Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i va uning korxonalar moliya-xo‘jalik faoliyatiga ta’siri

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	349.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i va uning korxonalar moliya-xo‘jalik faoliyatiga ta’siri

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
_____________ NOMIDAGI
________________ DAVLAT UNIVERSITETI
Iqtisodiyot fakulteti
«___________________» kafedrasi
“_______________________”
fanidan
K U R S I S H I
Mavzu: « Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i va uning korxonalar
moliya-xo‘jalik faoliyatiga ta’siri »
Bajardi: ______________
Qabul qildi: ______________
Toshkent - 2025
1

MUDARIJA
KIRISH:
…………………………………………………………… 3
I-
BOB FOYDA SOLIG‘I TUSHUNCHASI, UNING MOHIYATI VA
O‘ZBEKISTONDA SOLIQ TIZIMIDAGI O‘RNI……………… 6
1.1. Foyda solig‘ini hisoblash, hisobot berish va to‘lash tartibi,
foyda solig‘i stavkalari va soliq imtiyozlari ………………………… 6
1.2. Xorijiy davlatlarda foyda solig‘i tizimining o‘ziga xos xususiyatlari,
foyda solig‘ining moliya-xo‘jalik faoliyatiga ta'siri ………………… 11
II-
B О B INVESTITSIYA VA QO‘SHIMCHA KAPITAL
QO‘YILMALARGA TA'SIRI……………………………………… 22
2.1. Bozordagi raqobatbardoshlikka ta'siri………………………………… 22
2.2. Korxona aktivlarining o‘zgarishiga ta'siri…………………………….. 24
III -
BOB FOYDA SOLIG ’ INING KORXONAGA MOLIYAVIY
TA ’ SIRI ……………………………………………………………… 29
3.1 Buxgalteriya hisobiga ta'siri…………………………………………. 29
3.2 Korxona xarajatlarining o‘zgarishiga ta'siri………………………… 31
IV-
BOB FOYDA SOLIG‘I TIZIMIDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI
BARTARAF ETISH YO‘LLARI………………………………… 34
4.1 Hozirgi foyda solig‘i tizimidagi muammolar ……………………… 34
4.2 Soliq tizimidagi qonun buzilishlari va ularni oldini olish
choralari………………………………………………………………. 36
XULOSA…………………………………… … …… … …… … …… 39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………... …………… 41
2

KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
davlatning fiskal siyosati, xususan, soliq tizimining samaradorligi mamlakat
iqtisodiy rivojlanishining eng muhim omillaridan biri hisoblanadi. Soliqlar
davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbai bo‘lish bilan birga, iqtisodiy
jarayonlarni tartibga solish, tadbirkorlikni rivojlantirish, investitsion muhitni
yaxshilash hamda raqobatbardosh bozor muhitini shakllantirishda muhim vosita
sifatida xizmat qiladi. Shundan kelib chiqqan holda, yuridik shaxslardan
olinadigan foyda solig‘i korxonalar xo‘jalik-moliya faoliyatiga bevosita ta’sir
qiluvchi eng asosiy soliqlar qatoriga kiradi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda soliq tizimini isloh qilish,
soliq yukini kamaytirish, soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirish hamda soliq
to‘lovchilar uchun qulay shart-sharoit yaratish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar
amalga oshirilmoqda. Soliq kodeksining yangilangan tahriri, foyda solig‘i
stavkalarining pasaytirilishi, ayrim tarmoqlar uchun imtiyozlar belgilanishi
korxonalar moliyaviy barqarorligiga, investitsion faolligiga va
raqobatbardoshligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, foyda
solig‘ining to‘g‘ri hisoblanishi va to‘lanishi korxonaning sof foydasi,
rentabelligi hamda strategik rivojlanish rejalari uchun muhim ahamiyatga ega.
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i korxona faoliyatida ikki
tomonlama ahamiyat kasb etadi: bir tomondan u davlat byudjeti
daromadlarining barqaror manbai bo‘lsa, ikkinchi tomondan korxonalarning
moliyaviy natijalari, investitsiya qarorlari va iqtisodiy o‘sish salohiyatiga ta’sir
ko‘rsatuvchi iqtisodiy omil sifatida xizmat qiladi. Shuning uchun ushbu
soliqning mazmun-mohiyati, undirish mexanizmlari, soliq yukining korxona
faoliyatiga ta’siri, soliq rejalashtirishning samarali usullarini o‘rganish bugungi
kunda dolzarb ilmiy-amaliy masala hisoblanadi.
3

Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, foyda solig‘ining
korxonalar moliyaviy holatiga ta’sirini chuqur tahlil qilish, amaldagi soliq
siyosati samaradorligini baholash, soliq yukini optimallashtirish yo‘llarini taklif
etish iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga, korxonalar raqobatbardoshligini
oshirishga va investitsiyaviy muhitni yanada yaxshilashga xizmat qiladi.
Kurs ishining maqsadi yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ining
nazariy asoslarini, uni hisoblash tartibini hamda O‘zbekiston Respublikasi
amaldagi soliq qonunchiligiga muvofiq byudjetga undirish mexanizmini atroflicha
o‘rganish, tahlil qilish va foyda solig‘ining korxonalar moliya-xo‘jalik faoliyatiga
ta’sirini baholash hamda ushbu jarayonlarni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy
asoslangan amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ining
mohiyati, iqtisodiy ahamiyati hamda korxonalar moliya-xo‘jalik faoliyatiga
ta’sirini chuqur o‘rganishga qaratilgan. Jumladan, ishda foyda solig‘ining iqtisodiy
mazmuni, soliqlar tizimidagi o‘rni va davlat byudjetini shakllantirishdagi
ahamiyati yoritib beriladi. Shuningdek, yuridik shaxslardan olinadigan foyda
solig‘ining soliq obyekti va soliq bazasini aniqlash tartibi, amaldagi soliq
stavkalari hamda ularning qo‘llanish xususiyatlari o‘rganiladi. Kurs ishida foyda
solig‘ini hisoblash mexanizmi amaldagi soliq qonunchiligi asosida tahlil qilinadi
hamda uning korxonalar moliyaviy natijalariga ta’siri baholanadi. Bundan tashqari,
foyda solig‘i bo‘yicha soliq hisobotlarini tuzish va topshirish jarayoni hamda
soliqni byudjetga undirish tartibi tahlil qilinib, ushbu jarayonda yuzaga keladigan
muammolar aniqlanadi. Yakunda mazkur muammolarni bartaraf etish hamda foyda
solig‘ini hisoblash va undirish tizimini takomillashtirish, shuningdek, uning
korxonalar moliya-xo‘jalik faoliyatiga ta’sirini optimallashtirish bo‘yicha amaliy
taklif va xulosalar ishlab chiqiladi.
Tadqiqot predmeti: Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ini hisoblash
va byudjetga undirish tartibi, uning huquqiy asoslari hamda korxonalar moliya-
xo‘jalik faoliyatiga ta’sir etuvchi iqtisodiy mexanizmlar. Tadqiqot obyekti:
4

O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan soliq tizimi va undagi yuridik
shaxslarga foyda solig‘ini hisoblash hamda uning korxonalar moliyaviy faoliyatiga
ta’siri bilan bog‘liq amaliy jarayonlar.
Tadqiqot metodologiyasi : Iqtisodiy - statistik tahlil , normativ - huquqiy tahlil ,
komparativ ( solishtirma ) tahlil , mantiqiy yondashuv va umumlashtirish usullari .
Kurs ishining tuzilishi kirish, to’rt bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Birinchi bobda foyda solig‘ining tushunchasi , uning mohiyati
va O‘zbekistonda soliq tizimidagi o'rni yoritiladi. Ikkinchi bobda investitsiya va
qo‘shimcha kapital qo‘yilmalarga ta’siri tahlil qilinadi. Uchinchi bobda foyda
solig‘ining korxonaga moliyaviy ta’siri ko‘rib chiqiladi. To‘rtinchi bobda esa
foyda solig‘i tizimidagi mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo’llari ko‘ ib
chiqiladi.
5

I BOB. FOYDA SOLIG‘I TUSHUNCHASI, UNING MOHIYATI VA
O‘ZBEKISTONDA SOLIQ TIZIMIDAGI O‘RNI.
1.1 Foyda solig‘ini hisoblash, hisobot berish va to‘lash tartibi,
foyda solig‘i stavkalari va soliq imtiyozlari.
Foyda solig‘ining joriy qilinishi, iqtisodiy mohiyati va ahamiyati O‘zbekiston
Respublikasi davlat budjeti daromadlari 1991-yilga qadar, asosan, davlat
korxonalari foydasidan ajratiladigan ajrat malar hisobidan shakllanar edi. Ushbu
foydadan ajratma davlat tomonidan belgilangan majburiy to‘lov bo‘lib, u
korxonalar balans foydasining 90 foizgacha bo‘lgan qismini budjetga olib ketar
edi. Qolgan mablag‘lar esa korxona tomonidan emas, balki yuqori tashkilot
topshirig‘iga ko‘ra tegishli fondlarga taqsimlanar edi.
Respublikamiz ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan bozor munosabatlariga
o‘tishi tufayli mamlakatimiz xo‘jalik tur mushida chuqur ijobiy o‘zgarishlar ro‘y
bera boshladi. Natijada mulkchilikning turli shakllari rivojlanishi, korxonalarning
imkoniyatini oshishi, bozor infrastrukturasi rivojlanishi bilan majburiy
ajratmalarning avvalgi tizimi korxo nalarning xo‘jalik yuritish samaradorligini
ta’minlay olmay qoldi hamda ular bevosita va bilvosita investitsiya dasturlariga
to‘sqinliq qila boshladi. Chunki, foydadan ajratma o‘zining iqtisodiy mohiyatiga
ko‘ra faqat davlat korxonalari foydasidan ajratilishi lozim edi. Bozor
munosabatlari rivojlanishi bilan iqtisodiyotni soliqlar yordamida tartibga solish,
xususan, foydadan ajrat malar o‘rniga daromad solig‘ini joriy etish zarurati paydo
bo‘ldi va 1992-yildan boshlab barcha turdagi xo‘jalik yuri tuvchi subyektlar
«Daromad» solig‘ini to‘lashga o‘tdilar.
O‘zbekiston Respublikasi rubl mintaqasida qolib turgan vaqtda daromad
solig‘ini olishga o‘tish pul qadrsizlanishi tufayli ish haqi o‘sishini cheklash uchun
davlat tomonidan majburiy chora bo‘ldi. Bunday sharoitda ishlab chiqaruv
chilarning moliyaviy ahvoli yomonlasha boshladi. Natijada, mahsulotga talab
pasayib, sotishdan olingan tushum hajmi kamaygani holda, ular o‘z ishlab
chiqarishlari yo‘nalishini o‘zgartirishga, foyda olmasalar ham juda katta miqdorda
6

