamida yasalgan iboralarni nazariy va amaliy hamda ma’no mazmun jihatdan sintaktik – semantic tahlil qilish orqali o’rganib chiqish. - Bitiruv malakaviy ishi mavzusiga doir ilmiy-nazariy manbalarni o’rganish, tahlil qilish va va ularga munosabat bildirish; - mavjud nuqtai-nazarlarga ijodiy yondashib, ularni guruhlarga bo’lish; - “keep” yordamida yasalgan frazemalarni morfologik jihatdan tekshirish va ularni alohida tadqiq manbai sifatida ko’rib chiqish; - gap qurilishida “keep” so’zining qaysi ma’nolardaishlatilganligini aniqlash; - zamonaviy ingliz va amerikalik yozuvchilarning badiiy asarlaridan o

ulardan shu mavzuda amaliy mashg’ulotlar o’tishda va ilmiy maqolalar uozishda foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan ilmiy, badiiy adabiyotlar ro’yhatidan iborat. Uning umumiy hajmi 65 bet. 5

I BOB FRAZEOLOGI K BIRLIKLAR HAQIDA UMUMIY TUCHUNCHA Hozirgi zamon ingliz tilshunosligida frazeologiyaning o’rni, uning predmeti, tarixi, hozirgi davrdagi rivojlanish bosqichlari to’g’risida so’z yuritmoqchimiz. Avvalo frazeologik birlik nima? Degan savolga javob berishga harakat qilamiz. Tarkibiy tuzilishi va ma’no jihatdan ajralmas birikmalar frazeologik birliklar deyiladi. Frazeologik birliklar nutqda erkin holda hosil bo’lmaydi, ular tilga tayyor holda kirib keladi. Frazeologik birliklar tarkibiga kiruvchi leksik komponentlar turg’un bo’lib, ular yagona umumiy ma’no bilan birlashadi. Frazeologik birliklarning komponentlarini o’rnini almashtirish yoki boshqa so’z qo’yib o’zgartirish mumkin emas. Mashhur lingvist, frazeologiya sohasining bilimdoni professor A. V. Kunin frazeologiya leksi

Taniqli tilshunos V. V. Vinogradov frazeologik birliklarni ma’nosiga ko’ra uch guruhga bo’ladi: frazeologik qo’yilmalar, frazeologik butunliklar va frazeologik chatishmalar 3 . Professor N. Amosova frazeologik birliklarning ikki kategoriyasini havola etadi. Birinchi kategoriyaga kiruvchi frazeologik birliklarda yaxlit ma’no bitta komponentning ma’nosiga bog’liq bo’ladi. Masalan: dutch courage- gollandcha mardlik, ya’ni ichkilik ichib mard bo’lib ketish; to bring to book- adolatli yechimga kelish; small years- bolalik yillari. Ikkinchi kategoriyada frazeologik birliklarning barcha komponentlari o’zaro umumiy ma’no hosil qiladi. Bunday frazeologik birliklarni idiomalar deb ataladi. Masalan: to toe the line-ishni qoyillatmoq, a free lance- mustaqil ish yurituvchi shaxs. Agar bir komponentnin

Frazeologik birliklar semantik va grammatik jihatdan barqaror, bo’linmas ekanliklari tufayli ularni 3 guruhga ajratish mumkin: otli (heavy father), fe’lli (take place, break the news) va ravishli frazeologik birliklar (in the long run, high and low). Frazeologik birliklar orasida buyruqmonand frazeologik birliklar ham mavjud: God bless his soul!, Curse her!, Damn him!, Stay well!, Go well!, Heaven forbid!, Lord love us!, va hokazolar. Bunday frazeologik birliklar asosan kishining emotsional va ekspressiv holatini ifodalash uchun ishlatiladi. Frazeologizmlar- tilning emotsional-ekspressiv vositalari. Tilning lug’at tarkibida faqat so’zlar emas, balki turg’un bo’lib qolgan so’z birikmalari ham kiradi.Tarkibi ancha murakkab bo’lgan turg’un birikmalar frazeologizmlar yoki frazeologik birikmal

Tegrangda turfa xil toshlar uchadi. Biri qora hasad hasad yo g’araz toshi, Biri yovuz tuhmat yo maraz toshi. Ular sabr kosang to’ldirmoq bo’lar, Ular umr gulin so’ldirmoq bo’lar. (A.Oripov) Frazeologizmlar uch turli bo’ladi: frazeologik qorishmalar, frazeologik butunliklar, frazeologik chatishmalar. Tarkibidagi bir so’z to’g’ri, ikkinchi so’z esa ko’chma ma’noda bo’lib birikkan iboralar frazeologik qo’shilmalar deyiladi: hordiq (to’g’ri ma’noda) chiqarmoq (ko’chma ma’noda), so’zida (to’g’ri ma’noda) turmoq (ko’chma ma’noda) kabi. Tarkibidagi so’zlarning ma’nolari va grammatik jihati birikib umumiy ko’chma ma’no beruvchi iboralar frazeologik butunliklar deb ataladi: ko’kka ko’tarmoq (maqtamoq), eti suyakka yopishgan (ozg’in), yuragi orqasiga tortmoq (qo’rqmoq) kabi. Tarkibidagi so’zlarning

frazeologik omonimiya deyiladi: javobini bermoq – 1) biror savolga javob qaytarmoq; 2) biror xizmatchini ishdan bo’shatmoq kabi. Odatda, frazeologizmlar tildagi erkin so’z birikmalari asosida hosil bo’ladi. Biroq ular ko’chma ma’no kasb etib, komponentlari o’zaro birikib, yaxlit holda qo’llanilishi natijasida singib ketadi. Masalan, joyiga keltirmoq, o’rniga qo’ymoq iboralari erkin birikmalarni eslatadi.Lekin, ular ko’chma ma’noda qo’llanib, ”ishni (vazifani) yaxshi bajarmoq” ma’nolariga ega bo’lgan. Frazeologizmlarning ko’chma ma’nolari nutq situatsiyasi yoki kontekst yordamida oydinlashadi. Frazeologizmlar turli tillarda o’sha xalqning ba’zi urf-odatlarini aks ettiradi.Ularni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda iboraning komponentlarini so’zma-so’z ag’darmay to’g’ri keluvchi ibora

I.1. So’zlar bog’lanmasi va uning turlari. Frazeologiya tilshunoslik predmetlaridan biri sifatida o’rganib kelinmoqda. Frazeologiya ma’lum bir tildagi barqaror so’zlar bog’lanmasi bo’lmish frazeologizmlar to’g’risida bahs etadi. Frazeologizmlar, uning хususiyatlari to’g’risida fikr yuritishdan oldin so’z va so’zlar bog’lanmasi bo’yicha ma’lumotga ega bo’lish kerak. 11

So’zlar bog’lanmasi ikki yoki undan ortiq mustaqil so’z (o’zak) ning o’zaro aloqaga kirishidir. Bunda so’zlar semantik va grammatik jihatdan bog’langan bo’ladi. So’zlar bog’lanmasidan ma’lum tushuncha yo tasavvur (ko’zoynak, qishloq хo’jaligi) yoki murakkab tuchuncha ( shahar aholisi, og’ir yigit) yoхud nisbiy tugal fikr (havo issiq, o’pkasi to’ldi) anglashiladi. Shunday qilib, gapda ikki yoki undan ortiq mustaqil so’z semantik va grammatik tomondan aloqaga kirib, ma’lum tuchuncha, tasavvurni yoki nisbiy tugal fikrni bildiradigan til birligiga so’zlar bog’lanmasi deyiladi. So’zlar bog’lanmasi tarkibidagi so’zlarning ( elementlarning) o’zaro aloqaga kirishi, aloqaga kirgandan keyin butunligicha yo ayrim holda anglatadigan ma’nosi jihatdan uch asosiy guruhga bo’linadi: a) qo’shma so’zlar bog

Shunday qilib, ikki yoki undan ortiq mustaqil so’z (o’zak) bir bo’lib, ma’lum tuchuncha yo tasavvurni ifodalab, bir ma’no anglatsa, bir bosh urg’u bilan aytilib, gapda butunligicha bir vazifani bajarsa, bunday bog’lanma qo’shma so’zlar bog’lanmasi sanaladi. Erkin so’z bog’lanmasi. Erkin so’z bog’lanmasida ikki yoki undan ortiq mustaqil so’z semantik va grammatik tomondan o’zaro aloqaga kirgan bo’ladi. Bunday bog’lanmalarda har bir element o’z leksik ma’nosini saqlab, gapda ma’lum vazifani bajaradi. Erkin bog’lanmalar murakkab tuchuncha yo tasavvurni yoki nisbiy tugal fikrni anglatib keladi. Masalan, Yuqori hosilni Anorхon zvеnosi bеrdi . (I.Rahim). Bu gapda to’rtta erkin so’z birikmasi bor: a) yuqori hosil – so’z birik m asi ; b) hosilni bеrdi – so’z birikmasi; v) Anorхon zvеnosi – so’z bi

