Hozirgi zamon ingliz tiliga ega va uning o’zbek tilida berilishi - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	88.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Hozirgi zamon ingliz tiliga ega va uning o’zbek tilida berilishi

Купить

“ HOZIRGI ZAMON INGLIZ TILIGA EGA VA UNING O’ZBEK TILIDA BERILISHI” 1

M U N D A R I J A KIRISH . …………………………………………………………………… …2 -7 I BOB. 1.1. So’z turkumlari haqida umumiy ma’lumot.. .............................8-9 1.2. Eganing ingliz va o’zbek tilida ifodalanishi…….…………………....11-17 I BOB Xulosasi. ………………………………………………………………..18 II. Bob 2.1. G ap bo’laklari haqida ma’lumot….……………..….……….19-20 2.2. Eganing so’z turkumlari bilan ingliz va o’zbek tilida ifodalanishi…………………………………………………………...21-29 2.3. Eganing ingliz va o’zbek tilida gerundiy bilan ifodalanishi……....30-35 2.3.1. Eganing ingliz va o’zbek tilida infinitiv bilan berilishi …………...36-40 2.3.2. Ingliz va o’zbek tilida ega va kesimning munosabati…………......41-46 2.3.3. Shaxsi umumlashgan gaplar……………………………....………..47-78 II Bob Xulosasi ………………………………………………………………..49 Umumiy xulosa ……………….………………………………………......

KIRISH Bitiruv malakaviy ishimizni yozish jarayonida muhtaram Prezidentimiz I.A.Karimovning «Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch» asari (2008 yil) va 2010 yil 28 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisi qonunchilik palatasi va Senati qo‘shma majlisi “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etish ustivor maqsadimiz mavzusida qilgan ma’ruzasidagi bildirilgan fikr va mulohazalar hamda O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishining eng muhim ustuvor yo‘nalish xususidi belgilab bergan vazifalarni e’tiborga oldik. Bizning ustuvor maqsadimiz mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etishdir. Bunda demokratik islohotlarning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan fuqarolik jamiyati institutlarini mustahkamlash qulay investitsion muhitni shakllan

ishlar izil davom ettirildi. Buning natijasida faqat 2010 yilning o‘zida 72 sport inshooti, 27 ta suzish havzasi foydalanishga topshirildi, umumiy qiymati 3 million AQSH dollariga teng bo‘lgan sport inventarlari va uskunalar joylarga yetkazib berildi. O‘tgan yilda farzandlarimizning ijodiy qobiliyati va ma’naviyatini yuksaltirishga qaratilgan musiqa va san’at maktablarining moddiy - texnik bazasini mustahkamlash bo‘yicha qabul qilingan dasturni amalga oshirish boshlandi. Agar 2009 yilda oltita musiqa va san’at maktabi qurilgan va rekonstruksiya qilingan bo‘lsa, hisobot yilida 46 ta ana shunday maktab foydalanishga topshirildi. Ularning qurilishiga 51 milliard so‘mdan ortiq kapital mablag‘ yo‘naltirildi. O‘quv jarayoniga keng formatli kommunikatsiya tarmoqlari va internet texnologiyalarini

Yuqorida keltirganimiz Prezident I.A.Karimov asarlari hamda yirik olimlarining bitiruv malakaviy ishi mavzusiga oid tadqiqotlari ushbu ishning metodologik asosini tashkil etadi. Bitiruv malakaviy ishda hozirgi zamon ingliz tilida ega va uning gapda qo’llanishiga xususida ilmiy izlanishlar olib borilgan bo’lib, eganing ingliz tilida qanday qo’llanishi, uning ot, olmosh fe’llari bilan ifodalanishi va eganing bopshqa tillarda, ya’ni o’zbek tilida qo’llanishi qiyoslab o’rganildi. Albatta, bu izlanishlarim mobaynida turli o’zbek, rus, ingliz olimlarining fikrali bilan ham tanishib chiqdim va ularning nazariyalariga asoslangan holda yana eganing gapda kelishi va funksiyalanishini izohlab berdim. 5

1. BITIRUV MALAKAVIY ISHINING DOLZARBLIGI : Ishning dolzarbligi shundaki, ingliz tilini chet tili sifatida o’rganish va o’rgatishdagi qiyinchiliklardan kelib chiqib, muammolar, qiyinchiliklar ko’rib, o’rganib o’tildi. Ishning materiali sifatida Zamonaviy Amerika va ingliz mualliflarining, o’zbek adiblarining badiiy asarlaridan foydalanildi. Ushbu ish kirish, ikki bob va xulosa qismlaridan iuborat. Ishning oxirida shartli belgilar va qisqartmalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati keltirildi. 1. BITIRUV MALAKAVIY ISHINING MAQSADI: Mazkur bitiruv malkaviy ishini yozishdan maqsad, birinchidan, hozirigi ingliz tilida grammatikada ega mavzusining keng qamrovli ekanligiga qiziqqanligim, ikkinchidan, shu mavzuni chuqur o’rganib, uning ochilmagan qirralaraini topib, uning ustida ilmiy izlani

1. BITIRUV MALAKAVIY ISHINING AMALIY AHAMIYATI : Mavzuning amaliy ahamiyati ham beqiyosdir. Bu ilmiy izlanishlarim natijasida o’quv qo’llanmalar, uslubiy ko’rsatmalar, ilmiy maqolalar, ko’rgazmali qurollar yaratilishi, test savollari tuzilishi mumkin. Umuman, o’rganuvchi yoshlar kelajakda shu mavzu bo’yicha o’z bilimlarini oshirish uchun undan unumli foydalanishlari mumkin. Bizga ma’lumki gapda ega biror bir so’z turkumi orqali ifodalanib kelishi mumkin. Bu ot yoki olmosh, yoki fe’l bo’lishi mumkin. Aslida so’z turkumlari deganda o’zi nimani tushuniladi? Har bir konkret tildagi mavjud so’zlar ma’lum guruhlarga bo’lingan bo’lib, ular so’z turkumlari deyiladi. Hozirgi zamon ingliz tili va o’zbek tillarida so’z turkumlari klassifikatsiyasi so’zlarning quyidagi xususiyatlariga ko’ra, ya’ni: a)

1.1. SO’Z TURKUMLARI HAQIDA MA’LUMOT: Ushbu Bitiruv ishda eganing ifodalanishi o’rganilar ekan, ushbu muammoni o’rganishdan avval ega ifodalanishi mumkin bo’lgan so’z turkumlari haqida to’xtalib o’tish zarur. Grammmatika sohasida so’z turkumlari olimlar o’rtasida ikki ming yildan beri aniq belgilanmagan masaladir. So’z turkumlari quyidagicha ta’riflanadi: 1. Leksik – grammatik ma’nosi; 2. Leksik – grammatik morfemaga egaligi; 3. Grammatik kategoriyalari va ularning paradigmatikasi; 4. Uning boshqa so’zlar bilan bog’lanishi; 5. Gapdagi vazifasi. V.V.Vinogradov rus tilida ot, sifat, olmosh, son, fe’l 1 1 , ravish va holat kategoriyalarini asosiy turkumlari va to’rtta yuklamalar , bog’lovchi, predlog va “va” bog’lovchisini esa yordamchi so’z turkumlariga ajratib ko’rsatgan. Svift esa so’zlarn