ishchilarga ish haqi to‘lashga majbur bo‘ldilar. Bunday holatda amaliyotda
korxonalar hisobot davrida foyda bilan faoliyatlarini yakunlamasada daromad
solig‘ini ish haqi fondidan belgilangan stavkada to‘lashga majbur edilar. 1995-yil
yanvar oyidan boshlab soliqlarning rag‘bat lantiruvchi rolini kuchaytirish
maqsadida mamlakatimizda korxonalarning foydasidan olinadigan soliq joriy
etildi. Shu bilan bir qatorda soliq to‘lovchilarning ayrim toifalari uchun daromad
solig‘i va yalpi daromad solig‘i tartibi saqlab qolindi (tijorat banklari, sug‘urta
tashkilotlari, kino konsert faoliyatini olib boruvchi muassasalar, ko‘ngil ochar
o‘yinlarni tashkil etuvchi korxonalar, birja va boshqa shu kabi korxonalar). 2008-
yil 1-yanvardan kuchga kirgan Soliq kodeksining 23-moddasiga ko‘ra yuridik
shaxslardan olinadigan foyda solig‘i umumdavlat soliqlari tarkibiga kirib, u davlat
budjeti daromadlarini shakllantirishda asosiy manbalardan biri hisoblanadi.
Diagramma ma ’ lumotlaridan ko ‘ rinib turibdiki , yuridik shaxslardan
olinadigan foyda solig ‘ ining ulushi 2009- yilda esa 5,2 foizni tashkil etishi
prognozlashtirilgan , ya ’ ni tahlil etilgan 7 yil davomida bu ko ‘ rsatkich 2,5 baro
barga kamaygan . Bu holat yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i stavkalarini
yildan yilga pasayib borayotganligi bilan izohlanadi. Daromadning ko‘p qismi
korxonalar ixtiyorida qolishi ularning investitsion faolligini oshiradi, yangi ishchi
7

o‘rinlar ochish, raqobatbardosh tovarlar ishlab chiqarish hamda ish va xizmatlar
1
ko‘rsatish uchun yanada keng moliyaviy imkoniyat yaratadi. Soliq to‘lovchilar
tarkibi, soliq obyekti va soliq bazasi Soliq kodeksiga ko‘ra yuridik shaxslardan
olinadigan foyda so lig‘i to‘lovchilari bo‘lib, moliya yilida soliqqa tortiladigan
foyda ga ega bo‘lgan yuridik shaxslar hisoblanadi. Ammo soliqqa tortishning
alohida tartibiga o‘tgan korxonalar, jumladan, yagona soliq to‘loviga o‘tgan
mikrofirma va kichik korxo nalar, savdo va umumiy ovqatlanish tashkilotlari,
yagona yer solig‘i to‘lovchi qishloq xo‘jalik tovari ishlab chiqaruv chilar bu soliqni
to‘lovchisi hisoblanishmaydi. Ular o‘zlari uchun ixchamlashtirilgan soliqni
to‘laydilar. Bulardan tash qari tadbirkorlik faoliyatining faqat alohida turlariga
qat’i stavkada soliq to‘lovchilar ham bu soliqni to‘lovchilari hisoblanishmaydi.
Yuridik shaxslar foyda solig‘i bo‘yicha budjet bilan hisob-kitoblarni mustaqil
ravishda amalga oshiradilar. Ayrim iqtisodiyot tarmoq korxonalari budjet bilan
hisob kitoblarni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ning qaroriga
binoan markazlashtirilgan tartibda amalga oshirishlari mumkin (misol uchun,
energetika, neftgaz xolding kabi tarmoq korxonalarida). Soliqqa tortish maqsadida
foydaga soliq to‘lovchilarni rezidentlar va norezidentlarga ajratiladi. O‘zbekiston
Respublikasining rezidenti deb, O‘zbekis tonda ta’sis etilgan yoki ro‘yxatdan
o‘tgan hamda bosh korxonasi O‘zbekistonda joylashib, O‘zbekiston Respub
likasidan tashqarida ro‘yxatdan o‘tgan yuridik shaxslar hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi rezidenti bo‘lgan yuridik shaxslar O‘zbekistonda va
undan tashqaridagi faoliyatdan olgan daromadlaridan foyda solig‘iga tortiladilar.
O‘zbekiston Respublikasining norezidentlari esa, faqat O‘zbekiston
Respublikasida faoliyat ko‘rsatishdan olgan daromadlari bo‘yicha soliqqa
tortiladilar. Rezidentlar doimiy faoliyat ko‘rsatuvchilar bo‘lsa, norezidentlar
faoliyati respublikada vaqtinchalik xarakterga ega bo‘ladi. Yuridik shaxslar foyda
solig‘i to‘lovchilari bo‘lishi uchun quyidagi shartlarga javob berishi kerak: ruxsat
1
O‘zbekiston Respublikasining 2000—2009-yillardagi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat
budjeti parametrlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining qarorlari asosida tayyorlangan.
8

etilgan faoliyatdan foyda olishi (qonunchilik bilan taqiqlangan faoliyatdan
tashqari); o‘zining mol-mulkiga ega bo‘lishi; mustaqil tugallangan buxgalteriya
balansiga ega bo‘lishi; bankda hisob raqamiga ega bo‘lishi; identifikatsion
raqamga ega bo‘lishi; mahalliy hokimiyat organlaridan ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lishi
Umumiy tartib bo‘yicha yuridik shaxslar qayd etilgan shartlarga javob
bersagina foyda solig‘i to‘lovchilar bo‘lib hisoblanadilar. Soliq kodeksining 127-
moddasiga ko‘ra yuridik shaxs lardan olinadigan foyda solig‘ining obyekti bo‘lib,
O‘zbe kiston Respublikasi rezidentlarining va norezidentlarining foydasi hamda
rezident va norezidentlarning chegirmalar qilinmagan holda to‘lov manbayidan
soliq solinadigan daromadlar hisoblanadi. Soliq solinadigan baza esa jami daromad
bilan chegirib tashlanadigan xarajatlar o‘rtasidagi farq sifatida soliq soli nadigan
foydaning kamaytirilishi hisobga olingan holda hisoblab chiqarilgan soliq
solinadigan foydadan kelib chiqib belgilanadi (Soliq kodeksining 128-moddasi).
Jami daromadlar tarkibi, jami daromaddan chegirmalar Yuridik shaxslarning foyda
solig‘i bo‘yicha soliqni to‘liq, to‘g‘ri aniqlash (hisoblash) uchun ular ning jami
daromadlari tarkibiga nimalar kirishini mukammal o‘rganish zarur bo‘ladi. Yuridik
shaxslarning jami daromadi tarkibiga ular tomonidan olinishi lozim bo‘lgan
(olingan) ortilgan tovar, bajarilgan ish, ko‘rsatilgan xizmat haqlari kabi pul va
bepul (pulsiz) qaytarmaslik sharti bilan olingan mablag‘lar kiradi. Demak, olingan
kreditlar jami daromadga kirmaydi.
Yuridik shaxslarning jami daromadlari tarkibiga quyida gilar kiradi: tovarlar
(ishlar, xizmatlar)ni sotishdan olinadigan daro madlar; boshqa daromadlar.
Tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan, shu jumladan, yordamchi
xizmatlar tomonidan realizatsiya qilishdan qo‘shilgan qiymat solig‘i va aksiz
solig‘i chegirib tashlangan holda olingan tushum tovarlarni (ishlarni, xiz matlarni)
realizatsiya qilishdan olinadigan daromaddir. Tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni)
realizatsiya qilishdan olinadigan tushum yuklab jo‘natilgan tovarlar (bajarilgan
ishlar, ko‘rsatilgan xizmatlar) qiymatidan kelib chiqqan holda tovarlarni jo‘natish,
ishlarni bajarish, xizmatlar ko‘rsatish hollarini tasdiqlovchi hujjatlar asosida
9

belgila nadi. Vositachilik faoliyatidan daromadlar oladigan yuridik shaxslar uchun
tushum deyilganda ko‘rsatilgan xizmatlar uchun olinishi lozim bo‘lgan haq
summasi tushuniladi.
Qurilish, qurilish-montaj, ta’mirlash-qurilish, ishga tushirish-sozlash, loyiha-
qidiruv va ilmiy ishlar (xizmatlar) bo‘yicha, shuningdek, obyektlarni foydalanishga
tayyor qilib qurish chog‘ida shartnomaviy baholardan kelib chiqib haq to‘lash
uchun hisob-kitob hujjatlari taqdim etilgan, buyurtmachilar tomonidan bajarilgan
(ko‘rsatilgan) va tas diqlangan ishlarning (xizmatlarning) qo‘shilgan qiymat solig‘i
kiritilmagan qiymati daromadga qo‘shiladi. Tovarlar (ishlar, xizmatlar)
tannarxidan yoki tovarlar olingan bahosidan past baholarda (tovarni olish bilan
bog‘liq xarajatlarni hisobga olgan holda) realizatsiya qilin ganda, shuningdek,
tovarlar (ishlar, xizmatlar) bepul top shirilganda soliq solish maqsadlari uchun
tovarlarni (ish larni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan olingan tushum
tovarlarning (ishlarning, xizmatlarning) tannarxi yoki tovarlar olingan baho asosida
(tovarni olish bilan bog‘liq xarajatlarni hisobga olgan holda) aniqlanadi.
Boshqa daromadlarga tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) ishlab chiqarish va
realizatsiya qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan operatsiyalardan olinadigan daromadlar
kiradi. Jumladan: asosiy vositalari va boshqa mol-mulki chiqib ketishi dan
olinadigan daromadlar; mol-mulkni operativ ijaraga berishdan olinadigan
daromadlar; asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni moliyaviy ijaraga berishdan
olinadigan daromadlar; tekin olingan mol-mulk, mulkiy huquqlar, shuningdek,
ishlar va xizmatlar; inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha tovar moddiy
zaxiralar hamda boshqa mol-mulk qiymati tariqa sidagi daromadlar; hisobot yilida
aniqlangan o‘tgan yillardagi daromadlar; majburiyatlarni hisobdan chiqarishdan
olinadigan daromadlar. Bunga da’vo muddati o‘tgan hisobdan chiqarilgan maj
buriyatlar hamda sudning yoki vakolatli davlat organining qaroriga binoan
hisobdan chiqarilgan majburiyatlar kiradi: talablardan o‘zganing foydasiga voz
kechish shartno masi bo‘yicha olingan daromadlar; jami daromaddan ilgari
chegirib tashlangan xarajatlar yoki zararlarning o‘rnini qoplash tarzida olingan
10

daromad lar; xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklardan olinadigan daro madlar; undirib
olingan yoki qarzdor tomonidan tan olingan jarima va penyalar; valuta
hisobvaraqlari bo‘yicha kursdagi ijobiy farq; dividendlar va foizlar; royalti;
tovarlar (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish bilan bevosita bog‘liq
bo‘lmagan operatsiyalardan olinadi gan boshqa daromadlar. Soliq kodeksiga ko‘ra
quyidagilar yuridik shaxs daroma di sifatida qaralmaydi: - ustav fondiga (ustav
kapitaliga) olingan hissalar; - sotilayotgan tovarlar (ishlar, xizmatlar) uchun boshqa
shaxslardan dastlabki haq (bo‘nak) tarzida olingan mab lag‘lar (mol-mulk yoki
mulkiy huquqlar); - budjetdan berilgan subsidiyalar; - agar mablag‘larni (mol-mulk
yoki mulkiy huquq larni) boshqa shaxsga o‘tkazish, ishlarni bajarish, xizmatlar
ko‘rsatish O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yoki O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining qarori asosida yuz berayotgan bo‘lsa, tekin olingan
mablag‘lar (mol-mulk yoki mulkiy huquqlar), ishlar va xizmatlar; - olingan
grantlar; - sug‘urta shartnomalari bo‘yicha sug‘urta tovoni (sug‘urta summasi)
tariqasida olingan mablag‘lar; - investor va davlat mulkini boshqarish bo‘yicha
vako latli davlat organi o‘rtasida tuzilgan shartnomaga binoan investitsiya
majburiyatlari sifatida kiritilayotgan mol-mulk; - va boshqa qonunchilikda nazarda
tutilgan daromadlar.
1.2.Xorijiy davlatlarda foyda solig‘i tizimining o‘ziga xos xususiyatlari,
foyda solig‘ining moliya-xo‘jalik faoliyatiga ta'siri.
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ini 2006 yildagi 12 foizdan 2007-
yilda 10 foizga tushirilishi korxonalar ixtiyorida taxminiy hisob-kitoblarga ko‘ra
qo‘shimcha 37 mlrd so‘mni tejash imkonini beradi va u korxonalar ning
investitsion faolligini yanada aktivlashtirishga xizmat qiladi. Amaldagi soliq
qonunchiligiga ko‘ra norezident soliq to‘lovchining daromadini chet elga
o‘tkazilayotganda 10 foiz miqdorida foydaga soliq undiriladi. Doimiy muassasa
bilan bog‘liq bo‘lmagan O‘zbekiston Respublikasida faoliyat olib borgan
norezidentning daro madi hech qanday chegirmasiz daromad manbayida quyi dagi
stavkalarda soliqqa tortiladi: dividendlar va foizlardan - 10 foiz; sug‘urta
11

