Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 54.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 11 Май 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Korxonada (tashkilot, firma)da innovatsiyalarni rag'batlantirish

Купить
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY
TA'LIM FAN VA INNOVATSIYA VAZIRLIGI
FARG'ONA DAVLAT UNIVERSITETI
BUXGALTERIYA VA MOLIYA
KURS ISHI
Mavzu: "KORXONADA (TASHKILOTDA, FIRMADA)
INNOVATSIYALARNI RAG'BATLANTIRISH TIZIMLARI VA
ULARNI TAKOMILLASHTIRISH YO'LLARI."
O quvchi: ZAYLOBIDDINOV ABDULLOH 3-KURS 23-132-ʻ
GURUH
1 MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 3
I BOB. KORXONALARDA INNOVATSIYALARNI 
RAG‘BATLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI ..................................................... 7
1.1. Innovatsiya tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi ahamiyati ...................................... 7
1.2. Korxonalarda innovatsion faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari .......................... 14
II BOB. KORXONADA INNOVATSIYALARNI RAG‘BATLANTIRISH 
TIZIMI: AMALIY TAHLIL VA TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI .... 20
2.1. Korxona faoliyati va innovatsion muhit tavsifi ................................................................... 20
2.2. Innovatsion faoliyatni tashkil etish va rag‘batlantirish mexanizmlari ............... 26
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 35
2 KIRISH
Kurs   ishining   dolzarbligi: Innovatsiyalar   zamonaviy   iqtisodiyotning
harakatlantiruvchi   kuchi   bo lib,   korxonalarning   raqobatbardoshligini   oshirish,ʻ
barqaror o sishni ta'minlash va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga erishishda hal qiluvchi	
ʻ
ahamiyat   kasb   etadi.   Global   iqtisodiyotda   raqobatning   kuchayishi   sharoitida,
korxonalar   o z   faoliyatini   doimiy   ravishda   takomillashtirish,   yangi   mahsulotlar,	
ʻ
xizmatlar   va   texnologiyalarni   joriy   etish   orqali   bozor   talablariga   moslashishga
majbur.   Innovatsiyalarni   samarali   rag batlantirish   tizimlari   korxonalarga   ushbu	
ʻ
jarayonni tizimli ravishda boshqarish, ijodiy salohiyatni safarbar etish va yangiliklarni
amaliyotga   tezkor   tatbiq   etish   imkonini   beradi.   O zbekiston   Respublikasida   amalga	
ʻ
oshirilayotgan   keng   ko lamli   iqtisodiy   islohotlar,   jumladan,   sanoatni   modernizatsiya	
ʻ
qilish,   raqamli   iqtisodiyotni   rivojlantirish   va   tadbirkorlikni   qo llab-quvvatlashga	
ʻ
qaratilgan   strategik   vazifalar   innovatsion   faoliyatni   faollashtirishni   ustuvor
yo nalishlardan   biriga   aylantirmoqda.   Prezident   Sh.M.   Mirziyoyev   tomonidan   ilgari	
ʻ
surilgan "Yangi O zbekiston" strategiyasi doirasida innovatsion rivojlanishga alohida	
ʻ
e'tibor   qaratilmoqda,   bu   esa   korxonalarda   innovatsiyalarni   rag batlantirish	
ʻ
mexanizmlarini chuqur o rganish va takomillashtirish zaruratini yanada kuchaytiradi.	
ʻ   1
Innovatsion   faoliyatni   rag batlantirish   nafaqat   iqtisodiy   o sishni   ta'minlaydi,	
ʻ ʻ
balki   ish   o rinlari   yaratish,   aholi   turmush   darajasini   oshirish   va   ekologik	
ʻ
muammolarni  hal  etishga  ham  xizmat  qiladi.  Korxonalarda  innovatsiyalarni   qo llab-	
ʻ
quvvatlash tizimlarining samarasizligi yangi g oyalarning paydo bo lishiga to sqinlik	
ʻ ʻ ʻ
qilishi,   mavjud   salohiyatdan   to liq   foydalanmaslikka   olib   kelishi   va   pirovardida	
ʻ
mamlakatning global raqobatbardoshligini pasaytirishi mumkin. Shu sababli, korxona
darajasida   innovatsion   jarayonlarni   tizimli   ravishda   boshqarish,   xodimlarni   yangilik
yaratishga   undash,   intellektual   mulkni   himoya   qilish   va   innovatsion   loyihalarni
1  Mirziyoyev Sh.M. Yangi O'zbekiston: islohotlar mantig'i va amaliy natijalar. – Toshkent: O'zbekiston, 
2023. – B. 30-45
3 moliyalashtirish   mexanizmlarini   takomillashtirish   dolzarb   ahamiyatga   ega.   Ushbu
masalalar nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy nuqtai nazardan ham chuqur tahlilni
talab   etadi,   chunki   har   bir   korxonaning   o ziga   xos   xususiyatlari   va   faoliyat   sohasiʻ
innovatsiyalarni   rag batlantirishga   yondashuvlarda   farqlarni   keltirib   chiqaradi.	
ʻ
Tadqiqotlar  shuni  ko rsatadiki, innovatsion  madaniyatni  shakllantirish, xodimlarning
ʻ
ijodiy   tashabbuslarini   qo llab-quvvatlash   va   ularni   moddiy   hamda   ma'naviy	
ʻ
rag batlantirish   orqali   korxonalarning   innovatsion   salohiyatini   sezilarli   darajada	
ʻ
oshirish   mumkin.   Bu   esa   o z   navbatida,   korxonalarning   uzoq   muddatli   strategik	
ʻ
maqsadlariga erishishda muhim omil bo lib xizmat qiladi.	
ʻ
Kurs   ishining   maqsadi: Ushbu   kurs   ishining   maqsadi   korxonalarda
innovatsiyalarni rag batlantirish tizimlarining nazariy asoslarini tahlil qilish, ularning	
ʻ
amaliy   mexanizmlarini   o rganish   va   takomillashtirish   bo yicha   ilmiy   asoslangan	
ʻ ʻ
tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining o'rganilganlik darajasi: Innovatsiyalar va ularni rag batlantirish	
ʻ
masalalari iqtisodiy nazariya va amaliyotda keng o rganilgan mavzulardan biridir. Bu	
ʻ
borada   Y.   Shumpeterning   "innovatsion   rivojlanish"   nazariyasi,   P.   Drukerning
innovatsion   menejmentga   oid   ishlari,   M.   Porterning   raqobatbardoshlik   va
innovatsiyalar   o rtasidagi   bog liqlikni   tahlil   qilgan   tadqiqotlari   fundamental	
ʻ ʻ
ahamiyatga   ega.   Shuningdek,   R.   Nelson,   S.   Uinter,   K.   Kristensen   kabi   olimlar
innovatsiyalarning   turlari,   ularning   tarqalish   mexanizmlari   va   korxona   faoliyatiga
ta'siri   bo yicha   qimmatli   ilmiy   izlanishlar   olib   borganlar.   O zbekistonda   ham	
ʻ ʻ
innovatsion   iqtisodiyotni   shakllantirish,   korxonalarda   innovatsion   faoliyatni
faollashtirish   masalalari   birinchi   prezident   Islom   Karimov   asarlarida,   shuningdek,
A.V.   Vahobov,   B.Yu.   Xodiyev,   A.G.   G ulomov,   N.M.   Maxmudov   kabi   mahalliy	
ʻ
iqtisodchi   olimlar   tomonidan   chuqur   o rganilgan.   Ularning   tadqiqotlarida	
ʻ
innovatsiyalarning   milliy   iqtisodiyotdagi   o rni,   innovatsion   infratuzilmani	
ʻ
rivojlantirish   va   innovatsion   jarayonlarni   boshqarishning   nazariy-metodologik
4 asoslari   yoritilgan.   Biroq,   korxona   darajasida   innovatsiyalarni   rag batlantirishningʻ
amaliy mexanizmlarini, ayniqsa, O zbekistonning o ziga xos sharoitlarida, zamonaviy	
ʻ ʻ
chaqiriqlar va raqamli transformatsiya jarayonlarini hisobga olgan holda chuqur tahlil
qilish   va   takomillashtirish   bo yicha   kompleks   yondashuvlar   yetarli   darajada   ishlab	
ʻ
chiqilmagan.   Ushbu   kurs   ishi   mavjud   bo shliqlarni   to ldirishga   va   innovatsiyalarni	
ʻ ʻ
rag batlantirish tizimlarini takomillashtirish bo yicha yangi yechimlarni taklif etishga	
ʻ ʻ
qaratilgan.   2
Kurs ishining vazifalari:
1.  Innovatsiya tushunchasi, uning mohiyati va iqtisodiy ahamiyatini nazariy 
jihatdan asoslash.
2.  Korxonalarda innovatsiyalarni rag batlantirishning asosiy usullari, shakllari 	
ʻ
va mexanizmlarini tahlil qilish.
3.  O zbekiston korxonalari misolida innovatsion faoliyatni rag batlantirishning 	
ʻ ʻ
mavjud holatini baholash va muammolarini aniqlash.
4.  Xorijiy mamlakatlarning innovatsiyalarni rag batlantirish bo yicha ilg or 	
ʻ ʻ ʻ
tajribasini o rganish va uni mahalliy sharoitga tatbiq etish imkoniyatlarini ko rib 	
ʻ ʻ
chiqish.
5.  Korxonalarda innovatsiyalarni rag batlantirish tizimlarini takomillashtirish 	
ʻ
bo yicha ilmiy asoslangan amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.	
ʻ
Kurs   ishining   obyekti: Kurs   ishining   obyekti   O zbekiston   Respublikasi	
ʻ
korxonalarida   innovatsion   faoliyatni   boshqarish   va   rivojlantirish   jarayonlari
hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti korxonalarda innovatsiyalarni
rag batlantirishning   tashkiliy-iqtisodiy   mexanizmlari,   ularning   samaradorligini	
ʻ
oshirish yo llari va takomillashtirish bo yicha takliflar majmuasi hisoblanadi.	
ʻ ʻ
2  Abdullayev M.A. Korxonalarda innovatsion faoliyatni boshqarish. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022. – B. 
110-125
5 Kurs   ishining   tuzilishi: Ushbu   kurs   ishi   professor-o qituvchilar   N.N.   va   A.A.ʻ
rahbarligida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijalariga asoslangan bo lib, innovatsion	
ʻ
iqtisodiyot bo yicha xalqaro va mahalliy olimlar, jumladan, Y. Shumpeter, P. Druker,	
ʻ
M.   Porter,   shuningdek,   O zbekistonlik   iqtisodchi   olimlar   A.V.   Vahobov,   B.Yu.	
ʻ
Xodiyev,   A.G.   G ulomov,   N.M.   Maxmudov   kabi   olimlarning   ilmiy   ishlarida   ilgari	
ʻ
surilgan   g oyalarni   o z   ichiga   oladi.   Tadqiqotda   Prezident   Sh.M.   Mirziyoyevning	
ʻ ʻ
asarlari   va   O zbekiston   Respublikasining   innovatsion   rivojlanish   strategiyasiga   oid	
ʻ
hujjatlarida   belgilangan   ustuvor   yo nalishlar   ham   inobatga   olingan.  Kurs   ishi   kirish,	
ʻ
ikki   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro yxatidan   iborat.   Har   bir   bobda	
ʻ
mavzuning nazariy va amaliy jihatlari chuqur tahlil qilingan bo lib, xulosada tadqiqot	
ʻ
natijalari umumlashtirilgan va amaliy tavsiyalar berilgan.   3
3  Alimov R.X. Innovatsion menejment: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Tafakkur, 2021. – B. 140-155
6 I BOB. KORXONALARDA INNOVATSIYALARNI
RAG‘BATLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Innovatsiya tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi ahamiyati
Innovatsiya   tushunchasi   zamonaviy   iqtisodiyotning   asosiy   harakatlantiruvchi
kuchlaridan   biri   bo lib,   uning   mohiyatini   chuqur   anglash   iqtisodiy   rivojlanishʻ
strategiyalarini   shakllantirishda   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Bu   atama   lotincha
"innovatio"   so zidan   kelib   chiqqan   bo lib,   "yangilanish",   "o zgarish"   ma'nolarini	
ʻ ʻ ʻ
anglatadi. Iqtisodiy adabiyotlarda innovatsiyaga bo lgan yondashuvlar turli davrlarda	
ʻ
va   turli   maktablar   tomonidan   o ziga   xos   tarzda   talqin   qilingan.   Dastlab,   innovatsiya	
ʻ
tushunchasi   avstriyalik   iqtisodchi   Yozef   Shumpeter   tomonidan   ilmiy   muomalaga
kiritilgan   bo lib,   u   innovatsiyani   iqtisodiy   rivojlanishning   asosiy   omili   sifatida	
ʻ
ko rgan. Shumpeterning nazariyasiga ko ra, innovatsiya shunchaki  ixtiro emas, balki	
ʻ ʻ
yangi g oyalarni amaliyotga tatbiq etish, ya'ni ularni bozorga olib chiqish jarayonidir.	
