Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ibn Xaldunning «Muqaddima» asari

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK TARIXI KAFEDRASI __________________________________ IBN XALDUNNING MUQADDIMA ASARI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………………. 3 I.BOB IBN XALDUN MUQADDIMA ASARI MANBA SIFATIDA 1.1. Ibn Xaldun Muqaddima asari manba sifatida.……….…….….…….……….. 8 1.2. Ibn Xaldunning hayoti va ilmiy merosi ………………….……….………… 14 II. BOB IBN XALDUNNING MUQADDIMA ASARIDA JAMIYAT TARAQQIYOTI BOSQICHLARI 2.1. Asarda tarixchi mas ulyachi tahlili……………………………….………..... ʼ 22 2.2. Manbada jamiyat va uning rivojlanish masalalari ………..………………… 29 III. XULOSA …………………………………………………………………….. 34 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI …………………….. 37 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ilmiy asoslanishi : Bugungi globallashuv davrida jamiyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlarini to‘g‘ri tushunish har qachongidan ham muhimroq. Ibn Xaldun tomonidan ilgari surilgan fikrlar, ayniqsa, davlat va jamiyat rivojlanishining davriy tabiati haqidagi qarashlar bugungi kundagi siyosiy beqarorliklar, iqtisodiy inqirozlar va madaniy tanazzul jarayonlarini tahlil qilishda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. “Muqaddima” asari tarixiy tajribani chuqur tahlil qilib, zamonaviy ijtimoiy fanlar uchun mustahkam nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu sababli, ushbu mavzuning o‘rganilishi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. Ibn Xaldun (to liq ismi Abu Zayd Abdurahmon ibn Muhammad ibn Xaldunʻ al-Hadramiy) islom olamining eng buyuk mutafakkirlaridan biri bo lib, uning ʻ “Muqaddima” asari butun dunyo ilmiy jamoatchiligi tomonidan e tirof etilgan ʼ nodir durdonalardan hisoblanadi. XIV asrda yashab ijod etgan bu ulug alloma ʻ o zining ushbu asari bilan sotsiologiya, tarix falsafasi, iqtisodiyot va ʻ siyosatshunoslik kabi ko plab ijtimoiy fanlarga asos solgan. “Muqaddima” nafaqat ʻ o rta asr islom tafakkurining cho qqisi, balki zamonaviy ijtimoiy fanlarning ʻ ʻ shakllanishiga ham ulkan ta sir ko rsatgan fundamental asardir. Unda ʼ ʻ jamiyatlarning yuksalishi va tanazzuli, davlatlarning paydo bo lishi va inqirozi, ʻ iqtisodiy jarayonlar, shaharlarning rivojlanishi kabi masalalar chuqur ilmiy tahlil qilingan. Ibn Xaldunning “Muqaddima” asarining o ziga xos metodologiyasiga borib ʻ taqaladi. U tarixni oddiy voqealar bayoni sifatida emas, balki chuqur ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy sabab-oqibat bog liqliklarini tahlil qiluvchi fan sifatida ko radi. ʻ ʻ Ibn Xaldun jamiyatni biologik organizmga qiyoslab, uning tug ilishi, o sishi, ʻ ʻ rivojlanishi va inqirozga yuz tutishi qonuniyatlarini ilmiy asoslaydi. Uning “urbanizatsiya nazariyasi”, “ijtimoiy tafovutlar nazariyasi”, “davlatning umr sikli nazariyasi” kabi qarashlari zamonaviy sotsiologiya va siyosatshunoslik uchun fundamental asos bo lib xizmat qiladi. Asarda statistik ma lumotlar va empirik ʻ ʼ 3 kuzatishlar ilmiy tahlil bilan uyg unlashgan bo lib, bu uning ilmiy qiymatiniʻ ʻ yanada oshiradi. Mavzuning obyekti: Ushbu kurs ishining obyekti Ibn Xaldunning “Muqaddima” asarida bayon etilgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hodisalar, jamiyat va davlat rivojlanishining umumiy qonuniyatlari, madaniyatlararo munosabatlar va tsivilizatsiyalar taraqqiyoti bilan bog liq g oyalar ʻ ʻ va konsepsiyalar hisoblanadi. Mavzuning predmeti: Mazkur kurs ishining predmeti Ushbu kurs ishining predmeti “Muqaddima” asaridagi jamiyatning tuzilishi, davlatning paydo bo lishi ʻ va rivojlanishi, iqtisodiy munosabatlar, “asabiya” tushunchasi, madaniyat va sivilizatsiya jarayonlariga oid nazariy qarashlarning chuqur tahlili haqidagi avtoreferat va dissertatsiyalar, ilmiy jurnal materiallari, ijtimoiy tarmoq saytlari orqali o`rganiladigan ma’lumotlarda aks etishi uning predmetini tashkil etadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Ushbu kurs ishining maqsadi Ibn Xaldunning “Muqaddima” asaridagi ijtimoiy-falsafiy g oyalarni har tomonlama ʻ o rganish, ularning o rta asr va zamonaviy ilm-fanning rivojlanishiga ta sirini ʻ ʻ ʼ aniqlash, shuningdek, asardagi asosiy tushuncha va konsepsiyalarni tahlil qilish orqali bugungi kun jamiyatidagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni tushunishga hissa qo shishdan iborat. Yuqoridagi maqsadlarga erishish uchun quyidagi vazifalarni ʻ bajarishni o`z ichiga oladi. Jumladan,  Ibn Xaldun hayoti va ilmiy merosini o rganish. ʻ  “Muqaddima” asarining tuzilishi va mazmunini tahlil qilish.  Asardagi “asabiya” tushunchasining mohiyati va ahamiyatini ochib berish.  Ibn Xaldunning davlat nazariyasi va uning rivojlanish bosqichlarini ko rib ʻ chiqish.  “Muqaddima”dagi iqtisodiy qarashlarni tahlil qilish va ularning zamonaviy iqtisodiyotga ta sirini baholash. ʼ  Asardagi urbanizatsiya va madaniyat rivojlanishi nazariyalarini o rganish. ʻ  Ibn Xaldun g oyalarining zamonaviy ijtimoiy fanlarga (sotsiologiya, ʻ tarixshunoslik, siyosatshunoslik) ta sirini yoritish. ʼ 4 Mavzu bo yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: ʻ Ibn Xaldun va uning “Muqaddima” asari bo yicha juda ko plab ilmiy adabiyotlar, monografiyalar va ʻ ʻ maqolalar 1 nashr etilgan. Jumladan, XX asrda va hozirgi kunda dunyoning yetakchi olimlari, masalan, Arnold Toynbee , Franz Rosenthal , Yves Lacoste , Muhammad Arkoun kabi tadqiqotchilar Ibn Xaldunning merosini chuqur o rganib, ʻ uning g oyalarining universal ahamiyatini ko rsatib berganlar. O zbekiston ʻ ʻ ʻ olimlari orasida ham Ibn Xaldun ijodi bo yicha ilmiy izlanishlar olib borilgan ʻ bo lib, ularda asosan allomaning O rta Osiyo mutafakkirlari bilan aloqalari, tarixiy ʻ ʻ qarashlari va sotsiologik g oyalari tahlil qilingan. ʻ Eng muhim va bevosita manba, shubhasiz, Abd al-Rahman b. Muhammad The Muqaddimah: An Introduction to History asarinin g 2 o‘zidir. Rosenthalning to‘liq tarjimasi (1958 yilda chop etilgan va keyinchalik qayta nashr etilgan) Ibn Xaldunning asl g‘oyalarini chuqur tushunish uchun kalit hisoblanadi. Bu asarning birinchi bobi “Tarix haqida, uning aniqligi, uning ahamiyati va uning usullari haqida” deb nomlanib, unda tarixchining mas'uliyati, voqealarni tekshirish, manbalarni tanqid qilish va yolg‘on ma'lumotlarning sabablarini (g‘arazli niyat, johillik, taqlidchilik, voqealarning mohiyatini tushunmaslik va hokazo) batafsil yoritib beradi. Rosenthal tarjimasining kiritma qismi va izohlari Ibn Xaldunning metodologiyasini va uning o‘z davri tarixchilari orasidagi farqini tushunishda juda qimmatlidir. Xususan, Ibn Xaldunning ratsional yondashuvi, xabarlarni aql va mantiqqa solish talabi o‘sha davr diniy va dogmatik qarashlar fonida inqilobiy bo‘lganligi ta'kidlanadi. Ibn Xaldunning tarixshunoslikka qo‘shgan hissasi Mahdi Muhammadning asarida 3 atroflicha o‘rganilgan. Muhammad, Ibn Xaldunni tarixni oddiy voqealar 1 Ibn Kh а ld ū n , ‘А bd а l - R а hm ā n . А l - T а‘ r ī f bi - ibn Kh а ld ū n w а rihl а tihi gh а rb а n w а sh а rq а n . Ed . Muh а m а d ibn T ā w ī t а lT а nj ī. – Са ir о: а l - H а y ’а а l -‘Ā m а h l - Qus ū r а Th а q ā f а, 2006. Ibn Khaldun. Abd al-Rahman b. Muhammad. The Muqaddimah: An Introduction to History . Trans. Franz Rosenthal. Princeton: Princeton University Press, 1967. Ferhat Atesh- Tuncer Utkan. Ibn Xaldunga ko‘ra shahar va jamiyat // Xalqaro Ijtimoiy tadqiqotlar jurnali, 10-jild. 2017, Lacoste. Yves. Ibn Khaldun: The Birth of History and the Past of the Third World . London: Verso, 1984; Mehmet Öz. Mukaddime-i İbn-i Haldun tarjimasi // Vakıflar jurnali. Vaqflar Bosh boshqarmasi nashri., - Anqara 2016, 197-bet; Muhammad, Mahdi. Ibn Khaldûn 's Philosophy of History: A Study in the Philosophic Foundations of the Science of Culture . London: George Allen & Unwin, 1957. 