mukofotlari, sug‘urtalash va qayta sug‘urta lash - 10 foiz; O‘zbekiston
Respublikasi va boshqa davlatlar bilan xalqaro aloqa uchun telekommunikatsiya va
transport xiz mati (fraxta daromadi) - 6 foiz; royalti, ijara daromadlari, xizmat
ko‘rsatish, shu jum ladan, boshqaruv xizmati, maslahatlar va boshqa daromad lar -
20 foiz. Yuridik shaxslarga to‘lanadigan dividendlar va foizlar to‘lov manbayida
10 foizli stavka bilan soliqqa tortiladi. Soliqqa tortish maqsadida dividend deb,
aksiyalardan va boshqa xo‘jaliklar subyektlarining ustav kapitalidagi qat nashish
ulushidan olgan daromadlari tushuniladi. Foizlarga esa depozit qo‘yilmalar, qarz
majburiyatlari va boshqa qimmatli qog‘ozlardan olgan daromadlar kiradi.
Manbayida soliqqa tortilgan va dividend, foiz olgan norezident jami daromadidan
tegishli tartibda belgilangan hujjatlarni taqdim etgan taqdirda chegirma olish
huquqiga ega bo‘ladi.
Soliq kodeksining 158-moddasiga ko‘ra yuridik shaxs lardan olinadigan foyda
solig‘ini to‘lashdan quyidagi yuridik shaxslar ozod etiladi: 1) nogironlarning
jamoat birlashmalari, «Nuroniy» jamg‘armasi va «O‘zbekiston chernobilchilari»
assotsia tsiyasi mulkida bo‘lgan, ishlovchilari umumiy sonining kamida 50 foizini
nogironlar, ikkinchi jahon urushi yilla ridagi urush va mehnat faxriylari tashkil
etgan yuridik shaxslar, bundan savdo, vositachilik, ta’minlash-sotish va tayyorlov
faoliyati bilan shug‘ullanuvchi yuridik shaxslar mustasno.
Mazkur imtiyozni olish huquqini belgilayotgan da xodimlarning umumiy
soniga shtatda turgan xodimlar kiritiladi; 2) davolash muassasalari huzuridagi
davolash-ishlab chiqarish ustaxonalari; 3) jazoni ijro etish muassasalari; 4) ichki
ishlar organlari huzuridagi qo‘riqlash bo‘lin malari. Yuridik shaxslarning quyidagi
foydasi yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ini to‘lashdan ozod qilinadi: 1)
protez-ortopediya buyumlari, nogironlar uchun inventarlar ishlab chiqarishdan,
shuningdek, nogironlarga ortopedik protezlash xizmati ko‘rsatishdan, nogironlar
uchun mo‘ljallangan protez-ortopediya buyumlari va inventarlarni ta’mirlash
hamda ularga xizmat ko‘rsatishdan olingan foydasi; 2) shahar yo‘lovchilar
transportida (taksidan, shu jum ladan, yo‘nalishli taksidan tashqari) yo‘lovchilarni
12

tashish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatishdan olingan foydasi; 3) tarix va madaniyat
yodgorliklarini ta’mirlash hamda qayta tiklash ishlarini amalga oshirishdan olingan
foydasi; 4) investitsiya fondlarining xususiylashtirilgan korxo nalar aksiyalarini
sotib olishga yo‘naltiriladigan foydasi; 5) Xalq banki tomonidan fuqarolarning
shaxsiy jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvaraqlaridagi mablag‘ lardan
foydalanishdan olingan foydasi.
Soliq kodeksining 159-moddasiga ko‘ra yuridik shaxs larning soliq
solinadigan foydasi quyidagi summaga kamayti riladi: 1) ekologiya,
sog‘lomlashtirish va xayriya jamg‘armalari, madaniyat, xalq ta’limi, sog‘liqni
saqlash, mehnat va aholi ni ijtimoiy muhofaza qilish, jismoniy tarbiya va sport
muas sasalariga, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlariga beriladigan
badallar summasiga, biroq soliq solinadigan foydaning bir foizidan ko‘p
bo‘lmagan miqdorda; 2) O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori
asosida kollejlar, akademik litseylar, maktablar va maktabgacha tarbiya ta’lim
muassasalari qurilishiga yo‘nal tirilgan mablag‘lar summasiga, lekin soliq
solinadigan foy daning 30 foizidan ko‘p bo‘lmagan miqdorda; 3) asosiy ishlab
chiqarishni yangi qurilish shaklida kengaytirishga, ishlab chiqarish maqsadida
foydalaniladigan binolar va inshootlarni rekonstruksiya qilishga, shuningdek,
ushbu maqsadlar uchun olingan kreditlarni uzishga yo‘naltiriladigan mablag‘lar
summasiga, tegishli soliq davri da hisoblangan amortizatsiyani chegirib tashlagan
holda, biroq soliq solinadigan foydaning 30 foizidan ko‘p bo‘lma gan miqdorda; 4)
ishlab chiqarishni modernizatsiyalashga, texnik va texnologik jihatdan qayta
jihozlashga, yangi texnologik jihozlar xarid qilishga, ushbu maqsadlar uchun
berilgan kreditlarni uzishga, lizing obyekti qiymatining o‘rnini qop lashga, tegishli
soliq davrida hisoblangan amortizatsiyani chegirgan holda yo‘naltiriladigan
mablag‘lar summasiga. Soliq solinadigan bazani kamaytirish yuqorida ko‘rsatib
o‘tilgan xarajatlar amalga oshirilgan soliq davridan e’tibo ran, texnologik jihozlar
bo‘yicha esa u foydalanishga top shirilgan paytdan e’tiboran uch yil ichida amalga
oshirila di.
13

Yangi texnologiya jihozlari ular olingan (import qilin gan) paytdan e’tiboran
uch yil ichida realizatsiya qilingan yoki tekin berilgan taqdirda, mazkur
imtiyozning amal qi lishi foydadan olinadigan soliqni to‘lash bo‘yicha majbu
riyatlar tiklangan holda, imtiyoz qo‘llanilgan butun davr uchun bekor qilinadi; 5)
yosh oilalar toifasiga kiruvchi xodimlarga ipoteka kreditlari badallari to‘lashga va
(yoki) mulk sifatida uy-joy olishga tekin yo‘naltiriladigan mablag‘lar summasiga,
biroq soliq solinadigan bazaning 10 foizidan oshmagan miqdor da; 6) diniy va
jamoat birlashmalarining (kasaba uyush malari, siyosiy partiyalar va harakatlardan
tashqari), xayriya jamg‘armalarining mulkida bo‘lgan korxonalar foydasidan shu
birlashmalar va jamg‘armalarining ustavda belgilangan faoliyatini amalga oshirish
uchun yo‘naltiriladigan ajrat malari summasiga. Soliq hisobotlarini taqdim etish va
soliqni budjetga to‘lash muddatlari Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi
yuridik shaxslar ortib boruvchi yakun bilan chiqaril gan foyda solig‘i bo‘yicha
soliq hisobini ro‘yxatdan o‘tgan joydagi soliq idoralariga yilning har choragida
hisobot choragidan keyingi oyning 25 kunidan kechiktirmay, yil yakunlari
bo‘yicha esa, yillik moliyaviy hisobot taqdim etiladigan muddatda taqdim eti ladi.
Yuridik shaxs tugatilgan taqdirda soliq organi soliq to‘lovchidan kamroq
bo‘lgan davr uchun hisobotlar, soliq hisobini taqdim etishni yozma xabarnoma
topshirish yo‘li bilan talab qilib olishi mumkin. Xabarnomada buning sababi
hamda hisobotlar, soliq hisobi qachon va qaysi davr uchun taqdim etilishi lozimligi
ko‘rsatiladi. Yuridik shaxsni tugatish haqida belgilangan tartibda qaror qabul
qilingan taqdirda tugatish komissiyasi (tugatuv chi) 5 kunlik muddatda bu haqda
soliq organini yozma ra vishda xabardor qiladi. Yuridik shaxsni tugatish haqida
qaror qabul qilingandan so‘ng soliq to‘lovchi 15 kun ichida soliq organiga hisobot
lar, soliq hisobini taqdim etishi shart. Foyda solig‘i bo‘yicha hisobotlar, hisob-
kitoblar qonun hujjatlarida belgilangan shakl (1-ilova) va tartibda taqdim etiladi.
Yuridik shaxslar foyda solig‘ini foyda solig‘i bo‘yicha hisoblarni topshirish uchun
belgilangan kundan boshlab 5 kun ichida to‘laydilar.
14

Yilning hisobot choragida tovarlarni (ishlarni, xizmat larni) sotishdan eng
kam ish haqining 200 barobaridan ko‘proq miqdorda foyda olgan yuridik shaxslar
foyda solig‘i bo‘yicha joriy to‘lovlarni har oyning 15-kunida yilning choragi
bo‘yicha foyda solig‘i summasining uchdan bir qismi miqdorida to‘laydi. Yuridik
shaxslar avans to‘lovlar summasini hisoblab chiqarish uchun yilning joriy choragi
birinchi oyining 5 kunigacha soliq ro‘yxatdan o‘tgan joydagi soliq organiga yilning
tegishli choragida taxmin qilinayotgan foyda hamda belgilangan foyda solig‘i
stavkasi asosida ma’lumotnoma (2-ilova) taqdim etadilar. Joriy to‘lovlar
belgilangan muddatlargacha budjetga to‘lanmasa ularga nisbatan soliq
qonunchiligida ko‘zda tutilgan har bir kechiktirilgan kun uchun hisoblangan soliq
summasiga nisbatan 0,05 foiz miqdorida penya (moliyaviy jarima) qo‘llaniladi.
Taxmin qilinayotgan soliq solinadigan foydadan kelib chiqqan holda hisoblab
chiqarilgan yuridik shaxslardan oli nadigan foyda solig‘i summasi hisobot davri
uchun budjet ga to‘lanishi lozim bo‘lgan foyda solig‘i summasiga nisbatan 10
foizdan ko‘proq kamaytirilgan taqdirda, davlat soliq xiz mati organi joriy
to‘lovlarni foyda solig‘ining haqiqiy sum masidan kelib chiqib penya (0,05 foiz)
hisoblagan holda qayta hisoblab chiqadi. Hisobot davrida tovarlar (ishlar,
xizmatlar)ni sotishdan olgan foyda 200 karrali minimal ish haqidan kam bo‘lgan
korxonalar chorakda bir marta soliq to‘laydilar. Ular avans (joriy) to‘lovlarni
to‘lamaydilar. Avvalgi choraklarda to‘lagan soliqlari esa hisobga olib boriladi.
Soliq to‘lovchilar birinchi chorak, yarim yil va yil o‘tishi bilan yil boshidan
hisoblangan yakun bilan soliqni haqiqiy olingan foydadan kelib chiqib foydaga
soliqni mustaqil o‘z lari hisoblab chiqadilar.
Yil mobaynida to‘lagan soliqlari hisobot yilida hisoblangan soliq summasidan
hisobga oli nadi. Haqiqiy olingan foydaga qarab hisoblangan soliq sum masi
(farqi) budjetga choraklik va yillik moliya hisoboti topshirish mo‘ljallangan
kungacha to‘lanadi. Ortiqcha to‘langan soliq summasi kelgusi to‘lovlarga
o‘tkaziladi yoki soliq to‘lovchiga boshqa soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlardan
15