U bog’lovchi fe’l vazifasida kelgan. So’zlarni turkumlarga ajratishda quyidagi uchta xususiyatga asos bo’ladi. 1. Ma’no ( meaning ) 2. Tuzilishi ( from ) 3. Vazifasi ( function ) So’zlar ifodalaydigan lug’aviy ma’nosi bilan turkumlarga ajratishdagi muhim belgilardan bir qator so’zlar predmet nomini anglatsa, boshqa bir so’zlar ularning belgisini, rangini, shaklini, ko’rinishini, hajm o’lchovini ifodalaydi. Masalan: white ( oq ), square ( to’rtburchak 2 2 ). Shuningdek, bir qator so’zlar predmetning ish harakatini anglatsa, ran speaks…… .ayrim so’zlar ish harakatning yoki belgining belgisini bildiradi. Masalan: quickly, cor а fully………… . So’z turkumlariga ajratishdagi belgilardan biri so’zning (gapdagi sintaktik) ifodalanishi morfologik belgi muhimdir. Masalan: ot so’z turkumi ko’plik qo’sh

Lug’aviy va grammatik ma’noga ega bo’lib, gapda biror gap bo’lagi vazifasini bajaradigan so’zlar mustaqil so’zlar deyiladi. Ot va fe’lda barcha turdosh qo’shimchalarni olib qo’llanish holati mavjudligi bo’lgandek, olmosh va sonda bu xususiyat yo’q. Ular gapda ot, sifat, son o’rnida qo’llaniladi. Mustaqil so’z turkumlari quyidagilar: ot, sifat, son, fe’l, ravish . Lug’aviy ma’noga ega bo’lmagan so’z va gaplarni o’zaro bog’lash ularga qo’shimcha ma’no berish uchun ishlatiladigan gapda biror gap bo’lagi vazifasida qo’llanilmaydigan so’zlar “yordamchi so’zlar” deyiladi. Yordamchi so’zlar lug’aviy ma’no anglatmaydi. Uchinchi so’zlar turkumini oraliq deb nomlashda bu so’zlardagi ayrim mustaqil, ayrim yordamchi so’zlarga xos xususiyatlari mavjudligi hosobga olinadi. Modal so’zlar, undov va his –

1.2. EGANING INGLIZ VA O’ZBEK TILIDA IFODALANISHI: Ega o’zbek tilida quyidagicha ifodalanadi: ega gapning bosh bo’laklaridan biri bo’lib, fikr ifodasida gap tuzilishida alohida o’rin tutadi. U gapning nim haqida aytilganini, fikrni nima to’g’risida bayon qilganini ko’rsatadigan bosh bo’lakdir. Demak, ega fikr ob’yektini, nutq predmetini bildiradi. U gapdagi fikr, hukm o’ziga qaratilgan predmetni nutq predmetini nomidir. Bunda predmet keng ma’noda tushuniladi va u narsa shaxs, voqea, hodisa, belgi, hususiyat, harakat – holat, son –miqdor va hokazolarni nomini ham o’z ichiga oladi. Masalan: Aziz o’sh kitobni o’qidi. Milt – milt yonib turgan chiroq birozdan so’ng o’chdi. Sen o’zingni maqtama, seni birov maqtasin. Yugurish sportning bir turidir. Ega ikki sostavli pagning bosh bo’laklarning bir

Grammatik jihatdan ega bosh bo’laklar ichida mutloq hokim bo’lakdir. U o’z sostavidagi bo’laklarni ham, boshqa sostav hisoblangan kesimni ham o’ziga ergashtirib keladi, lekin o’zi hech qnaday bo’lakka tobe bo’lmaydi. Bu narsa uning grammatik shaklida ham ko’rinadi. Ega odatda bosh kelishik formasida qo’llanadi. Ega shu gapdagi fikr qarashli bo’lgan predemtni ko’rsatadi. Kesim fe’l bilan ifodalanganda, ega doim shu harakatni bajaruvchisini anglatavermaydi. Uning strukturasiga, mazmuniga qarab belgilanadi. 1. Aniq oborotda – aktiv konstruktsiyasida ega logik sub’yektni ifodalaydi. Masalan : Xatni Lola yozdi. Bu konstruktsiyada kesim aniq 1 3 nisbatdagi fe’l bilan ifodalanib, bundan anglashilgan harakatni qabul qiladigan predmetni vositasiz to’ldiruvchi ko’rsatadi. 2. Majhul oborotda – pass

ifodalanishi shart emas; ba’zan eganing ma’nosi kesimning o’zidan bilinib turadi. (Har xil vositalar yordami bilan). Lekin sub’yekt va predikativning har biri ayrim – ayrim so’z bilan ifodalanmagan bo’lsa, har ikki sostavli sanalmaydi. Sub’yekt va predikativning ikkalasi bir so’z, gapda gap sintaktik jihatdan ikki sostavli gapda ajratilmaydigan holda bo’ladi. Bu sostavli gapdir. Ega qanday so’z turkumi bilan ifodalangan bo’lmasin va qanday mazmunni anglatmasin, u bosh kelishikda bo’ladi. Bu formna uni obsolyut holatini ko’rsatuvchi grammatik belgilardan biridir. Eganing hokimligi tartibdan ham bilinib turadi. Ega vazifasida keluvchi tipik so’zlar, otlar va substantive harakterdagi ot kabi qo’llaniladigan olmoshlardir. Shuningdek ot tusidagi fe’llar – infinitive harakat nomi sifatdoshlar ha

- Haqiqat albatta qaror qiladi. (T.Murod 218 b) - Mustaqillik mehnatsevarlik jismoniy mashq va ozodlik yoshlar uchun ham shart. (J.Svift p 76) d) Jamlovchi ot ega vazifasida: - Hukumat hamma o’z niyatiga yarasha go’sht topshirsin deydi. (T.M. 217) e) Yakka ot ega vazifasida: - Daryo ot qornini yuvib – yuvib oqdi (T.M. 122b) Oy suzilib – suzilib boqdi. (T.M. 141b 2 4 ) Sifat ega vazifasida : Sifat ko’pincha otlashganda ega vazifasida keladi. - Yaxshilar ko’paysin, yomon qolmasin (Qo’shiqdan) - Bilagi zo’r birni yiqar, bilimi zo’r mingni. (A.Temur o’gitlaridan) - Yaxshiga yondosh, yomondan qoch (Maqol) - Yomon bilan til bo’lmayin deymiz (T.M. 187 b) Bunda sifat qaralmish funksiyasida kelib, ot singari qo’llaniladi, va o’zidan oldin kelgan qaratqich kelishigidan predmetni turini, bir qismini

munosabatni yuzaga keltiruvchi qirol vazifasini o’taydi, u kishilar orasidagi eng muhim aloqa vositasi bo’lib hizmat qiladi. Fikr turlicha ifodalanadi. Fikr soda yoki qo’shma gaplar orqali, darak, so’roq, buyruq, undov gaplar orqali ikki sostavli yoxud bir sostavli gaplar orqali, to’liq yoki to’liqsiz gaplar orqali ifodalanishi mumkin. Bu hol fikrning harakteriga, ma’lum maqasd yoki niyatga qarab belgilanadi. Ammo gap qanday shaklda bo’lmasin, unda kishilik ma’lum bir maqsadi reallashadi: (His – hayajon yoki so’roq ifodalovchi gaplar bundan mustasno emas). Gapning asosiy belgilari so’z yoki so’z birikmalaridan farqi nimada? Gapning asosiy belgilari – unda Ammo gap qanday shaklda bo’lmasin, umda kishilik ma’lum bir maqsadi reallashadi, (his – hayajon yoki so’roq ifodalovchi gaplar bundan mu