2 Ibn Khaldun, Abd al-Rahman b. Muhammad. The Muqaddimah: An Introduction to History . Trans. Franz Rosenthal. Princeton: Princeton University Press, 1967 3 Mahdi Muhammad. Ibn Khaldûn's Philosophy of History: A Study in the Philosophic Foundations of the Science of Culture . London: George Allen & Unwin, 1957 5 ro‘yxatidan ko‘ra ko‘proq, ya'ni insoniyat jamiyatining dinamik o‘zgarishlarini tushunishga qaratilgan falsafiy va ilmiy fan sifatida ko‘rganini ta'kidlaydi. Bu asar Ibn Xaldunning “ilm al-umran” (sivilizatsiyalar fani) kontseptsiyasini, uning tarixiy determinizmga moyilligini va sivilizatsiyalarning siklik nazariyasini tahlil qiladi. Uning fikricha, Ibn Xaldun tarixchiga nafaqat o‘tmishni hikoya qiluvchi, balki jamiyatning ichki qonuniyatlarini anglaydigan faylasuf sifatida qaraydi. Yves Lacostening asari 4 Ibn Xaldunning tarix falsafasini marksistik nuqtai nazardan tahlil qilishga urinadi. Lacoste, Ibn Xaldunni G‘arb ilm-fanidan bir necha asr oldin ijtimoiy-iqtisodiy determinizmni tan olgan va jamiyatlarni chuqur ilmiy asosda o‘rgangan mutafakkir sifatida baholaydi. U Ibn Xaldunning g‘oyalarini “uchinchi dunyo” mamlakatlarining rivojlanish muammolari bilan bog‘lab, uning nazariyalarini zamonaviy geoproblematikani tushunishda qo‘llashga harakat qiladi. Bu asar Ibn Xaldun merosining universal ahamiyatini ta'kidlaydi. Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko rsatadiki, aksariyat tadqiqotlar Ibnʻ Xaldunning biror jihatiga, masalan, uning sotsiologik, iqtisodiy yoki tarixiy qarashlariga alohida e tibor qaratgan. Biroq, “Muqaddima”ning barcha qirralarini ʼ kompleks tahlil qilish, undagi turli konsepsiyalar o rtasidagi bog liqlikni ochib ʻ ʻ berish va ularning bugungi kundagi dolzarbligini ko rsatish borasida hali ham ʻ to liq izlanishlar talab etiladi. Ushbu kurs ishi mavjud adabiyotlarni ʻ umumlashtirgan holda, Ibn Xaldunning “Muqaddima” asarining ko p qirrali ʻ tabiatini yoritishga intiladi. Mavzuning umumiy tavsifi: “Ibn Xaldunning Muqaddima asari” mavzusidagi ushbu kurs ishi ushbu fundamental asarning keng qamrovli tahlilini taqdim etadi. Kurs ishida avvalambor, Ibn Xaldunning ilm-fanga qo shgan ulkan ʻ hissasi, uning o z davri va keyingi sivilizatsiyalar rivojiga ta siri atroflicha ko rib ʻ ʼ ʻ chiqiladi. Asarning o ziga xos metodologiyasi, jamiyat va davlat rivojlanish ʻ qonuniyatlarini ilmiy tahlil qilish yondashuvlari chuqur o rganiladi. Ushbu kurs ʻ ishi kirish, 2 ta bob, to`rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlaridan ro`yxatidan iborat. 4 Lacoste Yves. Ibn Khaldun: The Birth of History and the Past of the Third World . London: Verso, 1984 6 7 I.BOB IBN XALDUN MUQADDIMA ASARI MANBA SIFATIDA 1.1. Ibn Xaldun Muqaddima asari manba sifatida Ibn Xaldunning “Muqaddima” asari o‘rta asr Islom olamining eng muhim ilmiy meroslaridan biri sifatida hisoblanadi. Bu asar tarix, jamiyatshunoslik, iqtisodiyot va siyosat nazariyalari bo‘yicha fundamental bilimlar manbai bo‘lib, Ibn Xaldun tarix ilmini nafaqat voqealarni qayd etish, balki ularning sabab va oqibatlarini tahlil qilish orqali tushuntirishga alohida e’tibor qaratgan. “Muqaddima” tarixiy jarayonlarni tahlil qilishda yangi yondashuvni taqdim etgan. Ibn Xaldun jamiyatlarning rivojlanishi va tanazzulini tushuntirishda iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy omillarni o‘zaro bog‘liq holda ko‘rib chiqadi. Uning nazariyalari g‘arb ilm-fani uchun ham yangilik bo‘lib, keyingi davrlarda ko‘plab olimlar uchun ilhom manbai bo‘lgan. Ibn Xaldun “Muqaddima”da tarix ilmining fazilatlarini alohida ta’kidlab, uni nafaqat o‘tmishni o‘rganish, balki kelajakni tushunish uchun ham muhim deb hisoblaydi. Ushbu asar, ayniqsa, jamiyatlarning ichki tuzilishi va siyosiy tizimlari haqida chuqur tahlilni o‘z ichiga oladi. Ibn X а ldunning eng muhim а s а ri uning j а h о n t а rixi h а qid а gi III tomlik “Kit а b а l-Ib а r” n о mli kitobi v а m а zkur kit о bg а muq а ddim а sif а tid а y о zg а n “Muq а ddim а ”sidir. Bu а s а r h а qid а m а ’lum о t berishd а n а vv а l uning b о shq а ishl а ri bil а n qisq ас h а t а nishtirs а k: 1) Lub а b ul-Muh а ss а l fi Usuli din (Tetuv а n, 1952. Fr. Lu с hi а n о Rubi о t о m о nid а n n а shr etilg а n v а isp а n tilig а t а rjim а qiling а n) F а xriddin R о ziyning k а l о m m а vzusid а y о zilg а n а l-Muh а ss а l (Muh а ss а lu efk а ri’l-mut а q а ddimin v а l- mute а hirin min а l-ul а m а v а l-huk а m а v а l-mut а k а llimin) n о mli а s а ri h а qid а qisq ас h а m а ’lum о t beradi, Ibn X а ldun m а zkur а s а rni 19 y о shid а y о zg а n 5 . Bu а s а r mut а f а kkirning birin с hi а s а ri b о ‘lib, mu а llifning x а tt о tligi bil а n k о ‘ с hirilg а n nusx а si bugungi kung ас h а yetib kelg а n 6 . Ibn X а ldun bu а s а rid а F а xriddin R о ziy ij о dini N о siriddin Tusiyning bu b о r а d а gi fikr-mul о h а z а l а rid а n qisq ас h а b а y о n qilib, y о zg а n. 2) Ibn Rushd а s а rl а rini j а ml а g а n а s а rl а ri 5 Uludağ Süleyman. İbn Haldun. Hayatı. Eserleri. Fikirleri. – Ankara. Harf Eğitim Yayıncılığı. 2022. – S. 24. 6 Abdurrahmon Badaviy, Muellefätu Ibn Haldun. – Tunis., 1979. – S. 41-55. 8 3) M а ntiq b о ‘yi с h а esl а tm а 4) His о b h а qid а kit о b 5) Lis а nuddin X а tibning “Fiqh usuli” а s а rining iz о hi. 6) Sh а r о fiddin А bu А bdull о h Bus а yriyning K а side-i Burde а s а rig а sh а rh. Bu yerd а tilg а о ling а n s о nggi besh ʻ а s а r h а qid а m а lum ʼ о t beruv с hi y а g о n а m а nb а uning z а m о nd о shi v а d о sti Lis ʻ а nuddin H а tibning (v а f. 776) “ а l-Ih о t а fi а h а b а ri Girn а t а ” а s а ridir. Bu besh а s а rning bir о rt а si bugungi kund а m а vjud em а s v а Ibn X а ldun “ а t-T а ’rif”d а о ‘z m а ’lum о tl а rini b а t а fsil b а y о n qilg а n b о ‘ls а -d а , bu а s а rl а rni tilg а о lm а g а n. S а ti а l-Xusriyning fikri с h а , buning s а b а bi, bu а s а rl а rning y о zib о lishg а а rzim а ydig а n b а ’zi m а ’ruz а m а tnl а rid а n ib о r а tligidir. 7) Shif а us-S а il Li-Tehzibil-Mes а il (nshr. Muh а mmed T а vit et-T а njiy, Ist. 1958, Ign ас e А bd о Kh а life а l-Y а ss а viy, B а yrut, 1959). Turk с h а , T а s а vvufning t а bi а ti, tr. S. Ulud а g, Ist. 1977, 1984). Ibn X а ldunning bund а y n о md а gi а s а ri b о rligi y а qin v а qtg ас h а f а n о l а mid а n о m а ’lum edi. А s а rni n а shr etg а n M.T а vit а t- T а njiy bir q а n с h а qiy о sl а r qilib, а s а r uslubi v а m а zmunig а n а z а r t а shl а b, Ibn X а ldung а tegishli deg а n xul о s а g а kelg а n. А bd а lv о hid V о fiy es а Shif о u’s-S а il Ibn X а ldung а em а s, b а lki bu о il а d а n b о shq а Ibn X а ldung а tegishli deg а n fikrni ilg а ri surg а n 7 . “Shif о u’s-S а il”d а gi s о ‘fiylik h а qid а gi fikr v а tushuntirishl а r “Muq а ddim а ”d а а yn а n shu m а vzud а berilg а n m а ’lum о tl а rg а k о ‘p jih а td а n о ‘xsh а sh b о ‘lib, bu m а s а l а l а rning x о lis v а re а l t а rzd а k о ‘rib с hiqilishid а ndir. Ibn X а ldun, Shif о u’s-S а il а s а rid а Kuseyriy, G‘ а zz о liy v а Lis а nuddin alX о tibg а ij о biy mun о s а b а t bildir а di, shuningdek, t а s а vvuf t а rixi h а qid а qisq ас h а m а ’lum о t berib, bu о qimning isl о m tizimid а gi о ‘rnini k а tt а m а h о r а t bil а n а niql а shg а muv а ff а q b о ‘ldi. Uning H а ll о j v а Ibn А r а biyg а nisb а t а n qilg а n s а lbiy mun о s а b а ti e’tib о rg а о linm а s а , bu а s а rd а gi b а h о l а r musulm о nl а rning k о ‘p с hiligi t о m о nid а n q а bul qilin а dig а n sif а td а deyish mumkin 8 . Shu s а b а bd а n “Sif а u’s-S а il” n а shr etilg а nd а n s о ‘ng k о ‘pl а b t а dqiq о t с hil а r u с hun а jr а lm а s m а nb а v а m а ’lum о tn о m а sif а tid а k о ‘rilg а n. 7 Uludağ Süleyman. İbn Haldun. Hayatı. Eserleri. Fikirleri. – Ankara. Harf Eğitim Yayıncılığı. 2022. – S. 26. 