Ҳозирги замон инглиз ва ўзбек тилларида фразеологик бирликларининг бадиий таҳлили ва уларнинг ифодаланиши - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	73.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Ҳозирги замон инглиз ва ўзбек тилларида фразеологик бирликларининг бадиий таҳлили ва уларнинг ифодаланиши

Купить

Ҳозирги замон инглиз ва ўзбек тилларида фразеологик бирликларининг бадиий таҳлили ва уларнинг ифодаланиши

Мундарижа Кириш.............................................................................................................3 Боб I. Фразеология - тилшуносликнинг асосий қисмларидан бири.....7 1.1. Фразеолoгик бирлик, унинг таркиби ва фразеологизмларнинг синфларга ажратилиши..............................................................................................................7 1.2. Қиёсий фразеологиянинг умумий тушунчалари.........................................26 Боб II. Фразеологик бирликларнинг бадиий хусусиятлари...................40 2.1. Публицистик услубдаги фразеология .........................................................40 2.2 Тилда фразеологизмларнинг муаллифлар томонидан қўлланилиши.....43 2.3. Фразеологик неологизмлар..................................................

КИРИШ Мазкур битирув малакавий иш ҳозирги замон тилшунослиги наздида, яъни инглиз ва ўзбек тилларида фразеологик бирликларнинг бадиий таҳлили, уларнинг ифодаланиши ва гап қурилмасидаги ўрни ҳамда қиёсий типологик жиҳатдан таҳлил қилишга бағишланди. Фразеология тилшуносликда алоҳида фан бўлиб ажралиб чиқди ва ҳозирги вақтда фразеологик бирликларни ҳам чуқурроқ ўрганишга даъват этмокда. Фразеология семантик ҳодисаларни ўрганиш, сўз маьноларининг ривожланиши, тил системасидаги янги белги ва ҳодисаларни ўрганишга қаратилган. Буларнинг барчаси фразеологик бирликларни ўрганишга туртки бўлади. Ҳозирги вақтда фразеологик бирликларнинг кўп турлари мавжуд бўлиб, уларнинг структура жиҳатидан ясалиши ва синтактик бирикмалари ўрганилмокда. Фразеологияда полисемантик, синонимик ва антонимик қаторлар ўр

ҳужжатлар Ўзбекистонда илм-фанни, шу жумладан, тилшуносликда ҳам ривожлантиришда муҳим ўрин эгалламоқда. Бу борада республикамиз биринчи Президенти И.А.Каримов таъкидлаганидек, бугун жаҳон ҳамжамиятида ўзига муносиб ўрин эгаллашга интилаётган мамлакатимиз учун, чет эллик шерикларимиз билан ҳамжихатликда, ҳамкорликда ўз буюк келажагини бунёд этаётган халқимиз учун хорижий тилларни мукаммал билишнинг аҳамиятини баҳолашнинг ҳожати йўқдир [2,305-327]. Тадқиқотнинг долзарблиги қардош бўлмаган тилларни, жумладан, инглиз ва ўзбек тилларини қиёсий тавсифлаш бўлиб, ҳозирги замон тилшунослигида муҳим ўрин эгаллайди. Қуйидаги битирув малакавий ишининг долзарблиги шундаки, ҳозирги вақтда аниқ тил жуфтликларида тил бирликларини қиёслашнинг назарий ва амалий аҳамиятига талаб кучайган. Иккита тил ўртасид

3. Фразеологик бирликларнинг асл ва кўчма маьноларини аниқлаш. Тадқиқотнинг обьекти сифатида биз инглиз тилидаги фразеологик бирликларнинг ўзбек тилидаги маъносини очиб кўрсатишни танладик ва бу икки бирликни фразеологик нуқтаи назаридан ҳар томонлама қиёслашга ҳаракат қилдик. Тадқиқот услуби сифатида асосан қиёслаш методи танланди ва ҳар бир қиёсланаётган фразеологик бирлик мисоллар билан бойитилди. Қуйидаги битирув малакавий иши фразеология материалларига бағишланган, яьни фразеологик бирликларнинг бир қисми бадиий адабиётда қўлланиладиган фразеологик бирликларни ўз ичига олади . Бу ишда инглиз ва ўзбек тилларидаги фразеобирликларнинг қиёсланиши кўриб чиқилади ва асосий компонент бадиий таҳлилни талаб қилувчи фразеологик бирликлар ҳисобланади. Бу компонентнинг танланиши бежиз эмас, чунк

ташқари фразеологиядан махсус курсларда ва мамлакатшунослик фанларига тайёрланишда қўллаш мумкин. Қуйидаги тадқиқот ишимизнинг структуравий тузилиши қуйидагича: кириш, асосий қисмдаги икки боб ва ҳулоса. Кириш қисмида асосан тадқиқот долзарблиги ва илмий янгилиги, мақсад ва вазифалари, предмети ва обьекти, назарий ва амалий аҳамияти тўлақонли очиб кўрсатилган. Биринчи бобда фразеология фани, фразеологик бирликлар ва уларнинг таснифи ҳақида фикр юритилган бўлса, Иккинчи бобда эса тадқиқотимизнинг асосини ташкил қилган инглиз ва ўзбек тилларидаги фразеологик бирликларнинг бадиий ва қиёсий таҳлили берилган. Хулоса қисмида ўтказган тадқиқотимиз умумлаштирилган. Ва ишнинг охирида тадқиқот учун қўлланилган илмий ва бадиий адабиётлар рўйхати кўрсатилган.

I . БОБ. ФРАЗЕОЛОГИЯ -ТИЛШУНОСЛИКНИНГ АСОСИЙ ҚИСИМЛАРИДАН БИРИ 1.1. Фразеолoгик бирлик, унинг таркиби ва фразеологизмларнинг синфларга ажратилиши Фразеология – тил системасининг ажралмас қисмидир. Фразеологиянинг тилшуносликда алоҳида ўрин эгаллашига В. В. Виноградов, В.Л. Архангельский, Н.Н. Амосова, И.И Чернишеваларнинг ҳиссалари каттадир. Чунки улар фразеологиянинг асосий тушунчаси ва келажакда ўрганилиш йўлларини белгилаб беришган. Фразеология назариясининг асосчиси сифатида швейцариялик олим Ш.Балли (1865 - 1947) ҳисобланади. Балли биринчилардан бўлиб, ўзининг “Француз стилистикаси” ва “Стилистика мақолалари” [Bally Ch., 1909, 1905] ўқув қўлланмаларида сўзларнинг мосликларини ўрганиб чиққан. У стилистика китобларида фразеология ҳақида боб киритган. У ўзининг биринчи китобида сўз бирик

қўлланиладиган бирикмалар. Бирикма таркибидаги сўзларнинг ўз маъносини йўқотиб, фақатгина ўзига хос бўлган маънони кашф этади. Балли бу ҳолатни кимёвий бирикмалар билан таққослайди ва кейинчалик бу бирикмалар кўп ишлатилса, буллар оддий бирикмаларга айланишини ҳам таъкидлаб ўтган. Балли бирикмаларнинг фразеологик ҳолатини унинг идентификаторлари, яъни бирикмани аниқловчи ёрдамчи сўзларнинг борлиги ёки йўқлигига нисбатан қўйган. Балли даврига нисбатан фразеологиянинг ўрганилиши жуда ҳам илгарилаб кетган. Ва бу илгарилаб кетишга бу буюк олимнинг тадқиқотлари асос бўлган ва фразеологик тадқиқотларнинг ривожланишига сабаб бўлган. Инглиз ва Америка тилшунослик тадқиқотлари ичида фразеология назариясига бағишланган махсус тадбирлар жуда камчиликни ташкил қилади. XX асрнинг 60 – йилларидан бошлаб