ʻ
U   innovatsiyani   "ijodiy   buzilish"   (creative   destruction)   jarayoni   bilan   bog lagan,   bu	
ʻ
jarayon eskirgan ishlab chiqarish usullari va mahsulotlarni yangilari bilan almashtirish
orqali   iqtisodiy   o sishni   ta'minlaydi.   Bu   nuqtai   nazar   innovatsiyaning   nafaqat	
ʻ
texnologik,   balki   ijtimoiy-iqtisodiy   o zgarishlarning   ham   katalizatori   ekanligini	
ʻ
ko rsatadi.   Shumpeter   innovatsiyaning   besh   asosiy   turini   ajratib   ko rsatgan:   yangi	
ʻ ʻ
mahsulotni yaratish, yangi ishlab chiqarish usulini joriy etish, yangi bozorlarni ochish,
yangi   xomashyo   manbalarini   topish   va   sanoatni   qayta   tashkil   etish.   Bu   tasnif
innovatsiya   tushunchasining   keng   qamrovli   ekanligini   va   uning   iqtisodiyotning   turli
jabhalariga ta'sirini aks ettiradi. Innovatsiya nafaqat texnik taraqqiyot, balki ijtimoiy-
iqtisodiy   tizimlarning   doimiy   evolyutsiyasini   ta'minlovchi   fundamental   mexanizm
hisoblanadi.   Uning   mohiyatini   tushunish,   korxonalar   va   davlatlar   uchun
raqobatbardoshlikni oshirish, barqaror o sishni ta'minlash va global iqtisodiyotda o z	
ʻ ʻ
o rnini mustahkamlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.	
ʻ   4
4  Ergashev R.E. Innovatsion faoliyat samaradorligini baholash. – Toshkent: O'zbekiston, 2024. – B. 45-60
7 Shumpeterning   dastlabki   ta'riflaridan   so ng,   innovatsiya   tushunchasi   yanadaʻ
kengayib,   uning   turli   jihatlari   o rganildi.   Zamonaviy   iqtisodiy   adabiyotlarda	
ʻ
innovatsiya   ko pincha   yangi   yoki   sezilarli   darajada   takomillashtirilgan   mahsulot	
ʻ
(tovar   yoki   xizmat),   jarayon,   marketing   usuli   yoki   tashkiliy   usulni   amalga   oshirish
sifatida   ta'riflanadi.   Bu   ta'rif   innovatsiyaning   nafaqat   texnologik,   balki   boshqaruv,
marketing   va   ijtimoiy   sohalardagi   yangiliklarni   ham   o z   ichiga   olishini   ko rsatadi.	
ʻ ʻ
Piter   Druker   innovatsiyani   tadbirkorlikning   o ziga   xos   vositasi   sifatida   ko rib,   uni	
ʻ ʻ
imkoniyatlarni   izlash,   o zgartirish   va   ulardan   foydalanish   jarayoni   deb   ta'riflagan.	
ʻ
Uning   fikricha,   innovatsiya   har   doim   o zgarishlarga   yo naltirilgan   bo lib,   yangi	
ʻ ʻ ʻ
resurslar   yaratadi   yoki   mavjud   resurslarning   salohiyatini   oshiradi.   Innovatsiyalar
korxonalarning   ichki   jarayonlarida   samaradorlikni   oshirishdan   tortib,   iste'molchilar
uchun   mutlaqo   yangi   qiymat   takliflarini   yaratishgacha   bo lgan   keng   doiradagi	
ʻ
faoliyatni qamrab oladi. Ular nafaqat texnik yangiliklar, balki ijtimoiy innovatsiyalar,
masalan,   ta'lim,   sog liqni   saqlash   yoki   davlat   boshqaruvi   sohasidagi   yangi	
ʻ
yondashuvlar ham bo lishi mumkin. Innovatsiyaning bu keng qamrovli talqini uning
ʻ
iqtisodiyotning   barcha   sektorlarida   va   jamiyatning   har   bir   jabhasida   o zgarishlar	
ʻ
keltirib chiqarish salohiyatini ta'kidlaydi. Uning doimiy tabiati korxonalar va davlatlar
uchun   moslashuvchanlik   va   doimiy   takomillashtirish   zaruratini   keltirib   chiqaradi,
chunki   innovatsiyalar   bozor   dinamikasini   o zgartirib,   yangi   raqobat   afzalliklarini	
ʻ
yaratadi.   5
Innovatsiya turi Ta'rifi Misollar
Mahsulot innovatsiyasi Yangi yoki sezilarli 
darajada takomillashtirilgan 
tovar yoki xizmatni bozorga  Smartfonlar, elektr 
avtomobillar, bulutli hisoblash 
xizmatlari
5  G'ulomov S.S. Innovatsion iqtisodiyot asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 78-92
8 joriy etish.
Jarayon innovatsiyasi Ishlab chiqarish yoki 
yetkazib berish usullarida 
yangi yoki sezilarli 
o zgarishlarni amalga oshirish.ʻ Avtomatlashtirilgan 
ishlab chiqarish liniyalari, 
onlayn bank xizmatlari, sun'iy 
intellektga asoslangan 
diagnostika
Marketing 
innovatsiyasi Mahsulotni 
joylashtirish, targ ib qilish 	
ʻ
yoki narxlashda yangi 
usullarni qo llash.	
ʻ Ijtimoiy media 
marketingi, obuna modellari, 
shaxsiylashtirilgan reklama 
kampaniyalari
Tashkiliy innovatsiya Korxonaning ish 
amaliyotida, ish joyini tashkil 
etishda yoki tashqi aloqalarida 
yangi usullarni joriy etish. Masofaviy ish, yassi 
tashkiliy tuzilmalar, ochiq 
innovatsiya platformalari
Innovatsiyaning asosiy turlari va ularning xususiyatlari
Innovatsiyalar   o zining   xususiyatlariga   ko ra   bir   necha   turlarga   bo linadi.	
ʻ ʻ ʻ
Masalan,   yangilik   darajasiga   ko ra,   innovatsiyalar   radikal   (tubdan   yangi)   va	
ʻ
inkremental   (bosqichma-bosqich   takomillashtirish)   innovatsiyalarga   ajratiladi.
Radikal   innovatsiyalar   bozorda   mutlaqo   yangi   mahsulotlar,   xizmatlar   yoki
texnologiyalarni   yaratib,   mavjud   bozorlarni   buzishi   yoki   yangilarini   shakllantirishi
mumkin.   Masalan,   internetning   paydo   bo lishi   yoki   mobil   aloqa   texnologiyalarining	
ʻ
rivojlanishi radikal innovatsiyalarga misol bo la oladi. Inkremental innovatsiyalar esa	
ʻ
mavjud   mahsulotlar,   jarayonlar   yoki   xizmatlarning   samaradorligini,   sifatini   yoki
funksionalligini   bosqichma-bosqich   yaxshilashga   qaratilgan   bo ladi.   Avtomobil	
ʻ
dvigatellarining   yoqilg i   samaradorligini   oshirish   yoki   dasturiy   ta'minotga   yangi	
ʻ
funksiyalar qo shish inkremental innovatsiyalarga kiradi. Iqtisodiyotda ikkala turdagi	
ʻ
innovatsiyalar  ham  muhim rol  o ynaydi; radikal innovatsiyalar uzoq muddatli o sish	
ʻ ʻ
va   transformatsiyalarni   ta'minlasa,   inkremental   innovatsiyalar   kundalik
9 raqobatbardoshlikni saqlash va doimiy takomillashtirishga xizmat qiladi. Shuningdek,
innovatsiyalar   texnologik   va   notexnologik   turlarga   ham   bo linadi.   Texnologikʻ
innovatsiyalar   yangi   mahsulotlar,   jarayonlar   va   texnologiyalarni   o z   ichiga   olsa,	
ʻ
notexnologik   innovatsiyalar   tashkiliy   va   marketing   sohasidagi   yangiliklarni   qamrab
oladi.   Bu   tasnif   innovatsiyaning   nafaqat   ilmiy-texnik   taraqqiyot   bilan,   balki
boshqaruv, strategiya va bozorga chiqish usullari bilan ham chambarchas bog liqligini	
ʻ
ko rsatadi.   Har   bir   innovatsiya   turi   korxonaning   umumiy   strategiyasiga   va   bozor	
ʻ
sharoitlariga   qarab   turli   darajada   ahamiyatga   ega   bo lishi   mumkin,   ularning	
ʻ
uyg unligi esa barqaror rivojlanishni ta'minlaydi.	
ʻ
Innovatsiyaning   iqtisodiyotdagi   ahamiyati   mikro   va   makro   darajalarda
namoyon   bo ladi.   Mikro   darajada,   ya'ni   korxonalar   miqyosida   innovatsiyalar	
ʻ
raqobatbardoshlikni   oshirishning   asosiy   omilidir.   Yangi   mahsulotlar   va   xizmatlarni
taklif   qilish,   ishlab   chiqarish   jarayonlarini   samaraliroq   qilish   yoki   marketing
strategiyalarini   yangilash   orqali   korxonalar   o z   bozor   ulushini   kengaytirishi,	
ʻ
daromadlarini   oshirishi   va   uzoq   muddatli   barqarorligini   ta'minlashi   mumkin.
Innovatsiyalar  korxonalarga xarajatlarni  kamaytirish,  mahsulot  sifatini  yaxshilash  va
iste'molchilarning   o zgaruvchan   talablariga   tezroq   javob   berish   imkonini   beradi.   Bu	
ʻ
esa   o z   navbatida,   korxonaning   bozordagi   pozitsiyasini   mustahkamlaydi   va   uning	
ʻ
o sishiga   xizmat   qiladi.   Innovatsion   faoliyatga   sarmoya   kiritish,   ayniqsa,   yuqori	
ʻ
texnologiyali va bilim talab qiladigan sohalarda, korxonalar uchun strategik ustunlikni
ta'minlaydi.   Innovatsion   korxonalar   ko pincha   yuqori   malakali   ishchi   kuchini   jalb	
ʻ
qilishga va saqlab qolishga qodir bo ladi, bu esa ularning ilmiy-tadqiqot va ishlanma	
ʻ
(ITI)   salohiyatini   yanada   oshiradi.   Shuningdek,   innovatsiyalar   korxonalarga   yangi
bozor   segmentlariga   kirish,   diversifikatsiya   qilish   va   xavflarni   kamaytirish
imkoniyatini   beradi.   Innovatsion   madaniyatga   ega   korxonalar   o zgaruvchan   tashqi	
ʻ
muhitga tezroq moslashadi va inqirozlarga nisbatan chidamliroq bo ladi. Ular doimiy
ʻ
ravishda   yangi   g oyalarni   izlaydi,   eksperimentlar   o tkazadi   va	
ʻ ʻ
10 muvaffaqiyatsizliklardan   saboq   chiqarib,   o z   faoliyatini   takomillashtiradi.   Bu   esaʻ
korxonaning   nafaqat   hozirgi,   balki   kelajakdagi   muvaffaqiyatini   ham   ta'minlaydi.
Innovatsiyalar,   shuningdek,   korporativ   ijtimoiy   mas'uliyatni   amalga   oshirishda   ham
muhim   rol   o ynaydi,   chunki   ular   ekologik   toza   texnologiyalar   va   ijtimoiy   foydali	
ʻ
mahsulotlarni yaratishga yordam beradi.
