Hozirgi zamon rivojlanayotgan mamlakatlari iqtisodiyotining yuqori sifatda o’sishiga ta’sir etuvchi omillar - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	1.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Hozirgi zamon rivojlanayotgan mamlakatlari iqtisodiyotining yuqori sifatda o’sishiga ta’sir etuvchi omillar

Купить

Hozirgi zamon rivojlanayotgan mamlakatlari
iqtisodiyotining yuqori sifatda o’sishiga ta’sir
etuvchi omillar
KIRISH.
I BOB. RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR IQTISODIYOTINING
RIVOJLANISHIDAGI XUSUSIYATLAR.
1.1. Rivojlanayotgan mamlakatlarning hududiy masalalari.
1.2. Osiyo va Afrikadagi rivojlanayotgan davlatlarning bozor iqtisodiyotidagi o’rni.
1.3. Rivojlanayotgan davlatlarning jahon iqtisodiyotidagi o’rni.
II BOB. RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR IQTISODIYOTIGA TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR
2.1. Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga tabiiy resurs va siyosiy omillarning
ta’siri.
2.2. Ijtimoiy – iqtisodiy omillar.
2.3. Rivojlanayotgan mamlakatlar xalqaro savdo munosabatlar tizimida.
XULOSA.
1

KIRISH.
Mavzuvning dolzarbligi: Bugungi kunda rivojlanayotgan mamlakatlarning
iqtisodiy o‘sishi dunyo iqtisodiyotining barqarorligi va o‘sishiga muhim hissa
qo‘shadi. Bu mamlakatlar iqtisodiyotining tez va sifatli o‘sishiga ta’sir etuvchi
omillarni chuqur tushunish, ularning zamonaviy global iqtisodiy tizimda to‘laqonli
ishtirok etishini ta’minlash uchun zarurdir. Ushbu kirish qismi rivojlanayotgan
mamlakatlarda iqtisodiyotning sifatli o‘sishini rag‘batlantiruvchi asosiy omillarni
muhokama qiladi.
1. Iqtisodiy siyosat va boshqaruv : Barqaror va samarali iqtisodiy siyosatlar, shu
jumladan soliq siyosati, sarmoyaviy muhitni yaxshilash va korporativ boshqaruv
standartlarini kuchaytirish, rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy o‘sishiga katta
ta’sir ko‘rsatadi.
2. Xalqaro savdo va investitsiyalar : Global savdo tizimiga integratsiyalashish va
chet el investitsiyalarini jalb etish, mahsulotlar va xizmatlarning raqobatbardoshligini
oshirish orqali iqtisodiyotni diversifikatsiyalash va yuqori sifatli iqtisodiy o‘sishni
qo‘llab-quvvatlaydi.
3. Ta’lim va kasbiy tayyorgarlik : Yaxshi ta’lim tizimi va kasbiy malaka oshirish
dasturlari, ishchi kuchi sifatini yaxshilash orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishga
yordam beradi.
4. Infrastruktura rivoji : Transport, aloqa, energetika va boshqa muhim
infrastruktura loyihalariga sarmoya kiritish, iqtisodiy faoliyat uchun zarur sharoitlarni
yaratib, ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish samaradorligini oshiradi.
5. Ijtimoiy barqarorlik va institutsional rivojlanish : Ijtimoiy barqarorlik va kuchli
institutsional tuzilmalar, korruptsiyaga qarshi kurashish va huquqiy muhitni
yaxshilash orqali ishbilarmonlik muhitini mustahkamlaydi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun yuqori sifatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, bu
omillarni integratsiyalash va ularga moslashishni talab etadi, bu esa ularga global
2

iqtisodiyotda o‘z o‘rnini mustahkamlash va xalqaro miqyosda raqobatbardosh bo‘lish
imkonini beradi.
Kurs ishining maqsadi: Hozirgi zamon rivojlanayotgan mamlakatlari
iqtisodiyotining yuqori sifatda o’sishiga ta’sir etuvchi omillarni o’rganish.
Rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotining rivojlanishidagi xususiyatlar bilan
tanishish.
Kurs ishining vazifasi: Mintaqaviy integratsiya va uning rivojlanayotgan
davlatlarga ta’siri; Rivojlanayotgan mamlakatlarning hududiy masalalari;
Rivojlanayotgan davlatlarning jahon iqtisodiyotidagi o’rnini aniqlash.
Kurs ishining obekti: Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti va unga
ta’sir qiluvchi omillar.
Kurs ishining predmeti: Rivojlanayotgan mamlakatlar xalqaro savdo
munosabatlar tizimidagi o’rni. Rivojlanayotgan mamlakatlarni rivojlantirish va
o’sishini ta’minlash.
Kurs ishining tarkibi: Kirish, ikkita bo’lim, oltita bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar va ilovalardan iborat.
3

I BOB. RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR IQTISODIYOTINING
RIVOJLANISHIDAGI XUSUSIYATLAR.
1.1. Rivojlanayotgan mamlakatlarning hududiy masalalari.
Mamlakatlar hududiy masalalari bilan bog'liq turli muammolarga duch kelishi
mumkin. Bu muammolar o'zaro sodiqdan kelib chiqish, suveren so'z va moliyaviy
qismlarni aniqlash, aniq vaqtinchalik holda taqsimlash, etnik, din va tili bo'yicha
farqlash, suverenlikni tan bo'lib qabul qilish, va boshqa kabi masalalarni qabul qilish.
Bu masalalar har bir mamlakatda o'ziga xos sharoitlarga, tarixiy, madaniy, siyosiy va
geografik muhitga bog'liq bo'ladi. Yaxshi ko'rib foydalanish tajribalar bilan, davlatlar
o'rtasida hududiy masalalarni hal qilish uchun sog'liqni saqlash, ommaviy
maslahatlashish, xavfsizlik muzokaralar olib borish, va qonun bilan tartibga solish
zarur bo'ladi. Bundan, hukumat va hokimiyat idoralari o'z faoliyatini kengaytirish,
xalqaro tashkilotlar (masalan, Birlashma, Respublika Taraqqiyot Banki, va boshqalar)
bilan hamkorlik qilish, va global mintaqaviy tashkilotlar (masalan, BMT, Yevropa
Ittifoqi, vaqtincha xususiy holda Xitoy). 1
Rivojlanayotgan mamlakatlarda hududiy
masalalar turli sabablarga ko ra yuzaga kelishi mumkin va bu masalalar iqtisodiy,ʻ
ijtimoiy, siyosiy va ekologik omillarga bog liq bo lishi mumkin. Quyida ba'zi
ʻ ʻ
umumiy hududiy masalalar va ularning sabablari haqida ma'lumot beraman:
1. Chegaralar va hududiy nizolar : Ko plab rivojlanayotgan mamlakatlar
ʻ
o zlarining chegaralari va hududlari ustida qo shni mamlakatlar bilan nizolarga ega.
ʻ ʻ
Bu nizolar tarixiy kelib chiqishga ega bo lishi mumkin, masalan, mustamlakachilik
ʻ
davrida chizilgan sun'iy chegaralar sababli yuzaga kelgan. Chegaralar va hududiy
nizolar, ayniqsa, sobiq mustamlakachilik tarixiga ega mamlakatlarda tez-tez uchraydi.
Misol uchun, Afrikada ko'plab davlatlar mustamlaka davrida belgilangan sun'iy
1
https://lib.samtuit.uz/uploads/files/61a1f6c5a6b422.90676116.pdf
4

chegaralarni meros qilib olganlar, bu esa turli etnik va madaniy guruhlarni bir davlat
ichida majburan birlashtirgan. Bunday chegaralar odatda yer resurslari, suv manbalari
yoki strategik ahamiyatga ega hududlar atrofida nizolarni keltirib chiqaradi.
Xalqaro Aralashuv : Ba'zi hollarda xalqaro miqyosdagi aralashuvlar ham
mavjud, masalan, chet el sarmoyalari yoki siyosiy bosim, bu esa hududiy nizolarni
yanada murakkablashtirishi mumkin. Xalqaro tashkilotlar va kuchli davlatlar o'z
manfaatlarini ilgari surish uchun hududiy nizolarga aralashishi mumkin.
Urbanizatsiya va shaharlashtirish : Tezkor urbanizatsiya rivojlanayotgan
mamlakatlarda ko p uchraydigan hodisa bo lib, bu shaharlarda infrastrukturani, uy-ʻ ʻ
joylarni, ta'lim va sog liqni saqlash xizmatlarini ta'minlashda katta qiyinchiliklarni
ʻ
yuzaga keltiradi. Shaharlarga ko chib keluvchilar ko pincha yashash uchun qulay
ʻ ʻ
sharoitlarni topa olmay, noqulay va gigiyenasiz sharoitlarda yashashga majbur
bo lishadi.
ʻ
Ijtimoiy Muammolar : Shaharlashtirish bilan bog'liq ijtimoiy muammolar
orasida qashshoqlik, uy-joy tanqisligi, jinoyatchilik darajasining oshishi va ijtimoiy
izolyatsiya kabi muammolar mavjud. Shaharlarda yashovchi aholining katta qismi
ishsizlik va kam daromad tufayli ijtimoiy va iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keladi.
Qishloq hududlarining rivojlanmaganligi : Qishloq joylarda yashovchi
aholining ko pchiligi qishloq xo jaligi bilan shug ullanadi va ko pincha zamonaviy
ʻ ʻ ʻ ʻ
infratuzilma, ta'lim va sog liqni saqlash xizmatlaridan mahrum. Bu hududiy
ʻ
tengsizlikni kuchaytiradi va iqtisodiy o sish imkoniyatlarini cheklaydi.
ʻ Qishloq
hududlar ko'pincha kam rivojlangan bo'lib, bu yerlarda yashovchi aholi iqtisodiy va
ijtimoiy imkoniyatlardan cheklangan. Qishloq joylardagi asosiy faoliyat qishloq
xo'jaligi bo'lib, u ko'pincha eskirgan texnologiyalar va cheklangan resurslar bilan
amalga oshiriladi. Bunday hududlarda ta'lim va sog'liqni saqlash xizmatlarining sifati
ham past bo'ladi, bu esa katta demografik va iqtisodiy farqlarni keltirib chiqaradi. 2
2
https://lib.samtuit.uz/uploads/files/61a1f6c5a6b422.90676116.pdf
5