бирликларини синфларга ажратишда хар томонлама, яьни грамматик структураси, бирикмалар компонентларининг қўшилиш турлари ҳам назарда тутилади. М.Д. Степанова ва И.И.Чернишева [17,207] бирикмаларнинг синфларга ажратилишида қуйидаги синфларни кўрсатишган 1.Грамматик ёки синтактик структура жиҳатидан; а) сўз бирикмалари ва сўз гуруҳлари; б) предикатив бирикмалар ва гаплар; 2. Мукаммал сўз бирикмалари компонентларининг боғланиш турлари: а) бирламчи; б) кўптомонлама; с) моделлаштир ил ган; Бу билан баъзи фразеологик бир лик ларнинг кўпмаънолигини туш у нтириш мумкин. Б ир қатор умумий фразеологик бир л иклардаги бирор бир компонент тематик кўпқирраликни касб этади. Фразеологик бир ли клар табиий, психик ва жамият ҳолатлардаги маъно номларини ва инсонларнинг ҳолатини касб этади. Улар экспрессив-

Инглиз ва ўзбек тиллари фразеологизмлари турли принциплар асосида систематизация қилин а ди. Бу принциплар синфларга ажратиш каби, фразеологик тадқиқотларнинг ривожланганлик вақтларини намойиш қилади. 50-йи л ларнинг бошларида инглиз фразеологизмларининг семантик классифик а ц и яси п а йдо бўлди.(В . В . Виноградовнинг рус тили фразеологик бир л икларининг классифик а цияси асосида тузилди). Бу классификац и я ҳамма фразеологизмларни семантика жиҳатидан уч бўлади : [8,140-165] 1.Фразеологик қўшилмалар ёки ибора лар- умуман бўлинмайдиган бирикмалар ва у ларнинг маънолари компонент маънолари ва лексик тузилишига таалуқли эмас. Уларнинг маъноси ва компонентлар маъноси ўртасида хеч қандай боғлиқлик йўқ . Масалан “ Latin is a dead language “ Фразеологик қўшилмалар орасида қуй и дагилар фарқлан

синонимик , параллел конструкцияларнинг борлиги характерлидир . Масалан, a blind love -ёмон кўрмоқ, кўр-кўрона севмоқ. Бу ерда семантиканинг таҳлилийлиги характерлидир. Кейинчалик 60-йилларда семантик классифик а ция ўрнини фукционал классифик а ция эгаллайди . Улар икк и та катта гуруҳга бўлинади: 1.Номинатив фразеологизмлар (фақ а тгина номинатив функцияни бажаради); 2. Номинатив –экспрессив фразеологизмлар ( номинатив –экспрессив функцияни бажаради). Биринчи гуруҳ, биринчидан, атоқли лексик маъноли компонентлар асосидаги семантик бутунликка эга номина н тли мукаммал бирикмаларни ўз ичига олади .Иккинчидан , таркибидаги бирор бир компонентнинг кўчирма маъно асосида яса лади. Учинчидан, мукаммал феълли бирикмалар. Иккинчи гурух эса ўз ичига бирикмали ва бутун бир гап структурали семантик

Лексик –синтактик классификацияда фразеологизмларнинг қуй и даги турлари мавжуд: а) вербал фразеологизмлар. Функционал жиҳатдан ф еъллар билан боғлиқ, яъни асосий қисмини ф еъл компонентлари ташкил этган фразеобирликлар бу гуруҳга та а луқли бўлади .Вербал фразеолгизмлар ҳар хил гап бўлаклари функцияларини, яни кесим , эга ва ҳол функцияларини бажар а ди . Вербал фразеологизмлар таркибига идиомалар ва фразеологик бирликлар киради . б) Адвербиал фразеологизмлар . Функционал жиҳатдан равиш билан боғлиқ фразеологик бирликлар адвербиал фразеологик бирликлар гуруҳига та а луқли бўлади . Масалан , “ in a full mouth “- “оғ зи ни тўлдириб ” . Адвербиал фразеологизмларнинг умумий ҳажмдаги қисми катта маънога эга эмас. с) Субстантив фразеологизмлар. Функционал жиҳатдан от билан боғлиқ фразеологизмла

1. Фразеологик бирликлар . Фразеологиянинг асосий бўлимларидан биридир. Уларнинг асосида семантик трансформация ётади. Компонентлар гуруҳининг маъноси ўзгарганда, фразеологик маъно пайдо бўлади. Бу гуруҳга бир –бири билан эргашиш йўли орқали боғланган бирикмалар киради. Фразео бирл иклар гуруҳига , М. Д. Степанова ва И. И.Чернишеванинг айтишича , сўз жуфтликлари ва комп а ратив фразеологизмлар киради. Улар буларни структурал хусусиятга эга фразеобирликлар деб аташади. Сўз жуфтликларининг асосий структурал белгиси бу уларнинг бинар хусусиятга эга бирикма бўлишидир, яъни улар иккита бир гап бўлакларига тааллуқли бўлган лексемалардан иборат. Семантика нуқтаи назаридан олиб қаралганда , сўз жуфтликлар умумлашган характерга эга. Бу ердан фразеологизациянинг қуйидаги усулларини кўриб чиқиш мумки

борки, улар тилда бутунлай киришиб кетган ва уларни биз хоҳлаганча шаклини ҳам ўзгартира олмаймиз: роль ўйнамоқ, маъно касб этмоқ. Лекин шундай бўлса ҳам фразеологик бирикмалар қотиб қолган бирикмалар эмас ва уларнинг ўрнига синонимларни қўллаш мумкин: эътибор қаратмоқ, фикрни қаратмоқ. Яна шуни эътибордан четда қолдирмаслик керакки, ҳар бир тил ўзининг ички қонуниятларига эга бўлиб, инглиз ва ўзбек тилларида бирикмалар сўзлар қўлланилиши жиҳатидан бир хил бўлмаслиги мумкин: to take steps - чора кўрмоқ to pay attention - эътибор қаратмоқ direct current - доимий электр токи Масалан, to strike инглиз феъли ҳар хил бирикмаларда ўзбек тилида турлича таржима қилинади: to strike a match – гугурт ёқмоқ to strike the iron – темирда ўймакорлик ишларини бажармоқ to strike oil – нефть конларини излаб

“семантик жиҳатдан ажралмас” бирикмалар мисол бўла олади. Фразеологик бирликлар гуруҳи ҳар хил бирикмаларни ўз ичига олади: пашшадан фил ясамоқ, қора терга ботмоқ, тулкидай айёр, чумолидай меҳнаткаш ва бошқалар. Яна шундай яхлит сўз бирикмалари гуруҳлари мавжуд бўлиб, улар алоҳида тарзда қўлланилмайди: жамоа фикри, яшаш учун кураш, дам олиш маскани, ва бошқалар. Н.Н.Амосованинг фикрича, фразеология муаммосига бағишланган кўпчилик ишлар тасвирий характерга эга. Унинг фикрича, инглиз фразеологиясининг мустақил тадқиқоти учун асосан академик В.В.Виноградовнинг ишлари катта аҳамиятга эга. Лекин фразеологиянинг умумий тадқиқоти учун бўлса уларнинг ривожланиш жараёнлари, семантик табиати ва тилда қўлланилиши катта аҳамиятга эгадир. Н.Н.Амосова ҳам фразеология соҳасига катта ҳисса қўшган: инглиз