Makro   darajada,   innovatsiyalar   milliy   iqtisodiyotning   o sishi   va	
ʻ
rivojlanishining   asosiy   drayveri   hisoblanadi.   Ular   mehnat   unumdorligini   oshiradi,
yangi   ish   o rinlarini   yaratadi,   eksport   salohiyatini   kuchaytiradi   va   mamlakatning	
ʻ
xalqaro   raqobatbardoshligini   oshiradi.   Innovatsion   faoliyatga   investitsiyalar   yalpi
ichki   mahsulot   (YaIM)   o sishiga   bevosita   ta'sir   ko rsatadi,   chunki   ular   ishlab	
ʻ ʻ
chiqarish   samaradorligini   oshirish   va   yangi   qiymat   zanjirlarini   yaratish   orqali
iqtisodiy faoliyatni rag batlantiradi. Yangi texnologiyalar va ishlab chiqarish usullari	
ʻ
resurslardan   yanada   samarali   foydalanishga   imkon   beradi,   bu   esa   iqtisodiy   o sishni	
ʻ
barqarorlashtirishga   yordam   beradi.   Innovatsiyalar   iqtisodiyotning   tarkibiy
o zgarishlariga   ham   olib   keladi,   an'anaviy   sohalarni   modernizatsiya   qiladi   va   yangi,	
ʻ
yuqori   texnologiyali   sektorlarni   rivojlantiradi.   Bu   esa   iqtisodiyotni   diversifikatsiya
qilish   va   tashqi   shoklarga   nisbatan   chidamliligini   oshirish   uchun   muhimdir.
O zbekiston   Respublikasini   rivojlantirishning   beshta   ustuvor   yo nalishi   bo yicha
ʻ ʻ ʻ
Harakatlar   strategiyasida   ham   innovatsion   rivojlanishga   alohida   e'tibor   qaratilgan
bo lib,   bu   mamlakat   iqtisodiyotini   modernizatsiya   qilish   va   raqamlashtirishning
ʻ
asosiy   sharti   sifatida   belgilangan.   Prezident   Sh.M.   Mirziyoyevning   asarlarida   ham
innovatsiyalarni   joriy   etish   orqali   iqtisodiyotni   barqaror   rivojlantirish,   aholi   turmush
darajasini   oshirish   va   mamlakatning   global   iqtisodiy   makondagi   mavqeini
mustahkamlash   zaruriyati   doimiy   ravishda   ta'kidlanadi.   Davlatning   innovatsion
siyosati   ilmiy-tadqiqot   va   ishlanmalarni   qo llab-quvvatlash,   innovatsion	
ʻ
infratuzilmani   rivojlantirish,   intellektual   mulkni   himoya   qilish   va   innovatsion
tadbirkorlikni   rag batlantirishga   qaratilgan   bo lishi   kerak.   Bu   chora-tadbirlar	
ʻ ʻ
11 innovatsion   ekotizimni   shakllantirishga   yordam   beradi,   bu   yerda   g oyalar   tezdaʻ
amaliy   mahsulotlarga   aylanadi   va   bozorga   chiqadi.   Innovatsiyalar,   shuningdek,
ijtimoiy   muammolarni   hal   qilishda   ham   muhim   rol   o ynaydi,   masalan,   sog liqni	
ʻ ʻ
saqlash,   ta'lim   va   atrof-muhitni   muhofaza   qilish   sohalarida   yangi   yechimlarni   taklif
etadi.   Ular   jamiyatning   umumiy   farovonligini   oshirishga   va   hayot   sifatini
yaxshilashga xizmat qiladi.   6
Innovatsiyalar,   shuningdek,   barqaror   rivojlanish   maqsadlariga   erishishda   ham
hal   qiluvchi   ahamiyatga   ega.   Ekologik   innovatsiyalar   resurslardan   samarali
foydalanish,   chiqindilarni   kamaytirish   va   iqlim   o zgarishiga   qarshi   kurashishga	
ʻ
yordam   beradi.   Masalan,   qayta   tiklanadigan   energiya   manbalarini   rivojlantirish,
energiya samaradorligini oshiruvchi texnologiyalarni joriy etish va chiqindilarni qayta
ishlash   usullari   atrof-muhitga   salbiy   ta'sirni   kamaytiradi.   Ijtimoiy   innovatsiyalar   esa
qashshoqlikni   kamaytirish,   ta'limga   kirish   imkoniyatlarini   kengaytirish,   sog liqni	
ʻ
saqlash   xizmatlarini   yaxshilash   va   ijtimoiy   tengsizlikni   bartaraf   etishga   qaratilgan.
Masalan,   arzon   va   sifatli   ta'lim   platformalari,   telemeditsina   xizmatlari   yoki   ijtimoiy
tadbirkorlik   modellari   jamiyatning   ijtimoiy   muammolariga   innovatsion   yechimlar
taklif etadi. Innovatsiyalar global muammolarni, jumladan, oziq-ovqat xavfsizligi, suv
tanqisligi   va   pandemiyalar   kabi   masalalarni   hal   qilishda   ham   muhim   rol   o ynaydi.	
ʻ
Ilmiy-tadqiqot   va   ishlanmalarga   kiritilgan   sarmoyalar   yangi   dori-darmonlar,   qishloq
xo jaligi   texnologiyalari   va   suvni   tozalash   tizimlarini   yaratishga   yordam   beradi.   Bu	
ʻ
esa insoniyatning kelajakdagi farovonligi va sayyoramizning barqarorligini ta'minlash
uchun zarurdir. Innovatsiyalar shunchaki iqtisodiy o sishni  ta'minlovchi vosita emas,	
ʻ
balki   jamiyatning   barcha   jabhalarida   ijobiy   o zgarishlar   keltirib   chiqaruvchi,   inson	
ʻ
hayotini   yaxshilovchi   va   kelajak   avlodlar   uchun   yanada   qulay   sharoitlar   yaratuvchi
kuchdir.   Ular   doimiy   ravishda   yangi   imkoniyatlar   yaratib,   mavjud   cheklovlarni
6  https://www.inno.gov.uz/ (accessed: 10.03.2024)
12 yengib   o tishga   yordam   beradi,   shu   bilan   birga   yangi   muammolarni   ham   keltiribʻ
chiqarishi mumkin, bu esa doimiy moslashuv va takomillashtirishni talab qiladi.
Innovatsion   faoliyatni   rag batlantirish   uchun   qulay   muhit   yaratish   davlat   va	
ʻ
korxonalar uchun strategik vazifadir. Bu muhit ilmiy-tadqiqot va ishlanmalarga (ITI)
sarmoyalarni   oshirish,   intellektual   mulk   huquqlarini   samarali   himoya   qilish,
innovatsion infratuzilmani (texnoparklar, inkubatorlar, venchur fondlar) rivojlantirish,
ta'lim   tizimini   innovatsion   ehtiyojlarga   moslashtirish   va   tadbirkorlik   madaniyatini
qo llab-quvvatlash   orqali   shakllantiriladi.   Davlatning   roli   innovatsion   faoliyatni	
ʻ
tartibga   solish,   moliyaviy   rag batlantirish   mexanizmlarini   joriy   etish   (soliq	
ʻ
imtiyozlari,   grantlar,   subsidiyalar)   va   ilmiy-tadqiqot   muassasalari   bilan   sanoat
o rtasidagi   hamkorlikni   kuchaytirishdan   iborat.   Korxonalar   esa   o z   navbatida,	
ʻ ʻ
innovatsion   madaniyatni   shakllantirishi,   xodimlarning   ijodiy   g oyalarini   qo llab-	
ʻ ʻ
quvvatlashi,   xavf-xatarlarni   boshqarish   mexanizmlarini   ishlab   chiqishi   va   tashqi
hamkorlar bilan ochiq innovatsiya modellarini qo llashi lozim. Innovatsiyalar nafaqat	
ʻ
yangi g oyalarni yaratish, balki ularni muvaffaqiyatli amalga oshirish va bozorga olib	
ʻ
chiqishni   ham   talab   qiladi.   Bu   esa   samarali   boshqaruv,   yetarli   moliyaviy   resurslar,
malakali   kadrlar   va   moslashuvchan   tashkiliy   tuzilmalarni   talab   qiladi.   Innovatsion
jarayonlar  ko pincha noaniqlik va xavf-xatarlar  bilan bog liq bo ladi, shuning uchun	
ʻ ʻ ʻ
ularni   boshqarishda   strategik   yondashuv   va   doimiy   monitoring   muhimdir.
Innovatsiyalarning   iqtisodiyotdagi   ahamiyatini   tushunish,   har   bir   korxona   va   milliy
iqtisodiyot   uchun   kelajakdagi   muvaffaqiyatning   kalitidir.   Ular   doimiy   o zgaruvchan	
ʻ
global   iqtisodiy   muhitda   raqobatbardoshlikni   saqlash   va   barqaror   rivojlanishni
ta'minlash uchun zarur bo lgan adaptivlik va transformatsiya qobiliyatini ta'minlaydi.	
ʻ
Shu sababli, innovatsiyalarni rag batlantirish tizimlarini takomillashtirishga qaratilgan	
ʻ
harakatlar har qanday rivojlanish strategiyasining markazida turishi lozim.
1.2. Korxonalarda innovatsion faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari
13 Korxonalarda   innovatsion   faoliyat   zamonaviy   iqtisodiyotning
harakatlantiruvchi   kuchi   bo‘lib,   raqobatbardoshlikni   ta’minlash   va   barqaror   o‘sishga
erishishning   asosiy   omilidir.   Biroq,   bu   faoliyat   o‘ziga   xos   murakkabliklar   va
xususiyatlarga   ega   bo‘lib,   ularni   chuqur   tushunish   innovatsiyalarni   samarali
boshqarish va rag‘batlantirish uchun muhimdir. Innovatsion faoliyat shunchaki yangi
mahsulot   yoki   texnologiyani   yaratishdan   iborat   emas,   balki   korxonaning   barcha
jarayonlariga, tashkiliy tuzilmasiga va madaniyatiga singib ketgan kompleks tizimdir.
Uning  o‘ziga   xos  xususiyatlari   innovatsion  jarayonning  har   bir  bosqichida   namoyon
bo‘ladi   va   korxona   rahbariyatidan   maxsus   yondashuvlarni   talab   qiladi.   Bu
xususiyatlar   innovatsiyalarni   rejalashtirish,   moliyalashtirish,   amalga   oshirish   va
baholashda   e’tiborga   olinishi   lozim   bo‘lgan   fundamental   jihatlardir.   Innovatsion
faoliyatning   o‘ziga   xos   xususiyatlarini   tahlil   qilish,   korxonalarga   o‘z   strategiyalarini
to‘g‘ri   shakllantirish,   mavjud   resurslardan   samarali   foydalanish   va   bozor   talablariga
moslashish   imkonini   beradi.   Bu   esa   o‘z   navbatida,   iqtisodiy   o‘sishni   ta’minlash   va
jamiyat farovonligini oshirishga xizmat qiladi.
Innovatsion faoliyatning eng muhim xususiyatlaridan biri bu yuqori darajadagi
risk   va   noaniqlikdir.   Yangi   g‘oyalarni   amalga   oshirish   har   doim   texnologik,   bozor,
moliyaviy va tashkiliy xavflar bilan bog‘liq. Texnologik risklar yangi texnologiyaning
kutilgan natijalarni bermasligi yoki umuman ishlamasligi ehtimolini o‘z ichiga oladi.
Bozor   risklari   esa   yangi   mahsulot   yoki   xizmatga   bozor   talabi   bo‘lmasligi,
raqobatchilarning   tezkor   javobi   yoki   iste’molchilarning   uni   qabul   qilmasligi   bilan
bog‘liq.   Moliyaviy   risklar   innovatsion   loyihalarga   kiritilgan   sarmoyalarning   o‘zini
oqlamasligi,   kutilgan   daromadni   bermasligi   yoki   loyiha   xarajatlarining   oshib   ketishi
bilan   bog‘liq.   Tashkiliy   risklar   esa   korxona   ichidagi   qarshiliklar,   malakali   kadrlar
yetishmasligi   yoki   innovatsion   jarayonlarni   boshqarishdagi   kamchiliklar   tufayli
yuzaga kelishi mumkin. Bu xavflarning yuqoriligi innovatsion loyihalarni baholash va
ularga sarmoya kiritishda alohida ehtiyotkorlikni  talab qiladi. Shuningdek, noaniqlik
14 innovatsion   faoliyatning   ajralmas   qismi   bo‘lib,   kelajakdagi   natijalarni   oldindan   aniq
bashorat   qilishning   imkonsizligini   anglatadi.   Bu   holat,   ayniqsa,   tubdan   yangi,
disruptiv   innovatsiyalar   uchun   xosdir,   chunki   ular   mavjud   bozorlarni   o‘zgartirib,
yangilarini   yaratishi   mumkin.   Jozef   Shumpeter   ta’kidlaganidek,   innovatsiya   bu
iqtisodiy tizimni doimiy ravishda buzib, qayta yaratish jarayonidir, bu esa o‘z-o‘zidan
noaniqlikni keltirib chiqaradi.   7
Ikkinchi   muhim   xususiyat   innovatsion   faoliyatning   resurs   talabchanligidir.