Migratsiya: Qishloqdan shaharga ko'chish qishloq joylarda mehnat kuchining
kamayishiga olib keladi, bu esa qishloq xo'jaligining pasayishiga va mahalliy
iqtisodiyotning susayishiga sabab bo'ladi. Bu, o'z navbatida, qishloq joylardagi
ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotni yanada kechiktiradi.
Ta'lim va Sog'liqni Saqlash: Qishloq hududlarida ta'lim va sog'liqni saqlash
tizimlarining sifati ko'pincha past. Bu, aholining savodxonlik darajasining pastligiga
va umumiy salomatlik holatining yomonligiga olib keladi, bu esa umumiy iqtisodiy
va ijtimoiy rivojlanishga to'sqinlik qiladi.
Ekologik muammolar : Rivojlanayotgan mamlakatlarda ekologik
muammolar, jumladan suv tanqisligi, tuproq eroziyasi, o rmonlarning kesilishi vaʻ
ifloslanish kabi masalalar keng tarqalgan. Bu muammolar aholi turmush tarziga va
qishloq xo jaligiga salbiy ta'sir ko rsatadi.
ʻ ʻ
Iqtisodiy tengsizliklar : Hududiy iqtisodiy farqlar ham rivojlanayotgan
mamlakatlarda keng tarqalgan muammo hisoblanadi. Ba'zi hududlar boshqalarga
qaraganda ko proq sarmoya va rivojlanish imkoniyatlariga ega bo lib, bu iqtisodiy va
ʻ ʻ
ijtimoiy tengsizliklarni kuchaytiradi.
Bu kabi masalalar har bir mamlakatning o ziga xos sharoitlari va tarixiy kontekstiga
ʻ
bog liq bo lib, ularni hal etish uchun ko p qirrali yondashuv talab etiladi.
ʻ ʻ ʻ
Import va eksport faqat qabul qiluvchi mamlakatlarda mavjud bo'lmagan
tovarlarni jo'natish yoki qabul qilishga, yuqori raqobatbardoshlik indeksini yoki tijorat
innovatsiyalarini yaratishga yoki oddiygina iqtisodiy munosabatlarni yaxshilashga
asoslanadi. Ularning ma'nosini tushunish uchun avvalo ular nima ekanligini, qanday
ishlashini va qanday xususiyatlarini bilishingiz kerak. Bu har qanday mahsulot yoki
xizmatni u joylashgan mamlakat hududida qonuniy sotish uchun ichki tashish sifatida
aniqlanadi. sotib olingan. 3
Import o'sha mamlakatda mavjud bo'lgan mahsulot turlarini
diversifikatsiya qiladi, chunki u mintaqada muntazam ishlab chiqarilmaydigan
tovarlarni olish mumkin, bu esa mahalliy kompaniyalarni import modellaridan
3
https://lib.samtuit.uz/uploads/files/61a1f6c5a6b422.90676116.pdf
6

foydalanishga undaydi va shu bilan savdo va sanoat zonasida raqobatni kuchaytiradi. .
bir xil. Import turlari va ularning xarakteristikalari - Muntazam olib kirish eng oddiy
hisoblanadi, bu chet el tovarlarining mamlakat ichida sotishga qabul qilinishini
bildiradi, bojxona tartib-taomilidan qonuniy o'tgandan so'ng ular o'zlarining tijorat
sikli tugaguniga qadar uning hududida qoladi va erkin foydalanish imkoniyatiga ega
bo'ladi.
Bojsiz import. U bojxona cheklovlari bo'lishi mumkin yoki bo'lmasligi mumkin
bo'lgan shartnoma yoki kelishuv orqali olib kelinadi. Uning eng muhim xususiyatlari
shundaki, u boshqa narsalar qatorida amalga oshiriladigan shartnomalar asosida
amalga oshiriladigan xorijiy tovarlarga ega. portlarda Ular tartibga solish
cheklovlaridan foydalanadilar va mahsulot cheklovlariga duchor bo'lishlari mumkin.
Qayta import qilish uchun javobgarlik. Texnik yoki tijoriy jihatdan nosoz bo'lishi
mumkin bo'lgan tovarlar qaytarib yuborilganda, yuk tashish kompaniyalari qoplanadi
va ular qayta jo'natilganda qo'shimcha tarif dasturi xarajatlarini oladi. U erkin
muomaladagi tovar ekanligi, u kelgan hududga yana kirib borishi , oldingi eksport va
ushbu ekspeditsiya natijasida qo‘shilgan atributlarga ega bo‘lishi kabilar. Eksport
nima? Bu mamlakat o'zining ishlab chiqarilgan va ishlab chiqarilgan mahsulotlarini
ularni sotib olishdan manfaatdor bo'lgan boshqa mintaqalarga sotishdan manfaatdor
bo'lganda yuzaga keladi, bu yangi xorijiy valyutani sotib olish orqali eksponensial
iqtisodiy foyda keltiradi. Bu ularni sotadigan mamlakatlarga katta foyda keltiradi,
agar ular o'zlari taqdim etayotgan yoki sotmoqchi bo'lgan tovarlar yoki xizmatlarni
etkazib berishni osonlashtiradigan savdo shartnomalari mavjud bo'lsa. 4
Rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon iqtisodiyotidagi o‘rni ularning
iqtisodiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. 2013 yilda rivojlanayotgan
mamlakatlar ulushiga jahon yalpi milliy mahsulotining 48,0 foizi va 38,8 foizi to‘g‘ri
keldi.jahon eksportining % . 21-asr boshiga kelib jahon iqtisodiyoti rivojlanishining
muhim xususiyati rivojlanayotgan mamlakatlar va iqtisodiyoti o tish davridagiʻ
4
https://lib.samtuit.uz/uploads/files/61a1f6c5a6b422.90676116.pdf
7

mamlakatlarning barqaror rivojlanishi hisoblanadi. XVF ma'lumotlariga ko'ra, agar
1990-yillarda bu mamlakatlar yalpi ichki mahsulotining o'rtacha yillik qo'shimcha
o'sish sur'ati 3,2% ni tashkil etgan bo'lsa, 2000-2002 yillarda Lotin Amerikasining
yirik mamlakatlari Turkiyadagi moliyaviy voqealar, siyosiy qiyinchiliklarga qaramay,
bu ko'rsatkich o'rtacha darajada 4,8% ni tashkil etdi. 2008-yilda boshlangan jahon
moliyaviy-iqtisodiy inqirozigacha bu mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish sur’atlari 7,4
foizga yetdi va rivojlangan mamlakatlarga nisbatan qariyb uch barobarga oshdi. Jahon
moliyaviy-iqtisodiy inqiroziga qarshi kurashish bo‘yicha amalga oshirilgan dastur va
chora-tadbirlar natijasida 2010-yilda rivojlangan mamlakatlarda yalpi ichki mahsulot
hajmi o‘rtacha 3,1 foizga, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 7,5 foizga o‘sdi. Jahon
moliyaviy-iqtisodiy inqirozining ikkinchi to'lqini - "suveren qarz inqirozi" ta'siri
ostida ushbu guruh mamlakatlarida iqtisodiy o'sish sur'ati sekinlashmoqda va 0,5%
dan 4,7% gacha pasaymoqda.
1.2. Osiyo va Afrikadagi rivojlanayotgan davlatlarning bozor iqtisodiyotidagi
o’rni.
Afrikadagi rivojlanayotgan davlatlar o'rtasida bozor iqtisodiyoti ko'plab
taraqqiy etmoqda. Bu davlatlarning o'ziga xos xususiyatlari va modeli bo'yicha farq
qiladi, lekin ko'pgina o'zgarishlar sodirgach, o'rtacha ravshan iqtisodiy o'sish
kuzatilmoqda. Bazi iqtisodiyotida ekologik resurslar, energiya, va to'shaklar kabi
zamonaviy sohalarda muhim o'rin egallaydi. Misol uchun, Kenya, Gana, va Ruanda
ekologik turizm uchun kuchli rivojlanayotgan hududlar. Bu, turizmning tabiiy
manzaralari, yovvoyi hayvonlari va qadimiy madaniyati bilan tan olinishi tufayli
kuchaygan sari dasturlarga asoslanadi. 5
Boshqa mamlakatlarda esa, madaniy, sanoat
yoki sanoat sohalarini himoya qilish uchun. Energetika kuchli davlatlar, masalan,
Efiopiya va Yevropedagi Osiyo mamlakatlari, energiya ta'minotini olish uchun katta
proyektlarni amalga oshirishganlar. Bu proyektlar esa, elektr energiyasini o'stirish,
5
https://lib.samtuit.uz/uploads/files/61a1f6c5a6b422.90676116.pdf
8

elektrlashtirish va energiya istiqbollari uchun modernizatsiya kabi sohalarda ishlab
chiqarishni o'z ichiga oladi.
1.2.1 – rasm. Osiyo davlatlari.
Yana bir qancha davlatlar esa, qishloq xo'jaligi va ko'chmas mulk
iqtisodiyotiga e'tibor beradi. Bu mamlakatlarda, qishloq xo'jaligi yuqori darajada
o'rganilgan va qurilishi qurilgan. Ko'p joylarda, bu, mahalliy oziq-ovqat
mahsulotlarini vaqtincha band qilish (mobilizatsiya) va eksportni etkazib berishning
bir qismi sifatida ko'rsatiladi. Yana bir qisimda, telekommunikatsiya, ma'lumot
texnologiyalari va innovatsiya sohasi rivojlanayotgan boshqa bir sohani rivojlantirish.
Bu, Efiopiya, Kenya, va Nigeria kabi mamlakatlarda ko'proq vujudga keladi.
Ma'lumot texnologiyalari yordam beradi, umumiy iqtisodiy o'sishga olib keladi va o'
yengillik bilan yordam beradi. 6
Umuman olganda, Afrikadagi rivojlanayotgan
mamlakatlar o'rtasida bozor iqtisodiyoti ko'plab sohalarda rivojlanmoqda. Bunday
holda o'zgargan holda, ega bo'lsa umumiy o'sha qo'yishga va imkoniyatlarga ko'ra
6
https://lib.samtuit.uz/uploads/files/61a1f6c5a6b422.90676116.pdf
9

foydalanish uchun imkoniyatlar. Osiyo va Afrikadagi rivojlanayotgan davlatlarning
bozor iqtisodiyotidagi o'rni haqida to'liq ma'lumot berishda, bu mamlakatlarning
xilma-xilligi va iqtisodiy dinamikalarining murakkabligini hisobga olish zarur. Bu
mintaqalardagi davlatlar, iqtisodiy rivojlanish darajasi, sanoatlashuv, urbanizatsiya va
global savdo tizimiga integratsiyalashuv jihatidan katta farqlarga ega. Quyida Osiyo
va Afrika davlatlarining bozor iqtisodiyotidagi o'rnini tushunishga yordam beradigan
asosiy jihatlarni ko'rib chiqamiz.
Osiyodagi Rivojlanayotgan Mamlakatlar
1. Iqtisodiy O'sish va Diversifikatsiya
 Xitoy va Hindiston kabi davlatlar Osiyo iqtisodiyotining yuqori o'sish sur'atlari
bilan tanilgan. Bu davlatlar iqtisodiyotlarini diversifikatsiya qilishga, yuqori
texnologiyali sanoatlarni rivojlantirishga va xizmatlar sektorini kengaytirishga katta
e'tibor berishmoqda.
 Kichikroq iqtisodiyotlar, masalan, Vetnam , Bangladesh va Filippin , ham global
ishlab chiqarish zanjirida muhim o'rinlarni egallab, ayniqsa tekstil va elektronika
sohalarida muvaffaqiyatlarga erishmoqdalar.
2. Global Savdo
 Osiyo rivojlanayotgan mamlakatlari, ayniqsa Janubiy-Sharqiy Osiyoda, ASEAN
(Janubiy-Sharqiy Osiyo Millatlar Assotsiatsiyasi) orqali savdo va iqtisodiy
hamkorlikni mustahkamlashga intilmoqda. Bu mintaqaviy integratsiya ularning global
savdodagi raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi. 7
3. Investitsiyalar va Infrastruktura
Ko'pgina Osiyo davlatlari, xususan Xitoy ning "Bir Makon, Bir Yo'l" tashabbusi kabi,
katta infrastruktura loyihalariga sarmoya kiritish orqali mintaqaviy va global iqtisodiy
aloqalarni kuchaytirmoqda.
7
https://lib.samtuit.uz/uploads/files/61a1f6c5a6b422.90676116.pdf
10