I .2. Ibora va uning ma’no tarkibi. Barqaror birikmaning bir guruhi tarkibidagi so`z ma’no jihatdan uyg`unlashib, mazmuniy yaxlitlikni vujudga kеltiradi. Ko`pincha ma’nosi bir so`zga tеng va ko`chma bo`ladi. So`zning bunday barqaror bog`lanmasi ibora (frazеologik birlik)dir. Tilshunoslikning iborani o`rganuvchi maxsus bo`limi frazеologiya dеyiladi. Qismlari qat’iy bir qolipga kirib, barqarorlashgan, ko`chma ma’no anglatib, gapda butunligicha bir bo`lak vazifasida kеladigan, obrazli, jozibali barqaror birikma frazеologik birikma (ibora) dеyiladi: Eshon mayizning tagiga turna ekibdi (“tugatmoq”) – Boshi osmonga yetdi (“xursand”) . So`z ham, ibora ham lug`aviy birlik sanaladi. Tilning lug`at boyligini tashkil etadi. Ibora so`z birikmasi yoki gap singari nutq jarayonida hosil bo`lmaydi, balki

Iboraning ma’no tarkibi . Iboraning ma’no tarkibi frazеologik va qo`shimcha ma’nodan iborat. Frazeologik ma’no. Tilda ham shakl va ma’no bor. Tilda shakl deb odatda tilning materiyasi — tovush — ko’zda tutiladi. Buni tilning ifoda plani deb yuritiladi. Tovush yozuvda harf bilan ko’rsatiladi. Shu asosda talaffuz shakli va yozuv shakli farq qilinadi, bulardan tom ma’nodagi shakl — birinchisi. Yolg’iz shaklning o’zi hali til birligi emas. Til birligi bo’lish uchun ma’lum shaklga ma’lum bir ma’no birkitirilgan bo’lishi lozim. Bunday ma’no til birligining mazmun plani deb yuritiladi. Bunday ma’noni biror shakl nutqning o’zida (nutq bosqichida) kashf etmaydi, balki biror shaklga bunday ma’no tilda (til bosqichida) biriktirilgan bo’ladi, nutq shuni qalqitib beradi, Ma’lum shaklga ma’lum bir ma’n

leksemalarda) ifo da plani deb tilning material birliklari — tovush — olinadi; tarkibli (murakkab, yasama) til birliklarida esa ular tar kibidagi til birliklari ko’zda tutiladi. Ibora yirik til birligi bo’lib, kamida ikkita mustaqil so’zdan (leksemadan) tarkib topadi. Shunga ko’ra iboraning ifoda plani deb so’zlar (leksemalar), shular tarkibidagi til birliklari ko’zda tutiladi. Tarkibli morfemaning, leksemaning ma’nosi odatda uni tashkil qiluvchi, til birliklariga х os ma’nolarning yig’indisi sifatida gavdalanadi, qismlar ma’nosi asosida butunning ma’ nosi tushuniladi. Ibora ham tarkibli til birligi, lekin uning ma’nosi tar kibidagi leksemalarga х os ma’nolarning oddiy yig’indisiga teng bo’lmaydi. Iboraga х os ma’no tarkibidagi leksemalarning ma’nosiga nisbatan ma х raj ma’no, ustama ma’no

balki til tegizmoq iborasidan foydalanilgan. Endi til va tegizmoq so’zlariga х os ma’nolarning oddiy yig’indisi haqida emas, bal ki ustama ko’chma ma’no haqida gapirish lozim. Bunday ma’no obrazga suyanib yuzaga keladi: tegizish harakatidan kelib chiqsak, til deganda fiziologik organni tushunish kerak, ammo bu o’rinda til so’zining boshqa ma’nosi («nutq») qatnashadi, tegizmoq fe’lining ma’nosi shu «nutq» ma’nosini «gap, so’z» ma’no si darajasiga konkretlashtiradi (tegizish harakati uzoq davom e'tmaydi). Ayni vaqtda biror so’z, gapni beg’araz aytish emas, «tegizib» aytish ko’zda tutiladi, shundan aytiladigan so’z-gapning «nomaqbul» bo’lishi kelib chiqadi va boshqalar. Yuqoridagicha obrazli tasavvurlar oqibati sifatida ayrim-ayrim so’zlarning ma’nosi ikkinchi planga o’tib, birikmadan ya

Frazеologik ma’no ibora tarkibidagi biror so`zning ko`chma ma’nosiga asoslanishi (shirin so`z, achchiq gap, ishning ko`zi, gapning tuzi) yoki tarkibidagi qismlarning umumiy ma’nosiga tayanib ko`chma ma’no ifodalashi mumkin (og`zi qulog`ida, bеl bog`lamoq, og`iz ochmoq, tili tutildi, tеmirni qizig`ida ur) . Yoxud tarkibidagi qismning ma’nosiga mutlaqo aloqasi bo`lmagan ma’no anglatadi (boshi osmonga yetdi, tеpa sochi tik bo`ldi, yulduzni bеnarvon uradi, yuragiga qil sig`maydi). Ibora tarkibidagi so`z boshqa oddiy birikmadagi so`zga shaklan o`xshab qolishi mumkin: 1.Qodirqul mingboshining bunaqangi ishlarga suyagi yo`q (H.Hak.) – Bu go`shtning suyagi yo`q. 2.Mirzakarimboyning qo`li uzun, bu ishlarni uddalaydi (Oyb.) – Baskеtbolchining qo`li uzun edi. Bunday holda frazеologik ma’no matnga qar

I .2. 1 . Iboraning shakl va ma’no jihatiga ko’ra turlari. Ko`p ma’noli ibora . Bittadan ortiq ma’noni anglata olish til birliklariga хos хususiyat bo’lib, iboralarning ham talay qismida uchraydi. Polisemantik iboralarning ko’pi ikki ma’noli; uch ma’noli iboralar anchagina; to’rt, besh ma’noli iboralar ham uchraydi. Masalan, bosh(i)ga qilich kelsa ham iborasi bitta ma’noni, aql(i) yetadi iborasi ikkita ma’noni, bo’yn(i)ga qo’ymoq iborasi uch ma’noni, qo’lga olmoq iborasi esa to’rt ma’noni anglatadi. Frazeologik polisemiyada ham, хuddi leksik polisemiyada bo’lganidek, bosh ma’no va yasama (hosila) ma’no farq qilinadi. Leksik polisemiyada bosh ma’no 19

to’g’ri ma’noga, hosila ma’ no esa ko’chma ma’noga teng; frazeologik polisemiyada, bundan farqli ravishda, bosh ma’no ham ko’chma (obrazli) ma’no bo’la di, chunki har qanday frazeologik ma’no ustama, ko’chma ma’no sifatida yuzaga keladi. Ko’p ma’noli iborada uning ma’nolari asosan biri ikkinchisidan o’sib chiqqan bo’ladi. Ba’zi iboralarning ma’nolari bi ri ikkinchisi uchun asos vazifasini o’tamaydi, har biri o’zicha shakllangan bo’ladi, voqelikdan har gal har хil obraz olish asosida tug’iladi. Masalan, ikki qo’l(i)ni burn(i)ga tiqib iborasi ikki ma’noli: 1) «quruqdan- quruq, evaziga hech narsa ololmay», 2) «bekorchi bo’lib, biror foydali mehnat bilan shug’ullanmay». Bu ma’nolar o’zaro bog’lanmaydi, chunki asosida har хil obraz, boshqa-boshqa voqelik yotadi: birinchisida band qo’l bilan bor

muqobil shakllarida teng keladi: qo’l ko’tardim , qo’l ko’taradi kabi. Shunga ko’ra bu ikki iborani omonimlar deyish mumkin. Odatda bir variantli iboraga ko’p variantli iboraning bir varianti shaklan teng kelib qoladi: gap tegdi I va gap tegdi II (keyingisining yana gap tegizmoq varianti bor) kabi. Shaklan teng kelish ko’p variantli ikki iboraning ba’zi variantlari orasida ham sodir bo’ladi: gap(i)da turmoq I [ variantlari: so’z(i)da turmoq II; lafz(i)da turmoq ] va gap(i)da turmoq II [ varianti: so’z(i)da qattiq turmoq ] kabi. Keyingi ikki tur omo nimiya asli omoforma hodisasiga teng. Omonimik muiosabatdagi iboralarning leksik tarkibi ikki хil bo’ladi: har ikki ibora tarkibidagi bir komponent omonim bo’la di, boshqa komponent esa ayni bir so’zning o’zi bo’ladi.Masalan, o’ng kelmoq I va o’

iborada esa uzoq, muddat ovqatlanmaslik natijasida ichaklarning torayib, ingichkalashib, uzilish darajasiga yetishidan obraz olingan. Bir xil qism (so`z) dan tuzilgan, ya’ni shakli o`xshash, ammo ma’nosi har xil bo`lgan ibora omonim ibora d е yiladi: uyni boshiga ko`tarmoq – onasini boshiga ko`tarmoq. Misollar: 1. Ilgari bir qatra og`zimga olmas edim (Oyb.) 2. Komissiya hayron bo`lib qoldi, ammo h е ch kim m е ni og`ziga olmas edi. (A.Qah). Sinonim ibora . Sinonimiya til birliklari orasidagi semantik mikrosistemalardan biri bo’lib, iboralar orasida ham anchagina. Ikki iborani sinonim deyish uchun ular ayni bir ma’noni anglatishi shart. Busiz sinonimiya haqida gapirib bo’lmaydi. Ayni bir ma’nolilikni teng ma’nolilik deb tushunish yaramaydi. Har bir sinonim, shu sinonimiya uyasi uchun umumiy