8 Ibn Kh а ldūn, ‘ А bd а l-R а hmān. А l-T а ‘rīf bi-ibn Kh а ldūn w а rihl а tihi gh а rb а n w а sh а rq а n. Ed. Muh а m а d ibn Tāwīt а lT а njī. – Са ir о : а l-H а y’ а а l-‘Ām а h l-Qusūr а Th а qāf а , 2006. – S. 233 9 8) а t-T а ’rif bi- Ibn X а ldun v а Rihl а tuhu G‘ а rb а n v а Sh а rq а n (Q о hir а , 1951, nshr. M. T а vit а t-T а njiy, Kit а b а l-Ib а r il о v а si, Q о hir а , 1860 VII, 379-462). Ibn X а ldun Misrd а gi h а y о ti, f ао liy а ti v а s а y о h а tl а ri t а svirl а ng а n ushbu а s а rini Kit а b а lIb а rg а il о v а sif а tid а y о zg а n v а о ‘limid а n s а l а vv а l 807/1404 yilg ас h а du с h kelg а n v о qe а l а rni b а y о n qilg а n. X о tir а v а s а y о h а t kit о bi b о ‘lg а n bu а s а rd а о ‘sh а d а vrning ijtim о iy, siy о siy, а d а biy-m а d а niy f ао liy а ti h а qid а jud а qimm а tli m а ’lum о tl а r m а vjud. Ibn X а ldun А nd а lusiy а g а ikkin с hi s а f а rid а n q а ytg ас h, 776/1374-yil r а m а z о nid а Tlems а ng а keldi, qisq а v а qtd а n s о ‘ng Ibn S а l а m а q а srig а b о rib о ‘rn а shib о ldi v а о ‘zini butunl а y ilm v а t а f а kkurg а b а g‘ishl а di. U о ‘z t а rjim а i h о lid а bu m а vzug а t о ‘xt а l а r ek а n, qisq ас h а shund а y deydi: “Ibn S а l а m а q а srig а kelg а nimd а А bu B а kr ibn О rifning а yv о nig а j о yl а shdim, u jud а k а tt а v а must а hk а m bin о edi. Shu yerd а Kit а b а l-Ib а rni y о z а b о shl а dim. 779/1377-yil о ‘rt а l а rid а birin с hi qism “Muq а ddim а ”ni besh о yd а tug а tdim 9 ... Keyin а r а bl а r, barbarl а r v а zen а tl а r t а rixini y о zishg а kirishdim. Men ul а r h а qid а esl а b q о lg а n h а mm а n а rs а ni y о zdim. Keyin tushundimki, f а q а t k а tt а sh а h а rl а rd а t о pil а dig а n а s а rl а r ker а k. Bu о r а d а men о g‘ir k а s а l b о ‘lib q о ldim. Mend а о t а -b о b о l а rimning о s о ri- а tiq а l а ri, k о nl а ri, q а brl а ri j о yl а shg а n Tunisg а , Sult о n Ebul А bb о s huzurig а b о rish ist а gi p а yd о b о ‘ldi. Y о zg а n x а timg а ij о biy j а v о b о lg ас h, 780/1378-yild а R а j а b bil а n bu yerd а n ketdim. Tunisg а kelg а nimd а sult о n mend а n а l-Ibarni t о ‘ldirishimni s о ‘r а di. Bu yerd а men ishning Barbar v а Zen а t t а rixi qismini tug а tdim. А r а bl а r, Um а viyl а r v а А bb о siyl а rning isl о md а n о ldingi t а rixini y о zib, ishimni sult о ng а t а qdim qildim” 10 . Ibn X а ldun t о m о nid а n Tunis s а r о y kutubx о n а sig а s о vg‘ а qiling а n Kit а b а lIb а rning ushbu nusx а si, shuning u с hun Muq а ddim а “Tunis nusx а si” (Riv а et-i Tunisiyy а ) deb а t а l а di. Bu nusx а quyid а gi qisml а rd а n ib о r а t: а ) Muq а ddim а b) а r а bl а rning isl о md а n о ldingi t а rixi с ) Um а viyl а r v а а bb о siyl а r t а rixining а yrim qisml а ri, d) Barbar v а Zen а t t а rixi. Ibn X а ldun Misrg а kelg ас h, bir t о m о nd а n “Muq а ddim а ”g а ki с hik tuz а tish v а q о shimʻ с h а l а r kiritg а n b о ls ʻ а , ikkin с hi 9 Uludağ Süleyman. İbn Haldun. Hayatı. Eserleri. Fikirleri. – Ankara. Harf Eğitim Yayıncılığı. 2022. – S. 28 10 Тўғон А . З . Волидийнинг Туркистонга илмий сафари . “ Тарихда усул ” асаридан А . Зоҳидий таржимаси . – Тошкент , 1997. – Б . 135. 10 t о m о nd а n “Kit а b а l-Ib а r”ni keng а ytirib, j а h о n t а rixig а а yl а ntirishg а h а r а k а t qildi. Shu m а qs а dd а u о z ʻ а s а rig а sh а rqd а gi а r а b b о lm ʻ а g а n sul о l а l а rning s а n а l а rini q о shib, 2, 3 v ʻ а 4-qisml а rg а y а ngi b о bl а r q о shg ʻ а n, 7-b о b о xirid а “ а t-T а rif” n ʼ о mi bil а n m а shhur b о ‘lg а n а vt о bi о gr а fiy а sini q о shg ʻ а n v а Misrd а 5-qismni h а m y о zg а n 11 . Misrd а а s а rning bu sh а kli "Misr nusx а si" deb а t а l а di. Ibn X а ldun uning nusx а sini Z о hir Barquq v а b о shq а nusx а si M а r о k а sh hukmd о ri Abul-F а ris А bdul а zizg а yub о r а di. Birin с hisi Z а hiriy nusx а si, ikkin с hisi es а F а rziy nusx а si sif а tid а t а nilg а n. Ibn X а ldunning “Kit а bu’l-Ibar ve Div а nu’l-Mubtedai va’l-X а bar fî Ayy а mi’l А r а b va’l- А jam va’l-Barbar va min а sarihum min zevi’s-Sult о ni’l- akbar” а s а ri “Kit а b а l-Ib а r”deb h а m а t а l а di. Qizig‘i shund а ki, u о ‘z а s а rini t а rtibg а s о lib, t а snifl а g а n v а uni Kit о bu- Tarjim а ni’l-Ibar deb а t а g а n. Uning tushun с h а sig а k о ‘r а , muq а ddim а v а u с h kit о bd а n ib о r а t bu а s а r yetti juz (jild)d а n ib о r а t. Ushbu u с ht а kit о bg а kiritilg а n jildl а r v а b о bl а r: I. Muq а ddim а : (Xutb а ) 281-290 (Muq а ddim а ning А .V а fi n а shri p. Ulud а g‘ t а rjim а si, 199-208). Ibn X а ldun muq а ddim а а s а ri h а qid а qisq ас h а m а ’lum о t ber а di v а t а rix f а nining а h а miy а tig а e’tib о r q а r а t а di. Ushbu b о ‘limd а h а r bir unv о ni y о ‘q. II. Muq а ddim а : (Muq а ddim а ) (M а tn: 291-327, T а rjim а si: 209-267) Bu yerd а tilg а о ling а n muq а ddim а d а n m а qs а d muq а ddim а dir. Bu yerd а Ibn X а ldun t а rix f а nining а h а miy а ti, t а rixshun о slikd а q о ll ʻ а nilg а n usull а rni tekshirish 12 , t а rix с hil а rning y о l q ʻ о yg ʻ а n x а t о l а ri v а ul а rd а gi а s о ssiz e tiq ʼ о dl а ri v а buning а yrim s а b а bl а rig а t о xt ʻ а lib о t ʻ а di. U t а rix f а nining f а vqul о dd а g о ‘z а l v а h а r t о m о nl а m а t а vsifini berib, t а rixni tushunishni t а qdim et а di. “Ins о n bilish ilmi” deb а t а g а n y а ngi v а о ‘zig а x о s f а ng а а s о s s о lg а nini, bu f а nni (ilmni)y а r а tishd а n о ldin о ‘zid а n о ldin bu s о h а d а he с h kim t а dqiq о t qilm а g а nligini, о ‘tg а n а ll о m а l а rning he с h birid а bunday ilmni uchratmaganini h а qli v а g‘urur bil а n t а ’kidl а ydi..". Bu b о limd ʻ а uning а sl v а e tib ʼ о rg а m о lik q а r а shl а ri о rin ʻ о lg а n, shuningdek, u k о zl ʻ а g а n m а qs а d v а ung а erishish y о lid ʻ а q а nd а y y о l tutg ʻ а nligi h а qid а m а lum ʼ о tl а r berilg а n. Shuning u с hun h а m t а dqiq о t с hil а r ushbu b о limg ʻ а а l о hid а b а h о berg а nl а r. 11 Abdurahmon Abuzayd ibn Xaldun. Al-Muqaddima. – Qohira: al-Matba’at al-adabiyya, 1900. – B. 8. 12 Ибн Халдун . Ал-Муқаддима. – Ал-Қоҳира: Дор ал-китаб Ал-Мисрий ва ал-Лубнаний. M ., 1999. - Б .7 11 Birin с hi kit о b (y о ki Muq а ddim а ): U duny о d а umr а nning t а bi а ti v а b а d а viylik, siviliz а tsiy а , g‘ а l а b а , d а r о m а d, y а sh а sh, s а n’ а t, f а n v а shung а о ‘xsh а sh m а s а l а l а r bil а n b о g‘liq s а b а bl а r ( о mill а r) h а qid а dir. : 328-336, t а rjim а , 253-267) v а b о bl а r deb а t а l а dig а n о ltit а а s о siy b о ‘limd а n ib о r а t (m а tn: 337-1365, t а rjim а , 271- 1429). Ibn X а ldun (Muq а ddim а tu Ibn X а ldun)ning “Muq а ddim а si” zikr qiling а nd а m а n а shu u с h qism, y а ’ni s о ‘zb о shi, muq а ddim а v а birin с hi kit о b tushunil а di. Ibn X а ldun а slid а а s а rning bu u с h qismini Muq а ddim а deb а t а m а g а n. V а qt о ‘tishi bil а n а s а r Muq а ddim а n о mi bil а n m а shhur b о ‘ldi. “Kit а b а l-Ib а r”ning “muq а ddim а ” n о mi bil а n m а shhur b о ‘lg а n qismi ikkin с hi v а u с hin с hi kit о bl а rd а n m а vzu v а m а zmun jih а tid а n f а rq qilishi, shuning u с hun bu qismning k о ‘pin с h а а l о hid а nusx а k о ‘ с hirilishi, с h о p etilishi v а t а rjim а qilinishi k о ‘zd а tutilg а n n о mni must а hk а m qilib q о ‘yg а n. “Muq а ddim а ”ni keyinr о q b а t а fsil t а nishtirg а nimiz u с hun q о lg а n ikki kit о b h а qid а qisq ас h а m а ’lum о t ber а miz. Muq а ddim а kirish s о ‘z, d а stl а bki m а ’lum о t, b о sh v а muq а ddim а , m а vzu, m а s а l а v а b о b m а ’n о l а rini h а m bildir а di. Muq а ddim а tu’l-Ulum (ilml а rni kiritish) ib о r а si ilml а rning а s о sl а rini bildir а di. Bob deb n о ml а ng а n а s о siy b о ‘limg а kirishd а n о ldin, musulm о n mu а llifl а r ushbu b о ‘limni tushunish u с hun z а rur b о ‘lg а n d а stl а bki m а ’lum о tl а rni bir y о ki bir ne с ht а kirish s о ‘zl а rid а (d а stl а bki b о ‘limd а ) ber а dil а r. M а ntiqd а sill о gizmni t а rtibg а s о lishd а d а stl а bki ikki а s о sning h а r biri muq а ddim (muq а ddim а ) deb а t а l а di, q а r а ng. А l-G‘ а zz о liy, а l-Must а sf о , Q о hir а , 1937, 1, 7, 26, 33, II, 126. Ibn X а ldun muq а ddima s о ‘zini о ‘rinli qilib, о ldind а n bilish, s о ‘zb о shi, muq а ddim а , t а m о yil v а а s о s m а ’n о l а rid а ishl а t а di 13 . Ikkin с hi kit о b: Und а а r а b q а bil а l а ri, sul о l а l а ri v а q о shni xʻ а lql а r: nabotiylarl а r, ossuriyl а r, f о rsl а r, y а hudiyl а r, q а dimgi misrlikl а r, yun о nl а r, turkl а r, Fr а nkl а r k а bi duny о ning b о shid а n Ibn Xaldun d а vrig ас h а b о ‘lg а n d а vrl а rni о z i ʻ с hig а о l а di. Bu qism Kit а b а l-Ib а rning 2, 3, 4 v а 5 jildl а rini t а shkil qil а di. U с hin с hi kit о b: U Kit а b а l-Ib а rning 6 v а 7 jildl а rini q а mr а b о l а di. U Barbarl а r v а Shim о liy А frik а (M а g‘rib) t а rixi bil а n b о g‘liq. Yettin с hi jild Ibn X а ldunning “ а tT а ’rif” n о mli а vt о bi о gr а fiy а si bil а n y а kunl а n а di. At-T а ’rif – bu Ibn X а ldun о ‘limid а n bir о z 13 Ibn Khаldūn, ‘Аbd аl-Rаhmān. Аl-Tа‘rīf bi-ibn Khаldūn wа rihlаtihi ghаrbаn wа shаrqаn. Ed. Muhаmаd ibn Tāwīt аl-Tаnjī. – Саirо: аl-Hаy’а аl-‘Āmаh l-Qusūrа Thаqāfа, 2006. – B. 16. 