qarzi bo‘lmasa 2
undan yozma ariza olgan kundan boshlab 30 kun ichida korxonaga
qaytariladi. Foydadan soliqni hisoblash va budjetga o‘tkazish javob garligi
foydalaridan soliq to‘lashni amalga oshiruvchi yuri dik shaxslar zimmasiga
tushadi. Dividend va foizlar to‘lovchi yuridik shaxslar quyidagi shaklda (1.1.2-
jadval) soliq hisobini topshiradilar va to‘lov amalga oshirilgan oydan keyingi
oyning 5 kuni ichida soliq summasini budjetga o‘tkazadi.
(1.1.2-jadval)
Dividend va foizlarga soliq hisobi 1
(2008-yil yanvar oyi uchun, ming so‘m hisobida)
Ko‘rsatkichlar To‘lovchi ma’lumoti
bo‘yicha Soliq inspeksiyasi
ma’lumoti bo‘yicha
Hisoblangan
dividendlar va foizlar 2500 2500
Soliq stavkasi 10 10
Budjetga to‘lashi lozim
bo‘lgan soliq summasi
- jami 250 250
Daromadlarni manbayida to‘lovchi yuridik shaxslar moliya yili tugashi bilan
30 kun ichida davlat soliq xizmati idoralariga hamda daromad olgan yuridik
shaxslarga ular ning talablari bo‘yicha dalolatnoma topshiradilar. Unda shu
shaxslarning ro‘yxat raqamlari, nomlari, umumiy olingan daromad va jami
to‘langan soliq summasi hisobot yili uchun ko‘rsatilgan bo‘ladi.
Mavzuga doir masalalar 1-masala. Quyidagi ma’lumotlarga asosan foyda
solig‘i ni hisoblang (ma’lumotlar ming so‘m hisobida keltirilgan).
1. Mahsulot (ish, xizmatlar) sotishdan tushgan tu shum - 4380.
2. Qo‘shilgan qiymat solig‘i - 688.
3. Aksiz solig‘i - 500.
4. Sotilgan mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi 2695.
2
Soliq kodeksiga asosan ishlab chiqildi
16

5. Sotish xarajatlari - 35.
6. Ma’muriy xarajatlar - 83.
7. Asosiy faoliyatning boshqa jarayonlaridan daromad 35.
8. Olingan dividendlar - 75.
9. Valuta kursi bo‘yicha musbat farq - 29.
10. Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar - 15.
11. Favqulodda foyda - 5.
12. Xarajatlar tarkibi to‘g‘risidagi Nizomning 1-ilova xarajatlari - 312.
13. Soliq imtiyozi - 100.
Yechilishi: 1. Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ining obyekti
«Mahsulot (ish, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi
hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida»gi Nizomga muvofiq
aniq lanib, unga muvofiq soliq obyektini aniqlash quyidagi tar tibda olib boriladi.
YF = SST - IT = 3192 - 2695 = 497 (bu yerda, YF - yalpi foyda;
SST - sotishdan olingan sof tushum;
IT - sotilgan mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi).
AFF = YF - DX + BD - BZ = 497 - 118 + 35 = 414 (bu yerda, AFF - asosiy
faoliyatdan olingan foyda;
DX - davr xarajatlari;
BD - asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar;
BZ - asosiy faoliyatdan ko‘rilgan boshqa zararlar).
UF = AFF + MD - MX = 414 + 104 - 15 = 503 (bu yerda, UF - umumxo‘jalik
faoliyatidan olingan foyda;
MD - moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlar;
MX - moliyaviy faoliyat xarajatlari).
STF = UF + FF - FZ = 503 + 5 = 508 (bu yerda, STF - soliq to‘langungacha
olingan foyda;
FF - favqulodda foyda;
FZ - favqulodda zarar).
17

2. STFga yuqoridagi Nizomning 1-ilova xarajatlari va 2-ilova xarajatlarining
farqi tiklanadi, ya’ni bizning misoli mizda: 508 + 312 = 820 ming so‘mni tashkil
etadi. Ushbu summadan aksiyalar va qimmatli qog‘ozlardan dividendlar (foizlar)
to‘lov manbayida soliqqa tortilganligi bois chegiriladi, ya’ni: 820-75=745 ming
so‘mni tashkil etadi. Shundan soliq bo‘yicha imtiyozlar chegiriladi, ya’ni 745-
100=645 ming so‘mni tashkil etadi.
3. 2007 yil uchun foyda solig‘i stavkasi 10 foizligini hisobga olgan holda
soliq summasi: D(f)s = 645 x 10 / 100 = 64,5 ming so‘mni tashkil etadi. 2-masala.
Ishlab chiqarish korxonasi ikkinchi yil faoli yat yuritmoqda, uning foyda solig‘i
to‘lagungacha bo‘lgan daromadi (2-son, 170-satr) 350 ming so‘m bo‘lgan. Hisobot
davri uchun qo‘shimcha ravishda quyidagi ma’lumotlar mavjud: - hokimiyatga
homiylik yordami ko‘rsatilgan - 18 ming so‘m; - qariyalar uyiga yordam ko‘rsatish
uchun - 249 ming so‘m. Hisobot davri uchun korxona to‘lashi lozim bo‘lgan daro
mad solig‘i necha so‘mga teng? (Soliq stavkasi - 10%.) 3-masala. Qo‘shilgan
qiymat solig‘i va foyda soliqlar to‘lovchisi hisoblangan ishlab chiqaruvchi korxona
2007-yil hisobot davri uchun quyidagi ko‘rsatkichlarga ega: - ichki bozorda
mahsulotni sotishdan tushgan tu shum - 12800 ming so‘m; - chet el valutasiga
sotilgan mahsulot 14 ming AQSH dollari miqdorida (yuk ortilgan vaqtda 1 AQSH
dollari 1240 so‘m); - omborxonalarni ijaraga berishdan olingan sof daro mad -
2700 ming so‘m; - uskunalarni o‘z vaqtida olib kelib o‘rnatilmagani uchun
sotuvchi korxonadan tushgan jarima va shartnoma da ko‘rsatilgan qo‘shimcha
to‘lov - 998 ming so‘m; - yordamchi korxonadan olingan dividendlar (divi
denddan undirilgan soliq haqidagi ma’lumot mavjud) 1339 ming so‘m; -
«Ishonch» firmasi tomonidan xodimlar bo‘limiga te gishli 1751 ming so‘mlik
kompyuter dasturi yaratilgan va tekinga o‘rnatib berilgan. 2006-yilda
qonunchilikka asosan chegirmaga olib boril gan 3010 ming so‘mlik sotilgan
mahsulotning puli kelib tushgan. Sotilgan mahsulotlarning ishlab chiqarish
tannarxi 11375 ming so‘m, shu jumladan, ishlab chiqarishda ishlati ladigan asosiy
vositalarning eskirishi belgilangan me’yorga nisbatan 2 koeffitsient qo‘llanilgan
18

bo‘lib, 2100 ming so‘mni tashkil etgan. O‘tgan davr uchun quyidagi xarajatlar
amalga oshirilgan: - me’yor chegarasida o‘zining mahsulotini reklama qi lish
uchun - 125 ming so‘m sarflangan; - boshqaruvda ishlovchilar uchun ish haqi
bo‘yicha xa rajat - 4495 ming so‘m; - xizmat safari xarajatlari, me’yordagisi - 392
ming so‘m, me’yordan yuqori - 85 ming so‘m; - xizmat avtomobili saqlash uchun
xarajatlar - 145 ming so‘m; - uyali telefon - 1200 ming so‘m; - ishlab chiqarishda
qatnashmaydigan asosiy vosita larning eskirishi - 895 ming so‘m; - hisobot davrida
hisobvaraqlar bo‘yicha olingan qo‘ shilgan qiymat solig‘i - 925 ming so‘m.
Aniqlang:
1. Hisobot davrida davlat budjetiga to‘lanishi lozim bo‘lgan foyda solig‘i
summasini (Soliq stavkasi 10% - 2007-yil uchun).
2. Davlat budjetiga to‘lanishi lozim bo‘lgan qo‘shilgan qiymat solig‘ini.
3. Korxonaning moliyaviy natijalari bo‘yicha hisobotni tuzing.
4. Hisobot davri uchun foyda solig‘ining shaklini to‘ldiring. Masalani yechish
davrida mol-mulk solig‘i, yer solig‘i hamda boshqa soliqlar va majburiy
to‘lovlarga ahamiyat bermaslikka ruxsat etiladi.
4-masala. Quyidagi ma’lumotlar asosida foyda solig‘ini hisoblang (ming
so‘m):
1. Sotishdan olingan sof tushum - 3192, shundan eksport faoliyatidan - 670.
2. Soliq to‘langunga qadar olingan foyda - 508.
3. Olingan dividendlar - 75.
4. Soliq bo‘yicha imtiyozlar - 100.
Yechilishi: 1. Respublikamiz soliq qonunchiligiga muvofiq yuridik
shaxslarning erkin almashtiriladigan valutadagi eksportiga imtiyozli stavkalar
belgilangan. Demak, imtiyozli stavkalar ning qaysi birini qo‘llashni aniqlash uchun
eksport mahsu lotining umumiy sotish hajmidagi salmog‘i aniqlanadi, ya’ni: (670 /
3192) x 100 = 20,9. Ushbu misolda eksport mahsulotining umumiy sotish
hajmidagi salmog‘i 20,9 foizni tashkil etadi. Bunday holda belgilangan foyda
solig‘i stavkasi 30 foizga kamayadi, ya’ni: 12 x 30 / 100 = 3,6 ga, demak, korxona
19

foyda solig‘ini 8,4 foizda (12 - 3,6) to‘laydi. 2. 508 + 312 - 75 - 100 = 645 ming
so‘m. 645 x 8,4 / 100 = 54,18 ming so‘m.
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i bo‘yicha
SOLIQ HISOBOTI ShAKLLARI

STIR
Hujjat
turi / Hisobot
davri c
horak Soliq davri
Hujjat turi: 1 ma’lumotnoma, 2 aniqlashtiruvchi (kasr orqali aniqlashtiruv raqami)
Yuridik shaxsning to‘liq
nomi
Ma’lumotnomani taqdim etish muddati (kun/oy/yil)
ga taqdim etiladi
coliq bo‘yicha hisobga olish joyidagi davlat soliq xizmati organi)
Xorijiy davlatlarda foyda solig'i tizimining o'ziga xos xususiyatlari mamlakat
iqtisodiyotiga qarab farq qiladi va ko'pincha soliq tariflari, chet el investitsiyalarini
jalb qilish usullari va soliq imtiyozlariga o'zgartirishlar kiritish orqali iqtisodiyotni
rag'batlantirishni o'z ichiga oladi. Soliq siyosati va soliq tizimining ta'siri
quyidagilarni o'z ichiga oladi: investorlar va biznes vakillari iqtisodiy faolligini
oshirish va pasaytirish. Xorijiy davlatlarda foyda solig'i tizimining o'ziga xos
xususiyatlari. Soliq tariflarining farqlanishi: Soliq tizimi tariflari mamlakat
iqtisodiyotiga ko'ra farq qiladi, ba'zan hatto kichik biznesni qo'llab-quvvatlash
uchun kamroq soliq stavkalari qo'llaniladi.
Chet el investitsiyalarini jalb qilish: Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun
ba'zi davlatlar foyda solig'ini pasaytiradi yoki soliq imtiyozlari beradi. Soliq
imtiyozlari: Soliq imtiyozlari muayyan sanoat tarmoqlari, xususan, yangi
texnologiyalar, investitsiyalar yoki eksportga yo'naltirilgan korxonalar uchun
berilishi mumkin.
20