Innovatsiyalarni   yaratish   va   joriy   etish   katta   miqdordagi   moliyaviy,   insoniy   va
intellektual   resurslarni   talab   qiladi.   Tadqiqot   va   ishlanmalar   (T&I)   xarajatlari,
prototiplarni   yaratish,   sinovlar   o‘tkazish,   yangi   uskunalar   sotib   olish   va   ishlab
chiqarish   jarayonlarini   qayta   tashkil   etish   uchun   sezilarli   moliyaviy   investitsiyalar
zarur.   Bundan   tashqari,   innovatsion   faoliyat   yuqori   malakali   mutaxassislarni
muhandislar,   tadqiqotchilar,   dizaynerlar,   marketologlar   va   boshqaruvchilarni   jalb
qilishni  talab  qiladi.  Bu kadrlar  nafaqat   o‘z  sohasida   chuqur  bilimlarga  ega  bo‘lishi,
balki   ijodiy   fikrlash,   muammolarni   hal   qilish   qobiliyati   va   jamoada   ishlash
ko‘nikmalariga   ham   ega   bo‘lishi   kerak.   Intellektual   resurslar,   jumladan,   patentlar,
litsenziyalar, nou-xau va korxonaning to‘plagan tajribasi ham innovatsion jarayonning
ajralmas qismidir. Bu resurslarning yetishmasligi yoki ulardan samarasiz foydalanish
innovatsion loyihalarning muvaffaqiyatsizligiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun
korxonalar   innovatsion   faoliyatni   moliyalashtirish   va   kadrlar   bilan   ta’minlash
strategiyalarini   puxta   ishlab   chiqishlari   kerak.   Ba’zi   hollarda,   kichik   va   o‘rta
korxonalar   uchun   bu   turdagi   resurslarni   ta’minlash   qiyin   bo‘lishi   mumkin,   bu   esa
ularni   davlat   tomonidan   qo‘llab-quvvatlash   yoki   yirik   korxonalar   bilan   hamkorlik
qilishga undaydi.
Innovatsion   jarayonning   uzoq   muddatliligi   va   bosqichma-bosqichligi   uning
yana   bir   muhim   xususiyatidir.   Yangi   g‘oyadan   to   tijoriy   mahsulotga   aylanishgacha
7  https://www.stat.uz/uz/ (accessed: 12.03.2024)
15 bo‘lgan   yo‘l   odatda   uzoq   vaqtni   oladi   va   bir   necha   bosqichdan   iborat   bo‘ladi.   Bu
bosqichlar   odatda   g‘oyalarni   shakllantirish,   tadqiqot   va   ishlanmalar,   prototiplarni
yaratish, sinovdan o‘tkazish, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish va mahsulotni bozorga
olib   chiqishni   o‘z   ichiga   oladi.   Har   bir   bosqich   o‘ziga   xos   vazifalar,   resurslar   va
xavflar   bilan   tavsiflanadi.   Masalan,   tadqiqot   bosqichi   ko‘pincha   fundamental
bilimlarni   yaratishga   qaratilgan   bo‘lsa,   ishlanmalar   bosqichi   bu   bilimlarni   amaliy
qo‘llashga   yo‘naltiriladi.   Sinov   bosqichi   mahsulotning   funksionalligi   va
ishonchliligini tekshirishga xizmat qilsa, tijoratlashtirish bosqichi mahsulotni bozorga
muvaffaqiyatli   kiritishni   ta’minlaydi.   Bu   jarayonning   uzoq   muddatliligi   sababli,
innovatsion   loyihalarga   kiritilgan   sarmoyalar   tezda   o‘zini   oqlamaydi,   bu   esa   sabr-
toqat va uzoq muddatli strategik rejalashtirishni  talab qiladi. Korxonalar innovatsion
loyihalarni   boshqarishda   har   bir   bosqichning   o‘ziga   xos   xususiyatlarini   hisobga
olishlari   va   moslashuvchan   boshqaruv   usullarini   qo‘llashlari   zarur.   Bu,   ayniqsa,
yuqori texnologiyali sohalarda muhimdir, chunki texnologiyalar tez o‘zgarib turadi va
innovatsion jarayonni doimiy ravishda moslashtirishni talab qiladi.
Innovatsion   faoliyatning   tizimliligi   va   kompleksligi   uning   yana   bir   ajralib
turuvchi xususiyatidir. Innovatsiya faqat texnologik yangiliklardan iborat emas, balki
korxonaning   tashkiliy   tuzilmasi,   boshqaruv   jarayonlari,   marketing   strategiyalari   va
hatto korporativ madaniyatiga ham ta’sir qiladi. Yangi mahsulotni yaratish ko‘pincha
yangi ishlab chiqarish jarayonlarini, yangi marketing yondashuvlarini va hatto yangi
tashkiliy   bo‘linmalarni   talab   qiladi.   Innovatsiyalar   korxona   ichidagi   turli   bo‘limlar
T&I,   ishlab   chiqarish,   marketing,   savdo   va   moliyaning   o‘zaro   hamkorligini   taqozo
etadi.   Bu   bo‘limlar   o‘rtasida   samarali   aloqa   va   koordinatsiya   bo‘lmasa,   innovatsion
loyihalar   muvaffaqiyatsizlikka   uchrashi   mumkin.   Bundan   tashqari,   innovatsion
faoliyat   korxonaning   tashqi   muhiti   bilan   ham   chambarchas   bog‘liq.   Ta’minotchilar,
mijozlar,   raqobatchilar,   ilmiy-tadqiqot   institutlari,   universitetlar   va   davlat   organlari
kabi   tashqi   aktyorlar   innovatsion   jarayonda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Ochiq   innovatsiya
16 modellari aynan shu tizimlilikni tan oladi va korxonalarni tashqi bilim va resurslardan
foydalanishga   undaydi.   Genri   Chesbro   ta’kidlaganidek,   ochiq   innovatsiya
korxonalarga   tashqi   g‘oyalarni   ichki   innovatsion   jarayonlarga   integratsiya   qilish   va
ichki   g‘oyalarni   tashqi   bozorlarga   olib   chiqish   imkonini   beradi,   bu   esa   innovatsion
samaradorlikni oshiradi.   8
Natijalarning   noaniqligi   va   ularni   o‘lchashning   qiyinligi   innovatsion
faoliyatning   yana   bir   xususiyatidir.   Innovatsion   loyihaning   muvaffaqiyati   oldindan
aniq emas va ko‘pincha kutilmagan natijalarga olib kelishi mumkin. Ba’zan, dastlabki
maqsadlarga   erishilmasa   ham,   jarayon   davomida   boshqa   qimmatli   kashfiyotlar   yoki
bilimlarga   ega   bo‘lish   mumkin.   Innovatsiyalarning   samaradorligini   miqdoriy
o‘lchash,   ayniqsa   dastlabki   bosqichlarda,   juda   qiyin.   An’anaviy   moliyaviy
ko‘rsatkichlar   (masalan,   daromadlilik,   investitsiyalarning   qaytishi)   innovatsion
loyihalarning   uzoq   muddatli   va   strategik   ahamiyatini   to‘liq   aks   ettira   olmaydi.
Innovatsiyalarning ta’sirini baholash uchun yangi metrikalar, masalan, patentlar soni,
yangi   mahsulotlarning   bozor   ulushi,   mijozlar   qoniqishi   darajasi,   intellektual
kapitalning o‘sishi kabi ko‘rsatkichlar qo‘llanilishi mumkin. Biroq, bu ko‘rsatkichlar
ham   innovatsiyaning   haqiqiy   qiymatini   to‘liq   aks   ettira   olmaydi.   Shuning   uchun
innovatsion faoliyatni baholashda nafaqat miqdoriy, balki sifat ko‘rsatkichlariga ham
e’tibor   berish,   shuningdek,   uzoq   muddatli   istiqbolni   hisobga   olish   zarur.   Bu   holat
korxonalardan   innovatsion   faoliyatni   baholashda   moslashuvchan   va   kompleks
yondashuvni talab qiladi.
Bozorga   yo‘naltirilganlik   innovatsion   faoliyatning   muvaffaqiyati   uchun   hal
qiluvchi   ahamiyatga   ega.   Innovatsiyalar   nafaqat   texnologik   imkoniyatlarga
asoslanishi,   balki   bozor   ehtiyojlari   va   iste’molchilar   talablariga   ham   javob   berishi
kerak.   Eng   ilg‘or   texnologiya   ham,   agar   bozor   uni   qabul   qilmasa   yoki   unga   ehtiyoj
8  Ismailov A.I. Innovatsion ekotizimlar va ularni rivojlantirish. – Toshkent: Yangi Asr Avlodi, 2024. – B. 40-
55
17 bo‘lmasa,   muvaffaqiyatsizlikka   uchrashi   mumkin.   Shuning   uchun   innovatsion
jarayonning boshidanoq bozor tadqiqotlari o‘tkazish, mijozlar bilan muloqot qilish va
ularning   ehtiyojlarini   aniqlash   muhimdir.   Mahsulotni   ishlab   chiqishda   mijozlarning
fikr-mulohazalarini   hisobga   olish,   prototiplarni   sinovdan   o‘tkazish   va   ularning
reaksiyasini  o‘rganish innovatsiyaning bozorga mosligini oshiradi. Maykl  Porterning
raqobat   strategiyalari   nazariyasi   innovatsiyalarning   raqobat   ustunligini   yaratishdagi
rolini   ta’kidlaydi.   Uning   fikricha,   innovatsiyalar   korxonalarga   xarajatlarni
kamaytirish,   mahsulotlarni   differensiatsiya   qilish   yoki   yangi   bozor   segmentlarini
yaratish   orqali   raqobat   ustunligiga   erishish   imkonini   beradi.   Bozorga   yo‘naltirilgan
innovatsiyalar  korxonaning uzoq muddatli  barqarorligini  ta’minlaydi  va uning bozor
pozitsiyasini   mustahkamlaydi.   Bu   esa   korxonaning   nafaqat   omon   qolishi,   balki
rivojlanishi uchun ham asosiy shartdir.   9
Intellektual   mulkni   himoya   qilish   innovatsion   faoliyatning   ajralmas   qismidir.
Innovatsiyalar   natijasida   yaratilgan   yangi   bilimlar,   texnologiyalar,   mahsulotlar   va
jarayonlar intellektual mulk obyekti hisoblanadi. Patentlar, savdo belgilari, mualliflik
huquqlari va tijorat sirlari kabi intellektual mulk himoyasi mexanizmlari korxonalarga
o‘z   innovatsiyalaridan   eksklyuziv   foydalanish   huquqini   beradi   va   ularning
investitsiyalarini   himoya   qiladi.   Bu   himoya   innovatsiyalarga   sarmoya   kiritish   uchun
rag‘batlantiruvchi   omil   bo‘lib   xizmat   qiladi,   chunki   korxonalar   o‘z   mehnati   va
resurslari   evaziga   yaratilgan   qiymatdan   foyda   olishlariga   ishonch   hosil   qiladilar.
Intellektual   mulkni   samarali   boshqarish   innovatsion   strategiyaning   muhim   qismidir.
Bu   nafaqat   o‘z   innovatsiyalarini   himoya   qilishni,   balki   boshqalarning   intellektual
mulk   huquqlarini   hurmat   qilishni   ham   o‘z   ichiga   oladi.   Intellektual   mulkni   himoya
qilishning   yetarli   darajada   bo‘lmasligi,   innovatsiyalarni   o‘g‘irlash   yoki   nusxalash
xavfini oshirib, korxonalarning innovatsion faoliyatga bo‘lgan ishtiyoqini pasaytirishi
9  Jahon banki O'zbekistonda innovatsiyalar bo'yicha hisobotlari: 
https://www.worldbank.org/uz/country/uzbekistan (accessed: 10.05.2024)
18 mumkin.   Shuning   uchun   davlatning   intellektual   mulk   huquqlarini   himoya   qilish
bo‘yicha   samarali   qonunchilik   va   mexanizmlarni   yaratishi   innovatsion   ekotizimning
rivojlanishi uchun muhimdir.