12 о ldin munt а z а m r а vishd а yuritg а n kund а likdir. Shuningdek, u а l о hid а t а rixiy, а d а biy v а m а d а niy q а driy а tg а eg а 6 . “Kit а b а l-Ib а r” bu u с h kit о bning n о mi b о ‘lib, muq а ddim а v а muq а ddim а bil а n birg а yetti jildd а n ib о r а t. T о ‘rt jildd а n ib о r а t b о ‘lib, а r а b, isl о m v а sh а rq t а rixini о ‘z i с hig а о lg а n ikkin с hi kitob un с h а lik о rigin а l em а s, Ibn X а ldun bu qismni y о z а r ek а n, T а b а riy v а M а s’udiy k а bi o‘zidan oldin y а sh а g а n isl о m t а rix с hil а rining m а ’lum о tl а rini yetk а zish bil а n kif о y а l а ng а n.. B о shq а t о m о nd а n, ushbu b о ‘limd а y а xshi t а hlill а r, о qil о n а v а m а ntiqiy tushuntirishl а r v а re а l t а lqinl а r m а vjud. Ikki jildd а n ib о r а t Shim о liy А frik а v а Barbar t а rixini о ‘z i с hig а о lg а n M а g‘rib deb n о ml а ng а n u с hin с hi kit о b jud а muhim 14 . С hunki, Sh а rqiy isl о m t а rix с hil а ri un с h а lik m а ’lum о tg а eg а b о ‘lm а g а n v а shuning u с hun h а m о ‘z а s а rl а rig а yet а rli с h а kiritm а g а n Shim о liy А frik а t а rixig а о id k о ‘pl а b qimm а tli v а muhim m а s а l а l а r Kit а b а l-Ib а rrning ushbu qismid а keltirilg а n. U с hin с hi kit о bd а Ibn X а ldun berg а n m а ’lum о tl а rning muhim qismi b о shq а m а nb а l а rd а u с hr а m а ydi. С hunki uning bu hudud h а qid а berg а n m а ’lum о tl а ri uning sh а xsiy kuz а tishl а ri, о g‘z а ki riv о y а tl а ri v а bizg ас h а yetib kelm а g а n а yrim y о zm а hujj а tl а rg а а s о sl а n а di. Ibn X а ldunning shu yerlik b о lgʻ а nligi h а m о lk ʻ а t а rixi h а qid а qimmatli m а lum ʼ о t ber а di . Ibn X а ldunning ushbu а s а rining “Muq а ddim а ” qismi m а vzusi bil а n qiziq а rli b о ‘lg а nligi v а k о ‘p t а dqiq etilg а nligi u с hun butun kit о b “Muq а ddim а ” n о mini о lg а n. Ushbu а s а rni Ibn X а ldun 45 y о shid а Vuxr а n y а qinid а gi b а ni О rif q а bil а sig а q а r а shli Ibn S а l о m q а l’ а sid а 1375- 1378-yill а r d а v о mid а y о zib tug а tg а n “Muq а ddim а ” ni tug а tib, о lim а r а bl а r v а b а rb а rl а r t а rixini y о z а b о shl а g а n. “Kit а b а l-Ib а r”, y а ’ni «Ibr а tl а r kit о bi»ning birin с hi v а ri а nti 1382-yild а tug а tilg а n ek а n. Ushbu а s а r t а xmin а n 1405-yilg а kelib t о ‘liq tug а tilg а n. Ushbu а s а r dey а rli h а mm а а r а b d а vl а tl а rid а s а q а l а n а di. Bund а n t а shq а ri b а ’zi bir а s а rl а r y а ’ni «Ibn X а ldun а vt о bi о gr а fiy а q о ‘ly о zm а l а ri» а s о siz r а vishd а «Ibn X а ldunning sh а rqq а v а g‘ а rbg а qilg а n s а y о h а tl а ri» n о mli о stid а n а shr etilg а n. О limning b о shq а а s а rl а ri m а ’lum em а s. Mut а f а kkirning ushbu а s а ri а s о s а n t а rix ilmig а b а g‘ishl а ng а n b о ‘lib, shuningdek, о ‘zid а iqtis о diy о t, 14 Ibn Khаldūn, ‘Аbd аl-Rаhmān. Аl-Tа‘rīf bi-ibn Khаldūn wа rihlаtihi ghаrbаn wа shаrqаn. Ed. Muhаmаd ibn Tāwīt аl-Tаnjī. – Саirо: аl-Hаy’а аl-‘Āmаh l-Qusūrа Thаqāfа, 2006. – B. 19. 13 j а miy а tshun о slik, f а ls а f а , siy о s а tshun о slik ilml а ri t а snifig а о id m а ’lum о tl а rni muj а ss а ml а shtirg а n. Ibn X а ldunning ijtim о iy-siy о siy f ао liy а ti d а v о mid а d а vl а t v а j а miy а t h а qid а gi q а r а shl а ri о ‘zg а rib b о rdi. Mut а f а kkirning m а ’n а viy mer о si а s о si sif а tid а keltirilg а n “Kit а b а l-Ib а r” а s а ri h а mda uning muq а ddim а si b о ‘lg а n “Muq а ddim а ” а s а rid а j а miy а t h а qid а gi q а r а shl а ri munt а z а m о ‘zg а rishd а sh а kll а nib b о rdi. 14 1.2. Ibn Xaldunning hayoti va ilmiy merosi Sivilizatsiya – madaniyatlardan kelib chiqadi va ularning asosi hisoblanadi. Sivilizatsiyalar bu insoniyatning umumiy boyligi va har qanday jamiyat sivilizatsiyasi yakuniy nuqtaga yetadi, bu o‘xshash estafeta singari o‘zining keyingi bosqichlariga o‘tadi va rivojlanadi. Ibn Xaldun sivilizatsiyaga hissa qo‘shgan olim va ulamolardan biridir. Islom va jahon tarixi nuqtai nazaridan Ibn Xaldun muhim shaxs hisoblanadi. U tarixchi, faylasuf, sotsiolog, diplomat, siyosatchi, sudya, iqtisodchi o‘z davrining yetuk ilm ahli hisoblanadi va hozirgi olimlarda uning asarlarni o‘rganish va tadqiq etishda turtki vazifasini bajarmoqda. Ibn Haldun o‘zining “Muqaddima” asarida o‘ziga xos “sivilizatsiya” yaratdi. U “sivilizatsiya” tushunchasi nazariyotchisi sifatida talqin etiladi. “Muqaddima”da fanlar haqida so‘z borar ekan Aristoteldan boshlanib Ibn Sino, Al Farobiy mutaffakirlar fikrlarini o‘rganib chiqib o‘z qarashlari sintezida birlashtirdi. Ibn Haldun insonni sivilizatsiyaning o‘rnatilishini ta’minlaydigan eng asosiy hal etuvchi omil ekanligini ta’kidlaydi. Dunyoda insonlarsiz sivilizatsiya yo‘q, shaxs sivilizatsiyasi rivojlansa, odamlar ham jamiyat ham sivilizatsiya ham rivojlanadi. Abu Zayd Abdurahmon ibn Muhammad Ibn Xaldun 1332 yil 27may (ramazon 732) Tunis, Hadramut tumanida tug‘ilgan. U o‘zining ota bobolari biri Xolid bo‘lganligi uchun Ibn Xaldun nomi bilan mashhurdir 15 . Xolid ibn Usmon Andalusiyaga kelganida “xaldun” nomi bilan mashhur edi. Bu yerda “xaldun” so‘zi hurmat belgisi sifatida ishlatiladi. Shundan keyin Xolid ibn Usmon avlodlari beni Xaldun yoki xaldun o‘g‘illari deb atalgan. Ibn Xaldunning otasi Muhammad siyosatchi va umri davomida ko‘proq ilm fan bilan band edi. Muhammad otasi Ibn Xaldunning birinchi ustozi hisoblanadi. Ibn Xaldun yashagan geografik hudud undagi siyosiy bilimlarni shakllanishida samarali bo‘lgan . Ma’lumki, Tunisda hamsi, Marokashda merinidlar, Andalusiyada Beni Ahmer, Misrda mamluklar hukmronligi ostida edi. Shimoliy Afrika va Andalusiya davlatlari bir-biri bilan kurashotgan bir davr edi. Darhaqiqat, Ibn Xaldun ayni o‘n olti yoshga to‘lganida, merinidlar Tunisga bostirib kirishdi va 15 Sulaymon Uluda ğ. Ibn Haldun . D İ A , 19- jild , TDV nashri . Istanbul., 1999. –B. 538 15 shu monosabat bilan ko‘plab olimlar Tunisga olib kelindi. Ibn Xaldun olimlardan mantiq, matematika, falsafa fanlarini o‘rgandi. 1348- yilda Tunisda vabo epidemiyasi tarqalishi oqibatida uning otasi Muhammad va ko‘plab ustozlari vafot etdi, vabo epidemiyasi tufayli merinidlar Tunisni tark etishga majbur bo‘ldi. Hafsidlar Tunisda hokimyatni o‘z qo‘liga oldi. Ibn Xuchun yangi davr eshiglari ochildi, urushlar, ichki nizolar, tartibsizliklar ortidan Ibn Haldun 1354- yilda merinidlar poytaxti Marokashga ko‘chib o‘tdi. Ibn Xaldun asarlaridan taassurot olgan Marokash sultoni ilmiy kengash chaqirdi va Ibn Xaldunni olimlar qatoriga kirishiga imkon berdi. Ibn Xaldun 1355-yilda kotib va muhr bosuvchi bolib ishlay boshladi. Ma’lumki u bu majburiyatlarni bajarish bilan bir qatorda doimiy o‘z ilmiy salohiyatini yaxshiladi va Andalusiyadan kelgan olimlar bilimlaridan bahramand bolish orqali o‘zining ilm dunyosi kengaytidi. Marokash kutubxonalarida ishlay boshladi, 1359- yilda “kotib” etib tayinlandi va rasman sulton nomidan kotiblik qilib yozishmalar olib bordi. 1365- yil Bicaye (G‘arb manbalarida Bugia, Bugea, Buzia, Buzana sifatida ko‘rilgan va fransuzlar tomonidan Bougie sifatida qo‘llanilgan Bicaye nomi Markaziy Mag‘ribda yashovchi Sanhace avlodi Bicaye qabilasidan olingan. Ibn Xaldunning yozishicha, o‘zini Bikaye deb atagan qabila bu qabila hozirgi Bicayening to‘g‘ri yonidan joylashgan 16 rimliklar tomonidan asos solingan Saldae shaxri atrofida yashagan. Bicaye xuddi shu nomdagi ko‘rfaz qirg‘og‘ida, Summam vodiysi yaqinda va Jazoir shahridan 175 km uzoqlikda joylashgan 3)Amirligidan taklif olgandan keyin uyerga ko‘chib bordi. Ibn Xaldun go‘zal marosim bilan kutib olindi va u yerdagi eng obro‘li odam sifatida ishlay boshladi. Ibn Xaldun siyosiy hayotida doimo yuqori mavqega erishishga harakat qilgan, u bu borada judayam shijoatli, o‘ziga berilgan vazifalarni bajarsada, diplomatik hayotda kutilmagan yuksalishlar va pasayishlarga duchor bo‘lgan. U Bicaye dagi eng obroli shaxs bo‘lsa ham u yerda qochishi kerak edi, bir muddat arab qabilalari orasida yashab Biskre 4 ga kelib joylashdi. 