Boshqa soliqlar bilan uyg'unlik: Xorijiy davlatlarda foyda solig'i boshqa soliq
turlari, masalan, mol-mulk solig'i, daromad solig'i va qo'shimcha qiymat solig'i
(QQS) bilan uyg'unlashgan holda olib boriladi. Foyda solig'ining moliya-xo'jalik
faoliyatiga tasiri Biznesni rag'batlantirish: Soliq turlarini o'zgartirish orqali biznes
faoliyatini rag'batlantirish yoki susaytirish mumkin.
Investitsiyalarning ko'payishi/kamayishi: Soliq tizimi o'zgarishlariga qarab,
investitsiyalar soni ko'payishi yoki kamayishi mumkin. Ishsizlikning
kamayishi: Faoliyatni rag'batlantirish natijasida ish o'rinlari yaratilib, ishsizlik
darajasi pasayishi mumkin. Moliyaviy barqarorlik: Soliq tizimining muvozanatli
bo'lishi iqtisodiy barqarorlikni ta'minlaydi.
21

II B О B. INVESTITSIYA VA QO‘SHIMCHA KAPITAL
QO‘YILMALARGA TA'SIRI
2.1. Bozordagi raqobatbardoshlikka ta’siri.
Foyda solig‘i korxonalar tomonidan o‘z faoliyati yakunida olingan sof
moliyaviy natijadan davlat byudjetiga to‘lanadigan majburiy to‘lovdir. Ushbu soliq
stavkasining darajasi, imtiyozlar mavjudligi, hisoblash uslubiyati va undirish
mexanizmi iqtisodiyotda investitsion faollikni shakllantiruvchi eng muhim
omillardan biridir. Chunki korxona qo‘lida qoladigan sof foyda miqdori to‘g‘ridan-
to‘g‘ri investitsiya hajmi, ishlab chiqarishning kengayishi va qo‘shimcha kapital
qo‘yilmalari bilan bog‘liq. Shu bois foyda solig‘ining investitsiya muhitiga ta’siri
har bir iqtisodiyot uchun strategik ahamiyatga ega.
Foyda solig‘i yuqori bo‘lgan davlatlarda korxonalar investitsiya kiritishdan
oldin risklarni chuqur baholaydi, kapital qo‘yilma loyihalarini uzoq muddatli
daromadlilik nuqtayi nazaridan tahlil qiladi. Chunki soliq yukining oshishi
investitsiya loyihalarining ichki rentabellik darajasini pasaytiradi, loyiha
kelajakdagi pul oqimlariga qo‘shimcha salbiy bosim yaratadi. Shu bilan birga,
investitsiya davrining cho‘zilishi va sof foydaning kamayishi sababli korxonalar
kapital qo‘yilmalarni qisqartirishga moyillik bildiradi. Bunday sharoitda xususiy
sektor kamroq riskli, tez daromad beradigan yo‘nalishlarga sarmoya kiritishga
intiladi, natijada iqtisodiyotning innovatsion sektorlari rivojlanishi sekinlashadi.
Aksincha, foyda solig‘i stavkasi past bo‘lgan yoki muayyan muddatga
imtiyozlar berilgan iqtisodiy hududlarda investitsiya faolligi sezilarli oshadi.
Buning sababi - korxona qo‘lida ko‘proq sof foyda qoladi, bu esa reinvestitsiya
imkoniyatlarini kengaytiradi. Soliq yukining kamayishi investitsiya loyihalarining
rentabelligini oshiradi, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, yangi
texnologiyalar joriy etish va ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirishga bo‘lgan
qiziqishni kuchaytiradi. Shu tariqa foyda solig‘idagi chegirmalar iqtisodiy o‘sish,
bandlik va qo‘shimcha kapital shakllanishiga kuchli turtki beradi.
22

Foyda solig‘i investitsiyalarga ta’sir etuvchi yana bir muhim jihat -
amortizatsiya siyosatidir. Amortizatsiya xarajatlarini kengaytirilgan tartibda tan
olish, tezlashtirilgan amortizatsiya qo‘llash yoki soliqqa tortiladigan bazadan
chiqarish korxonalarga investitsiya xarajatlarini qisqa muddatda qoplash imkonini
beradi. Bu esa yangi uskunalar, texnologiyalar va infratuzilma obyektlariga
sarmoya kiritishni rag‘batlantiradi. Ayniqsa yuqori texnologiyali tarmoqlarda
amortizatsiya mexanizmining yengilligi investitsion raqobatbardoshlikning asosiy
omillaridan biri hisoblanadi.
2.1 1-jadval
Investitsiya va Kapital Qo‘yilmalar: O‘zaro Ta’sir Jadvali
Investitsiya Turi
(Manba) Kapital Qo‘yilmalarga Ta’siri Iqtisodiyot
ga Umumiy
Ta’siri
Ichki
Investitsiyalar (Jamg‘armalar
, byudjet, amortizatsiya) Asosiy fondlar yaratish, ishlab
chiqarishni kengaytirish, yangi korxonalar
qurilishi. Mahalliy sa
noat rivoji, ish
o‘rinlari
yaratilishi,
iqtisodiy o‘sish.
Tashqi (Xorijiy)
Investitsiyalar (Bevosita,
bilvosita) Bevosita: Korxona barpo etish,
rivojlantirishga to‘g‘ridan-to‘g‘ri mablag‘
sarflash. Bilvosita: Kafolatlangan
loyihalarga yo‘naltirish. Texnologiy
a yangilanishi ,
yangi tarmoqlar
( masalan ,
avtomobil
zavodi ) paydo
bo ‘ lishi ,
iqtisodiyot
modernizatsiyasi ,
xalqaro savdo
rivoji .
Foyda solig‘i rejimining investitsiyaga ta’siri nafaqat stavka darajasi, balki
biznes yuritish shaffofligi, soliq ma’murchiligi, hisobot topshirish tartibining
soddaligi bilan ham belgilanadi. Agar soliq tizimi ortiqcha byurokratik
jarayonlarga boy bo‘lsa, soliq tekshiruvlari ko‘p bo‘lsa yoki soliq talqinlari noaniq
23

$bo‘lsa - investitsiya oqimi pasayadi. Korxonalar barqarorlik va aniqlikni talab qiladi. Shuning uchun xalqaro tajribada investitsiyalarni jalb qilish maqsadida soliq kodekslarini soddalashtirish, onlayn hisob yuritish tizimlarini joriy etish, imtiyozlar mexanizmini aniq belgilash kabi chora-tadbirlar keng qo‘llanadi. Xulosa qilib aytganda, foyda solig‘i investitsion muhitning shakllanishida hal qiluvchi omil bo‘lib, uning oqilona darajada belgilanishi investitsiya oqimini oshiradi, qo‘shimcha kapital qo‘yilmalari hajmini kengaytiradi va iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Past stavkalar, imtiyozlar, tezlashtirilgan amortizatsiya va soddalashtirilgan ma’murchilik kabi mexanizmlar investitsion faoliyatni sezilarli darajada kuchaytiradi. 2.2. Korxona aktivlarining o‘zgarishiga ta’siri Korxona faoliyatining moliyaviy barqarorligi, to‘lov qobiliyati va bozordagi raqobatbardoshligi bevosita uning tasarrufidagi aktivlar holati hamda ularning o‘zgarish dinamikasiga bog‘liq. Buxgalteriya hisobining xalqaro va milliy standartlariga muvofiq, aktivlar - bu korxona tomonidan o‘tmishdagi voqealar natijasida nazorat qilinadigan va kelajakda iqtisodiy naf keltirishi kutilayotgan resurslardir. Korxona aktivlarining o‘zgarishi (ularning ko‘payishi yoki kamayishi, shuningdek tarkibiy siljishlar) korxonaning barcha moliyaviy-iqtisodiy ko‘rsatkichlariga zanjir reaksiyasi kabi ta’sir ko‘rsatadi. Aktivlar doimiy ravishda harakatda bo‘ladi va bu iqtisodiyotda asosiy balans tenglamasi orqali ifodalanadi: $Aktivlar = Majburiyatlar + Xususiy \ kapital$ Ushbu tenglamadan ko‘rinib turibdiki, aktivlar hajmining har qanday o‘zgarishi majburiyatlar yoki xususiy kapitaldagi mos o‘zgarishlar bilan moliyalashtiriladi. Shuning uchun aktivlar o‘zgarishini tahlil qilish korxona qanday moliyalashtirish manbalaridan foydalanayotganini ham ko‘rsatib beradi. Aktivlar hajmiga ta'sir ko'rsatuvchi asosiy omillar: Aktivlar qiymati va tarkibining o'zgarishiga turli ichki va tashqi omillar ta'sir qiladi. Bu o'zgarishlarni baholashda birinchi navbatda ularning sabablarini aniqlash zarur: 24$

Tashqi omillar: Inflyatsiya darajasi (aktivlar qiymatining sun'iy oshishiga olib
kelishi mumkin), soliq siyosatidagi o'zgarishlar, bozor konyunkturasi, xomashyo
va materiallar narxining tebranishi hamda tarmoqdagi texnologik innovatsiyalar.
Ichki omillar: Korxonaning dividend siyosati, olingan foydaning
taqsimlanishi, ishlab chiqarish quvvatlarining modernizatsiya qilinishi, ombor
zaxiralarini boshqarish samaradorligi va debitorlik qarzlari bo'yicha
undiruvchanlik darajasi.
Aktivlarning umumiy hajmi oshishi odatda ijobiy holat sifatida baholanadi,
chunki bu korxonaning iqtisodiy salohiyati kengayayotganidan dalolat beradi.
Biroq, bu o‘sish qaysi aktivlar hisobiga yuz berayotgani eng muhim masaladir.
Joriy aktivlar o ‘ zgarishining korxona moliyaviy holatiga ta ’ siri : Joriy aktivlar
( aylanma mablag ‘ lar ) korxonaning bir operatsion sikl davomida yoki bir yil ichida
to ‘ liq iste ' mol qilinadigan yoki pulga aylanadigan mulki hisoblanadi . Ularning
tarkibiga zaxiralar , debitorlik qarzlari , qisqa muddatli moliyaviy qo ‘ yilmalar va pul
mablag ‘ lari kiradi .
Zaxiralarning o'zgarishi: Agar korxona aktivlari asosan zaxiralarning ortishi
hisobiga ko‘payayotgan bo‘lsa, bu ikki xil ma'noni anglatishi mumkin. Bir
tomondan, korxona kelgusida ishlab chiqarish hajmini oshirishga tayyorgarlik
ko‘rayotgan bo‘lishi mumkin. Ikkinchi tomondan esa, tayyor mahsulotning
sotilmay qolishi (sotish bozorining qisqarishi) yoki xomashyolarning me'yordan
ortiq to‘planib qolishi ham zaxiralar hajmini oshiradi. Bu o‘z navbatida aylanma
mablag‘larning "muzlab qolishiga" va likvidlik darajasining pasayishiga olib
keladi.
Debitorlik qarzlarining o'zgarishi: Aktivlar tarkibida debitorlik qarzlarining
keskin o‘sishi korxonaning o‘z mijozlariga tijorat krediti (kechiktirib to‘lash)
berish orqali sotish hajmini oshirishga urinayotganini ko‘rsatadi. Lekin, bu holat
korxonani real pul tushumlaridan vaqtinchalik mahrum qiladi. Natijada, korxona
o‘zining kundalik majburiyatlarini qoplash uchun qo‘shimcha kreditlar jalb
qilishga majbur bo‘lishi mumkin. Aksincha, debitorlik qarzlarining kamayishi
25