қайд қилиш". Фразеологик бирликнинг тилда ўз ўрнини топишда биринчи навбатда образлилик катта аҳамиятга эга. [13,160] А.В.Куниннинг фикрича, фразеология таркибида учта асосий бўлим мавжуд: идиоматика, идеофразеоматика, фразеоматика . Бу бўлимлар фразеологизмларнинг мураккаблигига қараб тақсимланган. Идиоматика бўлимига иборалар киритилган бўлиб, улар тўлиқ ёки қисман ўзгартирилган лексемалар саналади. Масалан, “to be in smooth water” бирикмаси “тинч сувда бўлмоқ” маъносини билдиради ва ўзбек тилига “қийинчиликларни енгмоқ” фразеологик бирлиги асосида ўгирилади: At last they had turned the comer of their lives and were in smooth water. (“Caravan”) Фразеоматика бўлимига фразеоматизмлар, яъни иборавий характерга эга бўлмаган фразеологизмлар мисол бўлади. Улар асосан мураккаб маънога эга б

2. Фразеологик бирикмалар – Компонентларнинг маъно жиҳатидан ўзгариб , бит т а ягона маъно берувчи фразеологик бирликлардир . Бундай фразеологик бирликларнинг семантикаси учун таҳлилий қараш ва компонентларнинг алоҳида семантик ўрганилишини сақлаш жоиздир . Масалан “ an iron lady”-“ темир аёл” . Фразеологик бирикмалар терминологик ва нотерминологик характерга эга. Масалан “The black market “ - “ чайқовчилар бозори “ 3. Фразеологик тушунчалар – бундай бирликлар ўз грамматик тузилиши жиҳатидан гап ёки предикатив бирликлар бўлиши мумкин .Коммуникатив маъно жиҳатидан уларнинг қуйидаги хиллари мавжуд : а) кўп ишлатиладиган мақоллар: In Rome as the Romans do - Кўрлар шаҳрига борсанг, бир кўзингни қисиб юр. б) Мукаммал ва ҳосил қилинган модал тушунчалар , масалан “ Damn it up.”-“ Ҳа, қуриб кетсин

таққосласак, шу хулосага келамизки, фразеологик ва лексик маъновий структуралар ҳеч қачон бир – бири билан яхлитлигича мос келмайди. Масалан, “to die” феълининг фразеологик синонимлари қуйидаги бирикмалар ҳисобланади: “to go over to the majority”, “ to go the way of all flesh ”, “ to kick the bucket ” ва бошқалар. Бу синонимик қатордаги элементларни қиёслаганда биз фразеологик бирликлар ва уларнинг лексик маънолари ўртасида кўринарли фарқларни пайқашимиз мумкин. I . Фразеологик бирликнинг маъноси битта: “ўлиш”, “вафот этиш”. “To die” феъли бўлса кўп маъноли ҳисобланади: 1) “ўлиш”, “вафот этиш”; 2) “жуда ҳам хоҳламоқ” ( I am dying to see him ) 3) “тугамоқ”, “йўқолмоқ”, “эсдан чиқарилмоқ” ( His fame will never die ) . Хорнби луғати “to die” феълининг шу учта асосий маъносини кўрсатиб ўтган.

“To die” феъли лексик маънога эга бўлиб, бу постпозитивлар билан мослашади: “to die away” - “жим бўлмоқ” (товуш ҳақида гап кетганда); “to die down” – “оловнинг ўчиши”; “to die off” – “бирин–кетин вафот этмоқ”; “to die out” – “оловнинг ўчиши”. “To die” феълининг мослашуви унинг фразеологик синонимларига нисбатан кенгроқдир, бу феъл маъносининг кенглигини янада яққолроқ намойиш этади. Мисол учун қуйидаги бирикмаларни келтириш мумкин: “to die a natural death” – “ўзидан – ўзи вафот этиш”, “to die a violent death” – “азоб – уқубат сабабли вафот этиш”; “to die a hero’s death” – “қаҳрамонларча ҳалок бўлиш” ва бошқалар. 5. “To die” феълига синоним бўлган фразеологик бирликлар бу феълдан фарқли равишда узоқ давом этадиган ҳаракатларда иштирок этмайди. “Тo die” феъли чексиз бўлиб, у ҳам давомий, ҳам

9. “To go over to the (great) majority ” фразеобирлиги иккита квантатив вариантга бўлинади: “ to go over the majority ” ва “ to go over the great majority ”. “To die” феълининг варианти мавжуд эмас. 10. “to die” феълида сўз ясовчи илдиз мавжуд: “dying” – “ўлаётган”, “the dying” – “ўлаётганлар”, “dyingly” – “ўлаётиб”. “to die” феълига синоним бўлган фразеологик бирликлар сўз ясовчи парадигмага эга эмас. Биз бу бўлимда “to die” феълини ва унга синоним бўлган баъзи фразеологик бирликларни таққосладик. Албатта, бу ўрганиш бизга кўп нарсани аниқлаштириб бера олмайди, лекин шунда ҳам биз тушундикки, фразеологик бирлик ва сўзнинг маъновий структураси бир – бирига мос тушмайди. Тилда фразеологик бирликларнинг ясалиши хилма- хилдир. Фразеологизмларнинг пайдо бўлишини икки гуруҳга ажратиш мумкин: 1)

а) ўрганилиётган тилда кўчириш ишлатилади , лекин прототип ишлатилмайди : Hunger is the best cooker . Оч қорин – энг яхши ошпаз б) ўрганилиётган тилда кўчириш ҳам , прототип ҳам ишлатилади. A man for a man is a wolf . Гадонинг душмани гадо . Homo hominem lupus est ( лотин тилида ) 2. Оригинал бирликларга қиёсан , фразеологик бирликларда ўзгаришлар к и ритилади . Бу асосан сўзлар тартиб и да фарқ бўлганидагина ишлатилади . If you run after two hares, you will catch nothing. Икки қуённинг орқасидан чопсанг , ҳеч бирини тута олмайсан . Duos qui sequituer lepores neutrum capit . ( лотин тил и да ) . 3. Классик асосдаги кечроқ пайдо бўлган фразеологик бирикмалар .Бундай бирикмаларга қадимги мифология , қадимги тарих асосида ҳосил бўлган фразеологик бирликлар киради. Since Adam was a boy – Қадим

Шу ерда айтиб ўтиш жоизки, фразеологик бирликларнинг тўртта структурал – семантик синфи мавжуд. Улар фразеологизмларнинг асосий структурал тури билан мос келмайди. 1. Номинатив фразеологик бирликлар, яъни предмет, воқеа – ҳодисаларни билдирувчи фразеологик бирликлар. 2. Номинатив – коммуникатив фразеологик бирликлар, бунга асосан феъл формали фразеологик бирликлар мисол бўла олади. 3. Модал феълли фразеологик бирликлар, мантиқий ва предмет маъносини англатмайдиган фразеологик бирликлар. 4. Коммуникатив фразеологик бирликлар, яъни содда ва қўшма гап структурасидаги фразеологик бирликлар мисол бўла олади. Фразеологик бирликлар нутқда фақатгина контекст таркибида иштирок этади. Фразеологик бирликларнинг контекстда иштирок этиши қуйидаги тушунчалар орқали ифодаланади: а) Контакт мослашув – сем

гапларда улар гап бўлаги бўлиб ажралиб чиқмайди. Улар матнлар таркибида ҳам фразеологик бирлик бўлиб қолади, гап бўлаги сифатида ажратилмайди. Фразеологик бирликли гаплар ҳам бош бўлакли, ҳам иккинчи даражали гаплардан иборат бўлиши мумкин. Фразеологик бирликлар билан яхлитлигича тўғри келадиган гап бўлаклари билан фразеологизмлар тўғри келмайди. Фразеологик контекст – тилда семантик ташкил этилган фразеологик бирликларнинг мослашуви, боғланиши мавжуд бўлган актуализатордир. Фразеологик контекст бир неча турга бўлиниши мумкин: 1. Ички фразали фразеологик контекст – содда ёки қўшма гап таркибидаги сўз ёки сўз гуруҳларини билдирувчи фразеологик бирликли актуализатор: Here is realism as large as life. (S. O’Casey) Бу ерда “ as large as life ” фразеологик бирлиги “тўлақонли” маъносини англатад