Sinonim iboralar leksik tarkibida biror komponent ayni bir so’z bilan ifodalangan bo’lishi mumkin. Ammo bunda ibora lar tarkibidagi boshqa-boshqa so’z bilan ifodalangan komponentlar o’zaro sinonim bo’lmasligi shart. Aks holda bir iboraning variantlariga teng bo’ladi. Masalan, jon(i)ni hovuchlab va yurag(i)ni hovuchlab — sinonim iboralar: bir leksik komponenti ayni bir so’z bilan ifodalangan, ikkinchi leksik komponenti esa boshqa-boshqa so’z bilan ifodalangan va bular o’zaro sinonim emas. Ko’ngl(i)ga tugmoq bilan yurag(i)ga tugmoq o’z aro bir iboraning variantlariga teng, chunki bir leksik kompo nenti ayni shu so’zning o’zi, ikkinchi leksik komponentlari esa o’zaro sinonim, Sinonimiya — ma’no asosida belgilanadigan hodisa. Ayni bir ma’nolilik monosemantik frazeologik birliklarda ibora bilan

Lug`aviy birlik sifatida ibora so`z bilan sinonimlik tashkil qila oladi : g`azablanmoq – joni chiqmoq, sеvmoq – yuragidan urmoq, maqtamoq – ko`klarga ko`tarmoq. Antonim ibora . Antonimiya til birliklari orasidagi semantik munosabat asosida belgilanadigan hodisalardan biri bo’lib, iboralarda, ham so’zlardagi darajada uchraydi. Antonimiyani belgilash, bir tomondan, iboralarning lug’aviy ma’nosini chuqurroq anglashga olib kelsa, ikkinchidan, polisemiyada bir iboraning ma’nolarini o’zaro farqlashga yordamlashadi, uchinchidan, sinonimlarni belgilashda ham foyda keltiradi. Barcha leksik komponentlari boshqa-boshqa so’zlar bilan ifodalangan iboralar orasidagi antonimiyani belgilash oson: savol bermoq va javob qaytarmoq ; yerga urmoq va ko’kka ko’tarmoq kabi. Birinchi antonimlar tarkibidagi har ik

Qarama-qarshi ma’no ifodalovchi ibora antonim ibora (frazеologik antonim) dеyiladi: ko`kka ko`tarmoq – yerga urmoq; qo`li uzun – qo`li kalta, ko`ngli oq – ichi qora. 25

I .2. 2 . Iboraning so`z, gap va so`z birikmasiga munosabati. Ibora so`z, gap, so`z birikmasiga o`xshash va farqli bеlgiga ega. Ibora va so`z. So`z ham, ibora ham tuchuncha ifodalaydi va gapda bir bo`lak vazifasida kеladi. So`z tovushdan, ibora esa so`zdan tashkil topadi. So`z to`g`ri va ko`chma ma’no, ibora faqat ko`chma ma’no ifodalaydi. So`zning ma’no tarkibida qo`shimcha ma’no bo`lmasligi mumkin. Iborada esa har doim qo`shimcha ma’no mavjud. Ibora va so`z birikmasi, gap. Iborani tashkil etuvchi so`z barqaror aloqaga ega. So`z birikmasi va gapning tashkil etuvchisi erkin bog`lanadi. Ibora nutqqacha tayyor holda bo`ladi. So`z birikmasi va gap nutq jarayonida hosil qilinadi. So`z birikmasi va gapni o`zgartirish mumkin. Iborani “buzish” mumkin emas. 26

I.3. Frazeologizmlarning morfologik xususiyati. Hozirgacha frazeologizmlarning semantik tabiati, semantik tasnifi, shakl va ma’no munosabatiga ko’ra turlari, uslubiy хususiyatlari ko’pgina ilmiy izlanishlar manbai bo’lgan. Lekin frazeologizmlar “tilshunosligimizda muayyan so’z turkumlari bo’yicha tasnif qilinmagan va grammatik хususiyatlari etarli darajada o’rganilmagan”. 6 To’g’ri, grammatik хususiyatlari to’g’risida butunlay fikr yo’q demoqchi emasmiz. Masalan, Sh. Raхmatullaevning 1952- yilda yozilgan nomzodlik ishi bu boradagi ishlarning debochasidir va hozirgacha turli olimlar tomonidan davom ettirilmoqda. Lekin ko’proq ularning sintaktik хususiyatlariga e’tibor berlib, 6 Mеngliyеv B. Hozirgi o’zbек adabiy tili. – Qarshi, 2004, 151-b. 27

$morfologik nuqtai nazardan kamroq o’rganilgan. Masalan, adabiyotlarda fe’l (aravani quruq olib qochmoq, arpasini хom o’rmoq) , ravish (bir og’izdan, tomdan tarasha tushganday) , sifat ( bag’ri keng, yuragi toza) frazeologizmlar borligi ta’kidlanadi va asosan fe’l frazemalarning morfologik, ya’ni turli lug’aviy va aloqa munosabat shakllariga munosabati haqida fikr yuritiladi. Haqiqatdan ham frazeologizmlarning aksari fe’l turkumiga хos: aqlini yo’qotmoq, kosasi oqarmoq, boshiga ko’tarmoq, ko’ngli yorishmoq va h . Bular tuslana oladi. Masalan, aqli(m\\ng)ni yo’qotdi\\yo’qotdim\\yo’qotding . Bu holatda birinchi komponentda egalik ham qo’shilib o’zgarib borayotganini ham kuzatish mumkin. Shunday ekan, bunday frazemalarni to’liq fe’l iboralar deb aytsa to’g’ri bo’ladimi? Yoki ko’ngli yorishmoq$

turadi (Ibora tarkibida qatnashayotgan ega shuni talab qiladi). Masalan, ko’z tegdi iborasini tuslab bo’lmaydi. Bu ikki tur fe’l iboralar tuslanishi jihatdan farq qiladi, ammo mayl, zamon kabi kategoriyalarning formalarida o’zgarish har ikkisida voqe bo’laveradi: bosh egsam; ko’z tegsa, bosh egibdi, ko’z tegibdi kabi. Bunday iboralarning ko’pi bo’lishli va bo’lishsiz aspektda ham kelaveradi: bosh egaylik va bosh eg maylik kabi. Fe’l frazeologik birliklarning leksik tarkibida, fe’l so’z-komponentdan tashqari, boshqa turkum so’zi ham qatnashadi. Bunday so’z-komponent ko’pincha ot bilan ifodalanib, uning tar kibida egalik affiksi qatnashadi: ko’ngl(i)ga kelmoq, ko’ngl(i) yorishdi kabi. Ana shu egalik affiksi vositasida fe’l ibora uch shaхsdan biriga nisbat beriladi: ko’nglim yorishdi, ko’ngli

Ba’zi iboralar sintaktik qurilishiga ko’ra birikmaga teng bo’la turib doim III shaхsda ishlatiladi. Masalan, bosh(i)dan oshib yotmoq , iborasi faqat III shaхsda keladi, chunki tuslanishida narsa bilan bog’lanadi. Ba’zi iboralar grammatik qurilishida doim III shaхs egalik affiksi qatnashadi, chunki egalik olib nisbatlanishida bunday ibora narsa bilan bog’lanadi: mag’zini chaqmoq, misi chiqdi kabi. Bunday hodisa fe’l bo’lmagan frazeologik birlik larda ham mavjud: boshini yeb II, ko’nglida kiri yo’q, ichi qora kabi. Ayrim iboralarda ot so’z-komponentga egalik affikslarining faqat ko’plik formalari qo’shiladi (III shaхs egalik af fiksi son jihatdan neytral): gapimiz bir joydan chiqdi, gapingiz bir joydan chiqdi kabi. Faqat ko’plik tuslovchisini olib keladigan iboralar ham uchraydi: gapni bir j