Korxonalardagi   innovatsion   faoliyat   yuqori   risk   va   noaniqlik,   resurs
talabchanligi,   uzoq   muddatlilik,   tizimlilik,   natijalarning   noaniqligi,   bozorga
yo‘naltirilganlik   va   intellektual   mulkni   himoya   qilish   zaruriyati   kabi   o‘ziga   xos
xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlar innovatsion jarayonning murakkabligini va uning
samarali boshqaruvga bo‘lgan ehtiyojini ko‘rsatadi. Korxonalar innovatsion faoliyatni
rejalashtirish va amalga oshirishda ushbu jihatlarni chuqur tushunishlari va ularni o‘z
strategiyalariga   integratsiya   qilishlari   shart.   Faqatgina   shu   yo‘l   bilan
innovatsiyalardan   maksimal   foyda   olish,   raqobatbardoshlikni   oshirish   va   barqaror
iqtisodiy   o‘sishni   ta’minlash   mumkin.   Innovatsion   faoliyatni   samarali   boshqarish
uchun   korxonalar   moslashuvchan   tashkiliy   tuzilmalarni   yaratishlari,   risklarni
boshqarish mexanizmlarini joriy etishlari, yuqori malakali kadrlarni jalb qilishlari va
tashqi   hamkorlikni   rivojlantirishlari   lozim.   Bu   xususiyatlarni   hisobga   olgan   holda
ishlab   chiqilgan   innovatsion   strategiyalar   korxonalarning   kelajakdagi
muvaffaqiyatining garovidir.
19 II BOB. KORXONADA INNOVATSIYALARNI RAG‘BATLANTIRISH
TIZIMI: AMALIY TAHLIL VA TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
2.1. Korxona faoliyati va innovatsion muhit tavsifi
Korxona   faoliyati   zamonaviy   iqtisodiyotning   dinamik   markazida   joylashgan
bo lib,   uning   samaradorligi   va   raqobatbardoshligi   tobora   ko proq   innovatsiyalarniʻ ʻ
joriy   etish   qobiliyati   bilan   belgilanmoqda.   Global   bozorlarning   o zgaruvchanligi,	
ʻ
texnologik   taraqqiyotning   shiddatli   sur'atlari   va   iste'molchilar   talablarining   doimiy
evolyutsiyasi   sharoitida   korxonalar   o z   faoliyatini   doimiy   ravishda   qayta   ko rib	
ʻ ʻ
chiqishga va yangi yechimlarni izlashga majbur. Innovatsiya nafaqat yangi mahsulot
yoki   xizmatlarni   yaratish,   balki   mavjud   jarayonlarni   optimallashtirish,   boshqaruv
usullarini   takomillashtirish   va   tashkiliy   tuzilmalarni   moslashtirishni   ham   o z   ichiga	
ʻ
oladi.   Bu,   o z   navbatida,   korxonaning   uzoq   muddatli   barqarorligini   ta'minlovchi	
ʻ
asosiy   omilga   aylanadi.   Innovatsiyalar   korxonaning   ichki   salohiyatini   oshirish   bilan
birga, uning tashqi  muhitga moslashish va undan ustunlikka erishish imkoniyatlarini
ham   kengaytiradi.   Shuning   uchun,   korxona   faoliyatini   innovatsion   nuqtai   nazardan
tahlil qilish, uning kelajakdagi muvaffaqiyatini prognoz qilish va strategik rivojlanish
yo nalishlarini belgilash uchun muhimdir.	
ʻ
Innovatsion   muhit   deganda   korxonaning   ichida   va   tashqarisida   innovatsion
jarayonlarni   qo llab-quvvatlovchi,   rag batlantiruvchi   va   tezlashtiruvchi   shart-	
ʻ ʻ
sharoitlar majmui tushuniladi. Bu muhit korxonaning yangi g oyalarni yaratish, ularni	
ʻ
amaliyotga   tatbiq   etish   va   natijada   bozorga   yangi   qiymat   olib   kirish   qobiliyatini
bevosita   belgilaydi.   Innovatsion   muhitning   shakllanishida   ham   ichki,   ham   tashqi
omillar   muhim   rol   o ynaydi.   Ichki   omillar   korxonaning   o z   resurslari,   madaniyati,	
ʻ ʻ
boshqaruv   tizimi   va   xodimlarining   salohiyati   bilan   bog liq   bo lsa,   tashqi   omillar	
ʻ ʻ
bozor sharoitlari, raqobat, texnologik rivojlanish, davlat siyosati va ijtimoiy-iqtisodiy
tendensiyalarni   o z   ichiga   oladi.   Ushbu   omillarning   o zaro   uyg unligi   va   samarali	
ʻ ʻ ʻ
boshqaruvi   korxonaning   innovatsion   faolligini   oshirishga   xizmat   qiladi.   Innovatsion
20 muhitni   tushunish   va   uni   doimiy   ravishda   takomillashtirish   korxona   uchun   strategik
ustuvor   vazifa   hisoblanadi,   chunki   u   nafaqat   hozirgi,   balki   kelajakdagi
raqobatbardoshlikni ham ta'minlaydi.
Ichki   innovatsion   muhitning   asosiy   komponentlari   korxonaning   innovatsion
salohiyatini   belgilovchi   fundamental   elementlardir.   Birinchidan,   tashkiliy   madaniyat
innovatsiyalarni   qabul   qilish   va   qo llab-quvvatlashda   hal   qiluvchi   ahamiyatga   ega.ʻ
Agar   korxona   madaniyati   xavf-xatarlarni   qabul   qilishga,   tajriba   o tkazishga   va	
ʻ
xatolardan   saboq   olishga   undasa,   innovatsion   faollik   sezilarli   darajada   oshadi.
Aksincha, byurokratik va konservativ madaniyat yangi g oyalarning paydo bo lishiga	
ʻ ʻ
to sqinlik   qilishi   mumkin.   Ikkinchidan,   rahbariyatning   roli   innovatsion   muhitni	
ʻ
shakllantirishda   markaziy   hisoblanadi.   Innovatsiyalarni   qo llab-quvvatlovchi	
ʻ
yetakchilik, xodimlarni rag batlantirish, resurslarni ajratish va innovatsion loyihalarga	
ʻ
strategik   yo nalish   berish   orqali   innovatsion   madaniyatni   mustahkamlaydi.	
ʻ
Uchinchidan,   tadqiqot   va   ishlanmalar   (T&I)   salohiyati   yangi   bilim   va
texnologiyalarni   yaratish   uchun   zarur   bo lgan   resurslar,   infratuzilma   va	
ʻ
mutaxassislarni   o z   ichiga   oladi.   T&I   ga   investitsiyalar   korxonaning   innovatsion	
ʻ
imkoniyatlarini   kengaytiradi   va   uning   texnologik   yetakchiligini   ta'minlaydi.
To rtinchidan,   samarali   kommunikatsiya   kanallari   va   bilim   almashinuvi   tizimlari	
ʻ
g oyalarning   erkin   harakatlanishini   va   turli   bo limlar   o rtasida   hamkorlikni
ʻ ʻ ʻ
ta'minlaydi.   Beshinchidan,   xodimlarning   malakasi,   ijodkorligi   va   innovatsion
g oyalarni   ilgari   surishga   bo lgan   intilishi   ichki   innovatsion   muhitning   muhim
ʻ ʻ
qismidir.   Ularni   o qitish,   rivojlantirish   va   innovatsion   jarayonlarga   jalb   qilish   orqali	
ʻ
korxona   o zining   inson   kapitalini   maksimal   darajada   ishga   solishi   mumkin.   Ushbu	
ʻ
komponentlarning   har   biri   bir-birini   to ldirib,   korxonaning   innovatsion   ekotizimini	
ʻ
yaratadi.
Tashqi   innovatsion   muhit   omillari   korxonaning   o z   nazoratidan   tashqarida	
ʻ
bo lib,   uning   innovatsion   faoliyatiga   sezilarli   ta'sir   ko rsatadi.   Birinchidan,   bozor	
ʻ ʻ
21 dinamikasi   va   iste'molchilar   talablari   innovatsiyalar   uchun   asosiy   turtki   hisoblanadi.
Bozorning o zgaruvchan ehtiyojlarini aniqlash va ularga moslashish korxonani yangiʻ
mahsulot   va   xizmatlarni   yaratishga   undaydi.   Ikkinchidan,   raqobat   muhiti
innovatsiyalarni   tezlashtiruvchi   kuchdir.   Raqobatchilarning   yangi   yechimlari
korxonani   o z   mahsulotlarini   takomillashtirishga   yoki   yangi   innovatsiyalar   bilan
ʻ
javob   berishga   majbur   qiladi.   Uchinchidan,   texnologik   taraqqiyot   innovatsiyalar
uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar, blokcheyn kabi
texnologiyalar korxonalarga tubdan yangi biznes modellarini yaratishga imkon beradi.
To rtinchidan,   me'yoriy-huquqiy   baza   va   davlat   siyosati   innovatsion   faoliyatni	
ʻ
rag batlantirishi   yoki   cheklashi   mumkin.   Innovatsiyalarni   qo llab-quvvatlovchi
ʻ ʻ
qonunchilik,   soliq   imtiyozlari   va   grantlar   korxonalar   uchun   muhim   turtki   bo ladi.	
ʻ
Beshinchidan,   ijtimoiy-iqtisodiy   tendensiyalar,   masalan,   demografik   o zgarishlar,	
ʻ
ekologik muammolar yoki  globalizatsiya jarayonlari  ham  innovatsiyalar  yo nalishini	
ʻ
belgilaydi.   Korxonalar   ushbu   tashqi   omillarni   doimiy   ravishda   monitoring   qilib,
ularga   moslashish   orqali   o z   innovatsion   strategiyalarini   samarali   shakllantirishlari	
ʻ
mumkin.   Ushbu   omillarni   tushunish,   korxonaning   innovatsion   strategiyasini
shakllantirishda   muhim   ahamiyatga   ega,   chunki   ular   innovatsion   jarayonlarning
yo nalishini va muvaffaqiyatini belgilaydi.	
ʻ
Ichki  va   tashqi  omillarning  o zaro  ta'siri  korxonaning  innovatsion  salohiyatini	
ʻ
to liq ochib beradi. Korxonaning ichki resurslari va madaniyati tashqi imkoniyatlarni	
ʻ
qanchalik samarali o zlashtira olishini belgilaydi. Masalan, kuchli T&I bo limiga ega	
ʻ ʻ
korxona yangi texnologik tendensiyalarni tezda o zlashtirib, ularni o z mahsulotlariga	
ʻ ʻ
tatbiq   etishi   mumkin.   Aksincha,   ichki   moslashuvchanlikka   ega   bo lmagan   korxona	
ʻ
hatto   eng   qulay   tashqi   sharoitlarda   ham   innovatsion   imkoniyatlarni   boy   berishi
mumkin.   Shuningdek,   tashqi   muhitdagi   o zgarishlar   ichki   innovatsion   jarayonlarga	
ʻ
bevosita ta'sir ko rsatadi. Raqobatning kuchayishi ichki samaradorlikni oshirishga va	
ʻ
yangi   yechimlarni   izlashga   undaydi.   Davlatning   innovatsiyalarni   qo llab-quvvatlash	
ʻ
22 siyosati   korxonaning   T&I   ga   investitsiyalarini   oshirishga   turtki   berishi   mumkin.   Bu
o zaro   ta'sir   dinamik   va   murakkab   bo lib,   korxonadan   doimiy   tahlil   vaʻ ʻ
moslashuvchanlikni talab qiladi. Innovatsion muhitni boshqarish deganda, aynan shu
ichki   va   tashqi   omillarning   uyg unligini   ta'minlash   va   ularni   korxona   maqsadlariga	
ʻ
erishish   uchun   yo naltirish   tushuniladi.   Ushbu   dinamik   o zaro   ta'sirni   tushunish,	
ʻ ʻ
korxonaning innovatsion strategiyasini ishlab chiqishda va uni muvaffaqiyatli amalga
oshirishda asosiy omil hisoblanadi.
Omil turi Omil Tavsif Innovatsiyaga
ta'siri
Ichki Tashkiliy 
madaniyat Xavf-xatarlarga 
munosabat, o rganish va 	
ʻ
hamkorlikka intilish Yangi 
g oyalarni qabul qilish	ʻ
va rivojlantirish 
darajasini belgilaydi.