Энди эса адъектив қиёслашларни уларга таалуқли бўлган сифатлар билан солиштирамиз: (as) merry as a grig – merry, (as) old as the hills – old, (as) plain as the nose on your face – plain. Бу ясамалар орасида қуйидаги фарқлар кўрсатилади: 1. Merry, old ва plain сўзлари бўлинмас тил бирлигидир. Ясама фразеологизмлар эса сўзлардан ташкил топган бўлади ва структураси жиҳатидан мукаммалроқдир. 2. Merry, old ва plain сўзлари тузилиши жиҳатидан бир маъноли ҳисобланиб, у лексик маъно ҳисобланади. Бу сўзлар сифатлар ҳисобланади. Фразеологизмларда бўлса, сифатлар ўзининг ҳақиқий маъносида ишлатилиб, отлар ёки сўз бирикмалари ёрдамида маъноси бойитилади. Агар фразеологизмлар таркибидаги сифатлар бир маъноли бўлмаса, у ҳолда от ёки сўз бирикмалари фақатгина бойиб қолмай, яна сифат маъносини англатувчи

Улар ўзига ҳеч қандай ўзгартиришларни киритмайди. Адъектив қиёслашлар алоҳида тузилган ясамалар ҳисобланади. Қиёслашларда сифатлар фақат қиёсий даражада ишлатилади, ҳеч қачон орттирма даража формасини олмайди. Қиёсий даражада ишлатилган сифат адъектив қиёслашнинг биринчи компоненти ҳисобланади. 4. Сўзлардан фарқли равишда адъектив қиёслашлар ўз ичида ўзгартиришлар киритишга мойилдир. Мана шу киритилган ўзгартиришлар фразеологизмнинг бирор компонентига мос тушиши лозим. “ I don’t quite know why? ” “ Darling, it’s as plain as the nose on your beautiful face ” . (W. S. Maugham, “The Hour Before he Dawn”, ch. II) 5. Сифатлардан, фразеологик бирлик таркибидаги сифатдан фарқли ўлароқ, сўз ва сўз формалари ясалади: merry (the merriest, merrily, merriment), old (the oldest, oldish, oldness, oldste

8. Мerry, old ва plain сифатларининг вариатлари ҳам, структурал синонимлари ҳам мавжуд эмас. Адъектив қиёслашларнинг варианлари баъзи ҳолларда структурал синонимлари ҳам бор : (as) merry as a cricket (as a grig, as a marriage-bell, as maids); ( as ) old as Adam (as the hills); (as) plain as a pikestaff (as day, as daylight, as the nose on your face). 9. Сифатлар доимо қўшилиб ёзилади, адъектив фразеологизмлар бўлса доимо алоҳида тартибда ёзилади. 10. Сифатларда урғу доимо битта бўлади, адъектив фразеологизмларда бўлса, икки ёки ундан ортиқ урғу қўлланилади. Шундай қилиб, биз ўтказган таҳлил шуни кўрсатдики, фразеологик бирлик ва сўз ўртасида асосий структурал – семантик характер жиҳатидан ўзгаришлар мавжуд. Ҳар томонлама, яъни структурал – семантик, синтактик, морфологик ва лексик жиҳатдан

хил семантикага эга гуруҳлар ва тилларнинг умумий фразеологик фондларига эгадир . Фразеологик бирликларни қиёсий ўрганиш анчадан бери қилинаётган бўлсада, бу йўналиш ҳали ҳам бошланғич даражада ҳисобланади. Бу мавзу бўйича биринчи умумназарий иш 60-йилларнинг ўрталарида Ройзензон, Авалиани томонидан бошланган.Улар фразеологияни ўрганишда асосий қиёсий ва конфронтатив аспектларни белгилашган: [34,11-18]. 1) қиёсий бир тилдан иккинчи тилга таржима қилиш, қардош бўлмаган тилларни қиёслаш; 2) таққослаш, яъни қардош тилларда ўхшаш фразеологик фактларни таҳлил қилиш; 3) структурал-типологик, қардош ва қардош бўлмаган тилларнинг фразеологик ясалиш и ни ўрганиш; 4) ареал, аспект, г е ографик, тил ва маданий бирликни ташкил қилувчи фразеологик бирликларнинг қиёсланиши ва яқинлигидир. Л.И.Ройзензон

Қиёсланаётган ҳодисалар характерига қараб: 1) фразеологик бирликларнинг грамматик жиҳатлари; 2) фразеологик бирликларнинг лексик ( компонентли ) таркиби; 3) фразеологик системада фразеологик семантика ва семантик муносабатлар ; 4) фразеологияда стилистик характеристика ва ҳодисалар; 5) фразеологияда саноқ характеристикаси. Фразеологик таркибни қиёси й ўрганиш асосан бошқа тил системасидаги фразелогик системани солиштириш орқали ўрганилади. “Фразеологизмлар – бу иккиламчи ҳосил бўлган бирликлар бўлиб , бошқа бирикмалардан кам ишлатилиши билан фарқланади.[14,14] Ўзининг формал структурасига нисбатан – фразеологик бирликлар – бу сўз бирикмаларидир. Шундай қилиб, фразеологик система бошқа тил даржалари асосида ташкил топади ва улардан ясалади. Биринчи ўринда, булар лексик ва грамматик жиҳатла

бирликлар ўртасида ҳар томонлама ўрганилиш объекти ётади .Бундай мослик бўлмаса, фразеологик бирликлар ўртасида тўлиқ фарқ бўлади. Фразеологик луғатларда “контекстуал алмашинувли” ёки “обертонал” таржималар кенг ўринни қамраб олган. “Контекстуал алмашинувли” ёки “обертонал” таржималар – бу ўзига хос окказионал эквивалент бўлиб, фразеологизмни фақатгина бир матнда таржима қилишда қўлланилади. Шунинг учун бундай таржималар фразеологизм таржимаси сифатида кўрсатилмасдан, фақат матндагина кўрсатилади. Шуни назарда тутиш лозимки, қуйидаги эквивалентнинг окказионаллиги фақатгина матн хусусияти орқали аниқланади, бошқа матнда бўлса бундай таржима обертонал бўлмасдан, тўлиқ ёки қисман эквивалент сифатида кўрсатилиши мумкин. “Контекстуал алмашинувли” ёки “обертонал” таржималар – бу адабий таржимани

“Очиқ ҳақиқат” – “the naked truth” фразеологизмининг тўлиқ эквивалентидир. “Be on the level” фразеологизми бўлса, “тўғри, ҳақиқатгўй бўлиш” маъносини билдиради, лекин бу таржима қуйидаги гапда бошқача, яъни обертонал таржима билан алмаштирилиши мумкин. …You better get too struck on that Hortense Briggs. I don’t think she’s on the level with anybody.(Th. Dreiser, an American Tragedy, b.1 ch. XI ) Гортензия Бриг орқасидан бунча овора бўлма. Менимча, у ҳамманинг бошини қотириб юрибди. “The apple on one’s eye” фразеологизми “кўз қорачиғи” маъносини англатади. Лекин Ч. Диккенснинг асарида бу фразеологик бирлик обертонал таржимага муҳтож: “Dick,” said the man, thrusting his head in at the door- “my pet, my pupil, the apple of my eye, hey, hey!” (Ch. Dickens, The Old Curiosity Shop, ch. I) “Дик,”