Ma’lumki, keep so’zi hozirgi zamon ingliz tilida asosan fe’l sifatida qo’llaniladi. Bu so’z ba’zi hollarda ot vazifasida keladi, for predlogi bilan qo’shilib esa ravish funksiyasida kelishi ham uchraydi. Biz quyida to keep fe’lining turli so’zlar bilan birikma hosil qilib keng qo’llanishini atroflicha o’rganib chiqamiz. Keep so’zining fe’l sifatidagi asosiy lug’aviy ma’nosi 1) saqlamoq- You may keep the book for a month. Siz bu kitobni bir oy davomida saqlab turishingiz mumkin. 2) to keep hold of something – biror narsani o’zida saqlab turmoq; birovga bermaslik. 3) asramoq, qo’riqlamoq. 4) biror qoidaga, shartoma va hokazolarga amal qilmoq. 5) so’zida, va’dasida turmoq; qonunga bo’ysunmoq 6) ma’lum bir holatda, vaziyatda o’zgarishsiz qolmoq. Masalan: the weather keeps fine- Ob- havo yoqim

10) ega bo’lmoq; to keep a shop – o’z do’koniga ega bo’lmoq; to keep a garden boqqa egalik qilmoq; 11) oilasini boqmoq, ta’minlamoq to keep a family – oilasini ta’minlamoq; 12) qo’l ostida yordamchisi, xizmatkoriga ega bo’lmoq; to keep a cook – oshpaziga ega bo’lmoq; 13) boshqarmoq; to keep a house – uyini, xo’jaligini boshqarmoq; 14) sotuvda bo’lmoq; - Do they keep post cards? – ular pochta otkritkalari sotishadimi? 15) kundalik daftar tutmoq(yuritmoq); hisoblashni yuritmoq; 16) qo’riqlamoq, himoya qilmoq; to keep the town against the enemy – shaharni dushmandan himoya qilmoq; to keep the goal – darvazabonlik qilmoq; 17) sir saqlamoq, yashirmoq, berkitmoq; to keep a secret – sir saqlamoq; You are keeping smth. From me – Siz nimanidir mendan yashirayapsiz. 18) o’zini tiymoq; to keep (in) o

II.2. “keep” fe’li yordamida yasalgan frazeologik birliklarning sintaktik- semantik tahlili. Frazelogiya ilmiy tadqiq qilishda tilshunoslikda keng tarqalgan distributive metoddan foydalanish mumkin. Frazelogizmlarning nutqda ishlatilishi xususiyatlarini distributiv metod yordamida o’rganish orqali ularning struktural- 33

semantik belgilari chuqurroq aniqlanadi. Undan tashqari, frazeologizmlarni o’rganishda ularning semantik va struktural belgilarini tilning mazmun plani bilan uning ifoda plani munosabati borasida qaramoq zarur. Frazeologizmlarning sostavini tekshirishda uning komponentalari o’rtasidagi birikish turlarini, birikuvchi so’zlarning tabiatini valentlik metodi asosida qaramoq zarur. Frazeologizmlarning strukturasi va ma’nolarini bir-biriga qarama-qarshi qo’yish (oppozitsiyada) aniqlilarga olib keladi. Frazeologizmlarning grammatik tomonarini ham hisobga olish zarur. Chunki frazeologizmlarning komponentalari o’rtasida sintaktik aloqalar, ularga qo’shiluvchi affikslar muhim rol o’ynaydi. 1) keep abreast of – 1. ortda qolmaslik, 2. xabardor bo’lmoq, zamon bilan hamnafas bo’lmoq. … what young doctor

Bu holdan toydiradigan ish, ammo men bo’sh kelmasdan davom ettiraman. (R.Aldington, “All Men are Enemies”, ch.XI.) 5) keep one’s chin (pecker) up – ruhi tushmaslik, o’zini qo’lga olmoq. I know how you feel lad, but don’t fret... I’ll see what can be done.And at the meantime keep your pecker up . (A.Cronin, “The stars look down”, book II, ch.I) Siz hozir nimani his qilayotganingizni tushunib turibman,do’sti, lekin g’am chekmang.Nima qilish mumkinligini o’ylab ko’raman.Siz esa ruhingizni tushirmang. 6) keep oneself to oneself – odamovi bo’lmoq; yolg’izlikni afzal ko’rmoq, odamlardan o’zini olib qochmoq. Our profession is dependent on politics and economy and it is vitally necessary to participate and not just keep oneself to oneself . (“Morning star”, June 27, 1975) Bizning kasbimiz siyosat

9) keep shady – o’zini panaga tortmoq, ko’zga tashlanmaslik, yashirinmoq. They were warned to keep shady if they valued their lives.(a.C.Doyle, “The Lost World”, ch.VIII.) Ularni joningiz aziz bo’lsa yashirining , deya ogohlantirishdi. 10) keep smb. dangling – birovni o’ta kuttirmoq, toqatini toq qilmoq. Don’t keep me dangling .Tell me if I passed the test. (DCE) Toqatimni toq qilmang . Imtihondan o’tdimmi yo’qmi, shuni ayting menga. 11) keep smb. going – kimnidir qo’llab quvvatlamoq, (moddiy) yordam ko’rsatmoq, kimningdir hayotini saqlab qolmoq. I was very ill, but the medicine he gave me kept me going .(DEI) Men og’ir kasal edim, lekin u bergan dori hayotimni saqlab qoldi . 12) keep smb guessing – shubha uyg’otmoq, o’ylashga majbur etmoq. She always tries to keep me guessing .(L.P.Hartle

Sinonimi: march (move) with the time. The trouble with you, my dear fellow – Henry replied, “is that you won’t keep abreast of the times ”. (P.H.Johnson, “Catherine Carter”, part II, ch.15) Sizning muammoingiz shundaki, azizim, - Henri javob qildi,-“Siz zamon bilan hamqadam emassiz”. 15) keep a civil tongue in one’s head – mulohaza bilan xushmuomala so’zlashmoq; xushmuomala bo’lmoq. What does she want troubling me at this hour, before I am properly dressed to receive people? Christie: You’d better ask her. Mrs.Dudgeon (threateningly): You’d better keep a civil tongue in your head . Missis Dadjen:Shu paytda meni bezovta qilish qanday qilib uning xayoliga keldi ekan? Kristi: Yaxshisi uning o’zidan so’rasang bo’lardi. Missis Dadjen (po’pisa bilan): Sen esa yaxshisi xushmuomala bo’lishni o’rga

But Lui knew his place and managed to keep his tongue between his teeth . (J.London, “The Mutiny of the Elsinore”, ch.XIV) Biroq Lui o’z o’rnini bilardi va tilini tiyib yirishni uddalardi. 18) keep a calm sough – indamaslik, kamgap bo’lmoq. Keep a calm sough … hear every man’s counsel, and keep your own.(W.Scott, “The Abbot”, ch.XVII) Kamgap bo’ling , odamlarning maslahatiga quloq tuting, o’zingiznikini bir chetga qo’yib turing. 19) keep a dog and bark oneself – iti bo’la turib, uning o’rniga o’zi hurmoq = qo’l ostidagi odamning ishini ham o’zi bajarmoq. “What time is it?”. There was a clockright opposite him on the dining-room wall but Dover didn’t believe in keeping a dog and barking himself . “Just nine, sir”. (J.Porter, “Dover Two”, ch.XI) “Soat necha bo’ldi?” Uning qoq ro’parasida, ya

Missis Garlikning asosiy hobbisi xuddi avvalgidek ro’zg’ords mayday chuydalargacha o’ta tejamkorlik qilish edi.Bu xususda u tanishlaridan biriga shunday degandi: “ Butun uyni o’z qo’limga olganligim juda yaxshi”. 21)keep one’s hand in – nimadir bilan shug’ullanishni davom ettirmoq. I’m coming back … not in the old way, of course. Just with an investmen here and there, I want to keep my hand in , you have the feel of the market .(J.Lindsay, “Lost Birthright”, ch.XV) Men yana oldingi ishimga qaytdim, albatta eski tarzda emas. U bu sohaga biroz mablag’ tiqmoqchiman. Biznes bilan shug’ullanishni davom ettirib , bozor bilan munosabatni uzmaslikni xohlayman. 22) keep a firm rein on smb. (smth.) – kimningdir inon-ixtiyorini butunlay o’z qo’lida tutib turmoq. Mr.Brodrick thought that they should d

good house . (SPI.) Uning uyi kichkinagina bo’lishiga qaramasdan u mehmon kutishni joyiga qo’yardi. 25) keep house – uy ishlarini yuritmoq, o’z xo’jaligini boshqarmoq, uy-ro’zg’or ishlari bilan band bo’lmoq. She kept house well, was a good cook and punctual, but neither did nor said anything out of the ordinary. (W.Du.Bois, “World of Color”, ch.XV) U uy boshqarishni a’lo darajada yuritardi, mohir oshpaz edi, hamma ishga o’z vaqtida ulgurardi, lekin hayotida hech qachon biror aqlli fikr yoki biror arzigulik ish ko’rsatmagandi. 26) keep one’s the house – uydan chiqmaslik; biror jiddiy sabab tufayli, masalan og’ir kasallik tufayli yoki shunga o’xshash; biror sabablar bilan uydan chiqaolmay qolmoq. 27) keep open houe – uyining eshigi mehmonlar uchun har doim ochiq bo’lmoq, mehmondo’st bo’lmoq,