korxona hisob-kitob intizomini mustahkamlaganini va real pul tushumlari
tezlashganini bildiradi.
Pul mablag'larining o'zgarishi: Kassadagi va hisob-raqamdagi pul
mablag‘larining ko‘payishi mutlaq likvidlikni oshiradi. Ammo pul mablag‘larining
uzoq vaqt davomida yuqori hajmda harakatsiz turishi inflyatsiya oqibatida ularning
qadrsizlanishiga olib keladi. Pul - bu ishlashi kerak bo‘lgan aktiv, uni
investitsiyaga yo‘naltirmaslik yashirin yo‘qotish hisoblanadi.
Uzoq muddatli aktivlar o‘zgarishining korxona faoliyatiga ta’siri: Uzoq
muddatli aktivlar (asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, uzoq muddatli
investitsiyalar) korxonaning ishlab chiqarish-texnik bazasini belgilaydi. Bu
aktivlardagi o'zgarishlar strategik ahamiyatga ega.
Asosiy vositalarning ko'payishi: Bino-inshootlar, asbob-uskunalar, transport
vositalarining ortishi korxonaning investitsion faolligini, ishlab chiqarishni
kengaytirish yoki texnologik yangilanish (modernizatsiya) jarayonini boshdan
kechirayotganini ko'rsatadi. Ushbu o'zgarish qisqa muddatda xarajatlarni
ko'paytirsa-da, uzoq muddatda mahsulot tannarxining pasayishi, sifatining oshishi
va raqobatbardoshlikning yuksalishiga xizmat qiladi.
Asosiy vositalarning kamayishi: Bu holat jismoniy va ma'naviy eskirgan
uskunalarning hisobdan chiqarilishi yoki keraksiz aktivlarning sotilishi natijasida
yuz berishi mumkin. Agar eskirgan uskunalardan voz kechilib, o‘rniga yangisi
olinmasa, bu korxonaning ishlab chiqarish quvvati qisqarayotganidan dalolat
beradi va kelajakdagi tushumlar xavf ostida qoladi.
Aktivlar tarkibidagi siljishlar (Strukturaviy o'zgarishlar tahlili): Aktivlar
summasi o'zgarmagan holatda ham ularning tarkibida siljishlar yuz berishi
mumkin. Buni vertikal tahlil usuli orqali ko'rish mumkin. Agar aktivlarning
umumiy summasida aylanma (joriy) aktivlarning salmog‘i ortsa, bu korxonaning
mobilroq (tezkor harakatlanuvchan) bo‘lib borayotganini ko‘rsatadi. Bu holat
korxonaning to‘lov qobiliyatini oshiradi va bankrotlik xavfini kamaytiradi.
26

$Biroq, uzoq muddatli aktivlar ulushining haddan tashqari pasayib ketishi ishlab chiqarish bazasining zaiflashuviga va raqobatchilardan ortda qolishga sabab bo'ladi. Optimal nisbat tarmoq xususiyatlariga bog‘liq bo‘lib, savdo korxonalarida joriy aktivlar ustunlik qilsa, og‘ir sanoat korxonalarida uzoq muddatli aktivlar ulushi yuqori bo‘ladi. Aktivlar o'zgarishining rentabellik va aylanishchanlikka ta'siri: Korxona o‘z aktivlarini qanchalik samarali boshqarayotganini aniqlash uchun aktivlar rentabelligi (ROA - Return on Assets) va aktivlarning aylanish koeffitsienti kabi ko‘rsatkichlar hisoblanadi. Aktivlarning har qanday asossiz ko‘payishi rentabellik ko‘rsatkichini pasaytiradi. Aktivlar rentabelligi quyidagi formula yordamida aniqlanadi: $$ROA = \frac{Sof \ foyda}{O'rtacha \ aktivlar \ qiymati} \times 100\%$$ Ushbu formuladan ko‘rinib turibdiki, agar korxona aktivlari tez sur'atlarda o‘ssa-yu, lekin sof foyda xuddi shunday proporsiyada o‘smasa (yoki pasaysa), korxonaning aktivlar rentabelligi yomonlashadi. Bu degani, korxona yangi jalb qilingan yoki sotib olingan mulklardan yetarlicha daromad ololmayapti. Shuningdek, aktivlarning aylanish koeffitsienti korxonaning o‘z ixtiyoridagi barcha mablag‘lardan necha marta foydalanganini (aylantirganini) ko‘rsatadi. Aktivlar qiymatining keraksiz zaxiralar va to‘lanmagan debitorlik qarzlari hisobiga ortishi aylanishchanlikni sekinlashtiradi. Natijada korxona qo'shimcha aylanma mablag'larga ehtiyoj sezadi. Korxona aktivlarining o‘zgarishi shunchaki miqdoriy ko‘rsatkich bo‘lib qolmasdan, korxonaning hayot sikli, uning bozordagi strategiyasi va menejment samaradorligini o‘zida aks ettiruvchi "ko‘zgu" hisoblanadi. Aktivlar o'zgarishini ijobiy baholash uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak: Aktivlar o'sish sur'ati korxonaning majburiyatlari o'sish sur'atidan past bo'lmasligi; Sotish hajmi va tushumlarning o'sish sur'ati aktivlar o'sish sur'atidan yuqori bo'lishi (bu mablag'lardan foydalanish samaradorligi oshganini bildiradi); 27$

Aktivlar tarkibida nofaol (daromad keltirmaydigan) aktivlar qismi
minimallashtirilishi lozim.
Shundagina korxona aktivlaridagi o‘zgarishlar faqatgina balans raqamlarining
o‘sishini emas, balki real iqtisodiy o‘sish va mulkdorlar boyligining ortishini
ta'minlaydi.
28

II –BOB. FOYDA SOLIG’INING KORXONAGA MOLIYAVIY TA’SIRI
2.1. Buxgalteriya hisobiga ta'siri
Foyda solig'i korxona moliyaviy natijalarini taqsimlashdagi eng muhim
elementlardan biri bo'lib, uning buxgalteriya hisobidagi in'ikosi korxonaning real
moliyaviy ahvolini ko'rsatib beradi. Buxgalteriya hisobida foyda solig'ini aks
ettirish shunchaki byudjetga to'lanadigan summani qayd etishdan iborat emas,
balki buxgalteriya va soliq qonunchiligi o'rtasidagi farqlarni muvofiqlashtiruvchi
murakkab jarayondir.
Buxgalteriya va soliq hisobi o'rtasidagi tafovutlar : Buxgalteriya hisobining
milliy (BHMS) va xalqaro standartlari (BHXS 12 "Daromad soliqlari") ga
muvofiq, foyda solig'i hisobini yuritishda ikkita tushuncha farqlanadi: buxgalteriya
foydasi va soliqqa tortiladigan foyda (baza) .
Buxgalteriya foydasi barcha daromadlardan barcha xarajatlarni ayirish orqali
(moliyaviy hisobot standartlari asosida) aniqlansa, soliqqa tortiladigan foyda qat'iy
ravishda Soliq kodeksi normalari asosida hisoblanadi. Ushbu yondashuvlar
o'rtasidagi farq hisobda doimiy va vaqtinchalik farqlarni yuzaga keltirib chiqaradi.
Doimiy va vaqtinchalik farqlarning hisobdagi o'rni : Doimiy farqlar – bu
hisobot davrida buxgalteriya foydasini aniqlashda hisobga olinadigan, ammo soliq
maqsadlarida hech qachon tan olinmaydigan (yoki aksincha) daromad va
xarajatlardir. Masalan, me'yordan ortiqcha to'langan xizmat safari xarajatlari yoki
qonunchilikda belgilangan me'yordan oshgan vakillik xarajatlari buxgalteriyada
xarajat sifatida foydani kamaytiradi, biroq soliq bazasidan chegirilmaydi.
Vaqtinchalik farqlar esa daromad va xarajatlarning buxgalteriya hisobida va
soliq hisobida turli davrlarda tan olinishidan kelib chiqadi. Bu farqlar kelajakda
tekislanadi.
Kechiktirilgan soliq aktivlari (KSA) va majburiyatlari (KSM) : Vaqtinchalik
farqlar natijasida buxgalteriya balansi hisobotida mutlaqo yangi elementlar paydo
bo'ladi:
29

$Kechiktirilgan soliq aktivi (KSA): Kelajakdagi hisobot davrlarida foyda solig'ini kamaytiruvchi summalardir. Bu joriy davrda soliq bazasi buxgalteriya foydasidan yuqori bo'lgan (ya'ni korxona "oldindan" ko'proq soliq to'lagan) holatlarda yuzaga keladi. KSA quyidagi formula yordamida aniqlanadi: $$KSA = Chegiriladigan \ vaqtinchalik \ farq \times Foyda \ solig'i \ stavkasi$ $ Kechiktirilgan soliq majburiyati (KSM): Kelajakda to'lanishi lozim bo'lgan qo'shimcha foyda solig'i summasidir. Agar joriy davrda buxgalteriya foydasi soliq bazasidan katta bo'lsa (masalan, soliq maqsadlarida tezlashtirilgan amortizatsiya qo'llanilganda), korxona hozir kam soliq to'laydi, lekin kelajakda bu farqni qoplashi kerak bo'ladi: $$KSM = Soliqqa \ tortiladigan \ vaqtinchalik \ farq \times Foyda \ solig'i \ stavkasi$$ Foyda solig'ini schyotlarda (provodkalarda) aks ettirish : Buxgalteriya provodkalarida foyda solig'ini to'g'ri aks ettirish moliyaviy hisobotlarning shaffofligini ta'minlaydi. O'zbekiston Respublikasi buxgalteriya schyotlari rejasiga muvofiq joriy foyda solig'i quyidagicha qayd etiladi: Dt 9810 "Foyda solig'i bo'yicha xarajatlar" Kt 6410 "Byudjetga to'lovlar bo'yicha qarz (Foyda solig'i)" Agar korxonada kechiktirilgan soliq aktivlari yuzaga kelsa (0940 schyoti), bu korxona balansining "Uzoq muddatli aktivlar" bo'limida ko'rsatiladi va kelajakdagi iqtisodiy naf sifatida baholanadi. Moliyaviy hisobotlarga ta'siri : Foyda solig'i bo'yicha to'g'ri yuritilgan buxgalteriya hisobi "Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot" (2-shakl) ning yakuniy qatorlarini shakllantiradi. Soliq to'langungacha bo'lgan foydadan foyda solig'i xarajati chegirib tashlangach, qolgan qism sof foyda (taqsimlanmagan foyda) ni tashkil etadi. Bu sof foyda dividendlar to'lashga, zaxira kapitalini shakllantirishga yoki ishlab chiqarishni rivojlantirishga yo'naltiriladi. Shu sababli, foyda solig'i xarajatlarini hisobda to'g'ri tan olish nafaqat soliq organlari, balki 30$