Ichki Rahbariyatning
qo llab-quvvatlashi	
ʻ Innovatsion 
loyihalarga resurs 
ajratish, strategik 
yo nalish berish	
ʻ Innovatsion 
jarayonlarga turtki 
beradi va ularning 
muvaffaqiyatini 
ta'minlaydi.
Ichki Tadqiqot va 
ishlanmalar (T&I) 
salohiyati Yangi bilim va 
texnologiyalarni yaratish 
uchun resurslar va 
mutaxassislar Texnologik 
yetakchilikni 
ta'minlaydi va yangi 
mahsulotlar yaratishga
imkon beradi.
Ichki Xodimlarning 
malakasi va 
ijodkorligi Bilim, 
ko nikmalar va yangi 
ʻ
g oyalarni ilgari surish 
ʻ
qobiliyati Innovatsion 
g oyalarning manbai 	
ʻ
va ularni amalga 
oshirish kuchi.
Tashqi Bozor 
dinamikasi Iste'molchilar 
talablari, bozor hajmi va 
o zgarish sur'atlari	
ʻ Innovatsiyalar 
uchun ehtiyojlarni 
aniqlaydi va ularning 
23 yo nalishini ʻ
belgilaydi.
Tashqi Raqobat 
muhiti Raqobatchilarning
innovatsion faolligi va 
bozor strategiyalari Korxonani 
doimiy ravishda 
yangiliklar yaratishga 
undaydi.
Tashqi Texnologik 
taraqqiyot Yangi 
texnologiyalar va ilmiy 
kashfiyotlar Innovatsiyalar 
uchun yangi 
imkoniyatlar va 
vositalar yaratadi.
Tashqi Davlat siyosati
va me'yoriy baza Innovatsiyalarni 
qo llab-quvvatlovchi 	
ʻ
qonunchilik, soliq 
imtiyozlari, grantlar Innovatsion 
faoliyatni 
rag batlantiradi yoki 	
ʻ
cheklaydi.
Korxona innovatsion muhitining ichki va tashqi omillari
Innovatsiya   turlari   korxona   faoliyatining   turli   jihatlariga   ta'sir   ko rsatadi   va	
ʻ
innovatsion  muhit   ularning  har  birini   qo llab-quvvatlashga   qaratilgan  bo lishi  kerak.	
ʻ ʻ
Jozef   Shumpeterning   klassik   ta'rifiga   ko ra,   innovatsiyalar   besh   asosiy   shaklda	
ʻ
namoyon  bo ladi:   yangi   mahsulotlar,   yangi   ishlab   chiqarish   usullari,  yangi   bozorlar,	
ʻ
yangi   xomashyo   manbalari   va   yangi   tashkiliy   tuzilmalar.   Zamonaviy   adabiyotlarda
esa   ko pincha   mahsulot,   jarayon,   marketing   va   tashkiliy   innovatsiyalar   ajratib	
ʻ
ko rsatiladi. Mahsulot innovatsiyalari yangi yoki sezilarli darajada takomillashtirilgan	
ʻ
tovarlar   va   xizmatlarni   yaratishni   o z   ichiga   oladi.   Jarayon   innovatsiyalari   ishlab	
ʻ
chiqarish,   yetkazib   berish   yoki   boshqa   operatsion   jarayonlarning   samaradorligini
oshirishga   qaratilgan.   Marketing   innovatsiyalari   mahsulotni   joylashtirish,   narxlash,
reklama qilish va sotish usullaridagi yangiliklarni anglatadi. Tashkiliy innovatsiyalar
esa   korxonaning   ish   amaliyotlari,   ish   joyini   tashkil   etish   yoki   tashqi   aloqalaridagi
yangi   usullarni   o z   ichiga   oladi.   Innovatsion   muhit   ushbu   turli   innovatsiyalarni	
ʻ
24 rag batlantirishi   uchun   moslashuvchan   va   ko p   qirrali   bo lishi   kerak.   Masalan,ʻ ʻ ʻ
mahsulot   innovatsiyalari   uchun   T&I   ga   katta   e'tibor   berilsa,   jarayon   innovatsiyalari
uchun operatsion samaradorlikni oshirishga qaratilgan ichki takliflar tizimi muhimdir.
Tidd,   Bessant   va   Pavitt   kabi   tadqiqotchilarning   ta'kidlashicha,   innovatsiyalarni
boshqarishda ushbu turlarning o zaro bog liqligini va ularning korxona strategiyasiga	
ʻ ʻ
qanday integratsiyalashganligini tushunish muhimdir.   10
Innovatsion   muhitni   shakllantirish   va   takomillashtirish   jarayoni   bir   qator
qiyinchiliklar   va   imkoniyatlar   bilan   bog liq.   Asosiy   qiyinchiliklardan   biri   xavf-	
ʻ
xatarlarni boshqarishdir, chunki har qanday innovatsiya muvaffaqiyatsizlik ehtimolini
o z ichiga oladi. Resurslarning cheklanganligi, xodimlarning o zgarishlarga qarshiligi,	
ʻ ʻ
byurokratik   to siqlar   va   innovatsion   loyihalarni   moliyalashtirishdagi   qiyinchiliklar	
ʻ
ham   keng   tarqalgan   muammolardir.   Ba'zan,   korxonalar   innovatsiyalarni   joriy   etish
uchun   zarur   bo lgan   bilim   va   ko nikmalarga   ega   bo lmasligi   yoki   ularni   tashqi
ʻ ʻ ʻ
manbalardan   olishda   qiyinchiliklarga   duch   kelishi   mumkin.   Biroq,   bu   qiyinchiliklar
bilan   birga   katta   imkoniyatlar   ham   mavjud.   Samarali   innovatsion   muhit   korxonaga
yangi   bozor   segmentlariga   kirish,   raqobatchilardan   ustunlikka   erishish,   xarajatlarni
kamaytirish   va   brend  qadrini   oshirish   imkonini   beradi.   Uzoq   muddatda,   innovatsion
korxonalar   iqtisodiy   o sishning   harakatlantiruvchi   kuchiga   aylanadi   va   jamiyatga	
ʻ
yangi   qiymat   yaratadi.   Innovatsion   muhitni   doimiy   ravishda   baholash   va
takomillashtirish   orqali   korxonalar   ushbu   imkoniyatlardan   maksimal   darajada
foydalanishlari mumkin. Bu jarayon, shuningdek, korxonaning o rganish qobiliyatini	
ʻ
oshiradi va uni kelajakdagi o zgarishlarga yanada moslashuvchan qiladi.	
ʻ
Innovatsion   muhit   samaradorligini   baholash   korxona   uchun   strategik
ahamiyatga   ega   bo lib,   uning   innovatsion   faoliyatini   doimiy   ravishda	
ʻ
optimallashtirishga   yordam   beradi.   Baholash   jarayoni   bir   qator   ko rsatkichlar   orqali	
ʻ
amalga   oshirilishi   mumkin,   jumladan,   T&I   xarajatlari   ulushi,   yangi   mahsulotlar
10  Komilov K.K. Innovatsion madaniyatni shakllantirish. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. – B. 110-125
25 ulushi, patentlar soni, innovatsion loyihalarning muvaffaqiyat darajasi, xodimlarning
innovatsion   takliflari   soni   va   ularning   amalga   oshirilishi.   Shuningdek,   innovatsion
madaniyatni   baholash   uchun   xodimlar   o rtasida   so rovnomalar   o tkazish,   ularningʻ ʻ ʻ
innovatsiyalarga bo lgan munosabatini va ishtirokini aniqlash muhimdir. Innovatsion	
ʻ
muhitni   baholash   natijalari   korxonaga   o zining   kuchli   va   zaif   tomonlarini   aniqlash,	
ʻ
innovatsion   strategiyasini   qayta   ko rib   chiqish   va   zarur   tuzatishlar   kiritish   imkonini	
ʻ
beradi.   Strategik   ahamiyatga   kelsak,   kuchli   innovatsion   muhit   korxonaning   uzoq
muddatli   barqarorligini,   raqobatbardoshligini   va   bozor   yetakchiligini   ta'minlaydi.   U
nafaqat   mavjud   bozorlarda   o z   o rnini   mustahkamlashga,   balki   yangi   bozorlarni	
ʻ ʻ
yaratishga   ham   yordam   beradi.   Innovatsiyalar   orqali   korxona   o zining   ijtimoiy	
ʻ
mas'uliyatini   ham   amalga   oshirishi,   atrof-muhitga   do stona   texnologiyalarni   joriy	
ʻ
etishi   va   jamiyat   farovonligiga   hissa   qo shishi   mumkin.   Shunday   qilib,   innovatsion	
ʻ
muhitni   tushunish,   shakllantirish   va   baholash   korxonaning   nafaqat   iqtisodiy,   balki
ijtimoiy rivojlanishi uchun ham fundamental ahamiyatga ega.
2.2. Innovatsion faoliyatni tashkil etish va rag‘batlantirish mexanizmlari
Korxonada innovatsion faoliyatni tashkil etish va rag‘batlantirish mexanizmlari
uning   raqobatbardoshligini   oshirish,   bozor   talablariga   moslashish   va   barqaror
rivojlanishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu mexanizmlar innovatsion
jarayonlarni   samarali   boshqarish,   yangi   g‘oyalarni   yaratish,   ularni   amaliyotga   joriy
etish va natijada iqtisodiy qiymat yaratishga qaratilgan. Innovatsion faoliyatni tashkil
etish   deganda,   korxonaning   ichki   tuzilmasini,   resurslarini   va   jarayonlarini
innovatsiyalarni   qo‘llab-quvvatlashga   yo‘naltirish   tushuniladi.   Rag‘batlantirish
mexanizmlari   esa   xodimlarni   va   bo‘limlarni   innovatsion   g‘oyalar   ishlab   chiqishga,
ularni   amalga   oshirishga   undashga   xizmat   qiladi.   Bu   ikki   jihat   bir-biri   bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning uyg‘unligi korxonaning innovatsion salohiyatini
to‘liq   ro‘yobga   chiqarish   imkonini   beradi.   Zamonaviy   iqtisodiyotda   innovatsiyalar
26 shunchaki   qo‘shimcha   imkoniyat   emas,   balki   korxonaning   omon   qolishi   va   o‘sishi
uchun   zaruriy   shart   hisoblanadi,   chunki   texnologik   taraqqiyot   va   bozor   dinamikasi
doimiy   yangilanishni   talab   qiladi.   Shuning   uchun,   ushbu   mexanizmlarni   chuqur
tushunish   va   ularni   doimiy   takomillashtirib   borish   har   bir   tashkilot   uchun   strategik
ustuvor vazifadir.
Innovatsion   faoliyatni   tashkil   etishda   turli   yondashuvlar   mavjud   bo‘lib,   ular
korxonaning hajmi, faoliyat sohasi va strategik maqsadlariga bog‘liq holda tanlanadi.
Markazlashgan   innovatsiya   tuzilmalari,   odatda,   yirik   korxonalarda   ilmiy-tadqiqot   va
tajriba-konstruktorlik   (ITTK)   bo‘limlari   shaklida   mavjud   bo‘lib,   ular   innovatsion
jarayonlarni yuqoridan boshqarish va resurslarni samarali taqsimlash imkonini beradi.
Bu   yondashuv   uzoq   muddatli,   fundamental   tadqiqotlar   uchun   qulaydir,   ammo
byurokratik   to‘siqlar   va   moslashuvchanlikning   pastligi   kabi   kamchiliklarga   ega
bo‘lishi   mumkin.   Aksincha,   markazlashmagan   tuzilmalar   kichik,   avtonom
innovatsion   guruhlar   yoki   loyiha   jamoalari   shaklida   bo‘lib,   ular   tezkor   qaror   qabul
qilish va bozor o‘zgarishlariga chaqqonlik bilan javob berish imkonini beradi. Bunday
tuzilmalar   ko‘pincha   startaplar   va   yuqori   texnologiyali   kompaniyalarda   uchraydi.