Afrikadagi Rivojlanayotgan Mamlakatlar
1. Iqtisodiy O'sish va Rivojlanish
 Afrikadagi ko'pgina rivojlanayotgan davlatlar, masalan, Nigeriya , Kenya va Misr ,
neft va tabiiy gaz kabi energetika resurslaridan tashqari, qishloq xo'jaligi va xizmatlar
sektorini rivojlantirishga harakat qilmoqdalar.
 Efiopiya kabi mamlakatlar ishlab chiqarish va sanoatlashuvga e'tibor qaratmoqda,
bu esa ularni "Afrikaning ishlab chiqarish markazi" sifatida belgilab bermoqda.
2. Mintaqaviy Savdo va Iqtisodiy Integratsiya
 Afrika Ittifoqi (AU) va yangi tashkil etilgan Afrika Erkin Savdo Hududi
(AfCFTA) kabi tashkilotlar orqali Afrika davlatlari o'rtasida savdo va iqtisodiy
integratsiya harakatlari kuchaytirilmoqda. Bu tashabbuslar Afrikadagi savdo
to'siqlarini kamaytirish va qit'a iqtisodiyotlarini global savdo tizimiga yanada
integratsiyalash uchun mo'ljallangan. 8
1.3. Rivojlanayotgan davlatlarning jahon iqtisodiyotidagi o’rni.
Rivojlanayotgan davlatlar jahon iqtisodiyotida ahamiyatli o'rin egallaydi. Bu
davlatlarning iqtisodiy iqtisodiy rivojlanishiga yo'l qo'yilishi, xalqaro bozorda
qo'llanilishi, ishlab chiqarish qobiliyati va yo'nalishi bo'yicha jahon iqtisodiyotiga ega
bo'lishi mumkin. Bu davlatlarning iqtisodiy tizimini rivojlantirish, daromad
investitsiyalarni jalb qilish, iqtisodiy va iqtisodiy faoliyatni yaxshilash, daromadlarni
optimallashtirish, innovatsiyalarni o'zgartirish, ishlab chiqarish resurslarini
rivojlantirishni amalga oshirish. Ayni, ular o'zlarining odamlarning qobiliyatlarini
yaxshilash, korruptsiyaga qarshi kurashish, investitsiyalar uchun investitsiyalar. Bu
8
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/jahon-
ho-jaligida-rivojlangan-mamlakatlar-iqtisodiyoti&prev=search&pto=aue
11

rivojlanayotgan mamlakatlar boshqa mamlakatlarga ega bo'lgan iqtisodiy
ko'rsatkichlar o'zlarining o'rniga keladilar.
1.3.1 – rasm. Rivojlanayotgan davlatlar.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon xo‘jaligidagi o‘rni ularning iqtisodiy
rivojlanishida m uhim ahamiyat kasb etadi. Rivojlanayotgan m am lakatlar hissasiga
2013-yilda jahon yalpi milliy m ahsulotir ing 56,4 foizi, jahon eksportining 38,8 foizi
to ‘g‘ri keldi. 9
Rivojlanayotgan m am lakatlarda barqaror rivojlanish tendensiyasining
istiqbolda saqlanib qolishi quyidagi sabablar bilan belgilanadi: - budjet taqchilligining
yuqori emasligi; - boshqariladigan davlat qarzi; - barqaror bank tizimi; - past siklik
ishsizlik darajasi; - barqaror iqtisodiy o ‘sish sur’atlari. Rivojlanayotgan
mamlakatlarda kambag‘allik muammosi. Jahon iqtisod iyotidagi dolzarb m uam m
olardan biri - bu rivojlanayotgan mamlakatlardagi kam bag‘allik muammosidir. Jahon
banki aholi tarkibida kambag‘allikni aniqlash uchun uy xo‘jalildarida aholi jon
boshiga to‘g‘ri keluvchi darom adlar va xarajatlar ko‘rsatkichidan foydalanadi. Aholi
9
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/jahon-
ho-jaligida-rivojlangan-mamlakatlar-iqtisodiyoti&prev=search&pto=aue
12

xarajatlarida: - insonning oziq-ovqatga bo‘lgan minim al ehtiyojlari; - yashash m inim
um iga mos keluvchi tovarlar va xizm atlar uchun xarajatlar. Jahon iqtisodiyot fani va
amaliyotida aholi tarkibida kam bag‘allikni aniqlashning m utlaq, nisbiy va subyektiv
usullari mavjud. Mutlaq kambag‘alik darajasiga muayyan m utlaq m inim um dan past
daromadga ega b o ig an uy xo‘jaliklari va individlar kiritiladi. Nisbiy kam -
bag‘allikka esa darom adi jam iyatda shakllangan standart iste’molga yetmaydigan uy
xo‘jaliklari va individlar kiritiladi. Subyektiv kam bag ‘allik ko'rsatkichi esa aholining
o‘z moddiy holatini baholashlari natijasidir. Mutlaq ko‘rsatkich kam bag'allikni
aniqlashning iqtisodiy, qolganlari esa kompleks yondashuviga taalluqlidir. Mutlaq
kambag‘allikni aniqlashda Jahon banki tom onidan taklif qilingan qator mezonlardan
foydalaniladi. Jahon amaliyotida keng tarqalgan ko‘rsatkichlardan biri — bu kishi
boshiga bir kunlik da rom ad yoki xarajat 1,25 dollardan (xarid qobiliyati bo'yicha)
oshmaydigan m utlaq kambag‘allik tushunchasidir (2008-yilgacha 1 dollar). Mazkur
ko‘rsatkich m utlaq kambag‘allik darajasining chegarasi hisoblanadi va hozirda
dunyoda 1,4 mlrd kishi ushbu chegarada yashamoqda21. Bundan tashqari xalqaro
iqtisodiy tashkilotlar to m onidan aholi tarkibida kambag‘allikni aniqlashda kunlik
daromadi 2.0 va 2,5 dollargacha b o ‘lgan ko‘rsatkichlardan ham foydalaniladi.
Tahlillar ko‘rsatishicha, past daromadli m am lakatlarda aholining 83,2 foizi bir
kunlik daromadi 2,5 dollargacha b o ig a n kambag‘allik darajasidan past darajada
yashaydi. 10
Ushbu ko'rsatkich Afrika va Osiyoning ba’zi m am lakatlarida 85,0 %dan
past emas (Mali (87,2), Nigeriya (86,3), Liberiya (97,0), Madagaskar (95,4),
Bangladesh (8 6 ,2 ))4 Rivojlanayotgan m am lakatlarda kam bag‘allikni kamaytirish
y o ilari quyidagilardan iborat: - barqaror iqtisodiy o'sishni ta ’minlash; - ishlab
chiqarish hajmining ortishi va ish haqining o ‘sishi; - yangi ish joylarini ochish va
bandlikning o ‘sishi; - aholi darom adlari taqsimlanishi notekisligining kamayishi; - ta
’lim va sogiiqni saqlash tizimlarining rivojlanishi; - inflatsiyaning barqarorlashuvi.
10
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/jahon-
ho-jaligida-rivojlangan-mamlakatlar-iqtisodiyoti&prev=search&pto=aue
13

Yuqorida qayd etilgan kambag‘allikni kamaytirish yollarini muvafaqqiyatli amalga
oshirgan Braziliya, Hindiston va Xitoyda kambag‘allik chegarasidan past darajada
yashayotgan aholi ulushi keskin pasaydi. Jum ladan, Braziliyada ushbu ko‘rsatkich
1990-yilda jam i aholining 17,2 %ini tashkil etgani holda 2009-yilga kelib 6.1
%gacha, Hindistonda 1983-2010-yillarda 49,4 %dan 32,7 %gacha, Xitoyda esa 1990-
2008-yillarda 60,2 %dan 13,1 %gacha qisqardi23. Shunga qaram asdan,
rivojlanayotgan m am lakatlam ing iqtisodiy jihatdan rivojlanishlari har bir
mamlakatdagi ichki holat va hukum atlam ing olib borayotgan iqtisodiy siyosatlariga
bog‘liq.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon iqtisodiyotidagi mavqei ularning
iqtisodiy rivojlanishida katta ahamiyatga ega. 2013 yilda rivojlanayotgan mamlakatlar
ulushiga jahon yalpi milliy mahsulotining 48,0 foizi va 38,8 foizi to‘g‘ri keldi.jahon
eksportining % . 21-asr boshiga kelib jahon iqtisodiyoti rivojlanishining muhim
xususiyati rivojlanayotgan mamlakatlar va iqtisodiyoti o tish davridagiʻ
mamlakatlarning barqaror rivojlanishi hisoblanadi. XVF ma’lumotlariga ko‘ra, agar
1990-yillarda bu mamlakatlar yalpi ichki mahsulotining o‘rtacha yillik qo‘shimcha
o‘sish sur’ati 3,2 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2000-2002 yillarda Lotin Amerikasi
davlatlari moliyaviy, siyosiy qiyinchiliklarga qaramay bu ko'rsatkich o'rtacha 4,8% ni
tashkil etdi. 11
2008-yilda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozigacha bu
mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish sur’atlari 7,4 foizga yetdi va rivojlangan
mamlakatlarga nisbatan qariyb uch barobarga oshdi. Jahon moliyaviy-iqtisodiy
inqiroziga qarshi kurashish amalga oshirilgan dastur va chora-tadbirlar natijasi 2010-
yilda rivojlangan mamlakatlarda yalpi ichki mahsulot hajmi o‘rtacha 3,1 foizga,
rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 7,5 foizga o‘sdi. Jahon moliyaviy-iqtisodiy
inqirozining ikkinchi to'lqini - "suveren qarz inqirozi" ta'siri ostida ushbu guruh
mamlakatlarida iqtisodiy o'sish sur'ati sekinlashmoqda va 0,5% dan 4,7% gacha
11
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/iqtisodiyot/jahon-
ho-jaligida-rivojlangan-mamlakatlar-iqtisodiyoti&prev=search&pto=aue
14

pasaymoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlarning YaIM o'sish sur'atlari o'tgan yilga
nisbatan foizda (jadval asosida ko'ramiz), XVF ekspertlarining fikriga ko'ra, ushbu
guruh mamlakatlarida iqtisodiy o'sish sur'atlaridagi farqlar saqlanib qolmoqda.
Rivojlanayotgan mamlakatlar barqaror iqtisodiy o'sishga erishar ekan, bu
mamlakatlarning jahon iqtisodiyotidagi roli ortib bormoqda agar bir qism to'g'ri
bo'lsa, 2009-2013 yillarda bu ko'rsatkich uchdan ikki qismini tashkil etdi. Umuman
olganda, rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon savdosi va to'g'ridan-to'g'ri
investitsiyalardagi ulushi barqaror o'sish tendentsiyasiga ega. Rivojlanayotgan
mamlakatlarning jahon iqtisodiyotidagi rolining ortib borishi uzoq muddatli
tendentsiyaga ega.
Mamlakatimizda foydali qazilma konlarini baholashning asosiy usullari
daromadga yondashuv usullari, asosan potentsial daromadlarni kapitallashtirish yoki
pul oqimini diskontlash hisoblanadi. Qolgan usullar daromad usulidan foydalangan
holda olingan konning qiymatini, shuningdek, tabiiy muhitga etkazilgan zararni
qoplash bilan bog'liq xarajatlarni aniqlashda qo'llaniladigan hisoblangan
ko'rsatkichlarni olish, tog'-kon mulkining qiymatini aniqlash uchun ishlatiladi.
Xarajatlarga yondashuv usullari ko'paytirish xarajatlarini va binolar, inshootlar,
jihozlarni almashtirish xarajatlarini aniqlash, shuningdek, konni ishlatish jarayonida
yo'qolgan yoki shikastlangan tabiiy resurslarni va atrof-muhitga etkazilgan zararni
baholash uchun ishlatiladi. Amaldagi mineral xomashyo va asbob-uskunalar narxini
olishda qiyosiy yondashuv usullari qo'llaniladi. 12
Yer qa'rining fuqarolik aylanmasi
rivojlangan xorijda (masalan, AQShda) qiyosiy yondashuv usullari juda keng
qo'llaniladi. Yer qa'rini baholash bo'yicha mavjud uslubiy ko'rsatmalar uchta
yondashuvdan foydalangan holda amalga oshirilishi tavsiya etiladi. Usulni tanlash
baholash maqsadlari, depozitni bilish darajasi va boshqa bir qator omillar bilan
belgilanadi. Bundan tashqari, on turli bosqichlar konni qidirish va baholashdan
foydalanish mumkin turli usullar taxminlar. Mamlakatimizda foydali qazilmalarni
12
amalga oshirilgan dastur va chora-tadbirlar natijasi
15

iqtisodiy baholashga ilmiy yondashuv 1930-yillarning oxirlarida shakllana boshladi.
Muammoni shakllantirish va yer osti boyliklarini iqtisodiy baholashning uslubiy
asoslarini yaratish nomlar bilan bog'liq. O'sha yillarda ishlab chiqilgan
metodologiyaga ko'ra, konlarni iqtisodiy baholash deganda foydali qazilmaning narxi,
konni ishga tushirish qiymati va ta'sir ko'lamidan kelib chiqqan holda aniqlangan
zaxiralarni pul bilan baholash tushuniladi. zaxiralardan foydalanish natijasida olingan.
Mineral xom ashyoning iqtisodiy yoki tannarxini baholash uchun konlarni iqtisodiy
baholashning vaqtinchalik standart metodologiyasi qo'llanilgan. Foydali qazilma
konlarini iqtisodiy baholash deganda ma'lum bir konning zaxiralaridan olingan
mahsulotlar qiymati bilan konni o'zlashtirishning butun davri davomida uni ishlab
chiqarish uchun umumiy operatsion va kapital xarajatlar o'rtasidagi vaqt omilini
hisobga olgan holda tushuniladi. Foydali qazilma konlarini baholashga bunday
yondashuv hozirgi kungacha saqlanib qolgan va xomashyoni qazib olish va sotish
bozor sharoitlariga moslashtirilgan holda foydali qazilma konlarining qiymatini
aniqlashda foydalanish mumkin.
Rivojlanayotgan davlatlar qatoriga dunyoning ko plab davlatlari kiradi. Dunyoʻ
aholisining yarmidan ko'pi rivojlanayotgan mamlakatlarda yashasa-da, YaIMning % i
ishlab chiqariladi. Bu mamlakatlarning rivojlanayotgan mamlakatlar deb atalishi ko‘p
jihatdan rivojlangan davlatlardan ortda qolishi bilan izohlanadi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiy darajasi va turmush darajasi bo'yicha
rivojlangan mamlakatlardan ancha orqada qolmoqda. Yalpi ichki mahsulot hajmi,
aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning kamayishi, yalpi ichki mahsulotning
tarmoq tarkibi, inson taraqqiyoti indeksi, eksport kontsentratsiyasi va boshqa bir qator
iqtisodiy va hayotiy ko‘rsatkichlar rivojlanayotgan mamlakatlarga xos xususiyatdir. 13
Dunyoning aksariyat davlatlari rivojlanayotganining sababi nima? Buning
asosiy sababi shundaki, bu mamlakatlar bozor iqtisodiyotiga o‘tishni boshqa
mamlakatlarga nisbatan kechroq boshlagan. Bu esa ushbu mamlakatlarda bozor
13
https://cyberleninka.ru/article/n/harakteristiki-razvivayuschihsya-stran
16

institutlari, mulkchilik va huquq shakllari, tadbirkorlik, daromad va intellektual
mehnatning sust rivojlanishiga olib keldi. Bu sohalardagi sustkashliklar iqtisodiy-
ijtimoiy muammolarning o‘z vaqtida hal etilmasligini bildiradi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning xususiyatlaridan biri ularning iqtisodiy va
geografik joylashuvi bilan bog'liq. Iqtisodiy-geografik joylashuvi, birinchi navbatda,
rivojlangan mamlakatlarga yaqinligi bilan bog'liq. O'sish tendentsiyasi ichki omillarga
emas, balki tashqi omillarga bog'liq. Rivojlangan davlatlar texnologiya, kapital va
biznes ko'nikmalarining bir qismini rivojlanayotgan mamlakatlarga o'tkazadilar.
Xususan, ishlab chiqarish texnologiyalari, litsenziyalar va investitsiyalar tobora
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Boshqa davlatga ko'chib o'tish orqali ular yangi ish
o'rinlari, ishlab chiqarish va ish tajribasiga ega bo'lishadi. O'z navbatida, bu harakat
rivojlanayotgan mamlakatlarning rivojlangan davlatlarga qaramligini oshiradi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar kapitali va
texnologiyasiga tayanadi. Natijada rivojlangan davlatlar jahon iqtisodiyotining
markaziga aylanib, rivojlanayotgan mamlakatlarga iqtisodiy, siyosiy, moliyaviy va
texnologik vositalar orqali ta’sir ko‘rsatadi. Bu ta'sir qanchalik yuqori bo'lsa,
mamlakatlarning rivojlanish darajasi shunchalik yuqori bo'ladi. Masalan, Hindiston va
Braziliya kabi davlatlar yarim periferik mamlakatlarga aylandi. Tashqi iqtisodiy ta'siri
kam bo'lgan mamlakatlar jahon iqtisodiyotining chekka qismida qolishda davom
etmoqda. 14
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotining yana bir ko'rsatkichi bu
iqtisodiyotlarning xalqaro mehnat taqsimotidagi ishtiroki darajasidir. Bu mamlakatlar
katta miqdordagi tashqi qarzga ega, xorijiy ko'p millatli kompaniyalarga qaram bo'lib,
iqtisodiyoti asosan qazib olish qishloq xo'jaligiga ixtisoslashgan. Rivojlanayotgan
mamlakatlarning yana bir ko'rsatkichi aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning past
darajada pasayishi hisoblanadi. Masalan, Lixtenshteynda bu ko‘rsatkich 121 100
dollar, Lyuksemburgda 81 800 dollar, Liberiyada 500 dollar, Zimbabveda 400 dollar
14
https://cyberleninka.ru/article/n/harakteristiki-razvivayuschihsya-stran
17

va Kongoda 300 dollarni tashkil etadi. Biroq, rivojlanayotgan mamlakatlar orasida
GPI yuqori bo'lgan davlatlar ham bor. Ular asosan neft eksport qiluvchi va
rivojlangan turizm mamlakatlariga tegishli. Masalan, Qatarda bu ko‘rsatkich 145 300
dollar, Bermudada 69 900 dollar, Quvaytda 51 700 dollarni tashkil etadi. Biroq, bu
mamlakatlarning iqtisodiyoti faqat bir yo'nalishga qaraganligi xarakterlidir.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda zamonaviy sanoat bilan bir qatorda qadimgi
hunarmandchilik ham rivojlandi. O rta Osiyo mamlakatlari Hindiston, Pokiston,ʻ
Xitoyda ko p miqdorda qo l mehnatini talab qiladigan qadimiy san at muhim o rin
ʻ ʻ ʼ ʻ
tutadi. Davlat bandlikni yaxshilash uchun qadimiy san atni qo llab-quvvatlaydi.
ʼ ʻ 15

II BOB. RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR IQTISODIYOTIGA
TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
2.1. Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga tabiiy resurs va siyosiy
omillarning ta’siri.
15
https://cyberleninka.ru/article/n/harakteristiki-razvivayuschihsya-stran
18

Rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotiga ta’sir etuvchi asosiy omillar quyidagilardan
iborat:
1. Xalqaro savdo : Rivojlanayotgan davlatlar ko'pincha xom ashyo
eksportiga bog'liq bo'ladi, va bu ularning iqtisodiyoti xalqaro bozor narxlari va savdo
siyosatlariga juda sezgir qiladi. Xalqaro savdo kelishuvlari va proteksionist siyosatlar
ularning eksport daromadlariga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin.
2. Sarmoya kiritish : Tashqi va ichki sarmoyalar rivojlanayotgan davlatlar
iqtisodiyotining o'sishiga asosiy yordam beradi. Xorijiy investitsiyalar yangi
texnologiyalar, ish o'rinlari yaratish va infratuzilmani rivojlantirishga yordam beradi.
3. Texnologik rivojlanish : Texnologiyalarning joriy etilishi va yangilanishi
rivojlanayotgan davlatlarning ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va xalqaro
raqobatbardoshligini kuchaytiradi. Biroq, texnologik o'zgarishlar ham xavfsizlik va
ish o'rinlari yo'qotilishiga olib kelishi mumkin.
4. Demografik o'zgarishlar : Rivojlanayotgan davlatlarning ko'pchiligida tez
aholi o'sishi iqtisodiyotga turli yo'llar bilan ta’sir qiladi. Yosh aholi ishchi kuchi bo'lib
xizmat qilishi mumkin, lekin ta'lim va sog'liqni saqlash kabi ijtimoiy xizmatlarga
bo'lgan talabni ham oshiradi.
5. Iqtisodiy siyosatlar : Iqtisodiy siyosatlar, jumladan soliq siyosati,
inflyatsiya nazorati, va pul-kredit siyosati iqtisodiy barqarorlik va investitsiya
muhitini belgilaydi. Notinch siyosiy vaziyat va korrupsiya investitsiyalarni qo'rqitishi
va iqtisodiy o'sishni sekinlashtirishi mumkin. 16
6. Atrof-muhit va tabiiy resurslar : Rivojlanayotgan davlatlar ko'pincha
tabiiy resurslarga boy bo'ladi, lekin resurslarni boshqarish va atrof-muhitni muhofaza
qilish ularning uzoq muddatli iqtisodiy barqarorligiga ta'sir qiladi. Tabiiy ofatlar va
iqlim o'zgarishi bu davlatlarga kuchli ta'sir qilishi mumkin.
7. Sog'liqni saqlash va ta'lim : Sog'liqni saqlash va ta'lim tizimlarining sifati
aholining ishlash qobiliyati va iqtisodiyotning raqobatbardoshligiga to'g'ridan-to'g'ri
16
https://wne.fa.ru/jour/article/view/44?locale=ru_RU
19

ta'sir ko'rsatadi. Yaxshi sog'liq va yuqori malakali ishchi kuchi iqtisodiy o'sishni
rag'batlantiradi. Bu omillar rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotiga kompleks ta’sir
ko'rsatib, ularning kelajakdagi yo'nalishini belgilaydi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga tabiiy resurslar va siyosiy
omillarning ta'siri juda katta. Quyidagi ma'lumotlar bu omillarning ta'sirini ko'rsatadi:
Tabiiy Resurslar
1. Neft va Gaz : Neft va gaz kabi qimmatbaho tabiiy resurslar ko'p rivojlanayotgan
mamlakatlarning iqtisodiyoti uchun katta maqsad hisoblanadi. Ular mamlakatlar
uchun qimmatbaho valyuta hisoblanadi va xarajatlarni to'ldirishga yordam beradi. Bu
resurslar mamlakatlar o'rtasidagi savdo hamkorliklarini ham kuchaytiradi va siyosiy
chalashtirishlarga sabab bo'lishi mumkin.
2. Mineral Resurslar : Boshqa mineral resurslar ham, masalan, shisha, moli, uran
va boshqalar, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muhimdir. Ular sanoat sektorining
rivojlanishi, eksportni oshirish va valyuta daromadini kuchaytirishda katta ahamiyatga
ega.
3. Suvi : Suvi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun katta ehtiyot qilinishi kerak
bo'lgan bir boshqa asosiy resursdir. Suvning to'g'ri boshqarilishi va iqtisodiyotning
turli sohalarida ishlatilishi mamlakatlar uchun muhimdir. 17
Rivojlanayotgan mamlakatlardagi tabiiy resurslar iqtisodiyotning muhim
tarkibiy qismi bo'lib, ularning rivojlanishi va global iqtisodiyotdagi o'rni uchun katta
ahamiyatga ega. Bunday mamlakatlar turli xil tabiiy resurslar bo'yicha boy bo'lishi
mumkin, bular orasida quyidagilar eng muhimi hisoblanadi:
1. Energiya resurslari : Neft, gaz va ko'mir kabi fosil yoqilg'ilar ko'plab
rivojlanayotgan mamlakatlarda keng tarqalgan. Misol uchun, Saudiya Arabistoni va
Rossiya neft, Gazag'iston neft va uran, Nigeriya esa neft va tabiiy gaz zaxiralariga
ega.
17
https://wne.fa.ru/jour/article/view/44?locale=ru_RU
20

2. Mineral resurslar : Oltin, kumush, mis, temir javhari va boshqa qimmatbaho va
rangli metallar. Janubiy Afrika oltin va platina guruhlari metallari, Zambia mis, va
Peru oltin va kumushga boy.
3. Qishloq xo'jaligi resurslari : Tropical va subtropical iqlimlar qishloq xo'jaligi
mahsulotlarining xilma-xilligini ta'minlaydi. Braziliya kofe va soya, Hindiston choy
va paxta, va Meksika vanil va limon kabi mahsulotlar bilan mashhur.
4. O'rmon resurslari : Yog'och va boshqa o'rmon mahsulotlari. Braziliya
Amazonkasining tropik o'rmonlari, Kongo Basinining tropik o'rmonlari kabi joylarda
keng tarqalgan.
5. Suvi resurslari : Daryolar, ko'llar va suv osti manbalarining boyliklari ham
muhimdir, ular baliqchilik va suv quvvati uchun asosiy resurslardir.
6. Biodiversitet : Rivojlanayotgan mamlakatlarning ko'plari, ayniqsa tropik
mamlakatlar, o'simlik va hayvonot dunyosining boy xilma-xilligi bilan ajralib turadi.
Biodiversitet nafaqat ekologik jihatdan, balki dorivor o'simliklar va turizm uchun ham
katta ahamiyatga ega. 18
Bu resurslar rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga turli yo'llar bilan
ta’sir qiladi, masalan:
 Iqtisodiy o'sish va daromad : Tabiiy resurslar eksporti orqali yuqori daromad
olish imkoniyati mavjud.
 Sarmoya jalb qilish : Tabiiy resurslarga sarmoya kiritish, shu jumladan xalqaro
investorlar tomonidan.
 Ish bilan ta'minlash : Tabiiy resurslarni qazib olish va qayta ishlash sohalarida
ish o'rinlari yaratiladi.
Shu bilan birga, bu resurslardan samarali foydalanish va ulardan kelib
chiqadigan daromadlarni adolatli taqsimlash muhimdir, aks holda "resurslar la’nati"
kabi iqtisodiy muammolarga olib kelishi mumkin.
18
https://renessans-edu.uz/files/books/2023-10-17-06-04-55_7a53999fdb0a5f03ac9d0eeda4c0bd87.pdf
21

Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotida tabiiy resurslar va siyosiy omillar muhim
rol o'ynaydi. Bu ikki omil ularning iqtisodiy rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatadi va
ba'zan rivojlanishning asosiy yo'nalishlarini belgilab beradi. Quyida bu ikkala
omilning ta'sirini batafsilroq ko'rib chiqamiz:
Tabiiy Resurslarning Ta’siri
1. Iqtisodiy O'sishning Dvigateli : Tabiiy resurslarga boy mamlakatlar, masalan,
Nigeriya (neft) va Zambiya (mis), o'z resurslaridan kelib chiqadigan eksport
daromadlari orqali iqtisodiy o'sishga erishishlari mumkin. Bu resurslar eksport
qilinadi va ulardan tushgan daromadlar mamlakat iqtisodiyotining turli sohalarini
rivojlantirish uchun ishlatilishi mumkin.
2. "Dutch Disease" va Iqtisodiy Monokultura : Tabiiy resurslarga bo'lgan haddan
tashqari tayanish ba'zan "Dutch Disease" deb ataluvchi holatni keltirib chiqarishi
mumkin, bu yerda mamlakatning boshqa ishlab chiqarish sohalarini rivojlantirish
e'tiborsiz qoladi. Bu, o'z navbatida, iqtisodiyotni xom ashyo narxlarining global
o'zgarishlariga juda sezgir qiladi.
3. Ekologik Zarar : Ko'p hollarda tabiiy resurslarni qazib olish atrof-muhitga zarar
keltiradi, bu esa kelajakda qishloq xo'jaligi, suv ta'minoti va boshqa muhim sohalar
uchun jiddiy muammolarni yuzaga keltirishi mumkin. 19
Siyosiy Omillarning Ta’siri
1. Siyosiy Barqarorlik : Siyosiy barqarorlik iqtisodiy rivojlanish uchun juda
muhimdir. Siyosiy notinchlik va tartibsizliklar iqtisodiy faoliyatga salbiy ta'sir
ko'rsatadi, investitsiyalarni kamaytiradi va iqtisodiy o'sishni sekinlashtiradi. Masalan,
Afrikadagi davlatlar orasida siyosiy notinchliklar ko'pincha iqtisodiy faoliyatni
to'xtatib qo'yadi.
2. Korrupsiya va Institutsional Kuchsizlik : Korrupsiya va institutsional kuchsizlik
rivojlanayotgan mamlakatlarda keng tarqalgan muammolardan biridir. Bu omillar
resurslarni samarali taqsimlashni cheklaydi va iqtisodiyotning umumiy
19
https://renessans-edu.uz/files/books/2023-10-17-06-04-55_7a53999fdb0a5f03ac9d0eeda4c0bd87.pdf
22

samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Misol uchun, korrupsiya tufayli resurslardan
keladigan daromadlar kichik bir guruhning qo'liga to'planib qolishi mumkin, bu esa
keng jamoatchilik manfaatlariga zid.
3. Siyosiy Qarorlar va Iqtisodiy Siyosat : Siyosiy qarorlar, jumladan soliq siyosati,
investitsiya siyosati va xorijiy savdo siyosati kabi omillar ham iqtisodiy faoliyatga
ta'sir qiladi. Bu siyosatlar iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishi yoki to'sqinlik qilishi
mumkin. Misol uchun, iqtisodiy ochiqligi rag'batlantiruvchi siyosatlar xorijiy
investitsiyalarni jalb qiladi va mahalliy korxonalar uchun yangi bozorlarni tashkil
qiladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda siyosiy omillar iqtisodiyotning rivojlanishi va
barqarorligi uchun muhim ahamiyatga ega. Siyosiy omillar turli darajada iqtisodiy
faoliyatga ta’sir qiladi va bu ta’sirlar quyidagi asosiy yo'nalishlarda namoyon bo'ladi:
Siyosiy Barqarorlik. Iqtisodiy Barqarorlik va O'sish: Siyosiy barqarorlik iqtisodiy
o'sish va rivojlanish uchun zarur bo'lgan muhitni yaratadi. Barqaror siyosiy tizimlar
investorlarga ishonch bag'ishlaydi va mamlakatga ko'proq xorijiy investitsiyalarni jalb
etadi. Siyosiy notinchliklar esa, aksincha, iqtisodiy faoliyatni to'xtatib, sarmoyalar va
kapitalning qochishiga sabab bo'ladi. 20
Siyosiy Qarorlar va Iqtisodiy Siyosatlar. Iqtisodiyotni Tartibga Solish: Siyosiy
qarorlar iqtisodiyotning qanday tartibga solinishini belgilaydi, jumladan soliq siyosati,
investitsiya qonunlari, va savdo siyosati kabi. Siyosiy rahbarlar tomonidan qabul
qilingan strategik qarorlar mamlakatning iqtisodiy yo'nalishini aniq belgilaydi va
uning global iqtisodiyotdagi o'rnini mustahkamlashi yoki zaiflashtirishi mumkin.
Korrupsiya va Boshqaruv Sifati. Korrupsiya: Korrupsiya — rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun jiddiy muammo bo'lib, u iqtisodiy resurslarni samarasiz
ishlatilishiga, adolatsiz raqobatga va umumiy iqtisodiy ineffektivlikka olib keladi.
Korrupsiya darajasi yuqori bo'lgan mamlakatlarda investitsiyalar va taraqqiyot
sekinlashadi. Boshqaruv Sifati: Yuqori sifatli boshqaruv tizimi shaffoflik va
20