korxona muassislari (aksiyadorlar) uchun ham dividendlar miqdorini belgilashda
hal qiluvchi ahamiyatga ega.
2.2. Korxona xarajatlarining o‘zgarishiga ta'siri
Foyda solig'ining korxona iqtisodiyotiga ta'siri uning xarajatlar tarkibida
namoyon bo'ladi. Garchi foyda solig'ining o'zi to'g'ridan-to'g'ri ishlab chiqarish
xarajatiga kirmasa-da (u moliyaaviy natijadan to'lanadi), soliqqa tortish
mexanizmlari korxona rahbariyatini xarajatlarni tahlil qilish, optimallashtirish va
ularning tarkibini o'zgartirishga majbur qiladi.
Xarajatlarni soliq maqsadlarida tasniflash : Foyda solig'ini hisoblashda Soliq
kodeksi barcha korxona xarajatlarini ikki yirik guruhga ajratadi, bu esa
menejmentning xarajatlarga munosabatini o'zgartiradi:
Chegiriladigan xarajatlar: Bular daromad olish maqsadida qilingan, iqtisodiy
jihatdan o'zini oqlagan va hujjatlar bilan tasdiqlangan barcha xarajatlardir
(xomashyo, ish haqi, ijtimoiy soliq, asosiy vositalar amortizatsiyasi, ijara to'lovlari
va hk).
Chegirilmaydigan xarajatlar : Korxona bu xarajatlarni haqiqatda amalga
oshirgan bo'lsa-da, davlat ularni soliq bazasini kamaytirishga ruxsat bermaydi.
Bularga qonunchilikni buzganlik uchun jarima va penyalar, belgilangan
normalardan ortiqcha qilingan xarajatlar, homiylik va xayriya tadbirlariga
sarflangan mablag'lar, shuningdek faoliyat bilan bog'liq bo'lmagan shaxsiy
xarajatlar kiradi.
Xarajatlar tarkibining soliq yuki ta ' sirida o ' zgarishi : Korxona foyda solig ' i
yukini qonuniy yo ' l bilan kamaytirish maqsadida o ' zining xarajatlar siyosatini
o ' zgartirishi yuz beradi . Bunga quyidagi amaliyotlar misol bo'ladi:
Amortizatsiya siyosati (Kapital xarajatlar dinamikasi): Soliq bazasini
optimallashtirish uchun korxonalar tezlashtirilgan amortizatsiya usullaridan
foydalanishi mumkin. Bu dastlabki yillarda hisobotda yuqori xarajat (amortizatsiya
ajratmasi) ko'rsatilishiga va mos ravishda foyda solig'ining kamayishiga xizmat
31

qiladi. Buning natijasida tejalgan mablag'lar korxona ixtiyorida qolib, qayta
investitsiya xarajatlarini moliyalashtirishga yo'naltiriladi.
Mehnatga haq to'lash va rag'batlantirish xarajatlari: Ishchilarga beriladigan
ba'zi turdagi mukofotlar yoki ijtimoiy to'lovlar chegirilmaydigan xarajatlar
tarkibiga kirishi mumkin. Bunday holatda korxona soliq yukini oshirmaslik uchun
ijtimoiy xarajatlarni qisqartirib, ularni to'g'ridan-to'g'ri ish haqi (chegiriladigan
xarajat) shaklida tizimlashtirishga harakat qiladi. Shunday qilib, soliq siyosati
xodimlar xarajatlarining strukturaviy o'zgarishiga bevosita sabab bo'ladi.
Autsorsing va xizmatlardan foydalanish xarajatlarining ortishi: Ko'p hollarda
o'z shtatida mutaxassis saqlashdan ko'ra (ijtimoiy soliq va boshqa to'lovlarni
hisobga olganda), boshqa korxonalardan xizmat sotib olish foydaliroq bo'ladi.
Chunki ko'rsatilgan xizmatlar bo'yicha olingan hisob-fakturalar to'liq
chegiriladigan xarajatlarga olib boriladi.
Soliqqa tortiladigan bazani boshqarish ( Tax Planning ) : Foyda solig ' i
stavkasining o ' zgarishi yoki yangi soliq imtiyozlarining joriy etilishi korxonaning
investitsion va operatsion xarajatlar smetasini qayta ko ' rib chiqishga undaydi . Agar
davlat ma'lum bir sohalarga (masalan, IT yoki "yashil" iqtisodiyotga) innovatsion
uskunalar xarid qilish xarajatlari uchun soliq imtiyozlari bersa, korxona xarajatlar
smetasida aynan shu turdagi texnologiyalarni sotib olishga yo'naltirilgan
mablag'lar ulushi keskin ortadi. Bu holat korxona xarajatlarining shunchaki passiv
raqamlar emasligini, balki soliq muhiti bilan faol o'zaro aloqada o'zgarib boruvchi
dinamik ko'rsatkich ekanligini tasdiqlaydi.
Hujjatlashtirish xarajatlarining ortishi : Foyda solig'ini hisoblashdagi eng
qat'iy talablardan biri – bu barcha chegiriladigan xarajatlarning birlamchi
buxgalteriya hujjatlari bilan mukammal tasdiqlanishidir. Shu talabdan kelib chiqib,
korxonada ma'muriy xarajatlar (elektron hujjat aylanishi tizimlarini joriy etish,
professional buxgalterlar va soliq maslahatchilari yollash, audit tekshiruvlari)
hajmi ortib boradi. Garchi bu qisqa muddatda qo'shimcha xarajat bo'lsa-da, uzoq
32

muddatda yirik soliq jarimalari (moliyaviy sanksiyalar) ko'rinishidagi kutilmagan
xarajatlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Foyda solig'i va korxona xarajatlari o'rtasida mustahkam teskari korrelyatsion
bog'liqlik mavjud. Xarajatlarni boshqarish sifati bevosita foyda solig'i summasiga
ta'sir qilsa, o'z navbatida davlatning foyda solig'i bo'yicha normalari korxonaning
qaysi xarajatlarni amalga oshirishi va ularni qanday hujjatlashtirishini qat'iy
belgilab beradi.
33

IV BOB. FOYDA SOLIG‘I TIZIMIDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI
BARTARAF ETISH YO‘LLARI
4.1. Hozirgi foyda solig‘i tizimidagi muammolar
Davlatning soliq siyosati iqtisodiyotni tartibga soluvchi eng ta'sirchan vosita
bo'lib, unda foyda solig'i alohida o'rin tutadi. Bugungi globallashuv va raqamli
iqtisodiyotga o'tish sharoitida O'zbekiston soliq tizimida qator ijobiy islohotlar
amalga oshirilgan bo'lsa-da, foyda solig'ini hisoblash, undirish va nazorat qilish
mexanizmlarida yechimini kutayotgan qator muammolar mavjud. Ushbu
muammolar korxonalarning investitsion faolligiga, moliyaviy barqarorligiga va
pirovardida mamlakatning makroiqtisodiy ko'rsatkichlariga o'z ta'sirini
ko'rsatmoqda.
Amaldagi foyda solig'i tizimini chuqur tahlil qilish asosida quyidagi asosiy
tizimli va ma'muriy muammolarni ajratib ko'rsatish mumkin:
Soliq va moliyaviy hisob standartlari o'rtasidagi tafovutlarning yuqoriligi
Korxonalarda buxgalteriya hisobi Buxgalteriya hisobining milliy (BHMS) yoki
xalqaro standartlari (BHXS) asosida yuritiladi va uning maqsadi mulkdorlar hamda
investorlarga xolis moliyaviy holatni ko'rsatishdir. Biroq, davlat byudjetiga
to'lanadigan foyda solig'i bazasi Soliq kodeksi talablari asosida butunlay
boshqacha yondashuv bilan hisoblanadi. Bu holat "buxgalteriya foydasi" va
"soliqqa tortiladigan foyda" o'rtasida katta farqlarni yuzaga keltiradi. Soliq
qonunchiligida "chegirilmaydigan xarajatlar" ro'yxatining haddan tashqari kengligi
(masalan, me'yordan oshgan vakillik xarajatlari, xodimlar foydasiga qilingan ba'zi
ijtimoiy to'lovlar, ayrim turdagi jarimalar va h.k.) korxonani o'zi ko'rmagan
(sarflab yuborilgan) daromadidan ham soliq to'lashga majbur qiladi. Natijada
korxonaning real samarali soliq stavkasi qonunda belgilangan 15 foizdan ancha
oshib ketadi.
Asosiy vositalar amortizatsiyasi mexanizmidagi cheklovlar Ishlab chiqarish
va xizmat ko'rsatish korxonalari uchun texnologik yangilanish hayotiy zaruratdir.
Ammo soliq tizimida belgilangan amortizatsiya normalari ko'p hollarda
34

texnologiyalarning haqiqiy ma'naviy eskirish tezligiga mos kelmaydi. Ayniqsa,
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasida uskunalar 2-3 yilda
ma'naviy eskiradi, ammo soliq bazasini aniqlashda ularning qiymatini chegirib
tashlash uzoqroq muddatga cho'zilishi mumkin. Qolaversa, inflyatsiya darajasi
yuqori bo'lgan sharoitda, yillar davomida hisoblanadigan amortizatsiya ajratmalari
yangi uskuna sotib olish uchun yetarli kapitalni shakllantirib bera olmaydi. Bu esa
korxonalarning modernizatsiya jarayonlarini sekinlashtiradi.
Bo'nak (avans) to'lovlari tizimining aylanma mablag'larga ta'siri Foyda solig'i
bo'yicha joriy qilingan bo'nak to'lovlari mexanizmi davlat byudjeti
daromadlarining uzluksizligini ta'minlasa-da, korxonalar moliyaviy holatiga kuchli
zarba beradi. Qonunchilikka muvofiq, ma'lum bir aylanma mezonidan o'tgan
korxonalar o'tgan davrdagi foyda ko'rsatkichlaridan kelib chiqib, kelgusi oy (yoki
chorak) uchun oldindan soliq to'lashlari shart. Bozor iqtisodiyotida daromad
barqaror emas va u konyunktura o'zgarishlariga to'g'ridan-to'g'ri bog'liq. Korxona
hali mahsulotini sotmasdan, hisob raqamiga tushum tushmasdan turib davlatga
soliq to'lashi uning eng zarur aylanma mablag'larini (xomashyo olish yoki ish haqi
to'lashga mo'ljallangan pullarini) muzlatib qo'yadi. Natijada biznes o'zining
operatsion faoliyatini davom ettirish uchun banklardan yuqori foizli qisqa muddatli
kreditlar olishga majbur bo'lmoqda.
Transfert narxlar (Transfer Pricing) va soliq bazasini yemirish muammosi
Yirik xoldinglar va o'zaro aloqador subyektlar o'rtasida transfer narxlarni
shakllantirish soliq organlari uchun jiddiy bosh og'riq bo'lib qolmoqda. O'zaro
qaram bo'lgan korxonalar oldi-sotdi shartnomalarida sun'iy ravishda pasaytirilgan
yoki oshirilgan narxlarni qo'llash orqali jami foydani soliq stavkasi past bo'lgan
hududga (yoki maxsus imtiyozga ega korxonaga) ko'chirib o'tkazishadi. Buni
nazorat qilish uchun bozor narxlarining shaffof bazasi va o'ta malakali soliq auditi
talab etiladi. Bugungi kunda aynan shu yo'nalishda metodologik bo'shliqlar
mavjudligi tufayli yirik miqdordagi foyda solig'i byudjetdan chetda qolmoqda.
35