Ochiq   innovatsiya   modellari   esa   tashqi   manbalardan   (hamkorlar,   universitetlar,
mijozlar)   g‘oyalar   va   texnologiyalarni   jalb   qilishga   asoslanadi,   bu   esa   innovatsion
jarayonlarni tezlashtiradi va xavflarni kamaytiradi. Har bir tashkiliy tuzilma o‘zining
afzalliklari   va   kamchiliklariga   ega   bo‘lib,   ularni   korxonaning   o‘ziga   xos
xususiyatlaridan kelib chiqqan holda baholash muhimdir. Masalan, ochiq innovatsiya
modeli   tashqi   bilimlardan   foydalanish   imkoniyatini   kengaytirsa-da,   intellektual
mulkni himoya qilish va hamkorlikni boshqarishda qo‘shimcha muammolarni keltirib
chiqarishi   mumkin.   Shuningdek,   innovatsion   faoliyatni   tashkil   etishda   vertikal   va
gorizontal   integratsiya   darajasi   ham   muhim   rol   o‘ynaydi,   bu   esa   turli   bo‘limlar
o‘rtasidagi o‘zaro aloqa va ma’lumot almashinuvining samaradorligini belgilaydi.   11
11  Mirzayev Q.M. Innovatsion loyihalarni moliyalashtirish. – Toshkent: Moliyachi, 2023. – B. 70-85
27 Tashkiliy
tuzilma turi Afzalliklari Kamchiliklari Qo‘llash
sohalari
Markazlashgan 
ITTK bo‘limi Resurslarni 
samarali taqsimlash, 
fundamental 
tadqiqotlar Byurokratiya, 
sekinlik, 
moslashuvchanlikning
pastligi Yirik sanoat 
korxonalari, davlat 
tadqiqot markazlari
Markazlashmagan
loyiha guruhlari Tezkorlik, 
moslashuvchanlik, 
xodimlarning 
motivatsiyasi Resurslarning 
tarqoqligi, 
takrorlanish xavfi Startaplar, IT
kompaniyalar, kichik
va o‘rta biznes
Ochiq innovatsiya
platformalari Tashqi 
bilimlarni jalb qilish, 
xavflarni kamaytirish Intellektual 
mulk xavfi, 
hamkorlikni 
boshqarish 
murakkabligi Barcha 
turdagi korxonalar, 
universitetlar bilan 
hamkorlik
Venture bo‘limlar
(korporativ venchur) Yangi 
bozorlarni o‘rganish, 
ichki startaplarni 
qo‘llab-quvvatlash Yuqori xavf, 
investitsiyalarning 
qaytmaslik ehtimoli Yirik 
korporatsiyalar, 
diversifikatsiya 
strategiyalari
Innovatsion faoliyatni tashkil etishning asosiy tuzilmalari va ularning
xususiyatlari
Innovatsion   faoliyatni   rag‘batlantirishning   moliyaviy   mexanizmlari
korxonaning   innovatsion   salohiyatini   oshirishda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Ichki
moliyalashtirish manbalari, masalan, ITTK byudjetlari, korporativ venchur fondlar va
ichki   grantlar   tizimi,   yangi   g‘oyalarni   sinovdan   o‘tkazish   va   ularni   rivojlantirish
uchun   zaruriy   resurslarni   ta’minlaydi.   Korporativ   venchur   fondlar   korxona   ichidagi
28 yoki   tashqarisidagi   istiqbolli   startaplarga   investitsiya   kiritish   orqali   innovatsion
ekotizimni   qo‘llab-quvvatlaydi   va   yangi   texnologiyalarni   o‘zlashtirishga   yordam
beradi.   Tashqi   moliyalashtirish   manbalari   esa   davlat   grantlari,   subsidiyalar,   soliq
imtiyozlari   va   venchur   kapitali   kabi   vositalarni   o‘z   ichiga   oladi.   Davlat   tomonidan
beriladigan   grantlar   va   subsidiyalar,   ayniqsa,   yuqori   xavfli,   ammo   strategik
ahamiyatga  ega  bo‘lgan  tadqiqotlar   uchun muhim   ahamiyatga  ega. Soliq  imtiyozlari
innovatsion   faoliyatga   yo‘naltirilgan   xarajatlarni   kamaytirish   orqali   korxonalarni
rag‘batlantiradi.   Masalan,   Prezident   Sh.M.   Mirziyoyev   tomonidan   ilgari   surilgan
iqtisodiy   islohotlar   doirasida   innovatsion   faoliyatni   qo‘llab-quvvatlashga   qaratilgan
bir   qator   moliyaviy   va   soliq   imtiyozlari   joriy   etilgan   bo‘lib,   bu   korxonalarning
innovatsion   loyihalarga   investitsiya   kiritishiga   turtki   bo‘lmoqda.   Ushbu   moliyaviy
mexanizmlarning   samaradorligi   ularning   shaffofligi,   maqsadga   muvofiqligi   va
innovatsion  loyihalarning  real   ehtiyojlariga  mos   kelishi  bilan  belgilanadi.  Moliyaviy
rag‘batlantirish   tizimi   nafaqat   ITTK   xarajatlarini   qoplashi,   balki   innovatsion
loyihalarning   muvaffaqiyatli   yakunlanishi   uchun   qo‘shimcha   mukofotlar   va
bonuslarni ham o‘z ichiga olishi kerak, bu esa xodimlarning motivatsiyasini oshiradi
va   ularni   yangi   g‘oyalar   yaratishga   undaydi.   Shuningdek,   risklarni   taqsimlash
mexanizmlari, masalan, davlat-xususiy sheriklik loyihalari, innovatsion loyihalarning
moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.   12
Moliyaviy   rag‘batlantirishdan   tashqari,   innovatsion   faoliyatni   qo‘llab-
quvvatlashda   nomoliyaviy   mexanizmlar   ham   katta   ahamiyatga   ega.   Bularga
xodimlarni   tan   olish   va   mukofotlash   tizimlari,   kasbiy   rivojlanish   imkoniyatlari,
innovatsion   madaniyatni   shakllantirish   va   intellektual   mulkni   himoya   qilish   kiradi.
Xodimlarni innovatsion g‘oyalari uchun tan olish, ularga minnatdorchilik bildirish va
ularning   yutuqlarini   ommalashtirish   ularning   motivatsiyasini   sezilarli   darajada
oshiradi. Shuningdek,  innovatsion  loyihalarda  ishtirok etgan  xodimlarga qo‘shimcha
12  Nazarov N.N. Intellektual mulk va innovatsion rivojlanish. – Toshkent: Adolat, 2021. – B. 88-102
29 ta’lim   olish,   malaka   oshirish   kurslarida   qatnashish   yoki   xalqaro   konferensiyalarda
ishtirok   etish   imkoniyatlarini   yaratish   ularning   bilim   va   ko‘nikmalarini   boyitadi.
Korxonada   innovatsion   madaniyatni   shakllantirish,   ya’ni   xatolardan   qo‘rqmasdan
eksperiment qilish, g‘oyalarni erkin almashish va doimiy o‘rganish muhitini yaratish,
innovatsion   jarayonlarning   uzluksizligini   ta’minlaydi.   Bu   madaniyat   rahbariyatning
o‘zi   innovatsiyalarga   ochiq   bo‘lishi   va   xodimlarni   yangi   g‘oyalar   bilan   chiqishga
undashi orqali shakllanadi. Intellektual mulkni himoya qilish mexanizmlari (patentlar,
savdo belgilari, mualliflik huquqlari) innovatsion g‘oyalarni himoya qilish va ularning
tijoriy   qiymatini   saqlab   qolish   uchun   zarurdir.   Bu,   o‘z   navbatida,   innovatsion
faoliyatga   investitsiya   kiritishga   bo‘lgan   ishonchni   oshiradi.   Bilim   almashinuvini
rag‘batlantirish,   masalan,   ichki   seminarlar,   forumlar   va   onlayn   platformalar   orqali,
xodimlar  o‘rtasida  g‘oyalar   va  tajribalarni   almashishga  yordam   beradi,  bu  esa   yangi
innovatsiyalarning   paydo   bo‘lishiga   zamin   yaratadi.   Ushbu   nomoliyaviy   omillar,
moliyaviy   rag‘batlantirish   bilan   birgalikda,   korxonada   innovatsion   ekotizimni
mustahkamlaydi   va   xodimlarning   ijodiy   salohiyatini   to‘liq   ro‘yobga   chiqarishga
imkon   beradi.   Innovatsion   madaniyatni   rivojlantirishda   xodimlarning   o‘zaro
hamkorligi   va   jamoaviy   ishlash   qobiliyatini   oshirishga   qaratilgan   dasturlar   ham
muhim ahamiyatga ega.   13
Innovatsion   faoliyatni   tashkil   etish   va   rag‘batlantirishda   huquqiy   va   me’yoriy
asoslar   ham   muhim   o‘rin   tutadi.   Davlat   siyosati,   qonunchilik   va   standartlar
innovatsion jarayonlarning yo‘nalishini belgilab beradi va ularni qo‘llab-quvvatlaydi.
Masalan,   intellektual   mulk   huquqini   himoya   qilish   bo‘yicha   qonunlar   innovatsion
mahsulotlar   va   texnologiyalarni   himoya   qilishni   ta’minlaydi,   bu   esa   korxonalarni
tadqiqot   va   ishlanmalarga   investitsiya   kiritishga   undaydi.   Texnik   reglamentlar   va
standartlar yangi mahsulotlarning xavfsizligi va sifatini ta’minlashga  yordam beradi,
13  O'zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi rasmiy sayti: https://mininnovation.uz 
(accessed: 10.05.2024)
30 shu bilan birga innovatsiyalar uchun ma’lum bir doirani belgilaydi. Davlat tomonidan
innovatsion faoliyatni rag‘batlantirishga qaratilgan strategiyalar va dasturlar, masalan,
Prezident   Sh.M.   Mirziyoyevning   O‘zbekistonni   innovatsion   rivojlantirishga
qaratilgan   tashabbuslari,   korxonalar   uchun   muhim   yo‘nalish   va   qo‘llab-quvvatlash
manbai   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Bu   dasturlar   ko‘pincha   innovatsion   infratuzilmani
rivojlantirishni   (texnoparklar,   inkubatorlar),   ilmiy-tadqiqot   muassasalari   bilan
hamkorlikni   va   xalqaro   innovatsion   almashinuvni   o‘z   ichiga   oladi.   Huquqiy   va
me’yoriy   baza   innovatsion   faoliyat   uchun   barqaror   va   bashorat   qilinadigan   muhitni
yaratishi   kerak,  bu  esa   korxonalarga  uzoq  muddatli  strategik  rejalarni   ishlab  chiqish
imkonini   beradi.   Shuningdek,   innovatsion   faoliyatni   tartibga   soluvchi   qonunlar   va
me’yoriy   hujjatlar   doimiy   ravishda   yangilanib   borishi,   zamonaviy   texnologik
tendensiyalar va bozor ehtiyojlariga moslashishi  lozim. Aks holda, eskirgan qoidalar
innovatsiyalarning   rivojlanishiga   to‘siq   bo‘lishi   mumkin.   Davlatning   innovatsion
siyosati  nafaqat moliyaviy rag‘batlantirishni, balki ma’muriy to‘siqlarni kamaytirish,
ruxsat   berish   tartiblarini   soddalashtirish   va   innovatsion   loyihalarni   tezkor   ko‘rib
chiqish mexanizmlarini ham o‘z ichiga olishi kerak.
Innovatsion   faoliyatning   samaradorligini   baholash   va   o‘lchash   mexanizmlari
korxona   uchun   innovatsion   jarayonlarni   boshqarishda   muhim   ahamiyatga   ega.
Samarali   baholash   tizimi   innovatsion   loyihalarning   muvaffaqiyatini   aniqlash,
resurslarni   optimallashtirish   va   kelajakdagi   innovatsion   strategiyalarni
takomillashtirish   imkonini   beradi.   Innovatsion   faoliyatni   baholashda   turli
ko‘rsatkichlar   qo‘llaniladi,   bularga   kirish   ko‘rsatkichlari   (ITTK   xarajatlari,
innovatsion   loyihalarga   jalb   qilingan   xodimlar   soni),   chiqish   ko‘rsatkichlari   (yangi
patentlar soni, yangi mahsulotlar soni, innovatsion mahsulotlardan tushgan daromad)
va natija ko‘rsatkichlari (bozor ulushining o‘sishi, mijozlar qoniqishi, brend qiymati)
kiradi. Har bir ko‘rsatkich innovatsion jarayonning ma’lum bir jihatini aks ettiradi va
ularning   kompleks   tahlili   korxonaning   innovatsion   salohiyatini   to‘liq   baholashga
31 yordam   beradi.   Masalan,   yangi   patentlar   soni   korxonaning   ilmiy-texnik   salohiyatini
ko‘rsatsa,   innovatsion   mahsulotlardan   tushgan   daromad   ularning   tijoriy
muvaffaqiyatini   aks   ettiradi.   Baholash   tizimi   nafaqat   miqdoriy,   balki   sifat
ko‘rsatkichlarini   ham   o‘z   ichiga   olishi   kerak,   masalan,   innovatsion   madaniyat
darajasi,   xodimlarning   ijodiy   faolligi   va   g‘oyalar   almashinuvining   samaradorligi.