Фразеологик бирликларнинг тиллар ўртасида аспектуал ва функционал маъно жиҳатидан ўрганилиши – бу автоном ҳодисалардир .Улар ёрдамида фразеологик эквивалентларнинг типологияси кўрсатилади ва у қуйидаги ҳолатларда намоён бўлади: cтруктурал – семантик ва функционал маънога эга эквивалентлар . Аспектуал ва функционал маъно жиҳатидан тилларни таҳлил қилганда тиллар ўртасидаги муносабатларнинг қуйидаги турлари пайдо бўлади: 1) мослик, яъни аспектнинг маъно билан тўлиқ мослашуви ; 2) лек с ик вариант ёки структурал синонимия , маъно ва синтактик ясалишнинг бутунлигича мос келиши; 3) идеографик синонимия, яъни ҳар иккала тилдаги фразеологик бирликларнинг ўзига хос семантик белгиларнинг сиг ни фикатив маъносининг мослашуви; 4) гиперо –гипония , яъни қиёсланаётган фразеологик бирликларнинг бирида қ

с) ўрганилаётган тиллар фразеологик системасидаги фразеологик бирликларнинг сони. Фразеологик бирликлар ҳар хил частотага эга бўлади: юқори ,ўрта ва паст частотали фразеологик бирликлар .Қиёсланаётган тилда ҳар бир фразеологик бирликнинг биттадан тўлиқ структурал – семантик маъноли эквиваленти бўлади. Структурал – семантик нуқтаи назаридан тўлиқ бўлмаган эквивалентлар сони бўлса кўпчиликни ташкил қилади.Агар фразеологик бирликларнинг эквивалентларини ҳисобга олсак , улар киёсланаётган тилдаги эквивалентлар билан қуйидагича таққосланади: 1) битта бир маъноли мослик, яъни битта инглиз фразеологик бирлигига битта аниқ ўзбек фразеологик бирлиги мос тушади. А.В. Кунин уларни “моноэквивалентлилар” [10,8] деб атаган, одатда улар тўлиқ ёки тўлиқ бўлмаган структурал – семантик эквивалентлар ҳисобл

тадқиқотлар интенсивлик тушунчасини саноқ тушунчаси маъносида қўллайди. К.М. Суворина (Суворина 1976:3) интенсивлик тушунчасини “саноқ даражасининг кўриниши” маъносида келтиради. Е.И.Шейгалнинг ёзишича, “Интенсивлик даражаси сифатнинг саноқ маъносини англатиб, саноқ даражасининг хусусий кўринишини билдиради ва ноаниқ саноқ сифатида таърифланади”. (Шейгал, 1981:6) Бундай тушунтиришларни кўплаб мисол қилиб кўрсатиш мумкин, ва кўриниб турибдики, бу тушунтиришлар ҳаммаси буюк олим Ш.Баллининг айтишича, “Интенсивлик – бу ҳар хил ўзгаришлар ва тушунчалар бўлиб, саноқ, катталик, қиймат, куч ва бошқа тушунчаларнинг даражаларига бориб тақалади”. Албатта, “интенсивлик” атамасини теварак-атрофдаги предметлар объектив белгисининг саноқ таснифига хос деб ўрганиш мумкин. Интенсивлик реал ҳаётдаги вазн,

ҳам фақатгина маҳлумот бериш вазифасини бажарибгина қолмай, яна иккинчи томондаги суҳбатдошга кучли таъсир кўрсатади. Экспрессивлик ва интенсивликнинг формал аспектлари ҳм бир-бирига мос келади. Ҳар иккала категорияда ҳам эмоционаллик ва баҳолаш кўрсаткичлари мавжуд. Интенсивликни намойиш қилиш учун тил ҳар хил усулларга таянади ва фонетика, морфология, лексикология, синтаксис каби аспектлар билан чамбарчас боғланади. Бундай ҳолатда интенсификация асосан лексик бирликлар билан қўлланилади. Амалиётда кўриб чиқилганда, шу нарса намоён бўлдики, интенсификаторлар асосан равиш, феъл ва сифат сўз туркумлари сифатида қўлланилади. Интенсификаторларнинг хусусиятларини ўрганиш мақсадида олимлар томонидан жуда кўп тадқиқотлар ўтказилган. Лекин тадқиқотларнинг асосий қисми кучайтиришнинг фразеологик у

келган. Тил билан бирга ривожланиб кучайиш ўз материализацияси учун ҳар хил усул ва йўналишларни ишлаб чиққан. Лексика даражасида – бу фақатгина махсус, стилистик белгиланган усуллар бўлибгина қолмай, яна субъектив ташқи дунё баҳолари, яъни сўз белгиларидир (жуда яхши – ёмон, жуда кўп - кам); синтаксис даражасида синтактик белгиларнинг символик, аллегорик, ҳис-туйғули ва стилистик ишлатилишидир. Тил ҳиссиёти, яъни экспрессия, инсоннинг эмоционал ҳолатини кўрсатиш учун коммуникативлик усулини тавсия этади. Коммуникативлик усули одамларнинг бир-бири билан мулоқотининг энг қадимий ва энг кўп қўлланиладиган усули бўлиб, ўз ичига 20га яқин калит тушунчаларни олади, ва бу тушунчалар кўп ҳолат ва натижалар ҳаракатига умумий баҳо беради ва бу йўл билан инсон миясида бўлган маълумотларни осонлаштир

давомида гапирувчи мулоқот қиладиган суҳбатдошига фақат тушунарли сўзларни ва тилда мавжуд воситаларни қўллайди. Ўзининг ҳиссиётлари ва тушунчасига таяниб, суҳбатдошнинг тушунчаси ва онгига таъсир қилиш учун тил материаллридан синтагматик қаторлар ясйди ва уларни ўз хоҳишига қараб керакли кучайтирувчи интонациялар билан бойитади. [10,18] Тилнинг луғат бойлигидаги эмоционал маънодаги лексикаларни ажратиш ҳақидаги саволни қўйиб, биз шу хулосага келамизки, эмоционал маънолар худди нейтрал маънолар каби тил ривожланиш жараёнининг табиий ривожланишига дуч келади. Бир қанча вақт олдин нейтрал ҳисобланган сўзлар эмоционал кучайтирувчи сўзлар таркибидан жой олиши мумкин эди ва ҳатто шунингдек эмоционал кучайтирувчи сўзлар бўлса, замонавий тил нуқтаи назаридан нейтрал сўзларга айланиши мумкин. Тил

He is the veriest man. Кейинчалик вақт ўтиши билан “very” сўзининг ўрнига бошқа кучайтирувчи сўзлар ишлатила бошланади. Замонлар ўзгариши билан кучайтирувчи воситалар заҳираси кўпайиб ёки камайиб боради, ва янги интенсификаторлар ўз системтик статусини эгаллаб олгунга қадар интенсификатор-сўзларнинг систематик тузилиши бузилади, ва эски интенсификаторлар ўрнини янги интенсификаторлар эгаллай бошлайди. Масалан, француз тилидан олинган “vrai” сўзи XIII асрга келиб сифатга айланади ва “ҳақиқий, ҳаққоний” маъноларини англатди ва XIV асрга келиб бу сўздан инглиз тилида “very-verily” равиши пайдо бўлади ва аста-секинлик билан –ly суффикси йўқолади. Биринчилардан бўлиб, “very” сифатини интенсификатор сифатида XIV асрда Ж.Чоссер ўз асарларида қўллай бошлайди. Балким, бу интенсификатор аслида адаби

Дарак гапларда “do” сўзини Байрон жуда кўп ишлатган. Кўп ҳолларда “do” функцияси унинг асарларида кучайтирувчи маъно касб этиб, ҳозирги ва ўтган замонлар архаик ясамаларида акс этган. He seized his harp, which he at times could string, And strike, albeit with untaught melody, When deemed he no strange ear was listening: And now his fingers over it he did fling And tuned his farewell in the dim twilight. [Byron, Pilgrimage 1,13] Бу ерда “he did fling” гапида унча кучли бўлмаса ҳам, қандайдир кучайтирувчи ранг бор, айниқса and tuned қаторида келган ўтган замон ноаналитик форма билан таққосланганда, бу нарса яққол кўринади. “do” сўзли кучайтирувчи конструкцияни яна “and now” сўзлари қўллаб- қувватлайди. Ўрта инглиз даврида “to do” ёрдамчи феъл сифатида қўлланила бошлайди. Ёрдамчи феъл функция

II. БОБ ФРАЗЕОЛОГИК БИРЛИКЛАРНИНГ БАДИИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ 2.1. Публицистик услубдаги фразеология Публицистик услуб нутқнинг функционал тури бўлиб, жамиятдаги муносабатларнинг, яъни маданий, спорт, сиёсий ва бошқа муносабатларнинг кенг оламини ўрганади. Бундан ташқари публицистик услуб асосан газета ва сиёсий журналларда ўз аксини топади ва жамият орасида газета, матбуот тили деб ҳам аталади. [10,35] Жамият фикри ва дунёқарашини тасвирловчи ва шакллантирувчи асосий восита бу оммавий ахборот воситалари саналади. Оммавий ахборот воситалари тилни ҳар томонлама, яъни лексик, фразеологик, грамматик, стилистик манбалар ёрдамида бойитади ва тилнинг мураккаблашишига, фикрни чиройли қилиб етказишга ёрдам беради. Публицистик услубга икки асосий функция хос. Бу икки функция яхлитлигича қўлланилиб, информ

учун публицистика адабий тилдан экспрессив маъно касб этувчи ҳамма воситаларни ажратиб олади. Шу икки асосий публицистик функция асосида Д.Э.Розенталь газета тилининг қуйидаги фарқли чизиқларини ажратиб кўрсатди: [16,41-43] - информатив манбаларда қисқа баён, яъни тил воситаларининг тежаб қўлланилиши; - тил воситаларининг ҳар томонлама ўрганилиб, танланиши; -публицистик мақсадда бошқа услубдаги лексиканинг қўлланилиши, сиёсий лексика ва фразеологизмларнинг мавжудлиги; - клише ва шунга ўхшаш нутқ стереотипларининг қўлланилиши; - мавзу ва жанрлар хилма хиллиги ва уларнинг тилда қўлланилиши; -ҳар хил мавзудаги жанрларнинг таққосланиши; -тасвирий воситаларнинг қўлланилиши. Қуйидаги чизиқлар газета публицистикасини ҳар томонлама ёрқин рангларда кўрсатади. Газета кўпчилик ва ҳар хил қизиқишдаги

Шундай қилиб, ўзининг асосий вазифасини бажариш мақсадида, яъни китобхон ва ўқувчиларни қизиқтириш учун сарлавҳа кўзга кўринарли ва эсда қоларли бўлиши лозим. Кўзга кўринарли қилиб кўрсатиш мақсадида муаллифлар асосан фразеологик бирликлардан фойдаланишади. Инглиз тили нуқтаи назаридан сарлавҳа газета услубининг асосий қисми бўлиб, китобхон бу мақолани ўқиш ёки ўқимаслигини белгилайди. Сарлавҳанинг ёзилишига қараб, бу қандай газета эканлиги ҳам маълум бўлади. “The Independent” бу Англиянинг машҳур газеталаридан биридир. Маълумки, бундай газеталар учун мақоланинг маъносидан кўра сарлавҳанинг танланиши муҳимдир. Чунки сарлавҳа бу газетанинг китобхонларга берадиган қизиқишини ҳал қилади. Амалиётда сарлавҳанинг қуйидаги турлари қўлланилади: -Матнга таалуқли бўлмаган сарлавҳалар, яъни берилаёт

Фразеологизм таркибидаги номаълум компонент китобхоннинг фикрини ўзига жалб қилади. Қуйидаги инглиз сарлавҳасига эътибор берамиз: “David Cameron says don’t bash the banks as RBS fat cat is set to scoop, 2,5 million bonus”, – бу сарлавҳа машҳур инглиз газетаси “The Independent” га таалуқлидир. Авваламбор бу ерда “fat cat” ва “to be set to scoop” каби фразеологизмлар қўлланилганлигини таъкидлаб ўтишимиз лозим. Fat cat ибораси “бошлиқ, хўжайин” маъноларини англатади ва қуйидаги сарлавҳада банк бошлиғи Стефен Хэстерга нисбатан қўлланилган. RBS қисқартмаси Royal Bank of Scotland, яъни Шотландия Қироллик Банкини англатади. Бу фразеологизмлар оддий нутқ услубидан олинган фразеологик бирликлар саналади. Сарлавҳа ўқувчига материалнинг қандай эканлигидан хабар берувчи омил саналади. Фразеологизмларн

«A stiff upper lip helped them to build an empire and to survive two world wars, but it seems the English have finally lost their reputation for stifling their emotions»[The Independent, June 22, 2013]. «Vicky Price is keeping a stiff upper lip during her first week in Holloway Prison, according to her brother» [«The Independent», January 25, 2013]. «А stiff upper lip» фразеологик бирлиги “қўрқмаслик, мардона туриб бермоқ, қаттиққўл бўлмоқ” маъноларини англатади. Анъанага кўра, британияликлар қийин пайтларда ҳеч қачон ўз ҳиссиётларини кўрсатишмайди. Ва мана шу маъно юқоридаги иккита сарлавҳада ўз аксини топган. How the Italians are facing up to austerity with a stiff upper lip. “ The Villagers life is terminated, but the killing and the poaching goes on ” [The Independent, December 2

беришга Дойл тайёр эмас эди, шунинг учун у боши берк кўчага кириб қолгандай бўлди. «Even if it is a housing bubble , it can bring benefits. The story is more complex than whether or not we are entering a bubble» [The Independent, September 17, 2013]. « а bubble» - «bubble and squeak» бирикмасининг қисқартирилган шакли бўлиб, “ҳовливиш, тараддуд” маъноларини англатади. And there in the dusk of it he was sitting when they came, full of bubble and squeak. Улар ҳовлиқиб кириб келганда, у қоронғиликда ўтирган эди. «Campbell obviously has tungsten resolve - he gave up all those years ago simply by going cold turkey - so the occasional glass does not necessarily come from a bottle of Chateau Slippery Slope , but I dont think this would work for me» [The Independent, September 11, 2013

their nature and give, at most, the Assad regime a bloody nose» [The Independent, September 12, 2013]. «a bloody nose» - асосан оғзаки нутқда қўлланилиб, “мағлубият, тор мор этмоқ” маъноларини англатади. Health has tried to hold down wages by bashing trade unionists into submission and received a bloody nose. Хит ойликларни музлатиб уларни қўрқитмоқчи бўлди. Аммо ўзи мағлубиятга учради. «Im in favour of anything that keeps the world of Harry Potter alive and well» [The Independent, September 12, 2013]. «in favour of (smb/smth)» - 1) “ҳимоя, бировни ёки бирор нарсани ҳимоя қилмоқ, бировни қўллаб қувватламоқ, бировнинг фойдасига” маъноларини англатади. The present rules may be revised by each congress, provided that two- thirds of delegates present are in favour of such revision. 2/3

to inject a bit of new life and relevancy into a dated and stuffy institution» [«The Independent», June 4, 2013]. «to sit on the shelf = to be on the shelf «- (of smb ) бирикмаси тилда кўп ҳолатларда қўлланилади ва “ишлардан четлаштирилмоқ” маъносини англатади. to lay (put) on the shelf - 1) (smb ) бировни ҳисобдан чиқариб ташламоқ, четлаштирмоқ ; 2) ( smth ) бирор нарсани ташлаб юбормоқ, кераксиз нарса. He arrived at a Peace Conference which had laid all his Fourteen Points on the shelf. Президент Вильсон Парижга қайтиб келди ….. Тинчлик конференцияси у вақтда ҳамма 14 пунктдаги вазифаларни кўриб чиқиб, кераксизга чиқариб бўлишган эди. «I always thought that frantic gum-chewing was a sigh of controlled violence, for you have to be a bully, a nasty piece of work , an obsessive, deluded

Агар бизнинг давлатимиз “Умумий бозор”га қўшилса, у ҳолда ташқи сиёсатни ривожлантириш учун керак бўладиган озодлик бўлмайди ва унинг қўллари боғлиқ бўлади . «These spending cuts go to the heart of what sort of society we want to be» [«The Independent», May 28, 2013]. «to the heart of = at the heart of» - бирикмаси икки шаклда ҳам ишлатилади ва ўзбек тилида “бирор нарсанинг асосида бўлмоқ” маъносини англатади. And yet these questions … are at the heart of all domestic problems of Britain … with which both conferences sought in vain to grapple. Ва бу ҳамма масалалар … Англия ички муаммоларининг асосини ташкил этади ... ва бу ҳар иккала йиғилишди ҳам кўриб чиқилди, лекин ҳеч қандай ўзгариш бўлмади. «Western military intervention has not, therefore, been averted and is still a probable sc

Журналистлар, ёзувчилар ва шоирлар томонидан ўзгартирилган фразеологизмларни алоҳида окказионал фразеологик неологизмлар қаторига киритиш мумкин. Чунки бундай фразеологик бирликлар ҳозирги пайтда кенг қўлланиладиган турғун бирикмалар қаторига киради. Худди лексик неологизмлар каби, фразеологик неологизмлар ҳам гапда тропларга яқин туриб, экспрессив вазифани бажаради: Камтарлик ва тўғрисўзлик ҳаммага ярашади. Ҳозирги кунда жуда ҳам машҳур иборалардан бири бу “Басман суди” фразеологик ибораси бўлиб, “олдиндан белгиланган суд” маъносини англатади. Бу фразеологизм оғзаки нутққа яқиндагина кириб келди ва “виждонсиз, нооқилона” маънони билдиради. ОАВларида бу ибора ҳозирги кунда жуда кўп қўлланиладиган иборалар қаторига киритилади. “Кассацион шикоят” фразеологик бирикмаси ҳам бизнинг нутқимизга

медицина журнали”, ”The Lancet” саналади. Шунинг учун ҳам ҳозирги кунда кундалик ҳаётимизда учрайдиган фразеологик неологизмларнинг кўпчилиги шу соҳа билан боғлиқдир. Масалан: 1. Hold the wire - «тармоқда бўлмоқ» ёки «тармоқда бўлиб тур» маъноларини англатади. Чунки « wire » сўзи инглиз тилида телефон коммуникациялари соҳасидан олинган бўлиб, “телеграф тармоғи” маъносини англатади. Бу иборани қўллаган одам, суҳбатлашаётган суҳбатдошидан бир нафас кутиб туриши лозимлигини билдиради. («Haaretz» Wednesday, June 15, 2012). 2. Garbage in, garbage out (сўзма сўз таржима қилинганда «ичкари ва ташқи қисми тўла ахлат» маъносини билдиради). Бу ибора компьютер тилида компьютер системасига нисбатан қўлланилади. Бирор нарса нотўғри йўлга қўйилган бўлса, натижаси ҳам худди шундай бўлади. («Nature» Tue

бирликларда сиёсатга нисбатан бўлган қизиқиш ва муносабат акс эттирилган. Масалан, 1. A political football – сиёсий ўйинлар. Сўзма сўз таржима қилинганда бу бирикма “сиёсий футбол” маъносини англатади. Шу нарса қизиқки, сиёсатчилар ўртасидаги муносабатларни ткўрсатиш учун айнан футбол сўзи қўлланилади. Чунки фақатгина шу ўйинда майдонда ва майдондан ташқарида ўйин бўлиши мумкин. Бундан ташқари, бу спорт ва сиёсат ўртасидаги боғлиқликни ҳам намойиш этади. 2. A dark horse – тўқ рангли от. Бу фразеологик бирикма асосан нуқтаи назари бунчалик аниқ ва равшан бўлмаган сиёсат арбобига нисбатан қўлланилади. Ўзбек тилида бу бирикманинг эквиваленти сифатида “қоронғи хона” ибораси қўлланилади ва аниқ равшан бўлмаган ҳолатларни акс эттиради. Ўрганилиши мўлжалланган яна бир соҳалардан бири бу уруш, қ

ўзимизнинг бубк бобокалонимиз, медицина соҳасига катта ҳисса қўшган Абу Али ибн Синонинг номини эслатиб ўтишимиз лозим. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилотининг берган маълумотларига кўра, Британия тиббиёти унинг ривожланганлик борасида европа бўйича 15 ўринда бўлса, дунёда бўлса 18 ўринда туради. Ҳозирги кунда тиббий соҳанинг ривожланиши, инновацион технологияларнинг шиддат билан кириб келиши Буюк Британия тиббиётини янада юқори поғоналарга чиқаришга туртки бўлмоқда. Шунинг учун ҳам бу соҳага оид фразеолгик бирликлар нутқда кенг қўлланилади. 1) Catch a cold – шамолламоқ, касал бўлмоқ. Бу бирикма инглиз тилида кўп қўлланиладиган биркмалардан бири бўлиб, бетоб инсонга нисбатан қўлланилади. 2) Just what the doctor ordered – врач ёзиб берган, доктор маслаҳат берган; бунинг сўзма сўз таржимаси экви

беллашувларда буюк Британиянинг барча давлатлари, яъни Англия, Шотландия, Уэльс ва Шимолий Ирландия алоҳида тарзда ўйин олиб боришади. Лекин Олимпия ўйинларида бу тўрт давлат бирлашиб, Буюк Британия учун беллашув олиб боришади. Ҳаттоки лондон Олимпия ўйинларини уч марта ўтказиб берган давлат саналади. Шунинг учун ҳам бу давлатнинг тилида бир тнеча турғун бирикмалар мавжудки, улар оғзаки нутқда қўлланилади. Масалан, Foul play – сўзма сўз таржима қилинганда, “ғирром ўйин” маъносини англатади. Албатта, бу бирикма ғироомлик қилиб ўйнайдиган жамоаларга нисбатан қўлланилган. Шунинг учун ҳам бу бирикма асосан футбол ва волейбол ўйинлари давомида қўлланиладиган турғун бирикма саналади. No sweat – бу бирикма сўзма сўз таржима қилинганда “чарчамасдан, терламасдан ўйнаш” маъноларини англатади. Маълум

Хулоса Ҳар бир халқнинг фразеологик сўз бойлиги тарихда, ҳаётда, халқнинг моддий ва маънавий ҳаётида намоён бўлади. Фразеологик бирликларнинг ўзига хос миллий ва маданий жиҳати асосан икки тилнинг бир бири билан қиёсланишида ўз аксини топади. Бизнинг тадқиқотимизда икки буюк тил, яъни инглиз ва ўзбек тилларининг фразеологик бирикмалари, уларнинг қўлланилиши мукаммал ўрганилди. Сўзма сўз таржима қилинмасдан, маъно жиҳатидан тушуниб етиш мумкин бўлган бирикмалар ва турғун бирликлар ёрдамида тилнинг эстетик томони очиб кўрсатилади. Худди ҳар хил ранглар ёрмадида кўрсатилгани каби, ибора ва фразеологтк бирликлар, тилнинг информацион томонлари ҳиссий интуитив тавсифлар ёрдамида бойитилади. Бизлар томондан ўтказилган инглиз ва ўзбек фразеологик бирликларининг қиёсий таҳлили улар ўртасидаги ўхша