Gap bo’lishi uchun albatta ega bilan shaxsda sonda moslashgan fe’l bo’lishi shart. Bu albatta ingliz tilida sjaxsga moslashgan fe’l bo’lishi shart emas. Qadimgi ingliz tilida gapning asosiy bo’laklari sifatida ega bilan kesim olingan. XVII asr boshlarida esa uchinchi asosiy bo’lak bo’lib to’ldiruvchi kiritilgan. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, gapning ikkinchi darajali bo’laklari degab tushuncha paydo bo’ladi,va ega kesim gapning asosiy bo’laklari sifatida o’rganila boshladi. Gapning bu ikki asosiy bo’lagi o’zaro bog’liq va aloqador. Ega qandaydir bir belgi bilan tavsiflangan predmet – kesim – predemetni tavsiflovchi belgi hisoblanadi. Bir sostavli gaplarda bosh gaplarning o’ziga xos tomoni bor. Bu hil gaplarda shaklan ega yoki kesim mavjud bo’lsada, ular mazmunan faqat ega va kesim

Ingliz tilida eganing gapdagi o’rni kesimdan oldinlik xususiyati o’zgarmas bo’lib, so’roq gapda predikativ shaklidan 1 5 so’ng ifodalanadi. O’zbek tilida egaga beriladigan ta’rif quyidagicha: Gapda mutloq hokim vaziyatni egallab, fikrning kimga, nimaga qarashli ekanini anglatuvchi gap bo’lagi deb ataladi. Ega gap bo’lagi sifatida keng ma’noda predmet tushunchasini bildirib, kesimdan anglatilgan belgi, harakat – holatning kimga yoki nimaga oidligini ko’rsatadi. 5 J.Rahmanov, B.Umirqulova, A.Eshonqulova “Hozirgi o’zbek adabiy tili” Toshkent 2001. 17

I BOB YUZASIDAN XULOSA: Har bir konkret, tildagi mavjud so’zlar ma’lum guruhlarga bo’lingan bo’lib, ular so’z turkumlari deyiladi. Hozirgi zamon ingliz tili va o’zbek tillaridaq so’z turkumlari klassifikatsiyasi so’zlarning quyidagi xususiyatlariga ko’ra ya’ni: 1. leksik va leksik – grammatik ma’nolarga ko’ra; 2. morfologik formalarning ma’lum bir guruhga kiruvchi so’zlar uchun umumiylikka ko’ra; 3. so’zlarning gapdagi holiga ko’ra aniqlanadi. So’zlarni guruhlarga bo’lishga ularning ham leksik, han grammatik formalari hisobga olimganligi uchun so’z turkumlari grammatik razryadlar deyiladi. Masalan: ot, turkumiga kiruvchi so’zlarning hammasi predmet nomini bildirib keladi. Ammo shuni qayd qilib o’tish kerakki, hamma otlarning predmet bo’lishi shart emas. Ayrim so’zlar predmetni bildirmasada

2.1.GAP BO’LAKLARI HAQIDA MA’LUMOT: Gapdagi so’z bir – biri bilan o’zaro bog’langan bo’lib, bu so’zning har biri gap sosotavida biror grammatik funksiyani bajaradi: Masalan: We read an interesting text Biz qiziqarli matn o’qidik We – biz; olmosh –ega Read – o’qidik; fe’l – kesim An – noaniq artikl Interesting – qiziqarli, sifat – aniqlovchi. Text – matn; ot – to’ldiruvchi Mustaqil so’zlar gap bo’laklari bo’la oladi. Bundan 3 6 ko’rinadiki, mustaqil so’zlar va gap bo’laklari orasida ma’lum bog’lanish bor. Gap bo’laklari sintaktik kategoriya bo’lib, gap sostavidagi elemenetlarning o’zaro munosabatini, harakterini, gapning Grammatik jihatdan qanday bo’laklarga ajralishini, so’zning gapdagi rolini ko’rsatadi. Gapning bo’laklari gapni tashkil qilishdagi uning strukturasini roliga qarab ikki xil

Avval biz ega deb qanday gap bo’lagiga aytiladi degan savollarga javob topamiz: ega gapning shunday bo’lagiki u ifodalagan shaxs yoki narsa kesim ifodalagan harakat – holat belgiga tegishli bo’ladi. Endi gap bo’laklari to’g’risida qisqacha to’xtalib o’tamiz: gap tarkibidagi so’zlar turli vazifani bajaradi, gapning turli bo’laklari bo’lib keladi. Bu so’zlar o’zaro bog’langanda o’zaro munosabatga kirishadigan gap bo’lagi bo’la oladi. Masalan: Ahmad bir pastda jonlanib ketdi – gapda quyidagi gap bo’laklari mavjud. “Ahmad” – ega “Jonlanib ketdi” – kesim “Bir pastda” – ravish holi Har bir gap bo’lagi o’zi munosabatga kirishgan so’z bilan ma’lum sintaktik aloqada bo’ladi. Gap bo’laklari vazifalariga, gapdagi mavqeiga qarab ikkiga bo’linadi. 1. Bosh bo’laklar 2. Ikkinchi darajali bo’laklar. Ikki

2.2. EGANING SO’Z TURKUMLARI BILAN IFODALANISHI. Son ega vazifasida: Son ham ko’pincha otlashganda ega vazifasida keladi. Masalan: “Ikkinchi” si so’z o’rtog’iga pichirlab so’zlar edi. (M.T. 197). Ikkinchisi shoshilib qolib, yerga chuzilib, o’likka o’xshab yotish. (A.Avloniy 9). Xususiy nutqda, matematik ifodalarda son miqdorining umumiy nomi sifatida qo’llanadi, va ot kabi ega vazifasini bajaradi. Masalan: o’n besh beshga kafsiz bo’linadi. Olmosh ega vazifasida: Olmosh ot, sifat va sonning o’rniga almashib qo’llaniladigan so’z turkumidir. Shuning uchun olmoshning ega vazifasida kelishida ikki xususiyat bor. Ot o’rnida ishlatiladigan olmoshlaro odatda ega vazifasini bajaradi. Masalan: Hamma ham sakrashni biladi. (B.Jumayev 19 b). Sifat va sonning o’rnida qo’llanadigan olmoshlar otlashgandag