Natijalarni   doimiy   monitoring   qilish   va   qayta   aloqa   mexanizmlarini   joriy   etish
innovatsion   jarayonlarni   uzluksiz   takomillashtirishga   imkon   beradi.   Bu   jarayonlarda
benchmark   (eng   yaxshi   amaliyotlarni   o‘rganish)   va   SWOT   tahlili   kabi   vositalardan
foydalanish korxonaga o‘zining innovatsion faoliyatini raqobatchilar bilan solishtirish
va kuchli hamda zaif tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, innovatsion
loyihalarni baholashda risklarni tahlil qilish va ularni boshqarish usullari ham muhim
ahamiyatga   ega,   chunki   innovatsion   faoliyat   doimo   ma’lum   darajada   noaniqlik   va
xavf bilan bog‘liqdir.
Innovatsion   faoliyatni   tashkil   etish   va   rag‘batlantirish   mexanizmlarini   joriy
etishda   bir   qator   muammolar   va   qiyinchiliklar   yuzaga   kelishi   mumkin.   Bularga
xodimlarning o‘zgarishlarga qarshiligi, resurslarning yetishmasligi, bozor noaniqligi,
intellektual   mulkni   himoya   qilishdagi   qiyinchiliklar   va   innovatsion   jarayonlarni
boshqarishning   murakkabligi   kiradi.   Xodimlarning   qarshiligini   yengish   uchun
o‘zgarishlarning   afzalliklarini   tushuntirish,   ularni   jarayonga   jalb   qilish   va   o‘qitish
dasturlarini   tashkil   etish   muhimdir.   Resurslarning   yetishmasligi   muammosini   hal
qilish uchun ichki va tashqi moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish, davlat
dasturlaridan   foydalanish   va   xalqaro   hamkorlikni   yo‘lga   qo‘yish   mumkin.   Bozor
noaniqligi   sharoitida   innovatsion   loyihalarni   bosqichma-bosqich   amalga   oshirish,
kichik   miqyosdagi   sinovlar   o‘tkazish   va   tezkor   qayta   aloqa   mexanizmlaridan
foydalanish   tavsiya   etiladi.   Intellektual   mulkni   himoya   qilishda   esa   huquqiy
maslahatchilar   bilan   ishlash,   patentlash   jarayonlarini   to‘g‘ri   tashkil   etish   va   maxfiy
ma’lumotlarni   himoya   qilish   choralarini   ko‘rish   zarur.   Innovatsion   jarayonlarni
32 samarali   boshqarish   uchun   esa   aniq   strategiya,   malakali   kadrlar   va   zamonaviy
boshqaruv   vositalari   (masalan,   loyiha   boshqaruvi   dasturlari)   talab   etiladi.   Ushbu
muammolarni   bartaraf   etish   uchun   korxonalar   kompleks   yondashuvni   qo‘llashlari,
ya’ni   tashkiliy,   moliyaviy,   nomoliyaviy   va   huquqiy   mexanizmlarni   bir-biri   bilan
uyg‘unlashtirib ishlatishlari lozim. Faqatgina barcha mexanizmlarning sinergik ta’siri
korxonaning   innovatsion   salohiyatini   to‘liq   ro‘yobga   chiqarishga   va   barqaror
rivojlanishini   ta’minlashga   qodir.   Shuningdek,   innovatsion   faoliyatni
takomillashtirishda   doimiy   o‘rganish   va   moslashuvchanlik   muhim   ahamiyatga   ega,
chunki   texnologik   va   bozor   sharoitlari   tez   o‘zgarib   turadi.   Korxona   o‘zining
innovatsion strategiyasini va mexanizmlarini muntazam ravishda qayta ko‘rib chiqishi
va   yangi   sharoitlarga   moslashtirishi   kerak.   Bu   esa   korxonaning   uzoq   muddatli
muvaffaqiyatining garovidir.
33 XULOSA
Kurs   ishi   korxonalarda   innovatsiyalarni   rag batlantirish   tizimlarining   nazariyʻ
asoslari va amaliy mexanizmlarini tahlil qilib, ularning raqobatbardoshlik va barqaror
o sishdagi   hal   qiluvchi   ahamiyatini   ko rsatdi.   Samarali   rag batlantirish   tizimlari	
ʻ ʻ ʻ
korxonaning   ichki   salohiyatini   to liq   ro yobga   chiqarish,   xodimlarning   ijodiy	
ʻ ʻ
tashabbuslarini qo llab-quvvatlash va yangi g oyalarni amaliyotga tezkor tatbiq etish	
ʻ ʻ
uchun   zarurdir.   Bu   tizimlar   moliyaviy   va   nomoliyaviy   usullarni   o z   ichiga   olib,	
ʻ
innovatsion   madaniyatni   shakllantirishda   muhim   rol   o ynaydi.   Innovatsiyalarni	
ʻ
boshqarishda tizimli yondashuv va doimiy takomillashtirish zarurati ta'kidlandi.   14
Tadqiqot   innovatsion   faoliyatning   yuqori   riskliligi,   resurs   talabchanligi   va
noaniqligini,   shuningdek,   tashkiliy   madaniyat,   rahbariyatning   qo llab-quvvatlashi,	
ʻ
tadqiqot va ishlanmalar salohiyati kabi ichki omillarning muhimligini aniqladi. Tashqi
omillar,   jumladan,   davlat   siyosati   va   bozor   sharoitlari   ham   innovatsion   jarayonlarga
sezilarli   ta'sir   ko rsatadi.   Ushbu   natijalarga   asoslanib,   korxonalarda   innovatsiyalarni	
ʻ
rag batlantirish   tizimlarini   takomillashtirish   bo yicha   quyidagi   tavsiyalar   ilgari	
ʻ ʻ
suriladi:   birinchidan,   innovatsion   madaniyatni   mustahkamlash   va   xodimlarni   yangi
g oyalar   yaratishga   faol   jalb   etish;   ikkinchidan,   moliyaviy   rag batlantirish	
ʻ ʻ
mexanizmlarini   diversifikatsiya   qilish   va   ularni   innovatsion   loyihalarning   natijalari
bilan   bog lash;   uchinchidan,   intellektual   mulkni   himoya   qilish   tizimini   kuchaytirish	
ʻ
va   innovatsion   faoliyat   natijalarini   tijoratlashtirishga   ko maklashish;   to rtinchidan,	
ʻ ʻ
tashqi   hamkorlar   bilan   ochiq   innovatsiya   platformalarini   rivojlantirish.   Bu   chora-
tadbirlar   korxonalarning   innovatsion   salohiyatini   oshirishga   va   O zbekistonning	
ʻ
iqtisodiy rivojlanishiga munosib hissa qo shishga xizmat qiladi.	
ʻ
14  O'zbekiston Respublikasining "Innovatsion faoliyat to'g'risida"gi Qonuni (yangi tahriri). – Toshkent: 
Adolat, 2020
34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Mirziyoyev   Sh.M.   Yangi   O zbekiston:   islohotlar   mantig i   va   amaliy   natijalar.ʻ ʻ
Toshkent: O zbekiston, 2023. B. 30-45	
ʻ
2.   Mirziyoyev   Sh.M.   O zbekistonning   iqtisodiy   mustaqilligini   ta'minlash   yo llari.	
ʻ ʻ
Toshkent: Ma'naviyat, 2023. B. 80–85
3.   Mirziyoyev   Sh.M.   Inson   qadri   uchun:   Yangi   O zbekistonning   ijtimoiy-iqtisodiy	
ʻ
rivojlanish strategiyasi. Toshkent: O zbekiston, 2024. B. 60–65	
ʻ
4.   Mirziyoyev   Sh.M.   Yangi   O zbekiston   taraqqiyot   strategiyasi.   Toshkent:
ʻ
O zbekiston, 2022. B. 15-28	
ʻ
5.   Abdullayev   M.A.   Korxonalarda   innovatsion   faoliyatni   boshqarish.   Toshkent:
Iqtisod-Moliya, 2022. B. 110-125
6.   Alimov   R.X.   Innovatsion   menejment:   nazariya   va   amaliyot.   Toshkent:   Tafakkur,
2021. B. 140-155
7.   Ergashev   R.E.   Innovatsion   faoliyat   samaradorligini   baholash.   Toshkent:
O zbekiston, 2024. B. 45-60
ʻ
8.   G ulomov   S.S.   Innovatsion   iqtisodiyot   asoslari.   Toshkent:   Fan   va   texnologiya,	
ʻ
2023. B. 78-92
9. https://www.inno.gov.uz/ (accessed: 10.03.2024)
10. https://www.stat.uz/uz/ (accessed: 12.03.2024)
11.   Ismailov   A.I.   Innovatsion   ekotizimlar   va   ularni   rivojlantirish.   Toshkent:   Yangi
Asr Avlodi, 2024. B. 40-55
12.   Jahon   banki   O zbekistonda   innovatsiyalar   bo yicha   hisobotlari:	
ʻ ʻ
https://www.worldbank.org/uz/country/uzbekistan (accessed: 10.05.2024)
13.   Komilov   K.K.   Innovatsion   madaniyatni   shakllantirish.   Toshkent:   Iqtisodiyot,
2022. B. 110-125
14.   Mirzayev   Q.M.   Innovatsion   loyihalarni   moliyalashtirish.   Toshkent:   Moliyachi,
2023. B. 70-85
35 15.   Nazarov   N.N.   Intellektual   mulk   va   innovatsion   rivojlanish.   Toshkent:   Adolat,
2021. B. 88-102
16.   O zbekiston   Respublikasi   Innovatsion   rivojlanish   vazirligi   rasmiy   sayti:ʻ
https://mininnovation.uz (accessed: 10.05.2024)
17. O zbekiston Respublikasining  "Innovatsion faoliyat  to g risida"gi  Qonuni (yangi
ʻ ʻ ʻ
tahriri). Toshkent: Adolat, 2020
18. Oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligi rasmiy sayti:  https://edu.uz (accessed:
10.05.2024)
19. Qodirov A.A. Xodimlarni innovatsion faoliyatga motivatsiya qilish mexanizmlari.
Toshkent: Fan, 2022. B. 60-75
20.   Rustamov   R.R.   Kichik   biznesda   innovatsiyalarni   joriy   etish.   Toshkent:   Fan   va
texnologiya, 2023. B. 65-80
21.   Saidov   S.S.   Raqobatbardoshlikni   oshirishda   innovatsiyalarning   roli.   Toshkent:
Sharq, 2022. B. 100-115
22. Tojiyev M.T. Innovatsion rivojlanish strategiyalari. Toshkent: O zbekiston Milliy	
ʻ
Ensiklopediyasi, 2020. B. 90-105
23.   Vahobov   A.V.   Raqamli   iqtisodiyot   sharoitida   innovatsiyalarni   rag batlantirish.	
ʻ
Toshkent: Innovatsiya, 2024. B. 55-70
24.   Xodiyev   B.Y.   Korporativ   boshqaruvda   innovatsion   yondashuvlar.   Toshkent:
Adolat, 2023. B. 80-95
25.   Yusupov   O.Y.   Korxonalarda   innovatsion   jarayonlarni   tashkil   etish.   Toshkent:
O qituvchi, 2021. B. 120-135	
ʻ
36
Купить
  • Похожие документы

  • O‘zbek Invest Sug‘urta kompaniyasi, Buxoro MALAKAVIY AMALIYOT HISOBOTI amaliyot hisoboti sugurta kampaniyasi
  • Buxgalteriya balansi tahlili
  • Iqtisodiyotni rivojlanishida yoqilg'i-energetikaning roli
  • Korxona (tashkilot, firma)da soliqni rejalashtirish va uni takomillashtirish yo'llari
  • Korxonada (tashkilotda va firmada) xarajatlarni boshqarish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha