Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tillaridagi o`timsiz fe`llarning ishlatilishi, uning gapdagi vazifalarini

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	87.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tillaridagi o`timsiz fe`llarning ishlatilishi, uning gapdagi vazifalarini

Купить

Mundarija : Kirish: I – bob: Fe`l haqida ma`lumot 1,1. Ingliz va o`zbek tillarida fe`l 1,2. o`timli va o`timsiz fe`llar haqida. II – bob: O`timsiz fe`llar tahlili 2,1. O`timsizlikning fe`l birikmalari bilan ishlatilishi. 2,2. O`timli, o`timsizlikning birlamchi va ikkilamchiligi. 2,3. Ikki funksiya bajaradigan fe`llar. 2,4. Holatni yoki turg`unlikni bildiruvchi leksik-semantik guruhlarga kiruvchi o`timsiz fe`llar. 2,5. Harakatni bildiruvchi leksik-semantik guruhga kiruvchi fe`llar. 2,6. Tashqi muhitga bo`lgan ta`sir ko`rsatuvchi fe`llar. Xulosa a) Foydalangan badiy adabiyotlar. b) Foydalangan ilmiy adabiyotlar. Ilova

Bitiruv malakaviy ishimning dolzarbligi. Bitiruv malakaviy ishim – Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tilidagi o`timsiz fe`llar fe`l birikmalari bilan kelishini anglatgan ma`nosiga ko`ra turli guruhlarga bo`linishini, o`timli fe`llar uch bo`lakli, o`timsiz fe`llar ikki bo`lakli guruhlarga bo`linishini badiy adabiyotdan olingan misollar asosida yoritishdir. Ingliz tilidagi o`timsiz fe`llarni o`zbek tilidagi o`timsiz fe`llar bilan taqqoslab ularni sufiks va lar yordamida ifodalanishni misollar asosida yoritib berdim. Bitiruv malakaviy ishimning maqsadi va vazifalari: - Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tillaridagi o`timsiz fe`llarning ishlatilishi, uning gapdagi vazifalarini o`rganishni tashkil etadi. Ingliz tilidagi fe`llarning ko`pchiligi o`zlarining sintaktik distrubutsiyalariga qarab ayni bir v

II – bob: Bitiruv malakaviy ishimning ikkinchi bobida o`timsiz fe`llarning tahlili va ish – harakatning obyektga yo`naltirilishi o`timsizlik hodisasi ro`y beradi. O`timsizlik – fe`l birikmalari vositasida ham ifodalanishi mumkin. Hozirgi zamon ingliz tilidagi o`timsiz fe`llarning o`timli fe`llarga o`tishi oson. Deyarli hamma o`timsiz fe`llar ot bilan ishlatilishi natijasida o`timlilashib kauzativ ma`noga ega o`timsiz fe`llar gapning egasi bilan bevosita aloqador bo`ladi. O`timli fe`llar esa avval to`ldiruvchi bilan keyin ega bilan birikadi. Bundan tashqari o`timsizlikni fe`l birikmalari bilan ifodalanishi haqida to`xtalib o`tdim. Ingliz va o`zbek tillaridagi fe`l birikmalarni misollar asosida ko`rib o`tamiz. She began to make bed – U o`rin solishni boshladi. His coffee grew cold – Uning ko

O`timli, o`timsizlik bilan aloqador bo`lgan so`z yasovchi morfemalar fe`l negiziga qo`shilish natijasida Fe`lga nisbat formalarini yasovchi Grammatik morfemalar natijasida Sintaktik usul bilan yangi ma`no yasash natijasida ikkilamchi o`timsizlik yuzaga keladi II – bobimizning so`ngida ikki funksiya bajaradigan fe`llar haqida to`xtalib o`tdim. Suffikslar ma`lum nisbat bilan aloqador bo`lgan birnecha suffikslarni qo`yish mumkin. Nisbat yasovchi suffiks bir vaqtning o`zida ikki funksiya bajarib keladi. Fe`l yasaydi Nisbat yasaydi. Fe`l yasovchi funksiyaga –lan va –lash suffikslarini kiritish mumkin. Nisbat yasovchi funksiyaga kauzativ o`timli fe`l yasovchi –m suffiksini kiritish mumkin. to`latmoq, o`ynatmoq I- bob – Ingliz va o`zbek tillarida so`z turkumlari haqida. So`zlar bir- biridan ma`no

faoliyatini ko`rsatib keladi. Fe`llarning aniq va noaniq formalari (finite and non- finite forms of the verb). Fe`l formalari gapda tuslanib yoki tuslanmay kelishiga ko`ra aniq yoki predikativ forma va noaniq yoki predikativ bo`lmagan formaga bo`linadi. Shaxs, zamon, son va mayl kategoriyalarida o`zgarib, gapda kesim vazifasida keluvchi fe`l formalari fe`lning aniq yoki predikativ formalar deyiladi. Harakat yoki holatni umuman ko`rsatish bilan birga qisman belgi yoki predmetlashganlikni ko`rsatib keluvchi fe`l formalari fe`llarning noaniq yoki predikativ bo`lmagan formalari deyiladi. Fe`lning noaniq formalari harakat yoki holatni gapning egasi bilan bog`lanib emas, balki undan ajralgan holatda, o`z - o`ziga ko`rsatib kelishi mumkin. Fe`lning – noaniq formalari odatda shaxs-son, zamon, mayl

fe`ligicha qoladi. Masalan: Work – worked , works-working. Yasama fe`llar o`zak va affikslarning qo`shilishidan yasalgan fe`llar yasama fe`l deyiladi. Qo`shma fe`llar ikki yoki undan ortiq o`zaklarning o`zaro qo`shilishidan yasalgan qo`shma fe`l deyiladi. Qo`shma fe`llarga boshqa suffekslar qo`shilishi natijasida harakat bilan bajaruvchi orasida aloqa gapda fe`lning shaxs-son shakllar orqali egaga tobeligining ko`rsatadi .Fe`l biror holat belgining o`zgarishini bildirishi jixatidan sifatga zid qo`yiladi. Fe`l faol o`zgarishi jarayonidagi harakat va xolatni ma`lum vaqt bilan bog`liq tarzida ifodalaydi. Bu uning zamon shakllarida ko`rinadi. Fe`l- gap tizimida ot kabi sintaktik asos bo`lib xizmat qiladi. Fe`llarida uyushtiruvchilik xususyati kuchli bo`lib, ko`pincha boshqa so`zlarni o`ziga er