Ishlamoq – ishtaxa ochar (Maqol). Sifatdosh ega vazifasida: Sifatdosh ko’pincha otlashganda ega vazifasida keladi. Masalan: Rost so’zlagan yetar niyatga, yomon degan qolar uyatga. Sifatdosh harakat nomi ma’nosida kelib, ega vazifasimi bajaraishi mumkin. Bu vaqtda u otlashmaydi, va infinitive ega sifatida keladi. Masalan: So’zlashdan so’zlamaslik yaxshiroq. So’zlagandan so’zlamaslik yaxshiroq. Taqlid so’zlar otlashganda ega vazifasida keladi. Masalan: taraq – turuq, qaldir – quldur, tinmay davom etdi. (A.Qahhor). Qars ikki qo’ldan chiqadi (Maqol). Frazeologik birikmalar bilan ifodalangan ega. Buni qisqacha “Ibora ega” deb atash mumkin. Masalan: Arizabozlik nohaqlikka yo’l qo’ymaydi. (T.Murod. 28 b). Moskvadan kelgan shlyapalik odam kattalarni yig’ibdi. (T.Murod 217 b). Eganing qo’llanishiga

2. Lekin ayrim –ayrim so’z bilan ifodalanagan bo’lib, gapda eganing qatnashishi yoki qatnashmasligi nutqning mazmun tomonidan grammatik yengillik xususisyatlari bilan bog’liq. Masalan: Sen doskaga chiq. Bu gapda qo’shimcha ma’no saralash ajratish ma’nosi. Masalan: Qoskaga chiq, bu gapda qo’shimcha ma’no saralash, yenglillik ajratish ma’nosi. Bu ikki gapdagi fikrning xilma – xilligini bildirishda, ajratishda intonatsiya muhimdir. Ega ayrim so’z bilan ifodalanmaganda uni kesimdagi predikativlik effektlari ko’rsatib turadi. Eganing ayrim so’z bilan ifodalanmasligi quyidagi hollarda uchraydi: uyushgan bo’laklar formasida kelgan gaplar egalar; a) ularning har biri kesim bilan ifodalangan bo’lib, alohida bog’lana oladi. Bunday holat egalarda III – shaxs ma’nosi ifodalaganda sodir bo’ladi; Masala

Topishmoqlarning ba’zi turida ham ega qatnashmaydi. Ega bilan ifodalanishi kerak bo’lgan predmetning belgilarini bildiradi. So’zlar gapni hosil qiladi, faqat eganing o’rni ochiq qoladi, tinglovchi o’shani topadi. Masalan: Kunduzi izzatda kechasi hizmatda. (Ko’rpa - yostiq). Ba’zi gaplarda butunlay bo’lmasligi ham mumkin. Shaxsi aniq gaplar. Bunday gaplarda ega qo’llanmaydi, lekin u kesimdan aniq sezilib turadi. Masalan: Eshiklar bilan derazalarni lang – lang ochib qo’ydilar. Har kuni saraydoshlarini kuldirib turdim. Yuqoridagi misollardan ko’rinadiki: 1). Bunday gaplarda kesimning formasidan ega aniq bilinib turadi. 2). Kesimning buyruq, aniqlik mayllaridagi fe’llardan bo’lgan gaplarning egasiz qo’llanishi odatdagi hol bo’lib, bu xususiyat kesim birinchi va ikkinchi shaxsni ko’rsatganda uc

Bunday turdosh gaplarda ham ega qo’llanmaydi. Kesim III – shaxs formasidagi aniq fe’llardan bo’ladi. Shaxsi no’malum gapning kesimi, uchinchi shaxsning ko’pligi formasidagi fe’l bo’ladi. Masalan: Farzandning erta – kechi bo’lmaydi deydilar. (T.M. 147 b). Itning uvlashi – yaxshi alomat emas deydilar. Darrov ha desang, kelin o’lib turgan ekan deydilar. Shaxsi noma’lum gaplarda bajaruvchi shaxs emas balki ishni o’zi birinchi o’rinda turadi, asosiy diqqat shunga qaratilgan bo’ladi. Shuning uchun so’zlovchi bajaruvchi ma’lum bo’lgan hollarda ham uni bajarauvchi umuman noma’lum bo’ladi. Masalan: Yaqinda bizning qishloqda yaxshi maktab qurilmoqchi. (qurildi, quriladi). Keyingi paytlarda shaxrimizda ko’plab inshootlar qurilmoqda. (qurildi, quriladi). Shu yili mehribonlik uylariga katta yordam bko’

Bosh kelishikdagi ot, kelishik kishilik olmoshlari, son, infinitiv, gerundiy va substantiv sifat gohida ot ibora bo’lib kelishi mumkin. Ingliz tilida ega muammosiga izoh beradigan bo’lsak, tez – tez quyidagicha gaplar uchraydi va bu gaplarda aniqlik kiritishimiz zarur. Masalan: It gave hermione a sudden conculsive sensation of pleasure, to see these rich coclons under the candlelight. (Lauvrence). Bu gapdagi bo’laklarni tahlil qilganda ikkita nuqtai nazar paydo bo’ladi. Birinchisi, bu gapning boshidagi fomal ega vazifasida asl ega infinitiv bo’lib kelmoqda. Ikkinchi nuqtai nazar shundaki, it, gapning egasi infintiv esa unga muxolif qisimdir. Ikkala nuqtai nazarda ham jon bor, ammo shunga qaramasdan, ikkinchisi ma’qulroq tushadi, negaki umumkiy sintaktik nazariyada eganing rasmiy yoki haqiq

The moon was riseng in the sky. Oy osmondan ko’tarilayotgan edi. All the highest mountains were beyond. Narida hammasi yuksak to’g’lar edi. The lake widened and across it oz the shore at the foot of the mauntains on the side we saw a few lights that should be Luing. Ko’l kengaygan edi va uning qirg’qoli bo’ylab, tog’ etaklarini tomonida biz bir necha chiroqlarni ko’rdik, bu ehtimol Luino edi. g. ob – havoni, haroratni bildiruvchi otlar bilan: Heart is the energy produced by the movement of molekuls. Issiqlik molikulalarining harakat qilish natijasida hosil bo’ladigan energiya. The weather had turned wet and dismal. Havo yomg’irli va bulutli edi. The temperature is rising as much as 42-44 degrus centigrate. Harorat 42-44 darajaga ko’tarilayapti. e. Ba’zan bir jamlovchi otlar bilan: the bird

Ega kishilik olmoshi bilan ifodalangan ba’zan III –shaxs yoki II chi shaxsni anglatmasdan, umumiy ya’ni uchala shaxsga qaratilgan bo’lishi mumkin, bu ko’p hollarda maqollarda ifodalanadi. As you make year bed, so you must lie on it. Ko’rpangga qarab oyoq uzat. He never climbed never fell. Toqqa qadam qo’ymagan kishi u yerdan hech qachon yiqilimaydi. They say, he studies at the foreign language pedagogical Instituti. Aytishlaricha, u gap tillar pedagogika Institutiga o’qir ekan. b) Ko’rsatish olmoshi bilan ifodalanadi. This was highly diverting. Bu buyuk burilish bo’ldi. That was my opinion of you. Bu mening siz haqingizdagi fikrim edi. These were seech skillfuel doctors. Bular shunday mohir doktor edilar. c. So’roq olmoshlari bilan: Who told you? Sizga kim aytdi? What was happened? Nima bo