23

hisobdorlikni ta'minlaydi, bu esa ichki va tashqi investorlar uchun qulay muhit
yaratadi. Boshqaruvdagi kamchiliklar va shaffof bo'lmagan amaliyotlar iqtisodiy
o'sishni to'sqinlaydi. Demokratik Jarayonlar. Qonun Ustuvorligi va Huquqiy Tizim:
Qonun ustuvorligi va mustahkam huquqiy tizimlar iqtisodiy faoliyatni tartibga soladi
va fuqarolarning huquqlarini himoya qiladi. Bu omillar mamlakat ichida va
tashqarisida biznes muhitiga ishonch yaratishda muhim rol o'ynaydi. Fuqarolik
Jamiyati va Siyosiy Faollashuv: Fuqarolik jamiyati va siyosiy faollashuv mamlakat
iqtisodiyotida muhim o'zgarishlarni yuzaga keltirishi mumkin, chunki bu jarayonlar
hukumatlarni ko'proq hisobdor bo'lishga va adolatli siyosat yuritishga majbur qiladi.
2.2. Ijtimoiy – iqtisodiy omillar.
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy
munosabatlar tizimining rivojlanishining muhim jihatlaridan biri, sobiq mustamlaka
va qaram davlatlarning roli va ahamiyati. . hududlar iqtisodiy jihatdan o'sib
bormoqda. Bu davlatlar ilgari jahon iqtisodiyotida rivojlanayotgan yoki ozod qilingan
davlatlar, “uchinchi dunyo mamlakatlari”, “janubiy” mamlakatlar yoki “chekka”
davlatlar deb atalgan bo‘lsa, hozir odatda rivojlanayotgan mamlakatlar deb yuritiladi.
Bu mamlakatlarning iqtisodiy xilma-xildir. Ularning hududida 3,2 milliardga
yaqin odam yashaydi. Bu mamlakatlarda juda murakkab ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va
madaniy jarayonlar kechmoqda. 21
Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlarda 20-asrning 60-
yillaridan boshlab erkinlikka erishgan mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi ortib
bormoqda. 1950 yilga kelib, ularning eng rivojlanganlari rivojlanayotgan
mamlakatlarning (54 mamlakat) "o'rtacha" darajasidan 2,4 baravar yuqori edi. 50-
yillarning o'rtalaridan boshlab bu ko'nikmalarning rivojlanish darajasidagi farq
sezilarli darajada oshdi. 22
1990-yillarga kelib, rivojlanayotgan mamlakatlarning
birinchi guruhida (19 ta davlat) aholi jon boshiga to g ri keladigan “mos keladiganʻ ʻ
21
https://wne.fa.ru/jour/article/view/44?locale=ru_RU
22
https://wne.fa.ru/jour/article/view/44?locale=ru_RU
24

o rtacha daromad” o rtacha ko rsatkichdan 2,9 barobar, quyi guruhlardagidan esa 12,2ʻ ʻ ʻ
baravar yuqori edi. Rivojlanayotgan mamlakatlarning ushbu guruhlari tarkibida,
shuningdek, rivojlanishning nisbiy darajalarida o'zgarishlar yuz berdi. Bu jarayonlar
natijasida jahon iqtisodiyoti ikkita asosiy mintaqaga tabaqalanib ketdi. Mintaqaning
bir tomonida erkinlikka erishgan rivojlangan davlatlar, jumladan, Fors ko'rfazining bir
qator davlatlari - Qatar, Quvayt, BAA, shuningdek, Osiyo- Tinch okeani mintaqasi va
Lotin Amerikasining yangi sanoatlashgan mamlakatlari. Mintaqaning narigi tomonida
esa butunlay turg'unlashgan iqtisodiy qashshoq mamlakatlar bor. Ushbu turkumga 48
ta davlat kiradi. Ular orasida Afrikaning bir qator davlatlari, jumladan, Mozambik
(aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot yiliga 80 dollar), Efiopiya (100 dollar),
Syerra-Leone (140 dollar), Burundi (180 dollar), Uganda (190 dollar), Chad va
Ruanda (200 dollar) kiradi. kiritilgan. Ushbu guruhga kiritilgan mamlakatlardan
tashqari, guruh ro yxatidan pastroqda joylashgan bir qator Osiyo davlatlari – Nepal
ʻ
(160 dollar), Butan va Vetnam (170 dollar), Myanma va boshqa mamlakatlarni ham
ko rsatishingiz mumkin.
ʻ
Bu hududlarga boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar ham kiradi. Bu, o'z
navbatida, heterojen guruh. A zo davlatlar ko plab ijtimoiy-iqtisodiy ko rsatkichlar
ʼ ʻ ʻ
bo yicha farqlanadi. Bu mamlakatlarning eng rivojlanganlari iqtisodiy jihatdan “yangi
ʻ
sanoatlashgan davlatlar” iqtisodiyotiga yaqinlashmoqda. Xususan, Lotin Amerikasi va
Shimoliy Amerika o'rtasidagi tafovut sezilarli darajada yopiladi. Shimoliy
Amerikaning yalpi milliy mahsuloti Lotin Amerikasidan 4 baravar ko'p (50 yil avval
bu nisbat 10:1 edi). 23
Iqtisodiy rivojlanishdagi bunday farqlarga qaramay, barcha rivojlanayotgan
mamlakatlarga xos bo'lgan umumiy xususiyatlarni aniqlash mumkin, ular
quyidagilardan iborat:
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti ko'p qirrali. Gap shundaki, ishlab
chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi past darajada, sanoat, qishloq xo‘jaligi va
23
https://wne.fa.ru/jour/article/view/44?locale=ru_RU
25

ijtimoiy infratuzilma ortda qolmoqda (birinchi guruh, “yuqori qutb” mamlakatlari
bundan mustasno). Ularning iqtisodiy rivojlanishi dunyo iqtisodiy sistemasiga
bog‘liqligi, kapitalizmning chekka ekanligi va hokazo.
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti ko p bosqichli ijtimoiy-iqtisodiyʻ
tuzilishga asoslanadi. Bir qator mamlakatlarda kapitalistik tuzum bilan bir qatorda
urug‘-feodal va patriarxal munosabatlar hamon mavjud. Hukumat va davlat
korxonalari rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotida muhim rol o'ynaydi. Davlat
sektorining rivojlanish bosqichi kapitalistik biznesni kengaytirish siyosati bilan bir
vaqtda amalga oshiriladi. Natijada davlat kapitalizmi vujudga keladi va rivojlanadi.
Milliy xususiy kapitalistik iqtisodiy tizimning rivojlanishi va shakllanishi
jamg'arish muammolari (ya'ni, pul resurslarining etishmasligi) va jamg'arilgan
mablag'larni sarflash xususiyatlariga bog'liq. Ushbu mablag'lar asosan savdo (ichki va
xorijiy), ko'chmas mulk sotib olish, avtomobillarni ta'mirlash, sug'urta, yoqilg'i quyish
shoxobchalari, taksilar, ya'ni. investitsiya aylanmasi tez bo'lgan tarmoqlar.
Jahon xo'jaligida erkinlikka erishgan rivojlanayotgan mamlakatlarning
aksariyatida vujudga kelgan va rivojlanayotgan kapitalizm periferik xususiyatga ega.
Demak, u sanoati rivojlangan mamlakatlar kapitalizmidan nafaqat rivojlanish darajasi,
balki eng muhimi, moddiy ne’matlarni ishlab chiqarish va taqsimlash usullari modeli
bilan ham tubdan farq qiladi. Kapitalizm markazlari milliy zaminda vujudga keladi va
rivojlanadi, bu yerda jamg'arish organik va o'zaro bog'liq uzluksiz o'sish jarayonida
bo'ladi. Moslashish (taqlid qilish) boylar o'zlariga kerak bo'lgan hamma narsani sotib
olishlari mumkin bo'lgan maxsus bozorlarni yaratish bilan boshlandi. Bunday
sharoitda aholining asosiy qismi qashshoqlikka mahkum bo'lib , ularni bozorlarda
erkin savdo qilish imkoniyatidan mahrum qiladi. 24
Transmilliy korporatsiyalar tomonidan joriy etilayotgan yangi texnologiyalar
odatda zamonaviydir, lekin ularning bozor narxlari juda yuqori, bu esa
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun bir qator muammolarni keltirib chiqaradi.
24
https://wne.fa.ru/jour/article/view/44?locale=ru_RU
26

Jahon iqtisodiyotida ko'pchilik rivojlanayotgan mamlakatlarda o'xshashlik
mavjud, ya'ni qashshoqlik , aholining qoloqligi, yuqori ishsizlik, sanoati rivojlangan
mamlakatlarga katta miqdorda qarz. Rivojlanayotgan mamlakatlarning aksariyati
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish sur'atlari va aholisining turmush darajasi bo'yicha
G'arbiy Evropaning ilg'or sanoat mamlakatlaridan 20-50 marta
orqada.Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga ijtimoiy-iqtisodiy omillarning
ta’siri keng ko‘lamli va murakkab bo‘lib, bu omillar turli darajalarda o‘zaro
ta’sirlanadi. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar, iqtisodiy o‘sish darajasidan tortib aholining
turmush tarziga qadar keng qamrovli ta’sirlarga ega. Quyida rivojlanayotgan
mamlakatlar iqtisodiyotiga ijtimoiy-iqtisodiy omillarning asosiy ta’sirlarini ko‘rib
chiqamiz:
Demografiya va Mehnat Bozori
1. Aholining O‘sishi : Rivojlanayotgan mamlakatlar tez aholi o‘sishi bilan ajralib
turadi. Bu holat mehnat bozorining kengayishiga olib keladi, lekin bir vaqtda ish
o‘rinlari va ijtimoiy xizmatlar, masalan ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlari uchun
qo‘shimcha bosim yaratadi.
2. Yosh Aholi : Ko‘pchilik rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining katta qismi
yoshlar toifasiga kiradi. Bu holat iqtisodiy faolligi yuqori bo‘lgan katta potentsialni
bildiradi, lekin shu bilan birga, yoshlarga sarmoya kiritish va ularga ish o‘rinlari
yaratish zaruratini ham ko‘rsatadi. 25
Ta’lim va Kasbiy Malaka
1. Ta’lim Sifati va Kirish imkoniyati : Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ta’lim
sifatini oshirish va kengroq aholi qatlamiga ta’lim berish imkoniyatlarini kengaytirish
muhimdir. Yaxshi ta’lim tizimi raqobatbardosh, yuqori malakali mehnat kuchini
yetishtirish imkonini beradi.
25
https://wne.fa.ru/jour/article/view/44?locale=ru_RU
27