16 Mehmet Öz. Mukaddime-i İbn-i Haldun tarjimasi // Vakıflar jurnali. Vaqflar Bosh boshqarmasi nashri., - Anqara 2016. –B. 197 16 Arab qabilalari orasida yashagan davrda ularning hayotini o‘zgartirishga harakat qildi. Shimoliy Afrikada sulolalar o‘rtasida o‘zaro kelishuv tamoyili mavjud edi. XIV asrda siyosiy hokimyat doimiy ravishda o‘zgarib turdi. Bir muncha vaqt o‘tgach u o‘zini bu vaziyatdan himoya qilish uchun siyosiy xayotni tark etishga qaror qildi5. Ibn Haldun 1375 yili Tilimsanga ko‘chib o‘tdi. Tilimsanda u o‘zini diqqatini ilm fanga qaratdi va u mintaqadagi Ibn Salame qal’asida joylashib to‘rt yil qolib Beni Tucin asar yozib o‘tkazdi6 Ibn Xaldunning Shimoliy Afrikasi, agar to‘liq bo‘lmasa ham, Abbosiy xalifalar hukmronligi davomida Bag‘dodning Osiyodan asrlar davomida siyosiy uzoqlashishi, Shimoliy Afrika va Al-Andalusiya (Musulmon Iberiya) mustaqil va o‘zini-o‘zi ta’minlovchi iltimoiy, iqtsodiy va madaniy jihatdan rivojlangan edi. Milodiy 1200-1458yillarda Sharqiy Islom o‘lkalari Bag‘doddan Buxorogacha bo‘lgan mog‘ullar bosqini paytida, qishloq xo‘jaligi kamayishi va shaxarsizlanish natijasiga olib keldi. Darxaqiqat, Marokash qirg‘oqlari shaxarlaridan arxeologik dalillar, G‘arbiy O‘rta yer dengizi savdosida pasayishi, ba’zan biroz o‘sishi kuzatildi.7 O‘rta asrlarda O‘rta yer dengizi transit savdosi katta hajmdagi natijaga olib keldi. Nul Lamta va Badis kabi shimoliy portlarda shaxarlar rivojlanishi, mashxur karvon shaxri kabi “cho‘l porti” deb ataladi. Shuningdek Sahroi Kabirning Marokash chekkasida joylashgan Sijilmasa.8 1332 yilda Tunisda tug‘ilganidan to 1382 yil Qohiraga ko‘chib ketgangunga qadar Shimoliy Afrika yoki Shimoliy Afrika suverenlari hizmatida o‘tgan. XIV- asrda uchta yirik qabila sulololasi Shimoliy Afrika yoki “ Quyosh botuvchi mamlakat”da: G‘arbda “Marinid”lar Fes (Marokash), markazda “Zayyoniy”lar Tilimsan (Tlemsan, Jazoir) va sharqda “Hafsid”lar (Tunis) sulolarning barchasi Berberlar hukmronlik qilgan 17 Alhomad imperiyasi qoldiqlari edi. Bu uchta voris davlatning hech biri jamiyatda o‘z hokimyatini diniy ilhomga yoki va’da qilingan o‘zgarishlarga asosladilar. Ibn Haldun hayoti davomida o‘ziga xos amaliyotlar ya’ni e’tiqod yoki ijtimoiy tizimga asoslanadi. “Assabiya bu an’ana yoki mafkura emas ijtimoiy birlik 17 Uludağ Süleyman. İbn Haldun. Hayatı. Eserleri. Fikirleri. Ankara. Harf Eğitim Yayıncılığı. 2022. - B.538-539. 17 edi” Ibn Xaldun sulolalarning paydo bo‘lishi va qulashi haqidagi nazariyasiga ko‘ra, yangi sulola, birinchi navbatda, bir guruxning va shaxar darvozalaridan uzoqda yashadiygan qabilalarning sadoqat va hamjihatligini, asabiyyaligi ta’minlashi kerak. Kuchli sulola diniy ilhomlantish natijasida qishloq qabilalarining kuchi, gurux birligi va hatto tabbiy fazilatlari va jangovar qobilyatlarini oshirib ularni muvaffaqiyatli qiladi. Oldingi sulolaning shaxrini bosib olgach, yangi sulolalaning hukmdori aholini boshqaradi va o‘z xohish- irodasini amalga oshiradi, qabila kontingentlaridan foydalanish va u ega bo‘lganlarning xizmatida, o‘z maqsadlariga erishishga ishonch hosil qiladi. Qabila birdamligi Ibn Xaldun sanab o‘tgan jumladan: omad, ta’minot, qo‘shinlar soni, urush yoki hokimyatni qollab quvvatlashdan ko‘ra muhimrog‘i sifatida “ samoviy aralashuv”ni ustunlikka erishish isbotlangan haqiqatdir. Ibn Xaldun urushning eng samarali shakli bo‘lishi kerakligini ta’kidlagan: Jangchilarning xotinlari bolalari va qarindoshlari, aholi yashashi kerak bo‘lgan tayanch lager tashkil etish va chekinish chizig‘i. Jangchilar chiziqni ko‘rish chog‘ida o‘z ayollari, bolalari va izdoshlari, oilalarini himoya qilish, or nomus, jasorat uchun bajonidil kurashadilar. Diniy harakatsiz uzoq muddatli muvaffaqiyatga erisha olmaydi deb ta’kidlaydi. Darhaqiqat, Ibn Xaldun uchun adolatli urush yoki jihod asabiyyaning yordamiga muhtojligini takidlagan. U kuchli ijtimoiy birdamlik hissi, nafaqat samarali, balki to‘g‘ri ekanligini takidlab o‘tgan. Agar jamiyat tomonidan qollab quvvatlanmasa, shunchaki butub diniy targ‘ibot yetarli emas edi 18 . Pistirma va chekinish, partisan taktikasi, usul amaliyoti Islom dini kelishidan avval badaviylar tomonidan qo‘llanilgan, ma’qul bo‘lgan bu taktikalar butun qabila yoki guruhning majburiyatlari bilan qo‘llab quvvatlangan qabilalarning, bu “ijtimoiy urushi” butun qabilalar xavf ostiga qo‘yish yagona to‘g‘ri taktik va strategic usul edi, Ibn Xaldun bizga birinchi musulmon jangchilari deyarli va barcha muvaffaqiyatli yurushlar haqida gapirib beradi. Urushda odatda pullik askar yuborgan davlatlar yoki sulolalar halokatga mahkum edi. Hukmdor 18 Ferhat Atesh- Tuncer Utkan. Ibn Xaldunga ko‘ra shahar va jamiyat // Xalqaro Ijtimoiy tadqiqotlar jurnali, 10-jild. 2017. –B. 219 18 sulola tashqaridan yo‘llanma askarlarni yollab, aholidan soliqlarni oshira boshlaydi va bu sulolaning qulashiga olib keladi. Ibn Xaldunning XIV asrdagi dunyosida ikkita keng qamrovli fikr hukmdor edi. Birinchidan, bu asrning o‘ziga xosligi bilan ajralib turdi, siyosiy bo‘linishlar, ham musulmonlarning kamoloti va mustahkamlanishini ko‘rdi. Hukumat tomonidan muassasalar va amaliyotlar, ham ta’lim tashkilotlari, madrasalar muhum diniy jamoalar, tashkil etilishi va rivojlanishi nazorat qilinadigan juda bir nozik asr edi. Ikkinchidan. Yevropa iqtisodiy gegemonligining kuchashi Yevropada uyg‘onish davrining yuksalishi va Usmoniylar imperiyasining Amir Temur tomonidan mag‘lubiyatga uchratgani. Ibn Xaldun asabiyyaning muhim ta’siri, kichik qabila jangchilarining guruhi, xuddi Usmoniylar kabi. Darhaqiqat, vabo atrof muhit omillari, o‘zgargan dunyo sulolar o‘tasida nizolar, sabab bo‘ldi va uni o‘rganishga ilhomlantirgan, uning tarix falsafasi 19 . Ibn Xaldunning g‘oyalari haqiqatdan ham islom ilohiyoti va falsafasidan, xususan, mutafakkirlarning asarlaridan sezilarli darajada tayangan. U diniy tamoyillarni ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy dinamikani sinchkovlik bilan tahlil qilgan holda sintez qildi. Uning yondashuvi madaniyat, atrof-muhit, iqtisodiyotning sivilizatsiyalarni shakllantirishdagi ro‘lini ta’kidlab, tarixni ko‘proq emperik va sotsiologik tushunishga muhim o‘zgarishlarni ko‘rsatdi. Diniy va intellektual tafakkurning bunday integratsiyasi unga insoniyat jamiyatlarning murakkabliklarini, ularning yuksalishi va qulashiga yordam beruvchi omillarini o‘rganishga imkon berdi. Ibn Xaldun ko‘plab olimlar tomonidan "sotsiologiyaning otasi" deb e'tirof etiladi. U jamiyatni o‘zining ichki qonuniyatlari, rivojlanish bosqichlari va tanazzul sabablari bilan o‘rganadigan alohida fan sifatida talqin qilgan. Uning “ilm al-umran” (sivilizatsiyalar yoki insoniyat jamiyatlari haqidagi fan) tushunchasi zamonaviy sotsiologiya va antropologiyaning ilk kurtaklari hisoblanadi. “Asabiya” nazariyasi: Bu uning sotsiologiyaga qo‘shgan eng muhim hissalaridan biridir. “Asabiya” odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy birdamlik, guruh ruhi va o‘zaro 19 Uludağ Süleyman. İbn Haldun. Hayatı. Eserleri. Fikirleri. Ankara. Harf Eğitim Yayıncılığı. 2022. –B. 540 19 bog‘liqlikni ifodalaydi. Ibn Xaldun barcha davlatlar va sivilizatsiyalar avvalo kuchli “asabiya” (odatda qabilaviy yoki oilaviy bog‘liqlik) asosida yuksaladi, keyin esa shaharlashuv, boylik va hashamatning ortishi bilan bu “asabiya” susayib, oxir-oqibat davlatning tanazzuliga olib keladi deb hisoblagan. Bu siklik nazariya jamiyatlarning dinamikasini tushuntirishga bo‘lgan ilk ilmiy urinish edi. Ibn Xaldun islom nazariyalarida, birinchi navbatda, uning jamiyat, tarix va iqtisod haqidagi tushunchalariga qaratilgan. Uning ishida markaziy o‘rinni sivilizatsiyalarning yuksalishi va qulashi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan “asabiyya” (ijtimoiy birlik) tushunchasi tashkil etadi. Ibn Xaldunning fan tushunchasi Ilm hamma joyda, xoh katta, xoh kichik, xoh ochiq, xoh maxfiy, zamon va makon chegarasisiz. Biror narsani mukammal bilishni anglatadi. Ibn Xaldun ilm fan haqidagi tushunchalarini tushuntirishda inson aqlidan boshlagan. Insonni boshqa tirik mavjudodlardan ajralib turadigan xususiyat, shubhasiz, ularning aqlidir. Inson aqli tufayli, fikrlash qobilyatiga ega va bu fikrlash qobilyati insonning mavjudligi sababidir. 