Soliq ma'murchiligidagi subyektivizm va murakkablik Soliq qonunchiligida
"iqtisodiy jihatdan o'zini oqlagan xarajatlar" degan mavhum tushunchaning
mavjudligi soliq inspektorlariga o'z vakolatlaridan subyektiv foydalanish imkonini
beradi. Har qanday biznes-tavakkalchilik (risk) doim ham daromad keltirmasligi
mumkin, ammo ayrim hollarda muvaffaqiyatsiz chiqqan marketing kampaniyasi
yoki konsalting xizmati xarajatlari soliq tekshiruvida "o'zini oqlamagan" deb
topilib, jarimalar qo'llanilishi yuz beradi. Bu korxonalarni innovatsion qadamlar
tashlashdan cho'chitadi.
4.2. Soliq tizimidagi qonun buzilishlari va ularni oldini olish choralari
Soliq yukining nomutanosibligi, hisob yuritishning murakkabligi va erkin
raqobat muhitidagi muammolar ba'zi tadbirkorlik subyektlarini foyda solig'idan
bo'yin tovlash (tax evasion) hamda xufiyona iqtisodiyot (shadow economy)
sxemalarini qo'llashga undaydi.
Foyda solig'ini hisoblash va to'lashdagi asosiy qonun buzilishlari:
"Yolg'on" xarajatlarni shakllantirish (Obnalchilik amaliyoti): Korxona sof
foyda hajmini va mos ravishda foyda solig'ini kamaytirish maqsadida tovar yoki
xizmat yetkazib bermaydigan, faqatgina qalbaki hujjatlar (soxta elektron hisob-
fakturalar) rasmiylashtirib beruvchi "tranzit" korxonalar bilan ishlaydi. Ushbu
sxema orqali davlatga to'lanishi kerak bo'lgan mablag'lar noqonuniy ravishda
naqdlashtirib olinadi.
Kassadan tashqari aylanmalar (Tushumni yashirish): Mahsulot va xizmatlarni
iste'molchilarga naqd pul yoki shaxsiy bank kartalariga (P2P o'tkazmalar) sotish
orqali tushum rasmiy buxgalteriya hisobida aks ettirilmaydi. Baza kichrayishi
to'g'ridan-to'g'ri foyda solig'i summasining qisqarishiga olib keladi.
Aktivlarni noto'g'ri tasniflash orqali xarajatlarni tezlashtirish: Asosiy vositalar
va binolarni kapital ta'mirlash yoki modernizatsiya qilish xarajatlari kapitalizatsiya
qilinib, yillar davomida amortizatsiya qilinishi o'rniga, darhol "joriy ta'mirlash"
36

davr xarajati sifatida rasmiylashtiriladi. Bu orqali joriy yildagi foyda sun'iy
ravishda "yeb yuboriladi".
Norasmiy ish haqi fondi ("Konvertdagi maoshlar"): Ishchilarga ish haqini
norasmiy to'lash nafaqat jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'iga, balki
foyda solig'iga ham bevosita bog'liqdir. Chunki konvertda beriladigan naqd pulni
shakllantirish uchun korxona albatta "qora kassa" yuritishga majbur bo'ladi.
Qonun buzilishlarining oldini olish va tizimni takomillashtirish bo'yicha
amaliy takliflar:
Soliq huquqbuzarliklariga qarshi kurashishda jazoni muqarrar qilishdan ko'ra,
qonuniy ishlashni iqtisodiy jihatdan manfaatli va texnik jihatdan osonlashtirish
yuqori samara beradi. Shu maqsadda quyidagi islohotlarni joriy etish taklif
qilinadi:
Soliq nazoratining to'liq "Raqamli egizagi"ni yaratish (Big Data va Sun'iy
intellekt): Soliq ma'murchiligida inson omilini minimallashtirish zarur. Yagona
interfaol bazada bojxona, kadastr, banklar, E-Aktiv (ombor hisobi), elektron hisob-
fakturalar va onlayn-NKM ma'lumotlarini integratsiya qilish orqali tovarning butun
harakat zanjiri (traceability) nazoratga olinishi lozim. Tizim sun'iy intellekt
yordamida tafovutlarni o'zi aniqlab, qonun buzilishi xavfi bor korxonalar ro'yxatini
shakllantirishi (Risk-Analysis) kerak. Halol soliq to'lovchilar esa umuman
tekshiruvlardan ozod qilinishi shart.
Investitsion jozibadorlikni oshiruvchi chegirmalar (Soliq ta'tillari): Korxona
o'z sof foydasini faoliyatini kengaytirishga, yangi, innovatsion, energiya tejovchi
texnologiyalarni sotib olishga, shuningdek ishchilari uchun ijtimoiy infratuzilma
(masalan, bog'cha, oshxona) barpo etishga yo'naltirsa, bunday investitsiya
summasini yuz foiz (100%) foyda solig'i bazasidan chegirish huquqi berilishi
kerak. Bu iqtisodiyotni modernizatsiya qilishga kuchli turtki beradi.
Chegiriladigan xarajatlar tushunchasini liberallashtirish: Buxgalteriya hisobi
va soliq hisobini bir-biriga maksimal yaqinlashtirish talab etiladi. Soliq kodeksida
xarajatlarning qat'iy va cheklovchi ro'yxati emas, balki biznesni rivojlantirishga
37

qaratilgan har qanday xarajat (marketing, konsalting, ishchilar malakasini oshirish,
dasturiy ta'minot) to'liq chegirilishi kafolatlanishi lozim. Shunda korxonalarda
hisobotlarni qalbakilashtirishga iqtisodiy ehtiyoj qolmaydi.
Bo'nak to'lovlari mexanizmini soddalashtirish: Kichik va o'rta biznes
vakillarini foyda solig'i bo'yicha bo'nak to'lovlaridan to'liq ozod qilish yoxud ularni
haqiqatda kelib tushgan mablag'lar (naqd va naqdsiz tushumlar) faktiga asoslanib,
avtomatik hisoblab berish tizimiga o'tish maqsadga muvofiqdir.
38

XULOSA
Foyda solig‘i korxona faoliyatining moliyaviy samaradorligini, investitsion
faollikni va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim fiskal vosita
hisoblanadi . Shu bilan birga, amalda foyda solig‘i tizimi ko‘plab muammolarni
yuzaga keltiradi, ular korxona va davlat iqtisodiyoti samaradorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ushbu muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo‘llarini
belgilash iqtisodiy rivojlanish uchun strategik ahamiyatga ega.
Birinchidan, foyda solig‘i tizimining murakkabligi va chalkashligi
muammosi mavjud. Soliq qonunchiligi ko‘plab qoidalar, chegirmalar va
imtiyozlar bilan to‘ldirilgan bo‘lib, korxonalarda buxgalteriya va moliyaviy
hisobotlarni yuritishda noaniqliklar yuzaga keladi. Murakkab tizim soliq
to‘lovlarining kechikishi, noto‘g‘ri hisoblanishi va hatto jazo choralariga olib
keladi. Ushbu muammoni bartaraf etish uchun soliq qonunchiligini
soddalashtirish, soliqqa tortish mezonlarini aniq belgilash va elektron hisobot
tizimlarini joriy etish zarur.
Ikkinchidan, tizimda ortiqcha soliq yukining mavjudligi korxonalarning
investitsion faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi. Yuqori soliq stavkalari sof foydani
kamaytiradi, kapital qo‘yilmalarni sekinlashtiradi va yangi texnologiyalarni joriy
etish imkoniyatini cheklaydi. Bu muammoni bartaraf etish uchun soliq
stavkalarini iqtisodiy barqarorlik va investitsion rag‘batlar bilan
muvofiqlashtirish, ma’lum sohalarda vaqtinchalik soliq yengilliklari berish,
tezlashtirilgan amortizatsiya va investitsion chegirmalarni joriy etish samarali
hisoblanadi.
Uchinchidan, foyda solig‘i tizimida soliq nazorati va ma’muriy yukning
ortishi muammosi mavjud. Soliq tekshiruvlari ko‘p bo‘lsa, byurokratik tartiblar
murakkab bo‘lsa, kichik va o‘rta biznes faoliyatini yuritish qiyinlashadi. Bu esa
norasmiy iqtisodiyotning rivojlanishiga olib keladi. Ushbu muammoni
kamaytirish uchun soliq nazoratini elektron tizimlar orqali avtomatlashtirish,
39

soliq tekshiruvlarini rejalashtirish va soddalashtirilgan onlayn hisobot tizimlarini
joriy etish tavsiya etiladi.
To‘rtinchidan, foydalanilmaydigan soliq imtiyozlari va tafovutlar
muammosi mavjud. Ba’zi korxonalar foyda solig‘idan to‘liq yoki qisman ozod
qilinish imkoniyatidan foydalanadi, boshqalar esa bunday imtiyozlardan
mahrum bo‘ladi. Natijada raqobatbardoshlik buziladi va bozor samaradorligi
pasayadi. Bu muammoni bartaraf etish uchun soliq imtiyozlarini adolatli va
shaffof taqsimlash, ularning mezonlarini aniqlashtirish va monitoring tizimini
kuchaytirish zarur.
Beshinchidan, tizimda soliq bazasining noaniqligi va xatoliklar muammosi
mavjud. Soliq hisobotlarida noto‘g‘ri ma’lumotlar, hisob-kitobdagi tafovutlar va
kechiktirilgan to‘lovlar korxona va davlat o‘rtasida nizolarga olib keladi.
Bunday muammoni bartaraf etish uchun soliq hisobini xalqaro standartlarga
moslashtirish, buxgalteriya va soliq xodimlarini muntazam malaka oshirish
kurslariga jalb qilish zarur.
Xulosa qilib aytganda, foyda solig‘i tizimida mavjud muammolar -
murakkablik, yuqori soliq yuki, ortiqcha ma’muriy yuk, imtiyozlar tafovuti va
soliq bazasidagi noaniqliklar - korxona faoliyatiga va iqtisodiy rivojlanishga
salbiy ta’sir qiladi. Ularni bartaraf etish yo‘llari esa soliq qonunchiligini
soddalashtirish, stavkalarni optimallashtirish, imtiyozlar tizimini adolatli qilish,
elektron hisob-kitob va nazorat tizimlarini joriy etish, shuningdek, buxgalteriya
va soliq xodimlarini malaka oshirishdan iborat. Shu tarzda foyda solig‘i tizimi
nafaqat davlat byudjeti uchun barqaror daromad manbai, balki korxonalar
faoliyatini rag‘batlantiruvchi samarali mexanizmga aylanishi mumkin.
40

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. - Toshkent: Adolat, oxirgi tahriri.
2. O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Soliq siyosatini takomillashtirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining soliq tizimini isloh qilishga oid
farmon va qarorlari (2020-2025 yillar).
5. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi tomonidan e’lon qilingan
metodik ko‘rsatmalar va statistik ma’lumotlar.
II. Darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar
6. Abdukarimov A.A. Soliqlar va soliqqa tortish. - Toshkent: Iqtisodiyot,
2021.
7. G‘afurov U.V. Soliq tizimi: darslik. - Toshkent : TDIU, 2020.
8. Shodmonov Sh., Sharipov Sh. Iqtisodiy nazariya. - Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
9. O‘roqov B.X. Korxonalar moliyasi. - Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
10. Muminov N., Abdukarimov A. Moliya va soliq siyosati. - Toshkent:
IQTISOD-M, 2020.
III. Ilmiy adabiyotlar va monografiyalar
11. Abdullayev Yo., Ergashev A. Soliq siyosati va iqtisodiy o‘sish. -
Toshkent: Fan, 2023.
12. Xodjayev B. Korxonalar faoliyatining moliyaviy tahlili. - Toshkent:
TDIU, 2021.
13. Ostonov O. Soliq yukining korxona faoliyatiga ta’siri. - Toshkent:
Iqtisodiyot va innovatsiyalar, 2022.
IV. Ilmiy maqolalar
14. Karimov A. “Foyda solig‘ining iqtisodiy mohiyati va uning tartibga
solishdagi ahamiyati”. Iqtisod va moliya, 2023, №4.
41

15. Usmonova D. “Soliq imtiyozlari va investitsion faollik o‘rtasidagi
bog‘liqlik”. Moliya va bank ishi, 2022, №7.
16. Rahimov T. “Korxonalarning soliq yukini optimallashtirish usullari”.
Soliq va bojxona jurnali, 2021, №5.
V. Internet manbalari
17. www.soliq.uz - O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy
sayti.
18. data.gov.uz - O‘zbekiston Respublikasi Ochiq ma’lumotlar portal.
19. mof.gov.uz - O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi.
20. iercenter.uz - Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi.
42

Купить

Информация о документе

Продавец

Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i va uning korxonalar moliya-xo‘jalik faoliyatiga ta’siri

Похожие документы