2. Kasbiy Tayyorgarlik va Mahorat Dasturlari : Iqtisodiyotning turli sektorlarida
zarur bo‘lgan mahoratlarni rivojlantirish uchun kasbiy tayyorgarlik va qayta
tayyorgarlik dasturlariga sarmoya kiritish zarur. Bu ishsizlik darajasini pasaytirishga
va yuqori daromadli ish o‘rinlarini yaratishga yordam beradi.
Iqtisodiy Farovonlik va Qashshoqlik
1. Daromad Taqsimoti : Rivojlanayotgan mamlakatlarda daromad taqsimotidagi
tengsizlik iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Keng
tarqalgan qashshoqlik va cheklangan imkoniyatlar aholi orasida norozilik his-
tuyg‘ularini kuchaytirishi va ijtimoiy nizolarga sabab bo‘lishi mumkin.
2. Ijtimoiy Himoya Tizimlari : Kuchli ijtimoiy himoya tizimlari, jumladan pensiya,
ishsizlik nafaqalari va ijtimoiy yordam dasturlari, aholining qashshoqlikka tushib
qolish xavfini kamaytirishga yordam beradi. Bunday tizimlar iqtisodiy barqarorlikni
ham ta’minlaydi, chunki ular aholining iste’mol qilish qobiliyatini oshiradi.
1. Sog ‘ liqni Saqlashga Kirish : Rivojlanayotgan mamlakatlarda sog ‘ liqni saqlash
tizimiga kirish cheklangan bo ‘ lishi mumkin .
Rivojlanayotgan davlatlarning rivojlanishida ijtimoiy-iqtisodiy omillar katta rol
o'ynaydi. Bu omillar turli sohalarda mamlakatning kelajakdagi o'sishini va
rivojlanishini belgilaydi. Keling, rivojlanayotgan mamlakatlarda ahamiyatli bo'lgan
asosiy ijtimoiy-iqtisodiy omillarni ko'rib chiqamiz:
Ta'lim: Ta'lim darajasi iqtisodiyotning rivojlanishiga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir
qiladi. Yaxshi ta'lim tizimi malakali ishchi kuchini tayyorlaydi, innovatsiya va
texnologik taraqqiyotni rag'batlantiradi. Shuningdek, ta'lim aholining turmush
darajasini oshirishga yordam beradi va kam daromadli aholi qatlamlarini ko'tarishga
imkon beradi.
Sog'liqni saqlash: Sog'liqni saqlash tizimi ham mamlakatning iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishiga muhim hissa qo'shadi. Sog'lom aholi ishlab chiqarishda faolroq
28

ishtirok etadi va kamroq tibbiy xarajatlarni talab qiladi. Shuning uchun, sifatli
sog'liqni saqlash xizmatlari mamlakatning umumiy samaradorligini oshiradi. Ish bilan
ta'minlash va daromadlar: Ishsizlik darajasi va daromadlar taqsimoti iqtisodiy va
ijtimoiy barqarorlikka ta'sir qiladi. Ish bilan ta'minlangan va adolatli daromad olish
imkoniyatiga ega bo'lgan aholi iqtisodiy faoliyatni faollashtiradi va iste'mol darajasini
oshiradi.
Gender tengligi: Ayollar va erkaklar o'rtasidagi tengsizlikni kamaytirish,
ayollarni iqtisodiy va siyosiy jarayonlarga jalb qilish mamlakatning umumiy
rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Gender tengligi innovatsiyalar va
raqobatbardoshlikni oshiradi.
Infrastruktura: Transport, energetika va aloqa tarmoqlarining rivojlanishi
mamlakat iqtisodiyotining samaradorligini oshiradi va yangi biznes imkoniyatlarini
yaratadi. Infrastruktura loyihalari shuningdek, chekka hududlarni ham iqtisodiy
jarayonlarga jalb qilishga yordam beradi. 26
Ijtimoiy barqarorlik va xavfsizlik: Siyosiy barqarorlik, adolatli huquqiy tizim va
jamiyatdagi xavfsizlik darajasi investitsiyalar uchun qulay muhit yaratadi. Xavfsiz va
barqaror mamlakatlar o'z fuqarolari va xorijiy investorlar uchun jozibador bo'ladi.
Demografik o'zgarishlar: Aholining o'sish sur'ati va tarkibi ham iqtisodiyotga ta'sir
qiladi. Yosh aholi ko'p bo'lgan mamlakatlarda ishchi kuchi zaxirasi keng bo'ladi, lekin
bu bir vaqtda ta'lim va ish bilan ta'minlash tizimlariga qo'shimcha yuk bo'lishi
mumkin. Iqtisodiy siyosatlar va boshqaruv: Iqtisodiy siyosatlar va davlat boshqaruvi
shaffofligi, samaradorligi ham iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishni ta'minlovchi omillar.

2.3. Rivojlanayotgan mamlakatlar xalqaro savdo munosabatlar tizimida.
Jahon iqtisodiyotida ozodlikka erishgan rivojlanayotgan mamlakatlarning
ko`pchiligida paydo bo`lgan va rivojlanib borayotgan kapitalizm periferik xarakterga
26

29

ega. Bu shuni anglatadiki, u sanoat rivojlangan mamlakatlar kapitalizmidan nafaqat
rivojlanish darajasi bo`yicha, balki eng muhimi, ishlab chiqarish usullarning modeli
va moddiy ne`matlar taqsimoti bo`yicha ham tubdan farq qiladi. XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimi
rivojlanishining ahamiyatli tomonlaridan biri, sobiq mustamlaka va qaram
territoriyalarning roli va ahamiyatini iqtisodiy jihatdan kuchayib borayotganligidir.
Ushbu mamlakatlar hozirgi kunda jahon iqtisodiyotida rivojlanayotgan mamlakatlar
yoki ozod etilgan mamlakatlar, "uchinchi dunyo mamlakatlari", “janub" mamlakatlari
yoki “periferiya" mamlakatlari sifatida tilga olinadi. Bu mamlakatlar iqtisodiyoti turli-
tumandir, ularning hududida 3,2mlrd. atrofida aholi yashaydi. Ushbu mamlakatlarda
hozirgi kunda juda murakkab ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlar
kechmoqda. Jahon xo jaligi va xalqaro iqtisodiy munosabatlarda ozodlikka erishganʻ
mamlakatlar iqtisodiyotining rivojlanishi XX asrning 60-yillaridan boshlab tobora
o sib boruvchi xarakter kasb etmoqda.
ʻ 27
Ularning eng ilgorlari 1950 yilga kelib,
rivojlanayotgan mamlakatlarning "o rtachalaridan" (54 mamlakat) 2,4 marta,
ʻ
yuksaklikka erishdi. 50 boshlab, yuqorida zikr etilgan malakatlar o rtasida rivojlanish
ʻ
darajisidagi farq sezilarli darajada ortib bordi.
27
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://www.fayllar.org/rivojlanayotgan-mamlakatlarning-
asosiy-ijtimoiy-iqtisodiy-husu.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
30

2.3.1 –rasm. Rivojlanayotgan davlatlarning jahon xo’jaligidagi o’rni.
90 – yillarga kelib rivojlanayotgan mamlakatlarning birinchi guruhiga kiruvchi (19
ta mamlakat) malakatlardagi aholi jon boshiga "to g ri keluvchi o rtacha foyda"ʻ ʻ ʻ
o rtachalariga nisbatan 2,9 barobar, quyi guruhlarinikiga nisbatan esa 12,2 barobar
ʻ
yuqori bo ldi.z Jahon iqtisodiyotida ko`pchilik rivojlanayotgan mamlakatlarning
ʻ
o`xshashlik tomonlari, ya`ni ularning qashshoqligi, aholisining qoloqlgi, ishsizlik
darajasining yuqoriligi, sanoati rivojlangan mamlakatlardan katta miqdorda
qarzdorligi bolib hisoblanadi. Jahon iqtisodiyotida mehnat taqsimoti ham katta ro`l
o`ynaydi. Xalqaro mehnat taqsimotida xo`jalik faoliyatining barcha shakllari
jamlangan. 28
Eng muhimi, xalqaro savdoning asosini tashkil etuvchi xom-ashyo va
tayyor mahsulot ishlab chiqarish barcha rivojlanayotgan davlatlar bilan dunyoning
boshqa rivojlangan davlatlari rivojlangan davlatlari o`rtasidagi tovar almashuvini
ta`minlaydi. Xalqaro savdo eng kambag`al rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ham
tashqi daromadning eng muhim manbai bo`lib hisoblanadi. Rivojlanayotgan
28
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://www.fayllar.org/rivojlanayotgan-mamlakatlarning-
asosiy-ijtimoiy-iqtisodiy-husu.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
31

mamlakatlarning o`zlarining bu yo`ldagi imkoniyatlaridan samarali foydalanmoqdalar
. Jahon iqtisodiyotida "qashshoqlik botqog'i" dan qutilishga bo'lgan intilish,
iqtisodiyotning ilg'or tarmoqlarini rivojlanishga bo'lgan imkoniyatni yaratish va
takomillashtirish rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xorijiy sarmoyalarni izchil jalb
qilishni talab etadi. Ana shu maqsadlarda, investitsion muhitni kafokatlaydigana
shart-sharoitu mavjud bo'lgan maxsus mintaqaviy iqtisodiy zonalar tashkil etiladi.
O’zbekiston xorijiy mamlakatlarga asosan paxta tolasi, rangli metallar, mashina va
uning asbob- uskunalari, yengil sanoat mahsulotlari, iste'mol mahsulotlari, meva -
sabzavot mahsulotlari eksportga chiqarmoqda. Mamlakat iqtisodiyotiga bevosita
xorijiy investitsiyalarni keng miqyosda jalb etish O’zbekiston hukumati iqtisodiy
siyosatining ustuvor yo nalishlaridan hisoblanadi. Iqtisodiyotni tarkibiy jihatdan‟
qayta qurish sharoitida bevosita xorijiy investitsiyalar milliy jamg armalar
‟
imkoniyatlaridan ko’proq investitsiyalarni amalga oshirishda va ishlab chiqarish
bazasini yangilashda muhim o’rin tutadi. Bundan tashqari, xorijiy investitsiyalarni
jalb etish orqali texnologik uskunalar, ishlab chiqarishni tashkil etish va
boshqarishning zamonaviy usullarini import qilish, jahonda mashhur
kompaniyalarning savdo belgilaridan, nau-xaulardan, transmil-liy kompaniyalarning
mahsulot eksportini kengaytirish uchun jahon bozorlariga kirib borish kanallaridan
foydalanish imkoniya-ti yuzaga keladi. 29
Zamonaviy ishlab chiqarishning mazkur
omillari har doim ham jahon bozorlarida sotilmaydi va ko pincha bevosita xorijiy
‟
investitsiyalar kirib kelishi bilan birga o’zlashtiriladi. Tashqi savdo aloqalari xalqaro
hamkorlikning muhim sohalaridan biri bo’lib, turli mamlakatlar bilan ilmiy-texnik,
madaniy aloqalarni yo’lga qo’yish ular o’rtasida diplomatik munosabatlar o’rnatish
iqtisodiyotni faol va har tomonlama rivojlantirish, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal
etishda yordam beruvchi vositadir. Jahon miqyosida har qanday davlat, xoh kichik,
xoh yirik bo’lsin, qanday taraqqiyot darajasida bo„lmasin, tashqi iqtisodiy aloqalarsiz
29
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://www.fayllar.org/rivojlanayotgan-mamlakatlarning-
asosiy-ijtimoiy-iqtisodiy-husu.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
32