20 II. BOB IBN XALDUNNING MUQADDIMA ASARIDA JAMIYAT TARAQQIYOTI BOSQICHLARI 2.1. Asarda tarixchi mas ulyachi tahliliʼ O‘rta asr islom olamining eng buyuk mutafakkirlaridan biri bo‘lib, uning “Muqaddima” asari (to‘liq nomi “Kitab al-Ibar va Divan al-Mubtada' va al-Xabar fi Ayyam al-Arab va al-Ajam va al-Barbar va man Asarahum min Zavi as-Sulton al-Akbar” bo‘lib, ko‘pincha “Katta tarix”deb yuritiladi) nafaqat tarixshunoslik, balki sotsiologiya, iqtisodiyot va siyosatshunoslik sohalariga ham fundamental ta'sir ko‘rsatgan. “Muqaddima” ning o‘zi, aslida, uning ulkan tarix asarining birinchi qismi bo‘lib, unda tarix fanining nazariy asoslari, uning metodologiyasi va tarixchining mas'uliyatiga alohida e'tibor qaratilgan. Ibn Xaldun tarixni faqatgina o‘tmish voqealarining oddiy ro‘yxati sifatida ko‘rmagan. Aksincha, u tarixni jamiyatlar va sivilizatsiyalarning yuksalishi va tanazzulining chuqur sabablarini o‘rganadigan, qonuniyatlarni ochib beradigan fan sifatida tushungan. Uning fikricha, tarixchi nafaqat voqealarni yozib olishi, balki ularni tanqidiy tahlil qilishi, ularning ichki bog‘liqliklarini tushunishi va sabab- oqibat aloqalarini aniqlashi shart 20 . Bu yondashuv o‘sha davr uchun, ya'ni XIV asr uchun mutlaqo inqilobiy edi. Tarixchining mas'uliyati borasida Ibn Xaldun bir qator muhim tamoyillarni ilgari suradi: Tanqidiy yondashuv va manbalarga shubha bilan qarash: Ibn Xaldun o‘zidan oldingi ko‘plab tarixchilarni, jumladan, at-Tabariy kabi buyuk shaxslarni ham, faktlarni tekshirmasdan, shunchaki eshitishlar asosida qabul qilganliklari uchun tanqid qilgan. Uning ta'kidlashicha, tarixchi har qanday xabarni, hatto ishonchli shaxslardan kelgan bo‘lsa ham, diqqat bilan tekshirishi va shubha bilan qarashi kerak 21 . U yolg‘on xabarlarning tarqalishiga sabab bo‘ladigan omillarni, masalan, odamlarning maqsadli yolg‘on tarqatishi, xabarni noto‘g‘ri tushunish, g‘arazli niyatlar, taqlidchilik va voqealarning mohiyatini tushunmaslik kabi holatlarni 20 Ibn Khaldun. Abd al-Rahman b. Muhammad. The Muqaddimah: An Introduction to History . Trans. Franz Rosenthal. Princeton: Princeton University Press, 1967. – P. 67 21 Ibn Khaldun. The Muqaddimah . Edited and abridged by N. J. Dawood. Princeton: Princeton University Press, 2005. –P. 87 21 sanab o‘tgan. Bu holatlar bugungi kunda ham, xususan, soxta xabarlar va dezinformatsiya keng tarqalayotgan davrda ham dolzarbdir. Mantiqiy va ratsional tahlil: Ibn Xaldun tarixiy voqealarni tushuntirishda aql-idrokka va mantiqqa tayanishni talab qilgan. Uning fikricha, voqealarning g‘ayritabiiy yoki imkonsiz tafsilotlari darhol shubha uyg‘otishi kerak. Misol uchun, u ba'zi tarixchilar tomonidan keltirilgan, juda oz sonli askarlar bilan millionlab dushmanlarni mag‘lub etish haqidagi hikoyalarni ratsional asosda tahlil qilib, ularni yolg‘on deb topgan. U aholi soni, harbiy taktika, logistika kabi omillarni hisobga olishni tavsiya qilgan. Bu, aslida, tarixiy demografiya va urushlar tarixini o‘rganishda hozirgi zamon metodologiyalarining ilk kurtaklari edi. Jamiyat va sivilizatsiya qonuniyatlarini tushunish: Tarixchining eng muhim mas'uliyatlaridan biri, Ibn Xaldun nazdida, jamiyatlarning rivojlanish qonuniyatlarini, davlatlarning paydo bo‘lishi, yuksalishi, gullab-yashnashi va tanazzulining sabablarini o‘rganish edi. U “asabiya” (guruh birdamligi, ijtimoiy birlik) tushunchasini kiritgan bo‘lib, bu tushuncha qabilaviy jamiyatlarda kuchli bo‘lib, davlatlarning paydo bo‘lishiga turtki beradi. Ammo vaqt o‘tishi bilan shaharlashuv, boylik va hashamatning ortishi bilan bu “asabiya” susayib boradi, natijada davlat zaiflashadi va boshqa bir yangi, kuchli “asabiya” ga ega guruh tomonidan bosib olinadi 22 . Bu siklik nazariya, garchi bugungi kunda to‘liq qabul qilinmasada, sotsial dinamikani tushuntirishga bo‘lgan ilk urinishlardan biri edi va tarixchi jamiyatshunos bo‘lishi kerakligini ta'kidlardi. Geografiya, iqtisodiyot va iqlimning ta'siri: Ibn Xaldun tarixiy voqealarni tushuntirishda faqat siyosiy yoki harbiy omillarga emas, balki geografik sharoitlar, iqlim, iqtisodiy faoliyat (masalan, dehqonchilik, chorvachilik, savdo) kabi omillarning ta'sirini ham hisobga olish kerakligini ta'kidlagan. Uning fikricha, bu omillar jamiyatlarning shakllanishi, odamlar xarakteri va turmush tarziga bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Misol uchun, sahro sharoitidagi ko‘chmanchi qabilalar va shahar aholisi o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilgan. Bu yondashuv zamonaviy 22 Ibn Khaldun. The Muqaddimah . Edited and abridged by N. J. Dawood. Princeton: Princeton University Press, 2005. – P. 56 22 tarixshunoslikda ham, masalan, “Annales” maktabi kabi yo‘nalishlarda keng qo‘llaniladi. Voqealarning ichki mantig‘ini tushunish: Tarixchi oddiygina faktlarni to‘plab, ularni bir-biriga bog‘lab qo‘ymasligi kerak. U voqealar ortidagi ichki mantiqni, ya'ni harakatlantiruvchi kuchlarni tushunishi lozim. Bu degani, tarixchi nafaqat nima sodir bo‘lganini, balki nima uchun sodir bo‘lganini ham izohlashi kerak. Ibn Xaldunning “Muqaddima” asari tarix faniga chuqur ilmiy asos berishga qaratilgan birinchi jiddiy urinishlardan biri bo‘lgan. U tarixchiga shunchaki hikoyachi emas, balki chuqur bilimga ega bo‘lgan, tanqidiy fikrlovchi, jamiyat qonuniyatlarini anglaydigan olim sifatida qaraydi. Uning asarida keltirilgan g‘oyalar, xususan, manbalarga tanqidiy yondashuv, jamiyatlarning rivojlanish qonuniyatlarini izlash, geografik va iqtisodiy omillarning ta'sirini hisobga olish kabi tamoyillar bugungi kungacha tarixshunoslikning asosiy qoidalaridan bo‘lib qolmoqda. Garchi Ibn Xaldun o‘z davridan qariyb 650 yil oldin yashagan bo‘lsa- da, uning tarixchi mas'uliyati haqidagi qarashlari zamonaviy ilm-fanga beqiyos hissa qo‘shgan va ko‘plab keyingi mutafakkirlar uchun ilhom manbai bo‘lgan 23 . Uning asari nafaqat Islom olamida, balki G‘arb dunyosida ham katta qiziqish uyg‘otib, XX asrda qayta kashf etilgan va hozirgi kunga qadar jiddiy ilmiy o‘rganish ob'ekti bo‘lib kelmoqda. Ibn Xaldun tarixchining vazifasini faqat manbalarni tekshirish va mantiqiy tahlil qilish bilan cheklamaydi. U inson psixologiyasi va ijtimoiy xatti-harakatlar ning voqealar rivojiga ta'sirini ham tushunish zarurligini ta'kidlaydi. Uning fikricha, odamlarning shaxsiy manfaatlari, hissiyotlari, g‘arazli niyatlari va hatto ongsiz moyilliklari ham voqealarning noto‘g‘ri talqin qilinishiga yoki bo‘rttirib yuborilishiga olib kelishi mumkin. Tarixchi bu psixologik omillarni anglab, ularni filtrlash orqali haqiqatga yaqinroq xulosalarga erishishi lozim. Misol uchun, hukmdorlarning o‘z shon-shuhratlarini oshirish maqsadida g‘alabalarni mubolag‘alashlari yoki mag‘lubiyatlarni yashirishlari mumkinligi haqida 23 Muhammad, Mahdi. Ibn Khaldûn 's Philosophy of History: A Study in the Philosophic Foundations of the Science of Culture . London: George Allen & Unwin, 1957. – P. 105 23 ogohlantiradi. Bu, zamonaviy tarixiy psixologiya va mentalitet tarixi kabi yo‘nalishlarga yaqinlashadigan g‘oyalar edi. Ibn Xaldun ko‘pincha voqealarning tashqi ko‘rinishi va ularning asl mohiyati o‘rtasida katta farq bo‘lishini ta'kidlaydi. Tarixchi hodisalarning faqat yuzaki qatlamini emas , balki ularning ichki sabablarini, yashirin dinamikasini va haqiqiy harakatlantiruvchi kuchlarini ochib berishi kerak. Bu degani, bir voqea tashqaridan oddiy siyosiy o‘zgarish bo‘lib ko‘rinsa ham, uning ortida chuqur ijtimoiy, iqtisodiy yoki demografik sabablar yotishi mumkin. Tarixchi ularni qazib olishi va izohlab berishi lozim. Bu yondashuv zamonaviy chuqur tarix (histoire profonde) kontseptsiyasiga o‘xshash bo‘lib, voqealarning ko‘p qirrali sababiyatini tushunishga urg‘u beradi. Ibn Xaldunning ta'kidlashicha, haqiqiy tarixchi faqatgina hikoyachi emas, balki chuqur va keng bilimga ega bo‘lishi shart. Uning ma'lumotlari nafaqat tarixiy voqealardan, balki boshqa fan sohalaridan ham, masalan, geografiya, iqtisodiyot, siyosatshunoslik, sotsiologiya, antropologiya va hatto qonunshunoslik (fiqh) dan ham xabardor bo‘lishi kerak. Faqatgina shu holda u tarixiy hodisalarni to‘g‘ri kontekstda tushunishi, manbalarni tanqidiy baholashi va asosli xulosalar chiqarishi mumkin. U "insoniyat jamiyatini tushunish uchun avvalo uning paydo bo‘lish sabablarini tushunish kerak" degan tamoyilni ilgari surgan 24 . Bu zamonaviy interdistsiplinar yondashuv ning ilk namunalaridan biri edi. Ibn Xaldun tarixiy jarayonlarning nafaqat takrorlanuvchi qonuniyatlarga ega ekanligini ( masalan , davlatlarning yuksalish va tanazzul sikllari ), balki har bir davrning o ‘ ziga xos xususiyatlari va o ‘ zgarishlari ham borligini tan olgan . Tarixchi bu dialektikani , ya ' ni doimiylik va o ‘ zgaruvchanlik o ‘ rtasidagi o ‘ zaro bog ‘ liqlikni tushunishi kerak . U o ‘ tmish tajribasidan saboq olishning ahamiyatini uqtirgan holda , o ‘ tmishni hozirgi zamonga mexanik ravishda ko ‘ chirishdan ogohlantiradi . Bu , o ‘ tmishni tushunish bugungi kun muammolarini hal qilishga yordam berishi mumkin bo ‘ lsa - da , har bir tarixiy vaziyat noyob ekanligini hisobga olish kerakligini anglatadi . 