Qayerdadir nimadir halaqit bermoqda. Each doesn’t meat all. Har biri hsammasini anglatmaydi. y). Uobody none, nothing, no one kabi bo’lishsizlik olmoshlari ham gapda ega bo’lib keladi. 4. Gapda ega infintiv, infinitivli so’z birikma yoki oborot bilan ifodalanishi mumkin. Infinitiv ega vazifasida: Bosh vaziyatda infinitiv doim “ to ” yuklamasi bilan ishlatiladi va odatda fe’l – kesim ifodalangan harakatni bildirib keladi. To swim is healthy. Suzish sog’liqqa foydalidir. Infinitivga taalluqli so’zlar bo’lishi mumkin. To serim is dangerous. Bu yerda cho’milish havfli. To navigate a ship is the duty of the mate. Kemani boshqarish – darganing vazifasi. To live is to struggle. Yashamoq bu kurashmoqdir. To visit her was all that i desir red. Mening niyatim unikiga borish edi. Infintiv ega vazifas

2.3. EGANING GERUNDIY BILAN IFODALANISHI: Bundan tashqari endi biz eganing gerundiy bilan ifodalanishi haqida to’xtaladigan bo’lsak, umuman olganda jarayonni nomlaydi, va ushbu xususiyatdan kelib chciqib uning ot, sifatligini tasdiqlab olishimiz mumkin. Gerundiy asl kelib chiqishiga ko’ra otga borib taqaladi. Otning suffiksi yordamida reivojlanishi natijasida – ing suffiksli ikki omonimlik shaklini vujudga keltiradi. Ularning birinchisi fe’ldan yasalgan ot va keyingisi gerundiy fe’l shakli hisoblanadi. Ushbu gerundiyning ot, sifat holda ega vazifasida qo’llanishini o’rganish chog’ida shunga e’tibor qaratmoq joizki, fe’ldan yasalagan ot va gerundiy fe’l shaklini anioq farqlay olish talab qilinadi. Ma’nosiga ko’ra, gerundiy fe’ldan paydo bo’lgan shakl sifatida qandaydir shaxs yoki predmetga

Ularning qo’llanishiga kelsak, ot, sifat holda qo’llanadi va fe’llik xususiyati kuchli bo’lganda qo’llanmaydi. Eskida XVIII – XIX yozuvchilari ahyon -ahyonda gerundiyli birikma oldida artikl qo’llanganliklarini uchratamiz. Masalan: He objected to the sending away the servant. (Feilding). Gerundiy qarama – qarshi fikrlarga boy bo’lgan shakl bo’lib, o’zida ba’zida otlik xususiyatini saqlaydi. Birinchidan, otlik belgini namoyon qilgan holda predlog bilan berilishi mumkin. Ikkinchidan, udan egalik olmoshini belgilovchi formani bo’lishi mumkinligi egalik olmoshining o’zini ko’rsatadi. “No” inkor olmoshi bilan beriladi. Bundan tashqari gerundiy qo’llashda substantivlikni manoyon qiladi. Gerundiyli kompleksning funksiyasiga kelsak, u ega vazifasida hech qanday to’liqsiz qo’llanadi. Masalan: Erik’

o’xshamagan holda u suffuksli forma bo’lib infinitivga qaraganda umumiylashtirish kamroq. So’ngisi esa u infinitivga qaraganda grammatik nuqtai nazardan fe’lning noaniqroq shakli hisoblanadi. Masalan: Repeating your accusation over and over again doesn’t make them more convincing what doesn’t make them more convinsing? – Repeating. Gerundiyning yana bir spesifik turida –ning qo’shimchasi ot bilan birlashdai va harakatning egasini ifodalaydi. Bu gerundiyli konstruksiya qachonki jarayon egasi gapni boshqarayotgan egadan farq qilsa qo’llanadi, qachonki, gerundiy bir gap qismida uning o;zi bo’lganda, alohida ega hisoblanadi. Misol uchun: Powell’s being rude: like that was disgusting being rude like that was disgusting being rude was disgusting being was. Reading a book is a good manner Reading

Keyingi misolimizda esa yadrosida gerundiy turgan so’z birikmalari ega vazifasida qo’llanadi. Masalan: Being in a boat on the river lea soon makes you smart at handring a croft. (Jerome K.J.). Berilgan holatlardan tashqari gerundiyli predikativ so’z birikmalari ham ega vzaifasida qo’llanishi hollari uchraydi. Masalan: “ This having been in practise in this remote welsh mining town condened him”. “His” reading was not so bad”. “Felling him staying in town impect on him”. (A. Cronin) Strangers over hearing us mother nothing”. “G.Chesterton” Yuqorida berilgan misollardan tashqari gerundiyning ot shakli va gerundiyli birikmalar “It” ega kabi ko’ringan gaplarda ham asosiy ega sanaladi. Ingliz tilida “It” olmoshi bilan boshlangan keyin kesim, navbatida of so’ngra esa gerundiy yoki birikma kelgan

(O.Wilde) “What’s nothing is awfully hard work”. It is interesting job working with cleidren”. (O.Wilde) What’s interesting job? Working with children is interesting job. Keyingi misolda ham xuddi shu holda tahlil o’tkazishimiz mumkin. “It was nice being near Freddie and his wife (A.Cranin). What was nice? Being near Freddie and his wife was nece. “It was nice madness? – Myconieng what was madness? My coming was madness. Gerundiyni yoki infinitivli bo’lgan gaplar: “It is pleasant speaking with him”. “It was difficult to work”, It was interesting to do puzzles” kabi gaplar qurilishi va semantik jihatdan to wark wa difficult va speaking with him is pleasant kabi gaplarga mos sanaladi. Birinchidan so’znggi transformatsiyalardek ko’rib chiqish orqali bunga amin bo’lish mumkin. Bunda it olmoshi

infinitivli shakl fe’l shakli hisoblanadi. Xuddi “It” olmoshining paydo bo’lishiga olib keladi va it (egani) olmoshi grammatik ko’rsatkich vazifasini o’taydi. Birinchidan u eganing kesimdan oldin kelishiga to’sqinlik qiladi, ikkinchidan u kesim bilan korrespondensiyada bo’ladi. 35

2.3.1. EGANING INFINITIV BILAN IFODALANISHI Infinitiv kelishik ifodalaydi “To” predlogi esa infinitivning otlik xususiyatini yo’qitib “To” predlogi sifatini bemaydi. O’sha “To” predlogi infinitivning alohida xususiyati bo;lib xizmat qiladi. Infinitiv qo’llanishi doirasidagi boshqa xususiyatlari chetga surib, ushbu misol timsolida ayrim chalkashlik xususiyatini tahlil qilamiz. “To be or not to be” Berilgan misolda eslatma sifatida shuni ta’kidlashimiz joizki, gapda xuddi bitta funksiyada ikkita yoki undan ortiq infinitiv qo’llanganda “To” predlogi 4 8 qarama – qarshiliklarni yoki ikkalasidan birini tanlashlikda qo’llanadi. Ammo bunga istisno ham mavjud, misol uchun: I N to chosed who’s to came and see it first. (Mansfirld) We’re to see who’s to go and let him. Infinitivning hammaga ma’lum b

To have listened to music is funny – what is funny? To have burn the straw is dangerous what is dangerous? To have finished the work is very nice what’s wary nice? Infinitiv turli funksiyalarda qo’llanishiga kelsak u so’z birikmalarida (tobe bo’lak sifatida) bunda fe’llik xususiyatlarini namoyon qiladi. Gap bo’lagi sifatida esa kesimning tarkibiy qismi otlik bunda (predikativ sifatida) va hol hamda aniqlovchi vazifasida keladi. Bloh M.Ya o’z nazariy grammatika kitobida infinitiv to’g’risida, u fe’lning noaniq shakli bo’lib, o’zida fe’llik xususiyatini qarshilik xususiyati otda namoyon qilib keladi. Ega vazifasida bemalol tanib olishimiz mumkin va nima? ( What? ) so’rog’iga javob beradi. Quyidagi berilgan gap timsolida bunga amin bo’lamiz. “Do you really mean to go away and leave me – here

Berilgan maqollarning ega ekanini so’roq qilish orqali tahlil qilamiz: Nima xato? Nima jafo? Nima yaxshimas? How to earn daily bread by my pen was then problem What was then the problem? (B.Show) Yuqorida ta’kidlab o’tilganidek, ushbu gapda kesim va zifasida kelgan “to be” fe’lning o’tgan zamon shakli birlikda qo’llanmoqda va infinitivning ko’plik shaxsda emas, III shaxs birlikda qo’llanishining bo’lib hisoblanamoqda. Ingliz tilida “It” olmoshi bilan boshlangan, keyin kesim, undan so’ng o’z navbatida infinitivning substantive shakli va keyingi bo’laklar berilgan gaplar ko’plab uchraydi. Ushbu berilish “It” olmoshi egadek ko’ringan tarkibli ega nomi bilan ataladi. Infinitive tasvirlangan gaplarda asosiy yadro bo’lib, hisoblanadi. Yadro ekanini isbotlash ham bir qancha sodda tahlil usullari

To be truthfull at twerty is easy”. Keyingi semantik birikmalar bilan berilgan misol uchun “for” predlogi yordamida berilgan infinitiv ega ham atytib o’tilgan uslubida ekanligiga ishonch hosil qilamiz va “for - to” infinitiv yordamida berilgan ega deb hisoblanadi. Masalan: “It was impossible for the men to get home”. (R.Albington) what was impossible to get home was impossible for the men. Demak, infinitivning otlik xususiyatini namoyon bo’lib, ega vazifasida bemalol qo’llay olish imkoniga egamiz. Infinitiv fe’lining uchta Grammatik kategoriyasiga ega bo’lib, vaqtga ta’luqlilik, tur nisbatlar bo’lib hisoblanadi. Gerundiyning esa fe’ldan paydo bo’lgan ot shaklida son, fe’llik shaklida vaqtga ta’lluqlilik nisbat kategoriyasi, ot, sifat, holda sifatlar va predlogli oborotlar bilan birikadi,

O’zbek tilida ushbu yuqorida berilgan gap tarjimasini beradigan bo’lsak: Ko’pchilik bu narsalarni sotib olish uchun keldi. Infinitivning keyingi rivojlanishlari uning otga asoslangan sarflanishlar va fe’l paydo qilishga bo’lgan o’rinishlar bilan asoslanadi. Ega bosh kelishikdagi so’z bilan ifodalanib, kim? Nima? Kimlar? Nimalar? Qayer? degan so’roqlardan biriga javob bo’ladi. Ega o’z aniqlovchisi bilan birikib kelishi mumkin. Masalan: Kitob o’qish foydali Reading books in useful. Gapda ega semantik jihatdan asosiy vazifada bo’ladi. Bunda gap tartibi o’zgargan hollar ham bo’ladi. Bu hol universiya deb ataladi. Mazkur holatda ham ega asosiy element sanaladi. Masalan: “ With them was Brett”. Ushbuni transformatsiya orqali ega ekaniga amin bo’lamiz: “ With them was Brett” Bett was with them”.

Bunda albatta birinchi navbatda tobe aloqadan ya’ni kesimning egaga, sonda va shaxsda moslashuvidan kelib chiqib, kesim egaga tobe sananaladi. Shunga qaramay ega va kesim munosabati ancha murakkab sanaladi, hamda moslashuv sxemasi ostida barcha tahlillarni o’tkazish imkoni yo’q. Berilgan qiyinchiliklardan kelib chiqib ancha tipik holatlarni ko’rib chiqib, tushuntirish va tahlil qilish ehtiyotini keltirib chiqaradi. Masalan: “To see him is to worship him, to know is trust him”. (O.Wilde) “Seeing and doing are two entirile different things”. (Th.Dreiser) “Looking at the vampire is very awful”. (Anne. Rice) Gapning bevosita tashkil etuvchi bo’laklarga ajratish nazariyasiga asoslanib quyidagiga ega bo’lamiz: To // see / him // is // to // worship // him. To see him is to worship him. Bunda ega

“To reads are useful shaklida infinitiv bilan berilgan ega timsolini ko’rmaymiz. Xuddi mana shu prinsipdan kelib chiqib egani hokim rolida tasdiqlashimiz mumkin. Chunki infinitiv ega doimo birlik va III shaxs qo’shimchasi bilan ifodalangan kesimni talab qiladi. Qisqa qilib aytganda egaga kesim moslashyapti va ega hokim funksiyada kelayapti. Ammo quyida berilgan misollarda esa shaxs – son turlicha o’zgarish va istisnolarga ega. The man spoke The men spoke The sheep was grazing Berilgan misollarning birinchisida albatta hozirgi noaniq zamondan Perfect shaklidan farqli o’tgan zamonda shaxs formasi yo’q keyingi misolda esa “sheep” so’zining ko’plik va birlik shaklini ayni bitta so’z bilan ifodalanishini tavsiflashimiz mumkin. Gerundiy va infinitiv ifodali ega, xuddi mana shu tahlillardan kelib

gerundeiy ifodali egalar undovchi gaplarda qo’llaniladi deb tushunilmaydi va boshqa egalarga qiyosan olinganda nisbatan ko’proq qo’llaniladi. Yuqorida ta’kidlab o’tilgan ega va kesimning moslashuviga qaytadigan bo’lsak, ingliz tilida ega kesim aloqasidan formal moslashuv yo’q. Bunga misol tariqasida “family”. “board”, “campany”, “pair” kabi namonativ egalar qo’llanilganda kesim ko’plik shaklida beriladi. Ushbu so’zlarning leksik ma’nosida albatta ko’pchilik nazarda tutilgan bo’lishi kerak. Misol uchun: family – oila (a’zo), company (a’zolar) shaklida beriladi. Berilgan teskari ravishda ko’plikdagi ot semantik jihjatdan bir butun ma’nosida (misol uchun pul summasi) qo’llanganda kesimning birlik shakli ishlatiladi. Masalan: Guventy years is a long time Fifty pounds is a very largesum Fourtee

Look at the vampire is auvfully hard word what is, it is auvfully hard work lookiey at the vampire. Tahlildan ma’lum bo’ldiki, gerundiy ifodali ega uchinchi shaxs birlikdagi “It” olmoshi funksiyasi bilan bir xil va kesim ham “It” olmoshi kabi moslashadi. Ega kesimdan farqli ravishda morfologik ko’rsatkich bo’lsa olmaydi. Yuqorida aytib o’tilganidek, ega leksik semantic mazmun bersa, kesim morfologik ifodali bo’ladi. Flektiv, hind, yevropa tillarida eganing asosiy ko’rsatkichi bosh kelishik (nominative case) bo’lib xizmat qiladi, ammo birinchidan uning ega vazifasida qo’llanish funksiyasi chegaralangan ingliz tilida bosh kelishikda faqat kishilik olmoshlari va “Who” so’roq olmoshi atrofidagi olmoshlardir. Shuning uchun ega turli otlar va, substantive olmoshlar (bosh kelihsikdagi) infinitive

narsa, shaxs, vaqt – hodisa, belgi – xususiyat, harakat – holat, son – miqdor va hokozolarning nomini ham o’z ichiga oladi. Ega kesim bilan mustahkam aloqada. Uning ma’nosi funksiyasi o’rni kesim orqali reallashadi. Xuddi shuningdek, kesimning mohiyati formasi ega yordamida belgilanadi. Ega nutq predmetni, fikr ob’yektini, gapning temasini bildirsa, kesim shu tema haqidagi yangilikni nutq predmetini fikr ob’yekti to’g’risidagi bayoni bildiradi. Grammatik jihatdan ega boshqa bo’laklar ichida mutloq hokim vaziyat egallaydi. U o’z sostavidagi bo’laklarni ham boshqa sostav hisoblanagn kesimini ham o’ziga ergashtirib keladi, lekin o’zi hech qanday bo’lakka tobe bo’lmaydi. Bu narsa uning grammatik shaklida ham ko’rinadi. Ega odatda bosh kelishik fomasida qo’llaniladi. Eganing sodda gapda qo’lkla

Ingliz tilida ega va kesim o’rin almash olmaydi. Masalan: Yashamoq – mehnat qilmoq Mehnat qilmoq yashamoq Yuqoridagi kabi misollarni inversiya deb atab bo’lmaydi. Bu qayta tuzishdir. O’zbek tilida barcha ma’lum ega ifodalaridan tashqari infinitiv ega ham qo’llanilishi ko’plab uchraydi. Tortishuv qizib ketdi (A.Qahhor) O’qish boshqa, uqish boshqa (Maqol) O’zbek tilida sifatdosh harakat ma’nosida keib ega vazifasida qo’llaniladi. Bu vaqtda u otlashmaydi va odatdagi infinitiv ega kabi qo’llanadi. “So’zlagandan so’zlamagan yaxshiroq, so’zladim boshimga tegdi tayoq” (Maqol) So’zlashdan so’zlamaslik yaxshiroq Teng aloqdagi turli shaxsni ko’rsatuvchi bir necha so’z yaxlitligi ega vazifasida kelganda kesim ko’pchilik formasida bo’lib yo I shaxsni yo II shaxsni ko’rsatadi. Bir so’z bir vaqning o’zi

formasidagi fe’l bilan ifodalanadi. Bu fe’ldan anglashilgan xarakatning bajaruvchisi aniq bor shaxs emas har kimdir, uning mazmuni hmmaga qaratilgan bo’ladi. Shaxsi umumlashgan gaplar maqollarda uchraydi. Masalan: “Yer haydasang kuz hayda, kuz haydamasang yuz hayda” “Qish g’amini yozda ye” “Birlashgan o’zar – birlashmagan to’zar” Bunday gaplarning kesimi har xil formadagi fe’llar bilan ifodalanadi. Bu fe’l: 1. “Tabiat – ona, uni asra, avayla, e’zozla boqiy” ( Abu Ali ibn Sino ). “Sanamay sakkiz dema” 2. Aniqlik mayli formasida: “Bir kun avval sochsang bir hafta avval o’rasan” “To’g’ri bo’lsang usib borib gul bo’lasan” ( Maqol ) Shaxssiz gaplar Egasi mavjud bo’lmagan gaplar shaxssiz gaplardir. Shaxsi aniq gaplarda ega qo’llanmasada, uni topib qo’ysa bo’ladi. Shaxssiz gaplarda esa ega bo’lma

2. O’timsiz fe’lning majhul nisbat formasida kirishi bilan ifodalansa, bu fe’l shu gap mazmun, semantic – grammatik stilistik jihatdan hususiyatga ega bo’ladi. Masalan: “Maysalar betiga oftob nuri tushib tushurib turdi” “Hovli yuziga suvlar sepildi, xontaxta ustiga ko’chma chiroqlar o’rnatildi” “Kerak, zarur, kabi so’zlar ishtirokida tuziladi. Masalan: “Topshiriqni o’z vaqtida bajarish kerak” “Ko’chatlar o’tkazilishi kerak” “Yangi poyafzal sotib olish zarur”. Eganing ingliz va o’zbek tillarida harakat nomi bilan ifodalanishi: “To develop such habits efficiently demands practice and more practice especially, oral pratice”. (Ch.Fries) Hozirgi zamon ingliz tilida infinitive fe’l asosli hisoblanadi. Infinitiv o’zining maxsus ko’rsatkichi bo’lmish “To” bilan yoki usiz ifodalanishi mumkin. Masal

1. Ega qanday so’z turkumi bilan ifodalangan bo’lmasin va qanday mazmunni anglatmasin, u bosh kelihsikdagi bo’ladi. Bu forma uning absolyut hokimlik holatini ko’rsatuvchi grammatik belgilardan biridir. 2. Eganing hokimligi tartibdan ham bilinib turadi. Ega vazifasida keluvchi tipik so’zlar otlar va substantiv harakterdagi ot kabi qo’llaniladigan olmoshlardir. 3. Ega nutq predmetini, fikr ob’yektini, gapning temasini bildirsa, kesim shu tema haqidagi yangilikni nutq predmeti, fikr ob’yektini gapning temasini bildirsa, kesim shu tema haqidagi yangilikni nutq predmeti, fikr ob’yektini to’g’risidagi bayonni bildiradi. Navoiy g’azallarni avval ichida o’qidi. Keyin tovush chiqarib o’qidi. (Oybek) Turmush go’zal va ajoyibdir. (Maykovskiy) 4. Ega to’dadan ajratilgan qismini bildirganda, to’daning

Mavzu rejalarni yoritish jarayonida ingliz va o’zbek olimlarimiz darsliklaridan, ingliz va o’zbek tillarida eganing ifodalanishi o’rganildi. Ega vazifasini bajaradigan so’z turkumlarini aniqlash, o’rganish uchun ikki tildagi so’z turkumlari ko’rib o’tildi. Ishning maqsadi hal qilindi. - Eganing so’z turkumlari bilan ifodalanishi: Yuqoridagi fikrlardanma’lum bo’ldiki, so’z turkumlari ma’nosiga ko’ra morfologik xususiyati va sintaktik vazifasiga ko’ra mustaqil (9 ta)va yordamchi (4 ta) so’z turkumlari deya o’rganildi. So’z turkumlari quyidagicha ajratildi: 1. Leksik – grammatik ma’nosi, 2. Leksik grammatik morfemaga egaligi, 3. Grammatik kategoriyalariga asosan, 4. gapda boshqa so’zlar bilan bog’lanishi, 5. Gapdagi vazifasi. So’z turkumlari yuqoridagi 5 ta asosga ko’ra o’rganildi va misollar

Ega gapda ot, sifat, son, olmosh, otlashgan sifat, harakat nomi bilan ifodalanishi mumkin. Shu so’z turkumlari ham alohida ko’rib o’tildi. Ot atoqli, turdosh, mavhum. Ega doimo bosh kelishik shaklida bo’ladi. Ega quyidagi so’z turkumlari bilan ifodalanadi: 1. Ot bilan: - O’lmas kechqurun juda horg’in uyga qaytib keldi. 2. Olmosh bilan: - U Toshkentda turadigan uzoqroq qarindoshining qizi edi. Otlashganda esa: 3. Son bilan: - Ikkalasi ham chiqib ketishdi. 4. Sifatdosh bilan: - Berilgan ishlar, bilmagan barmog’ini tishlar. ( Maqol ) 5. Sifat bilan: - Yalqov bilan anqov dushman uchun katta ov. ( Maqol ) 6. Ravish bilan: - Ko’p so’zning ozi yaxshi, oz so’zning o’zi yaxshi. ( Maqol ) 7. Harakat nomi bilan: - O’qish jafoli – keti vafoli. 8. Taqlid so’zlar bilan: - Qars ikki qo’ldan chiqadi. Olm

“It is hot” – Issiq “It is 6 o’clock” – Soat 6 bo’ldi “It is spring” – Bahor. U ko’rsatish olmoshi sifatida ega bo’ladi. Masalan: It is a table. (This is a table). It is my desk. (This is my desk). It is a shop. (This is a shop). Va yana “It” olmoshi egasi ta’kidlab izohlangan xis – hayajon gaplarda ishlatiladi. “It was he who helped me” Menga u yordam bergan edi (Menga yordam bergan - u) Shunga o’xshash va boshqa misollar keltirildi, fikrlar isbotlandi. Mavzu ingliz va o’zbek tillarida egani ifodalanishini o’rganish jarayonida izlanishlar shuni ko’rsatadiki, 2 tilda ifodalanagan eganing o’xshash va farq qiladigan o’rinlari kuzatiladi. So’z turkumlari bilan ifodalanish ikki til uchun ham xarakterli. Masalan: “I’ll meet you tomorrow it nothing prevents (Arakin 2 p4 23) Agar hech narsa halaq

Misollarni o’rganish, fikrlarni qiyoslash jarayonida 2 tilda mos kelmaslik holatlari ham kuzatildi. O’zbek tilida gapning egasi tushib qolish holatlari bor. Ammo ingliz tilida bu hol kuzatilmaydi. Masalan: “Kelishdi” “They came” “Gapirishdi” “They spoke” “Borasizmi?” “Will you go” Ishning asosiy maqsadini yoritish jarayonida ingliz va o’zbek tillarida mavjud darslik, adabiyotlarni o’rgandim. Olimlar fikrlari bilan tanishdim. O’ylaymanki, keyingi yillarda grammatikaga oid darsliklar soni ko’p emas. Ikki tilda ushbu mavzuni o’rganish uchun M.Choriyev, M.G’afforovlarning “Ingliz tili grammatiksa” darsligidan ham foydalanildi. Umid qilamanki keltirilgan ushbu fikr va misollar tinglovchi va o’rganuvchilar uchun qiziqarli bo’ladi. Bitiruvchilar bo’lajak o’qituvchilarning kelajak ish faoliyati da

1. I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” Toshkent “Ma’naviyat” 2008 yil. 2. I.A.Karimov “Mamlakatimizni Modernizatsiya qilish va kuchli fiqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir”.Xalq so’zi ro’znomasi 2010 yil 28 – yanvar. 3. I.A.Karimov “Asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir”.O’zbekiston ovozi ro’znomasi 2010 yil 30 – yanvar. 4. Egambverdiyev S “ C интак c ические и синтаксико – семантические характеристики сочетаний с предлогом современной английском языке”. 5. Qiyomov R . "Лексические и синтаксические анализ сочетания с предлогами after и before в современном английском языке". 6. M.Choriyev “Ingliz tili grammatikasi” 3-15 betlar. 7. J.Bo’ronov, O’.Xoshimov, H.Ismatullayev “Ingliz tili grammatikasi” “O’qituv

1. D . Defo “ Robinzon Kruzoning sarguzashtlari ” Toshkent 2003 yil . 2. Mark Tven “ Tom Soyerning boshidan kechirganlari” Toshkent 2004 yil. 3. T.Murod “Ot kishnagan oqshom” Toshkent 2006 yil. 4. N.Poymurodov “Sohibqiron Amir Temurdan ruhiy olami” Toshkent 2006 yil. 5. H.Hesse “Cho’ bo’risi” Toshkent 2006 yil. 6. M.Ali “Sarbadorlar” Toshkent 1992 yil. 7. E.hamingway “The old man and the sea” Moscow 1983 yil. 8. Francine Pascal “Racing hearts”. 9. E. Hemingway “A Farewell to arms”. 10. S. Maugham “Of Human Bondage”. 11. I.Stone “Two Faces of Love”. 12. P. Abrahams “The Path of Thunder”. 13. I.Fenimore Cooper “The Spy”. 14. F.S. Fitzgerold “The Creat Catsby”. 15. The Dresier “Sister Carrie”. 16. J. Galsworthy “Over the kiver”. F O Y D A L A N I L G A N L U G ’ A T L A R 55

1) S . Temirov , Sh . isoqov . “ Inglizcha – o ’ zbekcha lug ’ at ” Toshkent “ Yangi asr avlodi ” 2008 yil 2) A.H.Hornby, A.S. Catenly, E.V. and wakefild “The advanced English: 1959, 1963 y. 3) Box K. “Adiomatic English” 1956 y. 4) C.B.American College “Dictionary Edited by C.L.Barnhart” New York 1960 y. 5) English – Russian and Russian – English dictionary Edited by O.S. Ahmemeva and Elirabett. A.M.Willson. 6) Inglizcha – ruscha – o’zbekcha lug’at I.Avlaev. O.S.Ahmanova and Elirabeth. 7) Русско – ўзбекский словарь «издательство» o'qituvchi Toshkent 1972 y. 8) Oxford “Advanced student’s dictionary”. 9) L.Horby “Axborot advanced leaner’s dictionary” 1998 y. ILOVA 1 Eksperiment o’tkazish mumkin bo’lgan holat. Eksperiment o’tkazish mumkin bo’lmagan holat. 56

Купить