ko’zlangan maqsadga erisha olmaydi. Chunki jahonda ishlab chiqarilayotgan
buyumlar assortimenti bir necha million turni tashkil qiladiki, birorta davlat ularni
o’zida ishlab chiqarish qudratiga ega emas. Ayrim hollarda esa ba’zi tur mahsulotlarni
o’zida ishlab chiqargandan ko’ra, boshqa mamlakatlardan olib kelish (sotib olish)
arzonga tushadi. Shuning uchun tashqi savdo davlatning turli talablarini kondirishda,
ijtimoiy - iqtisodiy o’sishni sog’lomlashtirish va samaradorligini oshirishda muhim
kasb etadi. U el va ellatlarni yaqinlashtiradi va oxir oqibat davlat qudratini oshiradi,
aholi turmush darajasini yaxshi hozirgi vaqtda O’zbekiston Respublikasi dunyoning
140 dan ortiq mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy munosabatlarni amalga oshirmoqda.
Sobiq Sovet hokimiyati yillarida O’zbekiston xorijiy mamlakatlar bilan mustaqil
ravishda tashqi iqtisodiy aloqalar olib borish imkoniyatidan mahrum etilgandi. U
to’g’ridan-to’g’ri jahon savdosida ishtirok etilmasdi. Bu masalalarda o’zining
intellektual salohiyatdan, iqtisodiy va tabiiy resurslari potensialidan to’lig’icha
foydalana olmagan. Respublikaning tashqi iqtisodiy aloqalarda ishtirok 30 etishi
barcha masalalari markaz ko’rsatmasi ostida hal qilinardi. Endi O’zbekiston
mustaqillikka erishgach jahon hamjamiyatining huquqli a’zosiga aylandi. 30
Respublika nufuzi katta sanoat potensiali, malakali mehnat resurslari mavjudligi bilan
mustahkamlanmoqda. Bular yuqori texnologiyali mahsulotlar: samolyotlar,
avtomobillar, traktorlar, paxta terish mashinalari va taraqqiy etgan mamlakatlarga xos
boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarish imkonini beradi. Respublikani xorijiy
mamlakatlar bilan tashqi-iqtisodiy aloqalarini kengaytirish, xalqaro mehnat
taqsimotida faol ishtirok etishi uchun katta imkoniyatlari mavjud. shilaydi.Jahon
tajribasi guvohlik bermoqdaki, jahonning u yoki bu mamlakatlari xalqaro iqtisodiy
hamkorlikka faol aktiv kirishayotganda asosiy ishni xorijiy investitsiyalarni jalb etish
hamda tashqi savdoning o`sishiga xos hisoblanadigan shart-sharoitlarni yaratishdan
boshlaydi. Shunday ekan, bu mamlakatlar o`z iqtisodiy rivojlanishlari doirasida
30
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://www.fayllar.org/rivojlanayotgan-mamlakatlarning-
asosiy-ijtimoiy-iqtisodiy-husu.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
33

texnologik ishlab chiqarishning barcha bug`inlaridan keng foydalangan holda tarkibiy
qayta qurilishlarga, ishlab chiqarishda tayyor xom-ashyolardan texnologik sig`imi
yuqori bo`lgan tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarishga o`ta boshlaydi. Jahon
iqtisodiyotida tarmoqlarni rivojlantirish va qayta ta mirlash uchun eksportdan tushgan‟
daromadlardan keng foydalanish, xalqaro mehnat taqsimoti ko`lamida ancha istiqbolli
va “foydali” usul hisoblanadi. Jahon iqtisodiyotida AQSh, Germaniya, Yaponiya kabi
bir qator sanoati rivojlangan mamlakatlar xuddi mana shu yo`llar orqali taraqqiy etgan
edi. AQSh o`z iqtisodiy faoliyatini dastlabki yillarida asosan xom-ashyo, mevalar,
paxta, asal, ko`mir va shunga o`xshash bir qator sanoat va qishloq ho`jalik
mahsulotlarni eksport qilishdan boshlagan bo`lsa, GFR 50-yillarda ko`mir, qora
metallurgiya, ximiyaviy sanoat maxsulotlarni ekport qilishdan, Yaponiya esa
to`qimachilik, metalurgiya, ximiyaviy sanoat mahsulotlarni eksport qilishdan
boshlagan edi. Xulosa; Jahon iqtisodiyoti aloqalarining yetuklik darajasi tovar
aynlanmasi (tovarooborot) va moddiy ishlab chiqarish sur’atlari o’sishiga nisbatan
belgilanadi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar sohasida ro’y berayotgan o’zgarishlarga
tovar aylanmasi tarkibi, oldi – sotdi bitimlari salmog’i haqida ma’lumotlar dalil
bo’ladi. Bular mehnat va kapital bozorida, jahon narx dinamikasi, tovarlar xizmatlari,
mablag’lar harakatiga yo’naltirilgan ishlarda namoyon bo’ladi. Mamlakatlarning
jahon xo’jalik aloqalariga jalb etilishi darajasi xalqaro mehnat taqsimotida eksport
kvotasi va aholi jon boshiga eksport hajmi ko’rsatkichlarini hisoblash asosida
baholanishi mumkin. 31
XULOSA.
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotining yuqori sifatda o‘sishi ko‘plab
omillarga bog‘liq bo‘lib, bu omillar ularning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga katta
31
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://www.fayllar.org/rivojlanayotgan-mamlakatlarning-
asosiy-ijtimoiy-iqtisodiy-husu.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
34

ta’sir ko‘rsatadi. Quyida mazkur mavzuga xulosa sifatida asosiy omillarni ta’kidlab
o‘tamiz:
Iqtisodiy Diversifikatsiya. Rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy
diversifikatsiya iqtisodiyotni yanada barqaror va mustahkam qilishda muhim rol
o‘ynaydi. Bu, asosan, bir nechta sanoatlarga bog‘liqlikni kamaytirish va yangi sanoat
tarmoqlarini rivojlantirish orqali iqtisodiyotni global iqtisodiy inqirozlardan himoya
qilishga yordam beradi.
Sarmoyaviy Muhitni Yaxshilash. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun qulay
sarmoyaviy muhitni yaratish, jumladan soliq imtiyozlari, korporativ qonunchilikdagi
oshkoralik va moliyaviy tizimning ishonchliligi iqtisodiy o‘sishga ta’sir ko‘rsatadi.
Bu chora-tadbirlar chet ellik va mahalliy investorlarni jalb qilishga va umumiy
iqtisodiy faollilikni oshirishga yordam beradi.
Ta’lim va Kasbiy Malaka. Yaxshi ta’lim va kasbiy tayyorgarlik tizimi,
aholining ish bilan ta’minlanishini oshiradi va ishlab chiqarish samaradorligini yuqori
darajaga ko‘taradi. Bu, o‘z navbatida, iqtisodiyotning yuqori sifatli o‘sishini
rag‘batlantiradi.
Texnologik Innovatsiyalar. Texnologik yangiliklar va raqamli transformatsiya,
rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotida samaradorlikni oshirish va yangi bozorlar
yaratish imkonini beradi. Masalan, raqamli texnologiyalar qishloq xo‘jaligi va
sanoatda ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirishga yordam beradi.
Ijtimoiy Barqarorlik va Institutsional Mustahkamlik. Ijtimoiy barqarorlik va
kuchli institutsional tuzilmalar, iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
Bu, o‘z navbatida, korruptsiyaga qarshi kurash, qonuniylikni ta’minlash va
demokratik islohotlar orqali amalga oshiriladi.
Atrof - Muhitni Muhofaza Qilish. Atrof-muhitning barqarorligi va tabiiy
resurslarni oqilona boshqarish, rivojlanayotgan mamlakatlarning uzoq muddatli
iqtisodiy o‘sishiga asos yaratadi. Bu, masalan, suv va energiya resurslaridan samarali
foydalanish, atrof-muhitni ifloslanishdan himoya qilish kabi amaliyotlarni o‘z ichiga
35

oladi. Umuman olganda, rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotining yuqori sifatda
o‘sishi ushbu omillar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularni samarali boshqarish va
rivojlantirish mamlakatning barqaror va jadal rivojlanishini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Nazarova G.G`., Хalilov Х. va boshqalar. Germaniya Federativ Respublikasi
iqtisodiyoti (Ilmiy-ommabop risola). TDIU, 2005.
2. Nazarova G.G`. Хaydarov N. Хalqaro iqtisodiy munosabatlar (o`quv
36

qo`llanma). T., TDIU, 2005.
3. Nazarova G.G`., Хalilov Х., Eshtaev A. va boshqalar. “Jahon iqtisodiyoti”
(O`quv qo`llanma). T., 2005
4. Мировая экономика и международные экономические отношения :
учебник / под ред. В.К. Поспелова. – М.: ИНФРА-М, 2017. — 370 с.
5. Soliyev A. S, Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning dolzarb masalalari, T., 1995;
6. Internet-resurslar:
7. http//www.gov.uz
8. http//www.tseu.uz.
9. http//jahon.mfa.uz.
10. http//www.bilimdon.uz.
11. http//www.review.uz.
12. http//www.finansy.ru
ILOVALAR.
1 – ilova.
37

2 – ilova.
3 – ilova.
38

KIRISH…………………………………………………………………………..….2
I BOB. RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR IQTISODIYOTINING
RIVOJLANISHIDAGI XUSUSIYATLAR.
1.1. Rivojlanayotgan mamlakatlarning hududiy masalalari………………………..4
1.2. Osiyo va Afrikadagi rivojlanayotgan davlatlarning bozor iqtisodiyotidagi
o’rni………………………………………………………………………….....8
1.3. Rivojlanayotgan davlatlarning jahon iqtisodiyotidagi o’rni…………………..11
II BOB. RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR IQTISODIYOTIGA TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR
2.1. Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga tabiiy resurs va siyosiy omillarning
ta’siri…………………………………………………………………………………19
2.2. Ijtimoiy – iqtisodiy omillar……………………………………………...………24
2.3. Rivojlanayotgan mamlakatlar xalqaro savdo munosabatlar tizimida…………...30
XULOSA…………………………………………………………………………….35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………...37
ILOVALAR………………………………………………………………...……….38
40

Hozirgi zamon rivojlanayotgan mamlakatlari iqtisodiyotining yuqori sifatda o’sishiga ta’sir etuvchi omillar

Купить