24 Lacoste. Yves. Ibn Khaldun: The Birth of History and the Past of the Third World . London: Verso, 1984. –P. 87 24 Ibn Xaldun tarixchining nafaqat ilmiy, balki axloqiy mas'uliyati ham borligiga ishora qiladi. Tarixchi haqiqatga intilishda xolis bo‘lishi , shaxsiy g‘araz, siyosiy bosim yoki diniy aqidalarga berilmasligi kerak. Uning yozganlari kelajak avlodlarga yetkaziladigan bilim bo‘lgani uchun, u mas'uliyatni chuqur his qilishi va xato ma'lumotlar tarqatishdan qochishi lozim. Garchi mutlaq ob'ektivlikka erishish imkonsiz bo‘lsa-da, tarixchining bunga intilishi muhimdir. Xulosa qilib aytganda, Ibn Xaldunning “Muqaddima” asaridagi tarixchi mas'uliyati tahlili shunchaki voqealarni yozib olishdan ancha kengroqdir. U tarixchini ilmiy uslubiyat, tanqidiy fikrlash, ko‘p qirrali bilim va yuqori axloqiy tamoyillarga ega bo‘lgan intellektual shaxs sifatida ko‘radi. Uning g‘oyalari bugungi kunda ham tarixshunoslik, sotsiologiya va falsafa sohalarida o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda. 25 2.2. Manbada jamiyat va uning rivojlanish masalalari Abu Zayd Abdurahmon ibn Xaldunning “Muqaddima” asari metodologik manba sifatida foyladanildi. Mazkur maqolani tahlil qilish jarayonida ilmiy bilishning tarixiylik, mantiqiylik, analiz, sintez va obyektivlik usulidan foydalanildi. Mazkur tadqiqot jarayonida mutafakkirning jamiyat taraqqiyotiga ta’sir qiluvchi omillar, shu jumladan, geogr а fik determinism oqimi xususiyatlari va jihatlari obyektiv ochib berildi. Asarning birinchi qismini muallif tilidan bayon qilishga harakat qilamiz: “Faylasuflar gapi bilan aytganda “Inson tabiatan ijtimoiy mavjudotdir”, u boshqalar bilan birgalashib yashash kerak. Bunday birlashmani ifodalash uchun ular “shahar” so‘zidan foydalanadilar. Ijtimoiy, jamoaviy hayotning ma’nosi ham shudir va buni quyida sharhlaymiz: Olloh insonni shunday yaratdiki, u oziq-ovqat bilangina hayot kechira oladi. U bandasiga hayot kechirishi uchun oziq-ovqat topishga tafakkur va layoqat in’om qildi. Lekin bir inson o‘zi uchun kerakli bo‘lgan ozuqani yolg‘iz holda topishga imkon topa olmaydi. Masalan, bir kunlik bug‘doyni iste’mol qilish uchun, bug‘doyni un qilib tortish kerak, xamir qilish kerak va nihoyat pishirish kerak. Inson yuqoridagi uch harakatni amalga oshirish uchun turli ish qurollarini ishlatadi. Ish qurollari esa temirchi, duradgor, kulol kabi turli hunarmandlar tomonidan yasaladi. Agar inson bug‘doyni hech qanaqa ishlov bermasdan g‘alla sifatida iste’mol qilsa ham, donni olish uchun turli harakatlarni bajarishga majbur bo‘ladi, donni ekish, o‘rib olish, yanchish kerak bo‘ladi 25 . Bu ishlarni ham amalga oshirish uchun turli hunarlar mahsuli bo‘lgan mehnat qurollaridan foydalaniladi. Bu ishlarni bir kishi bajarishi mumkin emas, ozuqani tayyorlash, uni iste’molga yetkazish uchun ko‘p kishilarning mehnati zarurdir. Insonlar o‘rtasidagi o‘zaro yordam ularning ehtiyojlarini qondirishga yetarlicha kuch beradi Har bir inson o‘z hayotini himoya qilishda boshqa kishilarning yordamiga ehtiyoj sezadi. Olloh borliqni yaratganda, hayvonlarni jismonan kuchli qilib yaratgan, bandalarini esa ularga qaraganda kuchsiz qilib yaratgan. Masalan, ot, 25 Ҳотамий Сайид Муҳаммад . Ислом тафаккур тарихи. Т.: Минҳож, 2003 й. 252-бет 26 arslon, ho‘kiz, fil insondan jismoniy jihatdan bir necha barobar kuchlidir. Hayvonlar o‘rtasidagi yashash uchun kurash tabiiydir. Olloh har bir hayvonga boshqasini ovlash yoki boshqasidan himoyalanish uchun alohida qurol bergan, ya’ni tanasining biror a’zosini kuchli qilib yaratgan. Olloh insonga kuch o‘rniga tafakkur va qo‘l in’om etgan. Inson tafakkur va qo‘l vositasida hunar bilan shug‘ullanadi. Hunar esa hayvon tana a’zolarini o‘rnini bosuvchi qurollarni insonga bergan. Nayza shox o‘rnini, qilich – o‘tkir tirnoq, qalqon esa qalin teri o‘rnini bosgan. Lekin inson yolg‘iz holda yirtqich hayvonga qarshilik ko‘rsata olmagan, o‘zini himoya qila olmagan. Qurollarni tayyorlash uchun bir insonning kuchi yetarli emas. Himoya qurollarini tayyorlash uchun ko‘p hunarlar va boshqa mehnat qurollari zarurdir. Insonga hamma sohada boshqa insonlarning yordami zarur, agar o‘zaro yordam bo‘lmas ekan, inson o‘zini ozuqa bilan ta’minlay olmaydi. Inson qurolsiz o‘zini himoya qila olmaydi. Uni hayvonlar mahv etishadi va inson zoti zavolga yuz tutadi. Agar o‘zaro yordam, hamjihatlik bo‘lsa, inson ozuqa bilan ham ta’minlanadi, himoya uchun qurolga ham ega bo‘ladi. Shundagina Ollohning inson zotining mavjud bo‘lishi va davom etishi haqidagi irodasi bajariladi” 26 . Shunday qilib inson zoti uchun birlashish zarur ekan. Ibn Xaldun inson hayoti uchun jamoa bo‘lib yashashning zarurligini ta’kidlab o‘tgan. Shuningdek, mutafakkir jamiyat shakllanishida mehnat taqsimotining ahamiyatiga ham e’tibor berib o‘tgan. Ibn Xaldunda davlat haqida tushuncha, o‘z davridagi mavjud davlatlar va ularning tarixini o‘rganish natijasida shakllangan. Ibn Xaldundagi davlat tushunchasi ma’lum darajada mulk tushunchasi bilan bir ma’noni kasb etadi. Davlatning ham shakllanish asosi taassubdir. Davlat bir kishining boshqalar ustidan hukm yuritishi, shuningdek, hokimiyat bilan bog‘liq bo‘lgan, yerga mulkchilik asosida shakllanadi. Davlatning mulkdan farqi shundaki, u substratdir, mulk esa odamlar o‘rtasidagi munosabatlar ko‘rinishi sifatida davlatning funksiyasi va ob’ektidir. Ibn Xaldun davlat so‘zini ko‘plik soni, uchinchi shaxsda moslashtirib, davlat xaqida “ular” deb gapiradi. Boshqacha aytganda, davlat va 26 Ибн Халдун. Ал-Муқаддима. - Ал-Қоҳира: Дор ал-китаб Ал-Мисрий ва ал-Лубнаний, 1999. 17-бет 27 mulkka ega kishilar guruhidir. Davlat “mulk” bilan genetik bog‘liq bo‘lgan taassubning natijasi desak xato qilmagan bo‘lamiz. Davlat an’anani davom ettirgan xolda, sulolaviy xarakterga ega (Monarxiya). Xokimiyat ibtidoiy tenglik munosabatlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Ular meros asosida vorislarga o‘tadi. Boshqacha qilib aytganda, asabiyyaning nisbiy tengligi, davlatga o‘tish chog‘ida mutloq tengsizlikka aylanadi. Ibn Xaldun davlatning tushuntirar ekan, ko‘proq «Shohlik» atamasini qo‘llaydi. Ibn Xaldun ijtimoiy hayot asoslarini donishmandona tahlil qilib, shunday xulosa keladi, Shohlik tizimi (Davlat) taassubning natijasi, so‘nggi bosqichidir. Bu haqda u asarining «Shohlik taassubning yakunlanishi» deb nomlangan 17 bobida aytib o‘tadi. Shohlik va shohlik tuzumi mavjudligi jamiyat taraqqiyotining oliy darajasidan dalolat beradi. Davlat haqida gapirar ekan, Ibn Xaldun uning tashkil topishidan istibdodning o‘rniga katta ahamiyat beradi. Bu yerda istibdod atamasining lug‘aviy ma’nosiga e’tibor berishimiz kerak. Bu arabcha [Istabadda] X bobda fe’lining masdar shakli bo‘lib, «zulmga asoslangan yakka boshqaruv», «Yakka hukmronlik» ma’nosini beradi. Yuqoridagi fikrlarga qaytsak, garchi istibdod hokimiyat o‘rnatish uchun tagzamin hozirlasada, biroq hukmdorga itoat etish qo‘rquv va zo‘rovonlikdan ko‘ra ko‘proq uning tabiiy ulug‘vorligi va obro‘-e’tiboriga qarab amalga oshadi. Umumiy taassub uning rahnamoligining kafolatiga aylanadi. Ammo hamma joyda va hamma vaqt ham rahbarlik uchun shuning o‘zi kifoya emas 27 . Shaxarlarda zo‘rlik va hukmronlikka tayanib, davlat degan voqe’lik shakllanib, qurolli kuchlar yordamida jamiyatning tashqi dushmanlardan himoya qilish vazifasini o‘z bo‘yniga oladi. Bu bosqichda, Ibn Xaldun fikricha, shohlik zulm va zo‘ravonlik asosida hukmronlik qilish ma’nosini beradi. Shohlikda yana ko‘plab o‘ziga xos belgilar bo‘lib, ular quyidagilardir: “Shohlik –bu istibdod, va yo‘lboshchilikdan ustundir, chunki sardorlik bu o‘ziga xos hukmronlik bo‘lib, kimki bu hokimiyatni qo‘lga kiritsa, u hukmdor bo‘lsa ham, o‘z xalqiga nisbatan zo‘rovonlik va zulm siyosatidan foydalanmaydi. Holbuki, shohlik- bu kuch va zo‘rovonlikka qurilgan 27 Избранные произведения мыслителей стран Ближнего и Среднего Востока: Ибн Халдун Введения. - М., 1965. - C. 321. 