Инглиз ва ўзбек даврий нашрларида фразеологик бирликлар тез тез учраб туради. Улар тилнинг образли чиқиши ва ранг баранг бўлишига ёрдам беради. Публицистикада фразеологизмларнинг журналистлар томонидан қўлланилганлигини таҳлил қилганимизда, шунга амин бўлдикки, улар тилда ва материалларда ўзларининг қуйидаги хусусиятларига эга: 1) бир ёки бир неча компонентнинг алмаштирилиши; 2) фразеологизмларнинг сиёсий ижтимоий соҳада қўлланилиши; 3) фразеологизмларни публицистика тили билан солиштириб, шу соҳага оид ибора ва турғун бирикмалар ўрдамида етказиш; 4) жанрлар тематикасининг кўп қирралилиги. Инглиз тили фразеологиясида қўлланиладиган фразеологик бирликлар кўпчиликни ташкил этишини ва улар ўзига хос бадиий хусусиятларга эга эканлигини биз ўтказган тадқиқотимиз орқали билиб олдик. Фразеологик

инглиз ва Америка адабиёти намояндаларининг асарларидан олинган мисоллар ва асосан публицистикада қўлланилган мисоллар билан бойитилди. Мисолларнинг асосий қисми Буюк Британияда чоп этиладиган газета ва журналлардан олинган.Бу таҳлилни ўтказганимиздан кейин шу нарсага амин бўлдикки, бундай фразеологик бирликлар инглиз тили фразеологик қурилмасида катта роль ўйнайди. Тадқиқотимизни ўтказиш жараёнида кириш қисмида олдимизга қўйилган талабни ҳар томонлама ўрганишга ҳаракат қилик. Мавзунинг долзарблигини, мақсад ва вазифаларини ҳар томонлама очиб кўрсатишга ҳаракат қилдик. Иш вазифалари эса қуйидагилардан иборат эди: 1.Инглиз тилидаги фразелогик бирликларнинг ўзбек тилидаги эквивалентлари билан таққосланиши; 2. Фразеологик бирликларнинг бадиий таҳлили ва семантикасини кўриб, ўрганиб чиқиш; 3.

Бу нуқтаи назар орқали ўрганилган фразеологик бирликларда ҳамма стилистик қатламларга мос фразеологик бирликлар мавжудлиги ҳам ўрганилди. Бундан ташқари биз таҳлил қилган фразеологик бирликларнинг асосий қисми инсон характери, унинг ички ва ташқи дунёсини очиб таҳлил қилувчи фразеосемантик гуруҳга мансуб фразеологик бирликлардир. Уларда эмоционал-экспрессив бўёқ, ишлатилишнинг стилистик хусусиятлари мавжуд бўлиб, улар тилнинг маданий хусусиятларини очиб беради ва бу бирликларда миллий бўёқ, ўрганилаётган тилнинг ёрқинлиги ва ҳис-ҳаяжони аниқ ва равон акс эттирилган. Фразеологик бирликлар семантикасини ўрганиш фразеология даражасида изоморфизмларни аниқлашга оид кўплаб қўлланмаларни ўрганишга туртки бўлди.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати. 1. 1. Ислом Каримов. "Юксак маънавият -йенгилмас куч". Тошкент "Маънавият" бет .305-327 2. Каримов И.А. Баркамол авлод Ўзбекистан тараққиётининг пойдевори. Т., 2001 3. Алехина А.И. Фразеологическая единица и сло во. - Минск, 1991. - 235с. 4. Алефиренко, Н. Ф. Фразеология в свете современных лингвистических парадигм : монография. М.: Эллипс, 2008. –С.45-47 5 . Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. Л.: ЛГУ, 1963. – 208с. 6. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. Л.: ЛГУ, 1989. – 245с. 7. Аракин В. Д. Сравнительная типология английского и русского языков. Л.: Просвещение, 1979. - 205с. 8. Арнольд И. В. Лексикология современного английского языка. – М.: Изд-во литературы на иностранных языках, 1959. – 352с. 9. Балли Ш. Французская с

– 150 с. 16. Вакуров В.Н. Фразеологический каламбур в современной публицистике. // Русская речь, 1994, №6. -340 с. 17. Валгина Н.С., Розенталь Д.Э., Фомина М.И. Современный русский язык, под ред. Н.С. Валгиной, - М.: Учебник для вузов, изд. 6-е, доп. и перераб. Логос, 2006. -С. 317-319 18. Виноградов В.В. Об основных типах фразеологических единиц в русском языке // Виноградов В.В. Лексикология и лексикография, Избр. Тр. - М.: Наука, 1986. -С. 256 19. Виноградов В. В. Русский язык. (Грамматическое учение о слове) 2- ое изд. – М.:ВШ, 1972, - 614с. 20. Гак В. Г. К типологии лингвистических номинаций // языковая номинация: /Общие вопросы/. – М., 1977. -С. 230 – 234 21. Гальперин И.Р. Стилистика английского языка. Учебник, 3-е изд. - М.: Высшая школа, 1981 г. - 361 c . 22. Гвоздарев Ю.А. Совре

30. Копыленко М.М., Попова З.Д. Очерки по общей фразеологии: проблемы, методы, опыты. Воронеж. Изд-во Воронежского университета, 1990. -С. 459. 31. Крикунов Ю.А. Сила газетного слова. Алма-Ата: Казахстан, 1980. - C . 23-24 32. Кумачева Т.Н. Фразеологические сочетания как часть словарного состава. «Иностранные языки в школе». - М.: 1953. –С.35-38 33. Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. 3-е изд., стереотип. - М.: Русский язык, 2001. -680 с. 34. Кунин А. В. Английская фразеология. – М.: ВШ, 1970. – 344с. 35. Кунин А. В. Фразеология современного английского языка. М.: Международные отношения, 1972. -287с. 36. Кунин А. В. Курс фразеологии современного английского языка. Учебник для студентов институтов и факультетов иностранных языков. – 2- ое изд., перер. / А. В. Кунин. – М.: Вы

44. Ройзензон Л. И., Авалиани Ю. Ю. современные аспекты изучения фразеологии // Проблемы фразеологии и задачи её изучения в высшей и средней школе. – Вологда, 1967. –С. 60 – 64 45. Розенталь Д.Э., Голуб И.Б., Теленкова М.А. Современный русский язык, 8-е изд. - М.: Айрис - пресс, 2006. -302с. 46. Сазонова И.К. Лексика и фразеология современного русского литературного языка. - М.: Русский язык, 1996. -270 с. 47. Смирницкий А. И. Лексикология английского языка. М., 1956. -С. 5, 208 – 210 48. Смирницкий А. И. Синтаксис английского языка. М., 1957. -С. 53 49. Соссюр Ф. Труды по языкознанию / Ф. Соссюр. – М.: Прогресс, 1977. – 695 с. 50. Степанова М. Д., Чернышева И. И. Лексикология современного немецкого языка. М.: Высшая школа, 1986. -280 с. 51.Телия В.Н. Метафора как модель смысла произведени

1. Большой англо - русский словарь. Под об щим руководством И. Р. Гальперина. М.: СЭ. 1972. 1 – 822с., 2 – 863с. 2. Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. / О.С. Ахманова. 2 – ое изд. – М., 1969. – 607с. 3. АРФС. – Кунин А. В. Англо – русский фразеологический словарь. – М.: Русский язык, 1984. – 944с. 4. Литвинов П.П. Англо-русский фразеологический словарь с тематической классификацией. - М.: Яхонт, 2000. -689 с. 5 . Collins V. H. Third Book of English Idioms. / V. H. Collins. – London: Longman, 1960. – 205p. 6. Oxford Dictionary of Current English. – Oxford: University Press, 4 th edition, 2006. – 1081p. 7. Longman Dictionary of English Idioms.L., 1981. -1045 р .

Купить