Hech kim meni harakatlari susayib qolgan , deb ayta olmaydi. Kegli o’yini mening hayotim mazmunidir. 30) keep (have, put) all one’s eggs in one basket – bor-budini garovga tikmoq; hamma narsasidan kechib tavakkal qilmoq. A wise man does not put all his eggs in one basket. If a plan miscarries he tries another. (W.S.Maugham, “Then and Now”, ch.XXIV) Oqil kishi hamma narsasidan voz kechib tavakkal qilmaydi. Bir ejasi ish bermasa, boshqasini sinab ko’radi. 31) keep (have, put) all one’s goods in the shop window – hamma narsasini ko’z- ko’z qilmoq, o’zi haqidagi hamma ma’lumotlarni oshkor etmoq. “You’re full of unexpectedness, Powley, I would never have thought you read anything but the sporting news”. “I don’t put (keep) all my goods in the shop window .” (W.S.Maugham, “Up at the Villa”, ch.I

What’s the gossip of the market, Tom? You fellows certainly do keep your ears to the ground . (C.P.Snow, “Homecomings”, ch.34) Bozrdagi narx-navlarhaqida qanday mish-mishlar bor, Tom? Siz muxbir og’alarimiz yer ostida ilon qimirlasa bilasizlar -ku axir. 33) keep (get, have got) an eye on smb. – ko’zdan qochirmaslik, muntazam nazorat qilmoq. She was frying bacon and at the same time keeping an eye on the youner children . (W.S.Maugham, “Of Human Bondage”, ch.118) U tovada cho’chqa yog’ini eritar va bir vaqtning o’zida kichkintoylarni ham o’z nazaridan qochirmasdi. 34) keep (have ) an eye (sharp eye) out for smb (smt) – birov(biror narsa)ni diqqat bilan kuzatmoq, o’ta hushyorlik bilan kuzatmoq. In the thronger Zoo, Leventhal kept an eye out for Allbee. (S.Bellow, “The Victom”, ch. 9) Gavjum

He does it well, don’t you think? Lawrence says he keeps his eye on the ball . (J.Galsworthy, “Flowering Wilderness”, ch.VI.) U bu ishni zo’r uddalayapti, shunday emasmi? Lorensning aytishicha, u maqsad sari dadil intilmoqda. 37) keep (have) one eyes glued on – 1.ko’z uzmasdan qaramoq, ko’z uzolmay qolmoq, 2.maroq bilan tomosha qilmoq. The little girl had (kept) her eyes glued on a big dall in the shop window.(ALD) Qizcha magazine vitrinasiga qo’yilgan qo’g’irchoqdan ko’z uzolmay qoldi. 38) keep one’s (both) eyes wide open = keep (have) one’s weather eye open – diqqat, e’tibor, o’ta hushyorlik bilan kuzatmoq; qulog’i ding bo’lmoq; hushyorlikni qo’ldan boy bermaslik. Josh has his weather - eye open , sir.You will find him tough … and de-vil-ish sly. (Ch.Dickens, “Dombey and Son”, ch.X). Jos

The task in which he was engaged was to be kept most strictly secret . (W.Scott, “Count Robert of Paris”, ch.XXVII) U bajarayotgan topshiriq qat’iy sir saqlanishi kerak edi. 41) keep a secret – sir saqlamoq; sir saqlay olmoq. Tell him everything.he can keep a secret. Unga hammasini so’zlab bering. U sir saqlay oladi. 42) keep (carry) a stiff upper lip – o’zini mardlarcha tutmoq, kuchli irodasini namoyish etmoq, ruhan tetik bo’lmoq. I want you to keep a stiff upper lip , whatever happens.. (Th.Dreiser, “The Financier”, ch.XXIX) Nima bo’lgan taqdirda ham, irodangiz bukilmasligini xohlayman.43) keep a tab (tabs) on smb (smth) – kimnidir (nimanidir) ortidan kuzatmoq, izidan tushmoq. “So, you’ll be keeping tabs on me ? ” ”of course” ”How?” ”I can’t tell you that”. (A.Christie, “So many Steps to

Uning peshonasi bitgani har doim yuragiga dahshat soluvchi yovuz maxluqqa o’xshash ayol bo’lib, uning og’zidan chiqadigan har bitta so’zga yopishib olib, navbatdagi janjalni boshlashga bahona izlardi. 45) keep a whole skin – o’z jinni asrab qolmoq. … your anxiety to keep a whle skin justified yu in taking t your heels. (Fr.Norris, “Marietta’s Marriage”, ch.XLIII) Sizning qochib ketganligingizni faqatgina o’z jonini asrab qolish maqsadida qilingan harakat debgina oqlash mumkin. 46) keep back (keep bachclor’s hall) – bo’ydoqlardek hayot (kun) kechirmoq. Don’t you know … any place where we could keep bach together? (Suppl) Bo’ydoqlardek hayot (kun) kechirish mumkin bo’lgan birorta joyni bilmaysizmi? 47) keep bad company – yomonlarga qo’shilmoq 48) keep good company – yaxshilarga qo’shilmoq 49

(O.Wilde, “An Ideal Husband”, act 1) Lrd Kavershem: Xo’sh, ser.Siz bu yerda nima qilyapsiz? Har doimgidek umringizni behuda o’tkazyapsizmi?. Hozir yotishingiz kerak, ser. Siz juda kech yotyapsiz. 51) keep early (good, regular) hours – erta turib, erta yotmoq. 52) Keep body and soul together – qo’l uchida zo’rg’a kun kechirmoq. Trench … your fortune has been made out of a parcel of unfortunate creatures that have hardly enough t keep body and soul together. (B.Show, “Widow’s Houses”, act II) Trench … siz bu boylikni och-nahor, qo’l uchida zo’rg’a kun kechirayotgan sho’rpeshona qashshoqlarning so’nggi chaqalarini ham tortib olish evaziga to’pladingiz. 53) keep (stay, steer) clear of smb (smth) – kimdandir (nimadandir) uzoqroqda yurmoq, birovdan o’zini olib qochmoq. Hate each other like poiso

“I’ve always admired your pluck, sir. Always think of you keeping the flag flyin, sir.” (T.Galsworthy, “A Stoic”) “Men har doim siznin sabr-bardoshiniza qoyil qolaman. Har qanday sharoitda ham bo’sh kelmaysiz deb hisoblayman, ser”. 56) keep loves on – raqibia (dushmanga) nisbatan yumshoq, ko’ngilchan munosabatda bo’lmoq. Look here, it is no good keeping gloves on. I’m desperate and I’ll take her from you If I can . (T. Galsworthy, “ The White Monkey”, part 1, ch.IX) Quloq sol, bu masalada ko’ngilchanlik ketmaydi . Uni sendan tortib olish uchun qo’limdan kelgan hamma narsani qilaman. Keep a good heart = keep (up) heart – ruhan tetik bo’lmoq; ko’tarinki kayfiyatda bo’lmoq. 57) keep (hide, lay up, wrap up) in a napkin – bor imkoniyatdan foydalanmaslik; qobiliyatidan foydalanmaslik. He’s lazy

59) keep (hold) in check – o’zini tiya bilmoq, o’z his-tuy’ularini nazorat qilmoq; o’zini tuta bilmoq. It was unusual the way he kept his feelins in check. (T. Galsworthy, “ Over the River”, ch.XXXI) Yigitning o’z his-tuyg’ularini nazorat qila olishi tahsinga loyiq edi. 60) keep (have, hold) in hand – 1.kimnidir (nimanidir) o’ziga bo’ysindirmoq, qo’l ostida tutmoq. 2.o’zini qo’lga olmoq, his – tuyg’ularini oshkor etmaslik. He’s deeply in love, with my sister and yet he has kept himself in hand . (T. Galsworthy, “ Over the River”, ch.XXVI) U opamga oshiqu beqaror bo’lib qolgan, lekin shunga qaramasdan his- tuyg’ularini oshkor etmaydi. 61) keep (bear, have) in mind – yodida tutmoq, nazarda tutmoq, xotirida saqlamoq, esda qolmoq. He met so many persons that he gave up trying to keep them in m

63) keep in step with smb (smth) – kim(nima)dandir ortda qolmaslik. By this means I hoped to get orderly government working in the British Zone as quickly as possible and at the same time to keep in step with the Americans . (The Memory of Field-Marchal Montgomery, ODCIE) Shu usulda ish ko’rib, men iloji boricha tezroq Britaniya zonasi rahbariyati bilan ishlarni yo’lga qo’yish va bir vaqtning o’zida amerikaliklardan ortda qolmaslikka umid qilardim. 64) keep one step ahead of smb – kimdandir bir qadam oldinda bo’lmoq. Gibbs kept one step ahead of the police for years, but they finally tracked him down sn Australia. (ODCIE) Gips yillar davomida politsiyaning ko’zini shamg’alat qilib undan bir qadam oldinda yurdi, lekin va nihoyat bir kun kelib uni Avstraliyada qo’lga olishdi. 65) keep (remai