Masalan: yozaman, -yozmayman, o`qiyman,- o`qimayman . Fe`lning bo`lishli shakli maxsus affiksga ega emas. Bo`lishsiz shakli ega maxsus affeksga ega emas. Bo`lishsiz shakli esa maxsus grammatik vositalar orqali hosil qilinadi. 1). Fe`l asosiga – ma , affiksini qo`shish bilan. Bu affiks fe`l shakllarida inkor ma`nosini ifodalovchi asosiy morfologik ko`rsatgich xisoblanadi. -ma affiksi bilan yasalgan bo`lishsiz shaklda xarakatning bajarilmasligi , bajarilmayotganligi ifodalanadi: Masalan: Uning havas bilan ishlayotganligini ko`rib indamadi. 2). Emas- yordamchi bilan: emas – yordamchisi asosan gap affikili sifatdan va moqchi- affikisi kelasi zamon fe`lining bo`lishsiz shaklini xosil qiladi. Masalan: 1).U xalqni , kalxozni aldamoqchi emasdi.2).Urushga qatnashganlar unitilmaydi. 3).yuq- yordamch

strukturasi ya`ni yunaltirilganlik yoki yunaltirilmaganlikning ifodalanishi xar xildir. Ish-xarakatning yunaltirilgan yoki yunaltirilmaganligi fe`l ma`nosiga qarab aniqlanadi. O`timli o`timsizlik sof sementik asosida ajratilib, tipologik umumiyligi bilan xarakterlanadi.Birinchi bor Xind-Yevropa tilshunosligida qo`llanilgan termenlar ko`p yillardan beri turli tillarda o`ziga xos atalgan til xizmatini o`tamoqda. Sestemasi Hind- Yevropa tillarnikiga o`xshamagan tillarda o`timli o`timsizlik kategoriyasi butunlay ifoda etilgan. O`timli, o`timsizlik kategoriyasini fe`l negizining semantik xususyatiga ko`ra aniqlanadi. Shu nuqtai nazardan u leksik kategoriya xisoblanadi. O`timli o`timsizlik obyekti bilan birikish birikmasligiga ko`ra sintaktek kategoriyadir. Fe`l- boshqaradigan nomlar fe`lning xu

3 ). Fe`l o`timligiga ko`ra: - belgilanganda shu fe`ldan keyin qanday so`z kelish kerakligi o`z- o`zidan aniq bo`ladi. Sementik jixatdan o`timli o`timsizlik nisbatini ma`lum bo`limlari bilan bog`liqdir. Masalan: Maxsus morfemalardan yasalgan, tegishli formalar bilan ifodalangan majxullik, o`zliklik va birgalikni bir paytning o`zida o`timsizlikni ifodalaydi., aks xolda kuzatuvlik o`timlikka sabab bo`ladi. Tillarning qurilishiga ko`ra o`timsizlik turli usul va xar hil formalar bilan ifoda etiladi. Masalan: agar Hind – Yevropa tillarida o`timlilikning ifodalash uchun tushum kelishigining o`zi kifoya qilsa, ingliz tilida bunga bir talay o`zgarishlar kiritiladi . Ingiliz tilida fe`l bilan ifodalangan faoliyatning o`tuvchanligi fe`l, predlog yoki ko`makchi bilan anglatish mumkin. O`timsizlik – l

O`timli fe`l bilan vositasiz to`ldiruvchining munosabiti fe`l otlanganida ham saqlanadi. Fe`lning o`timli – o`timsizlikka aylanish darajasiga qarab, fe`llar birlamchi o`timli, birlamchi o`timsiz va ikkilamchi o`timli , ikkilamchi o`timsizlarga bo`linadi. Birlamchilik va ikkilamchilik mazkur ma`noning fe`l negizida bo`lish- bo`lmasligi qarab aniqlanadi.Turli tillarda semantekasiga ko`ra ba`zi fe`llar o`timlilikni , ba`zilari o`timsizlikni anglatadi. Masalan: ingiliz tilida come, live, sleep, o`zbek tilida kelmoq, yasamoq, uxlamoq va boshqa bir qancha fe`llar birlamchi o`timsiz fe`llardir. Ular egani to`g`ridan to`g`ri aniqlaydi. O`timsiz fe`llar –gapning egasi bilan bevosita aloqador bo`ladi. O`timli fe`llar ega avval to`ldiruvchi bilan keyin ega bilan birikadi. Birlamchi o`timli –o`timsiz

bog`liqdir. Undan tashqari o`timli – o`timsizlikning darajasi ko`proq gapda ega vazifasida kelgan so`zining hususiyatiga ham bog`liq. Ingliz til sistemasida o`timli- o`timsizlik muxim axamiyatga ega. Avvalo fe`lning nisbat aloqasi fe`lning o`timli va o`timsizlik hususiyatiga bog`liq bo`lsa, otning subyekt va obyekt funksiya bajarishi ham shunga bog`liq. Hozirgi ingliz tilida o`zlilik, birgalilik, umumiylik kabi nisbat ma`nolarini ifoda etish uchun maxsus nisbat formalari yuq. Buning ustiga fe`l bilan birikadigan otlarning yo`naltirilgan va yo`naltirilmaganligi morfologik jixatlardan aniqlanmagan. O`timli – o`timsizlilik ingliz tili fe`l sistemasida murakkab masali xisoblanadi. Ushbu masala yuzasidan proffessor B.A.Ileshi “fe`llarning o`timli va o`timsizga ajratish masalasi nazariy grammati

kategoriya xisoblanadi. O`timli –o`timsizlik obyekti bilan birikish –birikmasligiga ko`ra sintaktik kategoriyadir. Fe`l boshqaradigan nomlar fe`lning xususiyatiga qarab turli formalarda bo`lishi mumkin. Ba`zi fe`llar mustaqil bo`lishiga qaramay, obyektsiz funksiya bajarmaydi, ba`zilari esa ma`lum darajada bajaradi. Anashu qobiliyatiga qarab, fe`llar o`timli –o`timsizga, ular bilan birikadigan obyektlar esa vositali va vositasiz obyektlarga bo`linadi. O`timli fe`llar ham o`timsiz fe`llar ham otlar bilan birikib keladi. Bu birikuv har xil bo`lsa ham morfologik va sintaktik jihatdan bir - biri bilan bog`liqdir. Kelishik qo`shimchalarning asosiy vazifasi so`zlarning sintaktik aloqaga kiritish bo`lsada, ular bir vaqtning o`zida o`timli va o`timsizlik, vositali va vositasizlikni ham ifodalaydi.

2. He looked at me over their heads . – U ularning boshlari uzra menga qaradi (Sshaxsli forma) 3. Writing was began. – Yozish boshlangan edi (shaxssiz) Fe`llar o`timli va o`timsiz bo`lishi mumkin. O`zidan keyin to`ldiruvchini talab qilsa, u holatda fe`l o`timli bo`ladi. Masalan: To read - o`qimoq (what - nimani) To watch – ko`rmoq Ba`zi fe`llar faqat o`timsiz bo`ladi. Masalan: To go - bormoq To start – boshlanmoq, jo`namoq Bundan tashqari yana bir guruh fe`llar uchraydiki, ular ikki ma`noli fe`llar hisoblanadi. To move – siljitmoq siljimoq To stop – to`xtatmoq to`xtamoq 1. Move your chair nearer to the fire – stulingizni gulxanga yaqinroq siljiting. 2. It was calm and not a leaf moved. – tinch edi birorta ham barg siljimagan. O`timli, o`timsizlik ingliz tili fe`l sistemasida murakkab masal

va o`timsizlardan farq qilib ingliz tili fe`l sistemasida alohida o`rin tutadi. Bunday fe`llar “bog`lama fe`llar” (linking verbs) yoki kopulyativ (copilative) fe`llar deyiladi. Yuqorida aytib o`tilganlarga asoslanib ingliz tili fe`l sistemasida: 1. O`timli fe`llar 2. O`timsiz fe`llar 3. Ikki funksiyali fe`llar 4. Bog`lama fe`llar. V.I Ilish o`zining “ современный английский язык ” Moskva 1948. kitobida fe`llar siemantikasiga ko`ra quyidagi guruhlarga bo`linadi: 1. tugal fikr anglatib, vositasiz to`ldiruvchini talab etmaydigan fe`llar; 2. tugal fikr anglatib, izohlovchi vositasiz to`ldiruvchini talab etishi mumkin bo`lgan fe`llar. 3. tugal ma`no anglatmay vositasiz to`ldiruvchi bilan qo`llaniladigan fe`llar kiradi. Ingliz tilida fe`llarning o`timli va o`timsizlik kategoriyasi, leksik ma`nos

O`zidan keyin vositasiz to`ldiruvchini qabul qilmaydigan fe`llar “o`timsiz fe`llar” deyiladi. O`timlilikni ifodalashda ba`zi mualliflar umumiy qabul qilingan qoidalarga tayanadilar, ya`ni ular o`timliylikni vositasiz to`ldiruvchi birikma asosida aniqlanadi. Ingliz tili nazariy grammatikasining mualliflari V.N. Jigadlo va boshqalar “hozirgi zamon ingliz tilida o`timli fe`llarga faqat predlogsiz to`ldiruvchi bilan birikadigan fe`llar, o`timsiz fe`llarga esa bunday to`ldiruvchini talab etmaydiganlari taaluqlidir” deb yozishadi. L.S. Barxudarov va D.A. Shtelling biror obyektga yo`naltirilgan ish-harakatni ifodalaydigan fe`llarni o`timli, obyektga o`tmay subyektga (bajaruvchida) tugallanadigan ish –harakatni ifodalovchi fe`llarni esa o`timsiz fe`llar deb hisoblaydilar. V.N. Jigadlo o`timli fe`

yasama va qo`shma fe`llar vositasida ifodalanib, bu xususiyat har ikki tilga majburdir. O`timsizlik – fe`l birikmalari vositasida ham ifodalanishi mumkin. 1. Everyone began to move (wells) 2. His coffee grew cold while he scanned the paper indifferently. (drisser) Fe`ldan anglashilgan ish-harakat to`g`ridan-to`g`ri grammatik obyektga o`tmasdan faqat grammatik subyektning o`zigagina bog`liqligini ko`rsatuvchi fe`l o`timsiz fe`l deyiladi. O`timsiz fe`llar – anglatgan ma`noga ko`ra quyidagi gruppalarga bo`linadi. a) Holat yoki turg`unlikni ko`rsatuvchi fe`llar. To be – bo`lmoq, bor bo`lmoq To exist - mavjud bo`lmoq To live - yashamoq To die – o`lmoq b) Harakatni bir yerdan ikkinchi yerga ko`chishini ko`rsatib keluvchi fe`llar: To start - jo`namoq To go - bormoq To come – kelmoq To arrive – ye

Ex: 1) They offered the butter a reward. Reward – so`zi What? Savoliga javob bo`ladi. Bunga sabab vositasiz to`ldiruvchining o`timli fe`l bilan mustahkam aloqadorligidir. Paradigmatic potensial o`timli o`timsizlikning o`zgarishi va nisbat kategoriyasining yasalishi jarayonida sodir bo`ladi. Yasalish uslubiga ko`ra paradigmatik potensialni morfologik va leksik, morfologik potensiallarga bo`lishi mumkin. O`timli o`timsizlik kategoriyasining yasalishini paradigmatik potensiali nisbat kategoriyasi va nisbat ma`nolari yasalishining asosiy usullariga bog`liq. Nisbat markerlari bir vaqtning o`zida o`timli, o`timsizlikni hosil qilishi mumkin. Shuning uchun bu usul perederial yoki grammatik usul deb ataladi. Boshqa turkey tillar qatori hozirgi o`zbek tilida ham nisbat yasovchi suffikslar o`timli –

so`zlar bilan bog`lanib kelishiga qarab o`timli ham, o`timsiz ham bo`lib keladi. Bu fe`llarda o`timli-o`timsizlik gap ichida shu fe`lning o`z ma`nosidayoki ko`chma ma`noda qo`llanganiga qarab aniqlanadi. Fe`ldagi – o`timli-o`timsizlik kategoriyasi bilan uzviy bog`liq, chunki nisbiy yasovchi affiksni olgan fe`lning o`timli, o`timsizligida quyidagicha o`zgarishlar yuz beradi. a) O`timli fe`l, o`timsizga aylanadi . yuvdi-yuvindi, yozdi-yozildi, kuydi – kuyindi, o`qidi-o`qildi kabi fe`llardir. b) O`timsiz fe`l – o`timliga aylanadi o`timli bo`lganda (ortirma nisbat shaklida) keldi –keltirdi, kuldi-kuldirdi, yurdi –yurg`izdi, semirdi-semirtirdi, uxladi- uxlatdi kabilar. Yuqorida ta`kidlagandek ingliz tilida ham o`timli va oham o`timsiz bo`lgan fe`llar mavjud. Shunday fe`llar borki, ularning biri

5) We live in a house in a village. (E. H.r)-Biz qishloqdagi bir uyda yashaymiz. 6) We had been in the country – Biz shahardan tashqarida bo`ldik. (E.H.p5) 7) I slept on the floor of the corridor – men koridor polida uxladim. (E.H.F.p113) 8) Stay here in the sunlight (T.Ch.V)- shu yerda quyosh nurida turing. 9) Man was asleep in the chair - O`sha kishi stulda o`tirganch uxlab qoldi. 10) He is slowly recovering from his illness – U kasaldan sekinlik bilan tuzalmoqda. II. Harakatni bildiruvchi leksik –semantikguruhga kiruvchi o`timsiz fe`llar: Bunday fe`llarga ingliz tilida: To do to return to travel To walk to move to cross To start to enter to visit To come to drive to appear To leave to work va boshqa o`timsiz fe`llar kiradi. Biz yig`gan faktik materiyallar ichida eng ko`p to do, to walk,

4) She went over to the wash stand- U rakovina tomonga ketdi 5) The boy ran to me like a wild thing – Bola men tomonga telbalarcha yugurib keldi. 6) Suddenly he walked towards Janny – To`satdan u Jenya tomon yurdi 7) He looked in the direction of the park – U park tomonga qaradi. v) Biror predmet yoki biror tomonga bo`ladigan yo`nalishni ko`rsatuvchi o`timsiz fe`llarga quyidagi fe`llar kiradi. To do to come to run To return, to walk to point to look va boshqa fe`llar kiradi. Bu fe`llar o`zidan keyin in the direction of + s, to + s, towards +s, at + s kabi predlogli birikmalarni oladi. Ko`pincha ingliz tilida o`timsiz fe`llarbiror tomonga bo`lgan yo`nalishni bildirganda o`zidan keyin predlog olmaydi. Ko`pincha bunday hollarda predlogli birikmalar o`rniga “home, there, here” va somewhere kab

5) She went into the hall – U zalga bordi. 6) They entered the room – Ular xonaga kirishdi. Yuqorida keltirilgan misollarda to come (kelmoq) to run (chopmoq yugirmoq), to move – ko`chmoq, to walk – yurmoq fe`llaridan keyin into + s predlogli birikmasi kelgani uchun ichkariga bo`ladigan harakatni ko`rsatadi va bu fe`llarning hammasi o`zbek tiliga ichkariga ko`chmoq, deb tarjima qilinadi. To enter – kirmoq, fe`li o`zidan keyin “into” predlogini olmaydi. Agar “into” predlogini o`rniga “in” predlogi kelsa, u holda “in” predlogi o`zidan keyin yo`nalishni ko`rsatganda S (otni) olmaydi. – Laura come in – She run in – They moved in – She went in – You walked in f) tashqariga bo`ladigan harakatni bildiradi. 1) They went out of the room together (K.MSS.p27) - Ular xonadan birga chiqib ketishdi. 2)

Examole: 1) Miss Brill nearly laughed out… (K.M. p96) - B rill xonim o`zini kulishdan zo`rg`a tutib turardi. 2) His noise trembled withanger (H.O.D p69) - Uning ovozi jahldan titradi. 3) We were trembling with cold. - Biz sovuqdan titradik 4) She was shaking with cold (B.Y.Y. p371) - U sovuqdan qaltirardi. 5) I`m tired of this monotonous music. - Men bu bir xil ohangdagi musiqadan charchadim. 6) He is still hesitating about journer (B.Y.Y. p29) - u hali safar haqida ikkilanyapti. 7) Yes, I know of him. He has surely lived in England for same time. - Ha, men uni bilaman. U haqiqatdan ba`zida Angliyada yashagan. 8) I fear it is a thankless business (I bid) - Men qo`rqamanki, bu befoyda biznes. II- BOB 2,1. O`timsizlikning fe`l birikmalari bilan ishlatilishi. Ingliz tilida shuningdek o`zbek t

O`timli va o`timsizligi teng huquqli bo`lgan fe`llar ikki xil ma`noli fe`llar deyiladi. Masalan: to move – siljimoq, siljitmoq To stop – to`xtamoq, to`xtatmoq To finsh – tugamoq, tugatmoq To widen – kengaymoq, kengaytirmoq Bu fe`llarning o`timli, o`timsiz bo`lib kelishi sintaktik distrubutsiyaga bog`liqdir. The sun is shining well - quyosh yaxshi nur sochyapti. He shine the knife washing special powder – u maxsus parashok bilan pichoqni yuvib yaltiratdi. Ingliz va o`zbek tillarida o`timli va o`timsiz fe`llarning ishlatilishi quyidagicha. O`zbek tilidagi singari ingliz tilida ham fe`llar ikki gruppaga bo`linadi. O`timli va o`timsiz. Ularning o`timli yoki o`timsiz bo`lishi obyektga qaratilgan ish – harakatga bog`liq. Qanday predmetga yoki shaxsga qaratilganligi muhimdir. O`timli fe`llar o`z

O`timsiz fe`llar gapning egasi bilan bevosita aloqada bo`ladi. O`timli fe`llar esa avval to`ldiruvchi bilan keyin esa ega bilan birikadi. Fe`l kesimning gapning boshqa bo`laklaridan ajratish bilan bu xodisani to`laroq bayon etish mumkin. Masalan: Agar suxbatdoshimizga is coming desak unda u “Who” deb savol beradi. Agar is cutting desak, birinchi savol albatta “What” bo`ladi. Vositali va vositasiz to`ldiruvchilar haqida O. Esperin qo`yidagi fikrni aytadi. “He offered the butter a reward” misolida “reward” so`zi “What” savoliga javob bo`ladi. Bunga sabab esa vositasiz to`ldiruvchining o`timli fe`l bilan mustahkam aloqadorligidir. Birlamchi o`timli, birlamchi o`timsiz asosan o`zak fe`llar va qo`shma fe`llarga xosdir. Birlamchi o`timli – o`timsizlik asosan o`zak fe`llar va qo`shma fe`llarga x

xosdir. Fe`lning semantic xususiyati bo`lishi o`timli – o`timsizlik paradigmatika va sintagmatikada o`z aksini topadi. Fe`llar o`timli – o`timsizligi yasalishining leksik – morfologik usuli so`z yasovchi affikslar ishtirokida amalga oshiriladi. Affiksal morfema yordamida yasalgan har bir fe`l yo o`timli fe`llar guruhiga yo o`timsiz fe`llar guruhiga ta`luqli bo`ladi. Ba`zi fe`llarda o`timlilik ba`zilarida esa o`timsizlik ustun bo`ladi. So`z yasovchi affikslar bilan o`timli, o`timsizlik o`rtasida munosib ingliz tilida na o`zbek tilida yaxshi o`rganiladi. Shunga qaramay fe`llarning yasalishi jarayoni o`timli – o`timsizlik bilan chambarchas bog`liqdir. Hozirgi zamon ingliz tilida so`z yasovchi affikslarga, biror guruhga ta`luqli bo`lgan bir necha fe`l yasovchi affikslarga bo`lishi mumkin. Be –

1) I`ve been working hard day (H. O.D. p749) Men kun bo`yi qattiq ishladim. 2) You should think before doing it (H. O.D. p680) - Siz buni qilishingizdan oldin o`ylashingiz kerak edi. 3) Cows and sheeps grare in the fields – sigirlar va qo`ylar dalalarda o`tlashadi. - a suffiksi ham o`timli, ham o`timsiz fe`l yasaydi. O`timli fe`llar : qiynamoq – to torture sanamoq – to count. O`timsiz fe`llar: bo`shamoq – to became empty Qonamoq – to bleed Example: 1) If you cut your finger, it will blud (H.O.D p60) Agar barmog`ingizni kesib olsangiz u qonaydi 2) Day by day the box is becoming empty. Kundan kun qutti bo`shab bormoqda. -y (oy) asosan o`timsiz fe`l yasaydi Tikkaymoq – to stand up Qoraymoq – to blacken Example: Where have you been? You have blacken - Qayerda bo`ldingiz? Qorayib ketibsiz. -r

b) nisbat yasaydi. Fe`l yasovchi funksiyaga – lan va – lash suffikslarini kiritish mumkin. bunda – la so`z yasovchi morfema –n, - sh suffikslari esa o`zlilik va birgalilik kabilarni ifodalovchi morfemadir. Example: jonlanmoq –to become alive Ikkilanmoq – to hesitate Bu so`zlarda so`z yasovchi suffikslar va nisbat yasovchi formantlar bir birini istisno qiluvchi morfemalardir. Fe`l suffiksi – la boshqa so`z turkumlari negiziga mustaqil nisbat yasovchi morfemalarsiz qo`yilishi mumkin. Nisbat yasovchi funkksiyaga kuzatuv o`timli fe`l yasovchi – m – suffiksini kiritish mumkin to`latmoq, o`ynatmoq. Ingliz tili fe`l sistemasida o`timli – o`timsizlik yasalishida sintagmatik potensialning muhim ahamiyati bor. O`timlilikning ikkilamchi (yordmchi) markerlari sintaktik usulni ma`lum darajada neytralla

To stand – fe`li ham birinchi gapda o`timsiz fe`l, ikkinchi gapda esa o`timli fe`l bo`lib kelgan. 1) I stand the child gapida esa to stand- fe`li bir vaqtning o`zida kauzativlikni kasb etadi. O`timli, o`timsizlik yoki ikkilamchi o`timli-o`timsizlik yasalishining ko`rsatilgan usullari so`z va forma yasash protsesi bilan bog`liqdir. Sintaktik yoki analitikligidan qatiy nazar dunyo tillarning barchasi, so`zning asosiy ma`nosi ularning ma`lum birikmada konstruksiyada umuman nutq kontekstda qo`llanilishigagina qarab aniqlash mumkin. So`z ma`nosining (fe`lning) bog`liqligi haqidagi masalaning turli tomonlariga har xil nuqtai nazardan Sh. Balli, Vinogradov, O. Espersen va boshqa ko`p olmlar e`tibor berishgan. Ikki funksiyani bajaradigan fe`llar Semantikasiga ko`ra ba`zi fe`llar o`zi bilan birga k

- Tushlikdan so`ng u kiymlarini almashtirdi (o`timli) 2) I didn`t recognize him. He had changed a lot - Men uni tanimadim. U juda o`zgarib ketgan (o`timsiz ) Funksiyasi jihatidan bog`liq bo`lgan ikki xususiyati fe`llarga, ikki ma`nolikka yo`l qo`ymaydigan, o`timli va o`timsiz fe`llar kiradi. Bu fe`llar strukturasi yoki maxsus Grammatik talabga ko`ra, o`timli yoki o`timsiz fe`llarga aylanishi mumkin, ya`ni turli sabablarga ko`ra to`ldiruvchining tushib qolishi mumkin. Bunga esa ingliz tilidagi self ni tushirib qoldirilishi bilan yasalgan o`zlilikni, o`timsizlanishini misol keltirish mumkin. I wash, I shave, kabi fe`llar ya`ni gaplar I wash myself, I shave myself – larning transformatsiyalashtirilgan variantlaridir. Yuqorida keltirilgan misollardan ko`rinib turibtiki, o`timli fe`llarning o`t

To admire a beauty – go`zallikdan hayratlanmoq Yuqoridagi fe`llarda o`ttizdan ortiq misollar keng harakterlangan, ular jonli predmetlar va obstrakt tushunchalarni anglatadi. Taqqoslash orqali ko`rib o`tilganidek, o`timli fe`llar frazekonstruksiyalari gap boshqaruvida yoki alohida so`z birikmalari hollarida ham boshqaruv sodir bo`ladi. O`timli fe`llar uch guruhga mansubligi turli tuman transformatsiyalar sodir bo`ladi. “ to adore a woman for” Masalan: otlashgan transformatsiada: 1) to adore a woman – adoration for a woman Ayolni qattiq sevmoq – ayolni qattiq sevish 2) to dislike a boy – dislike for a boy Bolani yomon ko`rmoq – bolani yomon ko`rish 3) to hate a person – hatred for a person Odamdan nafratlanmoq – odamdan nafratlanish 4) admire beauty – admiration for a beauty Go`zallikdan hay

birgalilik va umumiylik kabi kategorial ma`nolari morfologik yarusda bir- birini mustasno qiluvchi hisoblanadi. agar bu kategorialar sintaktik yarusda majhullik, o`zlilik, birgalilik va o`timsizlikni anglatadi, ular o`zaro bog`liq kategoriyalar sanaladi, chunki nisbatning asosiy grammatik marker (belgisi) xizmatini o`tovchi va sintaktik birliklari o`zaro sinonimidir. Belgilarni qo`shish bilan ko`rsatiladi, intaktik yarusda muayyan signal nisbatning sintaktik belgilarining fe` va ot bilan birikishda namoyon bo`ladi. Majhullikning maxsus morfemalar bo`lmagan tillarda (o`zbek tilida) yo substantiv fe`l yordamida, yo unga o`xshagan fe`l vositalari yordamida yasaladi. Bunga ingliz tilidagi substantiv be ni va unga yaqin bo`lgan become, remain, get turidagi fe`llar va yetakchi fe`lning sifatdosh

O`timsiz fe`llarning leksik – semantik gruppalari “ushlamoq” ma`nosiga ega bo`lgan o`timli fe`llarning 5 tasi quyidagicha LSG (Leksik Semantik Gruppa) tuzadi, va uning modeli quyidagicha vtr+c 1. LSG ni tashkil qiladigan fe`llar: Clench – siqmoq Clasp – siqmoq Shragged – qismoq Fold - buklamoq Grip – ushlamoq Bu fe`llar quyidagi frazalarni tashkil qiladi: To clench smth (his hands) a clench smth clenching smth. Biror narsani siqmoq (uning qo`llarini) – biror narsani siqish – siqilayotgan narsa. To glasp smth – a glasp smth (her hend) – glasing smth. To shrug smth (my shoulders) – a shrug smth – shrugging smth Biror narsani qismoq (mening yelkalarimni) – biror narsani qisish – qisilayotgan narsa. LSG – bu gruppadagi fe`llar “qimirlatmoq” ma`nosiga ega bo`lib, 10 ta fe`ldan tashkil topadi v

1. Diane sat at the table very sleeply Diana stulda mudrab (uxlab) yotardi. (E.H.F) 1 2 3 4 Np 2 D 1 Np 1 D 2 2) the girl stood just inside the door. Qiz eshik oldida (bo`sag`ada) turgandi. (K.M.S. p125) 1 2 3 4 Np 2 D 1 Np 1 D 2 3) There lay a young man fast asleep U yerda bir yigit qattiq uxlab yotardi. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 4) The girl were in Belgium last week Qizlar o`tgan haftada belgiyada bo`lishdi . 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2

5) We live in a house in a village (E.H. p96) Biz qishloqdagi bir uyda yashaymiz 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 6) We had been in the country Biz shahar tashqarisida bo`ldik (E.H. p75) 1 2 3 Np 1 Np 2 D 1 7) I slept on the floor of the corridor Men koridor polida uxladim (E.H. p113) 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 8) Stay here in the sunlight Shu yerda quyosh nurida turing 1 2 3 4

D 1 Np 1 Np 2 D 2 9) Man was asleep in the chair O`sha kishi stulga o`tirgabcha uxlab yotardi (E.H. p110) 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 10) He is slowly recovering, from his illness U kasaldan sekinlik bilan tuzalmoqda 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 11) I went up the ladder (E.H. p125) 1 2 3 Np 1 Np 2 D 1 12) I went to the window Men deraza yoniga bordim (E.H p29) 1 2 3

$Np 1 Np 2 D 1 13) We returned to the hospital. Biz kasalxonaga qaytdik (E.H. p126) 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 14) She went over to the wash stand. U rakovina tomonga ketdi. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 15) The boy ran to me like a wild thing. Bola men tomonga telbalarcha yugurib keldi. (E.H. p19) 1 2 3 4 \\ D 1 Np 1 Np 2 D 2 16) Suddenly he walked towards Janny U to`satdan Jenya tomon yurdi (F. A. p120) 1 2 3 4$ $Np 1 Np 2 D 1 D 2 17) He looked in the direction of the park. Park tomonga qarab yurdi. 1 2 3 4 \\ D 1 Np 1 Np 2 D 2 18) He has gone to his home (P.D.J) U o`zini uyiga ketdi. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 19) The voice came to him again, out of the darkness Ovoz unga yana qorong`ulikdan kelardi. (P. Y. D. p167) 1 2 3 4 5 D 1 Np 2 Np 1 D 2 20) He had fallen froma tree U daraxtdan yiqilib tushdi. (P. Y. D. p155)$

1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 21) A porter came out from under the shelter (P. Y. D. p120) Hamma kulba ichidan chiqib keldi. 1 2 3 4 5 D 1 Np 2 Np 1 D 2 22) John fell down the tree (O.D.Sh. p127) Jon daraxtdan yiqildi. 1 2 3 Np 2 D 1 Np 1 23) Wind flew from the east (E.H. p110) Shamol sharqdan esardi. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 24) He stepped out of bed (E.H. p173)

U kravatdan turdi. 1 2 3 Np 2 D 1 Np 1 Np 2 25) He ran into the hall holding a box high in the air (K.M.S. p29) U zalga yugurganicha qo`lidagi quttichani baland ko`targanicha keldi. 1 2 3 4 5 D 1 Np 2 D 3 Np 1 D 2 26) they moved into the dinning room. Ular oshxonaga ko`chib kirishdi. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 27) You walked into the waiting-room (E.H. p96) Siz oshxonaga kirib ketdingiz 1 2 3 D 1

$Np 1 Np 2 28) We went out for a walk (P.J.D. p28) Biz tashqariga sayrga chiqdik 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 29) I looked outside it was dark (E.H. p38) Men tashqariga qaradim, atrof qorong`u edi. 1 2 3 4 5 D 2 Np 2 D 1 Np 1 D 3 30) They came out with a shudder (K.M.S. p66) Ular titragancha tashqariga chiqishdi. 1 2 3 4 \\ D 1 Np 1 Np 2 D 2 31) We crossed the brickyard (E.H. p38) Biz g`ishtli hovlini kesib o`tdik. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2$ $32) Miss Brill nearly laughed out (K.M.S. p90) Brillxonim o`zini kulishdan zo`rg`a tutib turardi. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 33) His noise trembled with anger (H.O.D. p69) Uning ovozi jaxildan titradi. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 34) We were trembling with cold Biz sovuqdan titradik (B.Y.Y. p133) 1 2 3 4 \\ D 1 Np 1 Np 2 D 2 35) She was shaking with cold (B.Y.Y. p320) U sovuqdan qaltiradi. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2$ $36) I`m tired of this monotonous music Men bu bir xil ohangdagi musiqadan charchadim. 1 2 3 4 \\ D 1 Np 1 Np 2 D 2 37) He is still hesitating about journey (B.Y. p26) U hali safar haqida ikkilanyapti. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 38) I fear it is a thankless business (E.H. p29) Men qo`rqamanki bu befoyda biznes 1 2 3 4 Np 1 Np 2 D 1 39) She tried not smile too much (K.M.S. p98) U ko`p kulmaslikka harakat qildi. 1 2 3 4 \\ D 1 Np 1 Np 2 D 2$

40) My aunt decided to move (Y.M as p19) Mening holam ko`chishga qaror qildi. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 41) He decided to get up and look at the boys photograph (K.M.S p133) U o`rnidan turib bolalarning suratini ko`rishga qaror qildi. 1 2 3 4 5 D 2 Np 2 D 1 Np 1 D 3 42) He started to go to up the road. (E.H. p60) U yo`l bo`ylab ketishni boshladi. 1 2 3 4 Np 2 Np 1 Np 2 D 1 D 2 43) He stopped doing his lessons and fell asleep (Driser p180) U dars qiishdan to`xtadi va uyquga ketdi. 1 2 3 4

Np 1 Np 2 D 1 44) His coffee grew cold (Driser) Uning kofisi sovib qoldi. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 45) I`ve been working hard day (H.O.D. p75) Men kun bo`yi qattiq ishladim. 1 2 3 4 Np 2 Np 1 D 1 D 2 46) You should think before doing it (H.O.D. p68) Siz buni qilishingizdan oldin o`ylashingiz kerak edi. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 47) Cows and sheeps grace in the fields (H.E. p48) Sigirlar va qo`ylar dalalarda o`tlashadi. 1 2 3 Np 2

Np 1 Np 2 D 1 48) The days are being to shorten (H.O.D. p69) Kunlar qisqarmoqda 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 49) Most of people want to be rich (H.O.D) Ko`pchilik odamlar boyishni hohlashadi. 1 2 3 Np 2 Np 1 Np 2 D 1 50) The child cried from hunger (E.H. p160) Bola ochlikdan baqirdi. (chinqirdi) 1 2 3 Np 2 Np 1 51) I didn`t recognize him. He had changed a lot (Driser p98) Men uni tanimadim, u juda o`zgarib ketgan. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2

52) Move your chair nearer to the fire (E. H. p46) Stulingizni gulxanga yaqinroq siljiting. 1 2 3 Np 1 Np 2 Np 3 53) We have to just walk here. ( E.H. p22) Biz bu yerga hozirgina yetib keldik. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 54) We had come into the town (E.H. p25) Biz shaharning markaziga yetib keldik. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2 55) She returned to the street (T.U.B. p 25) U ko`chadan qaytib keldi. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2

56) I walked on the down a back street (E.H. p90) Men ko`chadan orqamga qaytib keldim. 1 2 3 4 Np 1 Np 2 D 1 57) They moved into the dining-room (E.H. p88) Ular oshxonaga ko`chib o`tishdi. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 58) English family had not arrived got (Y.M. p20) Ingliz oilasi qaytib kelmadi. 1 2 3 Np 1 Np 2 59) They entered the room (Y.S. m. p21) Ular xonaga kirishdi. 1 2 3 D 1 Np 1 Np 2

60) The major stepped into a richly burnished room. (Y.S.m. p39) Mayyor yaxshi kayfiyat bilan qadam tashladi. 1 2 3 4 D 1 Np 1 Np 2 D 2 Xulosa. Mazkur Bitiruv mlakaviy ishimning obyekti bo`lgan “Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tillarida o`timsiz fellar” ning ishlatilishini tashkil etadi. Shuningdek o`timli fe`l haqida ham bir muncha ma`lumot berib o`tdim. Men bu Bitiruv malakaviy ishimni yozishda ayniqsa bir qator tilshunos olimlarning mazkur soxadagi ilmiy izlanishlariga tayandik (V.V. Vinogradov, Smirnitskiy, V.N. Jigarlo, O.Espersen, A.N. Kakanov, V.I. Yarseva, B.A. Ilish, Kaushanskaya, U. Tursunov, J. Muxtorov, J. Bo`ronov ) Birinchidan – Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tillaridagi o`timsiz fe`llarni gapdagi o`rni va vazifalarini badiy adabiyotdan olingan misollar asosida lingvistik tahl

fe`llar kiradi. O`zbek tilida bunday fe`llarga afsus yemoq, abgor bo`lmoq, azob yemoq, ajrim bo`lmoq va shu kabi fe`l birikmalari kiradi. Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tillarida fe`llarning o`timli – o`timsizligiga aylanish darajasiga qarab, ularni birlamchi o`timli, birlamchi o`timsiz yoki ikkilamchi o`timli va ikkilamchi o`timsiz fe`llarga bo`ldik. Birlamchilik va ikkilamchilik mazkur fe`l negizida bo`lishi yoki bo`lmasligiga qarab aniqlanadi. O`timsiz fe`llar gapning egasi bilan bevosita aloqador bo`ladi. Yuqorida ko`rib o`tganimizdek o`timli – o`timsizlik ingliz tili fe`l sistemasida murakkab masala hisoblanadi. eng murakkab masala fe`llarning o`timli – o`timsizligi chegarasini aniqlashdir. Hozirgi zamon ingliz tilida to`ldiruvchi o`timli – o`timsizlik va yo`naltirilgan, yo`naltirilma

Ingliz tilidagi fe`llarning ko`pchiligi o`zlarining sintaktik distrubutsiyalariga qarab ayni bir vaqtda ham o`timli, ham o`timsiz fe`l sifatida ishlatilishi mumkin. ba`zi fe`llar asosan o`timli bo`lib o`timsizlik ularda yasama ikkinchi darajali ma`no kasb etadi. ayrimlari esa umuman o`timsiz bo`lib o`timlilik ularning ma`lum sintaktik distrubutsiyada ishlatilishi natijasida yasaladi. Ko`rinib turibtiki, ingliz va o`zbek tillaridagi o`timsiz fe`l birikmalarini grammatik qatlamlarida o`rni nihoyatda keng va grammatikani o`rganishda juda katta ahamiyatga ega. Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tillaridagi o`timsiz fe`llarni amaliy mashg`ulotlarda darslik va o`quv qo`llanmalarda, amaliy mashg`ulotlarda foydalanish mumkin. Mazkur Bitiruv malakaviy ishidagi ingliz tilidagi o`timsiz fe`llarni yanada

Купить

Информация о документе

Продавец

Hozirgi zamon ingliz va o`zbek tillaridagi o`timsiz fe`llarning ishlatilishi, uning gapdagi vazifalarini

Похожие документы