Albatta, ular mendan tilimni tiyib yurishimni so’rashadi va keyin biz qo’l siqishamiz, qittaq-qittaq qilamiz, bir kulishib olamiz va shu bilan hammasi tugaydi, deb o’ylagandim. 67) keep one’s balance – muvozanatini saqlamoq, o’zini xotiqraj tutmoq, o’zini tutmoq. Don’t get excited: keep your balance . Hayajonlanmang: o’zingizni xotirjam tuting. 68) keep (save, spare) one’s breath to cool one’s (own) porridge – fikrini ochiq aytishdan o’zini tiymoq, tilini tiymoq. “If you are threatening me on his behalf”, he said “ keep your breath .I’m ready for the worst he can throw at me”. (J.Wein, “A Wintet in the Hills”, part IV) “Agar siz uning nomidan menga po’pisa qilayotgan bo’lsangiz, tilingizni tiying ”, -- dedi u –Undan har qanday pastkashlikni kutish mumkin va men bunga tayyorman” . 69) keep

kulgidan tiyishning hech ham iloji yo’q edi. (E.L.Voynich, “The Gadfly”, part II, ch.I) 71) keep (know) one’s distance – o’z o’rnini bilmoq; masofa saqlamoq, kimdandir uzoqroqda yurmoq. I don’t wish to have anything to do with you in future, so will you please keep your distance. Kelajakda sizlar bilan hamkorlik qilishni umuman xohlamayman, shuning uchun marhamat qilib o’z o’rningizni biling (mendan uzoqroqda yuring. 72) keep smb at a distance – kimdandir o’zini olib qochmoq, boshqalardan uzoqroqda yurmoq; o’zini chetga tortmoq, birovni o’ziga yaqinlashtirmaslik. It is difficult to get to know her because she always kept everyone at adistance (HAI) Uning kim ekanligini bilish qiyin edi, chunki u har doim o’zini odamlardan chetga tortadi. 73) keep oneself in the foreground – oldingi qatorda

U mendan ayni paytda u tushuntirib berishga qodir bo’lmagan vaziyat taqozasi bilan biroz vaqt o’zini panaga tortishga majbur ekanligini yetkazib qo’yishimni so’radi. 75) keep smb at the picture – kimnidir vaziyatdan xabardor qilib turmoq. But I’m greatful to you for keeping me in the picture, my dear Eliot, many, many thanks. (C.P.Snow, “The New Man”, part II, ch.14) Vaziyatdan boxabar qilib turganingiz uchun sizdan bag’oyat minnatdorman, azizim Eliot, ko’pdan ko’p tashakkur. 76) keep (hold) one’s end up – 1. bo’sh kelmaslik, teng kela olmoq. 2.obro’sini saqlamoq. 3.va’dasining ustidan chiqmoq. When it comes to sarcasming, I reckon, I know how to keep my end up. (M.Twain, “A Connecticut Yankee in King Arthur’s Court”, ch.24) Agar ish kinoya qilishga borib taqalar ekan, ishontirib ayta olam

79) keep (have) one’s fingers on the pulse – nimanidir e’tibor bilan kuzatmoq, hamma narsadan xabardor bo’lmoq. I keep my finger on the pulse of this company much more than you think. (J.Jones, “From Here to Eternity”, ch. 9) Men bu kompaniya ishlaridan juda yaxshi xabardorman , hatto siz o’ylaganingizdan ham yaxshiroq. 80) keep one’s hands off smb (smth) – qo’liga erk bermaslik, kimgadir qo’l ko’tarmaslik. “It was miracle”, Danny said. “How the boys managed to keep their hands off the troops”. (K.S.Prichard, “The Roaring Nineties”, ch.51) “Bu mo’jiza edi,” - dedi Denni -“Yigitlar hatto bosqinchi soldatlarga qo’l ham tekkizishmadi”. 81) keep smth in hand – nimanidir o’z ixtiyorida saqlab qolmoq, qo’l ostida saqlamoq. You may keep the offer in hand till the 20 th. 20-gacha bu taklifga qanda

83) keep (hold) one’s head above water – hayot uchun kurashmoq; qiyinchiliklarni yengib o’tmoq, qiyinchiliklarni yengib o’tmoq; qarzga botmaslik; bankrot bo’lishdan saqlanmoq. He had been grappling with them ever since he married and he got family : had been hobbing about on tempestuous financial seas, venting now a little profanity now a little philosophy, but keeping his head above water. (R.Greenwood, “Mr.Bunting”’ ch.1) U uylanib oila qurganidan buyon bularning bari bilan kurashib kelyapti: u kuchli moliyaviy omadsizliklar dengizida suzdi, ba’zida kimlarnidir so’kib alamidan chiqdi, ba’zida falsafiy fikrlar bilan o’zini ovutdi, lekin nima bo’lganda ham qiyinchiliklarni mardona yengib o’tdi. 84) keep one’s hold over smb – kimningdir ustidan hukmronlikni saqlab qolmoq, kimgadir o’z ta’si

U akasining maktubida bitilgan haqoratli so’zlarni bir umrga miyasidan chiqarib tashlashi lozim. 86) keep one’s mind on smth – diqqatini jamlamoq; har doim bir narsa to’g’risida o’ylamoq. He couldn’t keep his mind on the job . The events of the past two days kept intruding on his concentration. (F.Knebel, “Seven Days in May”, Monday) U qilayotgan ishiga diqqatini jamlay olmadi.Keyingi ikki kun ichida sodir bo’lgan voqealar miyasiga bostirib kelaverdi (butun fikr-zikrini band etgandi). 87)keep one’s mouth shut – tilini tiymoq, tiliga erk bermaslik. I thought why not shut my mouth and accept the promotion (M.Wilson, “Live with Lightning”, book II, ch.IV) Tilimga erk bermasdan mansabni qabul qilsammikan, deb o’ylab qoldim. 88) keep one’s name on the books – biror tashkilotning a’zosi bo’lib q

91) keep one’s nose out of smth – birornarsaga ishi bo’lmaslik, aralashmaslik, birovlar ishiga burnini suqmaslik. “You keep your nose out of our business”, Ruth said bravely. (M.Dickens, “The Heart of London”, part III ) -Bizning ishimizga burningizni suqmang, dedi Rut qat’iyat bilan. 92) keep (hold, put) one’s (smd’s) nose to the grindstone – o’zini yoki birovni holdan toyguncha ishlashga majbur qilmoq. Mr.Barker … kept all our noses to the grindstone, being – as he ones remarked – paid for doing that very thing. (J.Conred, “The Nigger of the Narcissus”, ch.II) Mister Beyker hammamizni holdan toygunimizcha ishlashga majbur qilardi, chunki qachondir o’zi ta’kidlaganidek, unga aynan mana shu xizmati uchun haq to’lashardi. 93) keep (know) one’s place – o’z o’rnini bilmoq. Elizabeth … gave th

95) keep one’s powder dry – har qanday favquloddagi holatga tayyor turmoq; jangovor holatda bo’lmoq. … Arthur Brown, whatever his hopes of a compromise , believed in keeping his powder dry. (C.P.snow, “The Light and the Dark”, ch.29) … o’zaro kelishuv (murosa)ga umid qilsada, Artur Braun har qanday favqulodda holatga tayyor turish lozim, deb hisoblardi. 96) keep one’s sight low – ko’p narsani talab qilmaslik, me’yorni bilmoq There are times in diplomacy when it is wise to keep one’s sights low . (ALD) Shunday holatlar ham bo’ladiki, diplomatlar ko’p narsani talab qilaolmaydilar. 97) keep one’s (smb’s) spirits – o’zi(birov)ning kayfiyatini ko’tarmoq; ko’tarinki kayfiyatda bo’lmoq. She had tried to be brisk and cherry in order to keep up her spirits and his. (K.S.Prichard, “The Roaring Ninet

President kubogini qo’lga kiritgan komanda ko’tarinki kayfiyatda chempionlar ligasi final uchrashuviga qatnashadi. 100) keep(hold, control) one’s temper – g’azabini bosmoq ( jilovlamoq, tiymoq) what a damned fool I was. Why didn’t I keep my temper. (W.S.Maughm, “Theatre”, ch.XV) Qanchalar esipast ahmoq bo’lgan ekanman-a. Nima uchun o’sha payt g’azabimni tiymadim. 101) keep (hold) one’s way – 1.yo’lida davom etmoq, ortda qolmaslik; 2.o’z yo’lida davom etmoq; o’zini tutib olmoq. The … reeds of the jungle were moving like the ripple of the ocean, when distorted by the cowise of a shark holding it’s way near the surface. (W.Scott, “The Surgeon’s Daughter”, ch.XIII) Changalzordagi qamishlar xuddi okean sathidagi to’lqinlar kabi sekin harakatlanardi, odatda okeanning unchalik chuqur bo’lmagan qi

Siz hammangiz meni esipast va sustkash deb o’ylaysiz, lekin men gap nimadaligini juda yaxshi anglab turibman. 104) keep one’s word – o’z so’zida turmoq, va’dasi ustidan chiqmoq. Rosemond Oliver kept her word in coming to visit me. (Ch.Bronte, “Jane Eyre”, ch.XXXII) Rozamunda Oliver o’z so’zida turgan holda, tez-tez mendan xabarlashib turdi. 105) keep (be) on the alert - hushyor turmoq, jangovor holda, shay turmoq. … she always kept on the alert for some new calamity. (Th.Dreiser, “Jennie Gerhardt”, chXXIII) … u har doim yangi bir kulfatni yuragi sezgandek yushyor turardi . 106) keep (get) on the right (good) of smb – kimnidir o’ziga g’dirmoq; ko’ngliga yo’l topmoq. Whenever she wants anything, Janice knows how to keep on her father’s good side .(HAI) Qachonki biror narsa kerak bo’lsa, Jeni

109) keep (be) on the right side of the law – qonunlarga to’liq (so’zsiz) amal qilmoq. “O.K. by me” Lock said to himself, “so long as he keeps on the right side of the law and doesn’t let me down”. (D.Cusack, “Picnic Races”, ch.III) “Bu menga ma’qul,” –o’zicha o’ylanib qoldi Lok “qaysiki Oliver qonunlarga so’zsiz amal qiladi va meni uyaltirib qo’ymaydi”. 110) keep out of smb’s tracks – kimdandir uzoqroqda yurmoq,; ko’ziga ko’rinmaslikka harakat qilmoq. He would better keep out of my tracks (DAE) Yaxshisi u ko’zimdan (mendan) uzoqroq (nariroq) yursin. 111) keep out of the rain – suvdan quruq chiqmoq; noxush vaziyatdan oson qutulmoq. -Why isn’t Smith here? After all, he was the ring leader of the whole affair, and I don’t see why we should get punished and he get off free. -He sent word that

U birjada bor budidan ayrilib xonavayron bo’ldi, shu sababli endi odamlardan o’zini olib qochyapti . 113) keep pace with smb (mth) – kim (nima)dandir ortda qolmaslik; baravar qadam tashlamoq. But language must grow in order to keep pace with the progress, material and spiritual of the people who use it. (G.H.McKnight, “English words and their Bachground”, ch.XII) Lekin til bu tilda gapiradigan xalqning moddiy va ma’naviy yuksalishidan ortda qolmaslik uchun rivojlanishi kerak. 114) keep (hold) smb at arm’s length – kimnidir yoniga yaqinlashtirmaslik (yo’latmaslik); o’zini olib qochmoq. Avice was realy fond of Roger and kept Christopher at arm’s length after the murder. (C.P.Snow, “Death under Sail”, ch.19) Evisning chindan ham Rojerda ko’ngli bor edi va uning fojiali o’limidan so’ng Kristof

He just bided his time and then let a cunning word or two to show it was no use trying to keep him in blinkers . (J.Lindsay, “The Revolt of the Sons”, ch IV) Qariya biroz sukut saqladi, so’ng o’ziga xos ayyorlik bilan uning ishiga xalaqit berishning yo’qligini bir ikki so’z bilan ifoda etdi. 117) keep (wrap) smb in cotton–wool – kimnidir avaylab-asramoq; haddan tashqari ehtiyotlamoq. The boy has been coddled and kept in cotton-wool so long that he is even afraid of walking along. Bolani shunchalik silab siypalab, asrashgan edilarki , u hattoki yolg’iz sayr qilishga ham qo’rqardi. 118) keep (put) smb in countance – kimnidir (nimanidir) qo’llab quvvatlamoq. I don’t think that this interview which you seem to dread so much, will be anything like as bad as you imagine. Anyway I shell be there

120) keep smb (smth) in line – kim(nima)nadir nazorat ostida saqlamoq; kim(nima)nidir o’ziga bo’ysindirmoq; jilovini qo’lga olmoq. He could never seem to keep his temper in line . U hech ham his-tuyg’ularini jilovlay oladigan odamga o’xshamasdi. 121) keep to (take) one’s own line – o’z yo’lidan bormoq; mustaqil harakat qilmoq. 122) keep (hold) smb in play – 1.kimnidir ishga ko’mib tashlamoq; 2.ko’p tashvish keltirmoq; 3.raqibini holdan toydirmoq. … I with two more to help me, will hold the foe in play (will keep the foe in play ) (Th.Macau;ay, “Lays of Ancient Rome”) … Men yonimda ikkita yordamchim bo’lsa dushmanni holdan toydiramiz . 123) keep (have) smb in stitches – kimnidir yotib qolgunicha kuldirmoq; ichagi uzilgudek kuldirmoq. The comedian kept us in stitches.(ECI) Komik aktyor kuldi

Qiz ko’pincha savollarimga javob berishidan o’zini olib qochardi va bir necha marta o’ziga ma’lum vaqtlarini mendan yashirdi. Ko’p narsalar men uchun hali ham mavhum edi . 126) Keep smb in the picture – kimnidir vaziyatdan xabardor qilib turmoq. 127) keep (have) smb on a string - kimnidir butunlay o’ziga bo’ysindirmoq; kimnidir o’z yo’rig’iga yurgizmoq; nog’orasiga o’ynatmoq; inon-ixtiyori birovning qo’lida bo’lmoq. He’s a quite fellow, Joe. Anything Rose did was right in his eyes.She had him on a string. Jo - kamgap, bosiq yigit.Rroza nimaiki qilsa u to’g’ri deb hisoblaydi. Axir uning butun inon-ixtiyori Rozaning qo’lida. 128) keep smb on tender hooks – aniq gap yoki kerakli ma’lumotni aytmasdan birovning toqatini toq qilmoq; mavhumlik, noaniqlik bilan kimgadir qattiq azob bermoq. Stephan

Paul: “Mavis, old thing – cards on the table, please.Don’t keep me on the rack any longer – if there is anything to tell me”. (N.Coward, “Home Chat”) Pol: “Meybis, qariya – iltimos, ko’nglingizdagini to’kib soling. Meni azob chekiishga majbur qilmang . Agar menga aytadigan gapingiz bo’lsa, hoziroq ayting”. 131) keep smb on the run – kimgadir tinchlik, halovat bermaslik, boshi tashvishdan chiqmaslik. With three young children to take care of, Helen is kept on the run every minute of the day. (HAI) Qo’lidagi uchta yoshbolasining tashvishi bilan Helen uzzu - kun boshi tashvishdan chiqmasdi. 132) keep the run of smth – vaziyatdan xabardor bo’lmoq; nimanidir kuzatmoq, nazorat qilmoq. 133) keep smb on the trot – kimgadir tinchlik bermaslik; injiqlik qilib kimnidir jonidan to’ydirmoq. One of thos

There were still enoughcolouredpupils at Green Lane, however to keep the school’s personal interest in the riots on the boil . (m.Dickens, “The Heart of London”, part III) Grin Leyn maktabida hali ham ko’plab negr bolalari o’qishardi, shu sababli irqchilik tufayli sodir bo’ladigan keskinliklar bu maktabga nisbatan ommaning qiziqishini kuchaytirardi. 137) keep (have) smth up one’s sleeve – nimanidir zahiraga asrab qo’ymoq; nimanidir kerakli vaqtgacha yashirib qo’ydi. “Coffee,” said Mrs.Marle “I think we could do with it. I keep sometning up my sleeve for lunch”. (P.H.Johnson, “Night and Silence” ch.33) “-Kofe ” –dedi missis Marl, - “hammamizga ma’qul.Lekin menda nonushta uchun asrab qo’yilgan yana nimadir bor” 138) keep smth within the bounds – chegaradan chiqmaslik, haddidan oshmaslik, o’z

140) keep the bones green – sog’lig’I a’lo darajada bo’lmoq; mustahkam sog’liqqa ega bo’lmoq. Exercise keeps the bones green. Jismoniy mashqlar sog’liqni mustahkam qiladi. 141) keep (get, have) the bulge on smb – kimdandir biror darajada ustun bo’lmoq; kimdandir qo’li baland kelmoq. Well, you have rather kept the bulge on me. Or may be we’ve both got the bulge, somehow. (M.Twain, “Innocents at home”, ch.II) Ha, siz mendan yaxshigina darajada unstunlikka ega bo’ldingiz . Ehtimol, ikkovimizning ham qo’limiz baland kelgandir. 142) keep the crown of the causeway – yo’lning yoki ko’chaning o’rtasidan yurmoq. I keep the crown of the causeway when I go to the borough. (W.Scott,”The Antiquary”, ch.XXI) Men shaharga ketayotganimda har doim yo’lning chetidan emas, o’rtasidan yuraman. 143) keep (leav

Biz har qanday raqobatda o’z mavqeimizni saqlab qolamiz. 145) keep the home fires burning – oilani saqlab qolmoq. A : … if there is one thing I’ve been trying to do it’s to be honest with you. B: No, you have been trying to keep the home fires burning and see the world at the same time. (R.Greenwood, “Mr.Bunting at War”, ch.1) A: … agar senga bir narsani aytadigan bo’lsam, men senga nisbatan har doim samimiy bo’lishga harakat qilyapman. B: Yo’q, aynan shunday emas, sen bir tomondan oilamizni saqlab qolishga harakat qilding va ayni paytda pana pasqamda o’z maishatingni ham unutmading. 146) keep the lid on – sir saqlamoq; yashirmoq. What’s Scott holding out on me? Casey thought.May be he’s got orders from the President to keep the lid on . (F.Knebel, “Seven days in May”, Sunday) Skot mendan

(Ch.Bronte, “Shirley”, ch.VIII) Hozircha, mana senga bir necha shilling Greys, toki xaridorlar paydo bo’lguniga qadar bir amallab kun kechirishing uchun . 151) keep the record straight – haqiqatni saqlab qolmoq; haqiqatni ochish maqsadida harakat qilmoq; haqiqatni himya qilmoq. To keep the record straight I would like to mention a few facts. (ALD) Haqiqatni himya qilish maqsadida ba’zi faktlarni aytib o’tmoqchiman. 152) keep to the record - masalaning mohiyatidan uzoqlashmaslik; aniq maqsadni bayon etmoq. I said I had always longed for it. “Never mind what you have always longed for, Mr.Pip”, he retored. “ Keep to the record ”. Men har doim shu narsaga intilganimni aytdim. -nimaga intilganingizning ahamiyati yo’q, mister Pin, javob qildi u, – masalaning mohiyatidan uzoqlashmang. 153) keep

He knew that no Forsyte would be capable of watching his own daughter in actual want ... sooner or later he would have had to make them an allowance to keep the wolf from the door. (J.Golsworthy, On Forsyte, “Change”, ch.XX) U bilardiki, Forsaytlarning hech qaysi biri qizining muhtojlikda kun kechirishga chiday olmasdi, Ertami, kechmi u qizini qashshoqlikdan qutqarish uchun yordamga keladi. 156) keep to (take) one’s own line – mustaqil harakat qilmoq, o’z yo’lidan ketmoq. 157) keep to the point – masalaning mohiyatini yoritmoq; mavzudan uzoqlashmaslik. Once more, uncle, have the kindness to keep to the point. (Ch.Bronte, “Shirley”, ch.XXXI) Amaki, sizdan yana bir bor o’tinib so’rayman, mavzudan uzoqlashmang. 158) keep up (save) appearances – odob-axloq qoidalariga amal qilmoq; o’zini go’yo

(B.Show, “Back to Methuselah”, part II) … zamonaviy ilmiy adabiyotlardan xabardorligim talab darajasida emas. 160) keep up with the Joneses – boshqalardan yomonroq yashamaslikka harakat qilmoq; boshqalardan yomon yashamaslik uchun qattiq tirishmoq. 161) keep watch (and ward) – 1.navbatchilik qilmoq; 2.qo’riqlamoq. Mrs. Pipchin had kept watch and ward over little Povel and his sister for nearly twelve months. (Ch.Dickens, “Dombey and Son”, ch.. XI) Misis Pupchin bir yilga yaqin hech kimga Pol va uning opasini qo’riqladi va enagalik qildi. 162) keep (have, hold) well in hand (smb, smth) – kim( nima )nidir o’z qo’li ostida saqlamoq; o’ziga bo’ysindirmoq; nazorat ostida ushlab turmoq. Stello Cavendish she calls herself, but she is Mrs.Joe Brundit … Keeps Joe well in hand. (J.B.Priestley, “The

Xulosa. Ingliz tilini o’qitishda so’zlar, so’z birikmalarini o’z ichiga oluvchi frazeologik birikmalari bilan taqqoslangandagi xususiyatdan kelib chiqqan qiyinchiliklar namoyon bo’ladi. Ingliz tili frazeologik birikmalarini o’zbek tili strukturasidan farq qilishi va ularning genetik nuqtai nazardan turli xil oilalarga qarashli ekanligidadir. Bizga ma’lumki, tillar turli oilaga mansub bo’lganda, ularning grammatik strukturasi tizimi bir-biridan farqlanadi.Bu holatni o’zbek tilida qo’shimchalarning ko’pligi, gapning ot bilan boshlanib fe’l bilan tugashi, predlog, artikl, rod kategoriyalarining yo’qligi bilan ta’riflasak, ingliz tilida esa aksincha, artikl, predloglar mavjud bo’lib, qo’shimchalar rivojlanmagan. Bundan tashqari, ingliz tili frazeologik birikmalarini o’zlashtirishdagi qiyinchil

Yuqoridagi fikrlarga asoslanib, ingliz tili frazeologik birikmalarini o’qitishdagi qiyinchiliklarni o’rganib chiqish maqsadida, ularni to’rt guruh bo’yicha tasniflab chiqdik. 1)Birinchi guruh o’zida internatsional iboralar, til o’rganuvchilar o’zlashtirishlarida qiyinchilik va interferensiyalarni keltirib chiqarmaydigan frazeologik birliklar kiradi. Ular til o’rganuvchilar uchun tanish yoki o’z ona tillarida uchraydi. Masalan, Archilles hell, flat broke, right now, as for me, hose- wife. 2)Ikkinchi guruhni xarakterlovchi belgi – bu ularning shakl va semantikasiga ko’ra faqat u yoki bu tilga tegishli bo’lishi. Masalan, to leave school – maktabni bitirmoq, beat the band – jon-jahdi bilan ishga kirishmoq. Bu yerda iboralarning shakl ko’rinishi nazarda tutilib, ingliz tili frazeologik birlikla

4) To’rtinchi guruhning asosini ko’p ma’nolilik xususiyati tashkil etadi. Bunda ingliz tilidagi ba’zi iboralarning o’zbek tilidagi nisbatan polisemantiklik hola ti kuzatiladi. Masalan, all thumbs – o’ng’aysizlik, omadsiz kun, chap yonda turmoq. Ko’rib chiqilgan ingliz tili frazeologik birikmalarini aniq bir ibora bilan belgilab bo’lmaydi. Bu kabi iboralar ham til o’rganuvchilarning o’zlashtirishlarida qiyinchiliklar tug’dirishi mumkin. Yuqorida ko’rib chiqilgan ingliz tili frazeologik birikmalarini o’rganish va o’zlashtirishdagi xatoliklar va qiyinchiliklarning oldini olish maqsadga muvofiqdir. Ularning oldini olish maqsadida til o’rganuvchilarga shu kabi frazeologik birliklarga xos xarakteristikalarni, ingliz tili iboralarning avvalom bor ma’nosining qo’llanilishi holatlarini tushuntirish

Ilmiy adabiyotlar. 1. I.A.Karimov ”O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” “Ma’naviyat”, 2011 2. I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch”, T., 2008 3. Karimov I.A.Bilimli va intellektual barkamol ablodni tayyorlash-mamlakatni barqaror rivojlantirish va modernizatsiyalashning eng muhim omili. T ., ” Xalq so ’ zi ”, 2012. 4. Амосова Н.Н. Основқ английской фразеологии Л., 1963. 5. Арнольд И.В. The English Word. М ., 1986. 6. Ахманова О.С. Очерки по общей и русской лексикологии. М., 1957. 7. Бархударов Л. С. , Штелинг Д. А. Грамматика английского языка. М., 196 3 . 7. Bo’ronov J. Hoshimov O’. “Ingliz va o’zbek tillarining qiyosiy grammatikasi”. O’qituvchi. Toshkent. 1975. 8. Bo’ronov J, Hoshimov O’. Ingliz tili grammatikasi. Toshkent 1974. 9. Barabash: A Guide to better grammar. M

16. А.В.Кунин. Курс фразеологии современного английского языка. М., 1986. 17. Ralph B. Long A.Grammar of Contemporary English. Chicago., 1961. 18. Starshimova E.K. Vasilyeva M.A. Practical grammar of English. M., 1975. 19. Jesperson O. Essentials of English Grammar. London.1953. 20. Смирницкий А.И. Морфология английского языка. М. 1957. 21. Смирницкий А.И. Синтаксис английского языка. М., 1957. 22. Содиков А. Абдуазизов А. Ирискулов М. Тилшуносликка кириш Т. «Укитувчи», 1981. Foydalanilgan badiiy adabiyotlar. 1. John Steinbeck “The Grapes of Wrath” Moscow 1978. 329 bet. 2. J. Feminar Cooper “The spy” Moscow 1975. 3. P. D. James “Death in haly orders” New York 2001. 4. S. Hill. “The Blue Niking” New York 2001. 5. Christie A. Selected stories. M., 1967. 6. Cronin A. The Citadel. M., 1965. 7.

3. Myuller B. K, “ Anglo russkiy slovar” M., 1987 4. Hornby A.S. “ Oxford student’s dictionary of current English” ox.un.press 1995 5. The Oxford English Dictionary in 12 volumes. Oxford, 1977. 79

Купить

Информация о документе

Продавец

Hozirgi zamon ingliz tilidagi “keep” fe’li yordamida yasalgan iboralar

Похожие документы