28 hukmronlik va rahbarlikdir”. Shuningdek, Ibn Xaldun davlat rahbari haqida quyidagicha fikr bildiradi: “Hukmdor- bu jamiyat a’zolaridan biri bo‘lib, boshqalardan baland turadi va odamlar bir-biriga zarar yetkazmasliklari uchun ularni boshqaradi. Shohlikning (Davlat) ma’nosi ham shudir”. “Inson uchun shohlik –bu tabiiy holat, chunki yuqorida bayon etganimdek, inson o‘z zaruriy ehtiyojlarini qondirish maqsadida jamoaviy hamkorlikka muxtojdir. Jamoa yuzaga kelgach, savdo –sotiq paydo bo‘ladi va har bir odam o‘ziga kerakli mahsulotni boshqalardan olishga intiladi. Odamga boshqalar ustidan hukmronlik qilish kabi tabiiy-hayvoniy xislat singdirilgani bois, o‘z navbatida bu zo‘ravonlikka zid o‘laroq kuch va mardlik bilan qarshi chiqish xislati ham mavjud. Buning oqibatida urush boshlanadi, bu esa bashariyatning halokatiga sabab bo‘lishi mumkin. Holbuki, parvardigori olam inson naslining Yerda davom etishini hohlaydi. Shuning uchun inson hayoti alohida odamlar tajovuzkorligining oldini olishga qodir hukmdorsiz ta’min bo‘lmaydi. Demak, odam nazoratga, ya’ni hukmdorning kuch-qudratiga muhtoj. Shohlik esa xalqning orzu-armonlarini ifodalovchi oliy maqom holatdir, u esa himoyaga muhtoj. Bularning hammasi taassub bo‘lmasa, amalga oshmaydi. U esa hilma-hil ko‘rinishga ega bo‘lib, har biri boshqasidan ustunligi yoki tobeligi bilan ajralib turadi 28 . Butun raiyatni taslim qila olgan, hazina to‘plashni to‘plashni uddalagan, boshqa viloyatlar yoki mamlakatlarga vakillarini yubora olgan, davlat chegaralarini himoya qila oladigan va eng yuqori hukmfarmolik qudratini qo‘lga kiritgan shohgina bunga munosibdir. Mutlaq yakka hukmronlikning ma’nosi shu”. Ibn Xaldun shohlikning tabiiyligi va istibdodni shu tarzda asoslab o‘tadi. Ibn Xaldun yuqoridagi fikrlardan so‘ng shunday xulosa qiladi.: “Odamlar uchun yaratish bilan shug‘ullanish va ijtimoiy hayot bu tabiiy holat. Taassub insoniyat jamiyatining mustahkam poydevoridir. Taassubning so‘ngi nuqtasi esa shohlik. Haqiqiy podshoh-mutlaq hukmdor bo‘lib, xalq uning qulidir. Albatta, u hazina jamlaydi, chegaralarni qo‘riqlaydi, boshqa davlatlarga elchilar yuboradi, lekin u xalq oldida mutlaqo ma’sul emas". Ibn Xaldun o‘zi yashagan davrdagi siyosiy 28 Ибн Халдун. Ал-Муқаддима. - Ал-Қоҳира: Дор ал-китаб Ал-Мисрий ва ал-Лубнаний, 1999. - Б . 18 29 tuzilmalarning prinsiplaridan kelib chiqqan holda, yuqoridagi fikrlarni ilgari surgan bo‘lishi mumkin. Darhaqiqat, Ibn Xaldun islom istibdodi jamiyatshunosidir. Ibn Xaldun fikricha, jamoaviy hayotning zarurari hisoblangan shohlik (davlat) qonun va tartibga muhtojdir. Agar qonunlar donishmand davlat arboblaridan tashkil topgan guruh tomonidan ishlab chiqilsa, u holda hukmron davlat siyosati oqilona siyosatdir. Agar qonunlar kelib chiqishiga ko‘ra ilohiy bo‘lsa, unda siyosat diniy xususiyat kasb etadi. Ibn Xaldun fikricha, bu dunyoda va u dunyoda ham saodat olib keladigan ideal siyosat-bu islom shariatidan kelib chiqadigan siyosatdir. Ibn Xaldun jamiyat siyosiy boshqaruvining monarxik tipidan boshqa turini tilga olmaydi. U hokimiyatni siyosiy bosh qarishning uch toifasini sanab o‘tadi va ular quyidagilar 29 : 1. Natural shohlik, ya’ni xalqni o‘z ehtiroslari va tabiiy talablari bo‘yicha yashashga majbur qilish; 2. Siyosiy shohlik, ya’ni dunyoviy hayotda foydali narsalarni qo‘lga kiritish va zararli narsalardan saqlanish uchun jamiyatni aql yo‘lidan boshqarish; 3. Xalifalik bo‘lib, ya’ni jamiyatni odamlarning dunyoviy va oxiratdagi manfaatlarini qondirish maqsadida shariatga muvofiq tarzda boshqarish. Bunday holda oxirgi maqsad – boshqa dunyoda saodatga erishishdir. Ibn Xaldun musulmon bo‘lganligi sababli shariat qonunlariga rioya etadi va haqiqatni islom qoidalarini bajarishda va ularga rioya etishda deb biladi. Xulosa qilib aytganda, Ibn Xaldun ideal davlat tuzumi sifatida shariat qonunlari amal qiladigan shohlik tuzumini ilgari surgan. U hukmdorning xalq oldidagi mas’uliyati, bu mas’uliyatni amalga oshirish, siyosiy hokimiyat ustidan nazorat o‘rnatish to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lmagan. Uningcha, podshoh xudo oldida javobgar, xalqning itoat qilishidan o‘zga chorasi yo‘q. 29 Ҳотамий Сайид Муҳаммад. Ислом тафаккур тарихи. Т.: Минҳож, 2003. - Б . 255 30 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, Ibn Xaldunning “Muqaddima” asari, XIV asrning ikkinchi yarmida Shimoliy Afrikalik buyuk olim Abd al-Rahman Ibn Xaldun tomonidan yozilgan bo lib, shunchaki bir tarixiy kitobning kirish qismiʻ emas, balki insoniyat jamiyati, sivilizatsiyalar, davlatlar, iqtisodiyot va bilimlarning rivojlanishi haqidagi chuqur falsafiy va ilmiy tahlillarni o z ichiga ʻ olgan fundamental asardir. Uning yozilish davri, ya ni XIV asr, Islom olamida ʼ mo g ullar istilosidan keyingi nisbiy beqarorlik, epidemiya (qora o lat), siyosiy ʻ ʻ ʻ o zgarishlar va intellektual qayta tiklanishga intilish davriga to g ri keladi. Aynan ʻ ʻ ʻ shu sharoitlarda Ibn Xaldun o tmishni tahlil qilish va kelajakni bashorat qilish ʻ uchun yangi ilmiy metodologiyaga ehtiyoj sezgan. “Muqaddima” asarining asosiy xulosasi shuki, tarix nafaqat voqealar majmuasi, balki jamiyatlarning rivojlanish qonuniyatlarini o rganuvchi fan bo lishi ʻ ʻ kerak. Ibn Xaldun o zidan oldingi tarixchilarni, xususan, oddiy xabarlarni tanqidiy ʻ tekshirmasdan qabul qilganliklari uchun tanqid qilgan. Uning fikricha, haqiqiy tarixchi mantiqiy fikrlash, ratsional tahlil va ko p qirrali bilimga ega bo lishi shart. ʻ ʻ U voqealarning yuzaki tavsifiga cheklanmasdan, ularning ortidagi sabablarni, ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va hatto psixologik omillarni tushunishga urg u bergan. ʻ Masalan, u askarlarning soni haqidagi bo rttirilgan ma lumotlarni tekshirishda ʻ ʼ oddiy mantiqqa, logistikaga va aholi soni haqidagi bilimga tayanishni tavsiya qiladi. Asarning markazida “asabiya” (guruh birdamligi, ijtimoiy birlik) tushunchasi turadi. Ibn Xaldunning nazariyasiga ko ra, har bir davlat va ʻ sivilizatsiya o zining paydo bo lishida va yuksalishida kuchli “asabiya”ga ʻ ʻ tayanadi. Bu “asabiya” odatda ko chmanchi, qabilaviy jamiyatlarga xos bo lib, ʻ ʻ ularni birlashtirib, yangi davlatlar barpo etishga undaydi. Biroq, bu davlatlar rivojlanib, shahar hayotiga o tishi, hashamat va farovonlik ortishi bilan “asabiya” ʻ asta-sekin susayib boradi. Natijada, hukmron sulola zaiflashadi, korruptsiya avj oladi va oxir-oqibat u yangi, kuchli “asabiya”ga ega bo lgan guruh tomonidan ʻ 31 ag dariladi. Bu davlatlarning siklik yuksalish va tanazzul nazariyasiʻ “Muqaddima”ning asosiy qonuniyatlaridan biridir. Ibn Xaldun iqtisodiy omillarning jamiyat taraqqiyotidagi rolini ham chuqur tahlil qilgan. U mehnat qiymati nazariyasi (tovarlar qiymati ularga sarflangan mehnat bilan belgilanadi), bozor mexanizmlari va soliq siyosatining iqtisodiyotga ta siri haqida muhim g oyalarni ilgari surgan. Uning ta kidlashicha, yuqori soliqlar ʼ ʻ ʼ ishlab chiqarishni to xtatib, iqtisodiy tanazzulga olib keladi, past soliqlar esa ʻ aksincha, iqtisodiy faoliyatni rag batlantiradi. Bu jihatlar uni zamonaviy iqtisodiy ʻ fikrlovchilarning peshqadamlaridan biriga aylantiradi. Shuningdek, “Muqaddima”da geografiya, iqlim va atrof-muhitning inson xulq-atvori, madaniyati va jamiyatlarning shakllanishiga ta siri yoritilgan. U turli ʼ iqlim sharoitida yashovchi xalqlarning xususiyatlari, ularning iqtisodiy faoliyati (dehqonchilik, chorvachilik, savdo) va madaniy darajasi o rtasidagi bog liqliklarni ʻ ʻ tahlil qilgan. Xulosa qilib aytganda, Ibn Xaldunning “Muqaddima” asari shunchaki bir tarixiy ma lumotnoma emas, balki jamiyatlar, sivilizatsiyalar va ularning ʼ rivojlanish qonuniyatlarini tushunishga qaratilgan ilk ilmiy risoladir. Uning sotsiologiya, tarixshunoslik, iqtisodiyot va siyosatshunoslik sohalariga qo shgan ʻ hissasi fundamental bo lib, ko plab zamonaviy fanlarning shakllanishiga zamin ʻ ʻ yaratgan. Asar XIV asr ilm-fanining eng yorqin namunasi bo lish bilan birga, ʻ bugungi kunda ham jamiyatshunoslik va tarix falsafasi bo yicha dolzarb tadqiqot ʻ manbai hisoblanadi. Uning g oyalari zamonaviy dunyodagi ijtimoiy-siyosiy ʻ jarayonlarni tushunishda ham o z qimmatini yo qotmagan. ʻ ʻ 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I.MANBALAR 1. Abdurahmon Abuzayd ibn Xaldun. Al-Muqaddima. – Qohira: al-Matba’at al-adabiyya, 1900. – B. 8. 2. Ibn Kh а ldūn, ‘ А bd а l-R а hmān. А l-T а ‘rīf bi-ibn Kh а ldūn w а rihl а tihi gh а rb а n w а sh а rq а n. Ed. Muh а m а d ibn Tāwīt а lT а njī. – Са ir о : а l-H а y’ а а l-‘Ām а h l-Qusūr а Th а qāf а , 2006. 3. Ibn Khaldun. Abd al-Rahman b. Muhammad. The Muqaddimah: An Introduction to History . Trans. Franz Rosenthal. Princeton: Princeton University Press, 1967. 4. Ibn Khaldun. The Muqaddimah . Edited and abridged by N. J. Dawood. Princeton: Princeton University Press, 2005. 5. Ibn Kh а ldūn, ‘ А bd а l-R а hmān. А l-T а ‘rīf bi-ibn Kh а ldūn w а rihl а tihi gh а rb а n w а sh а rq а n. Ed. Muh а m а d ibn Tāwīt а l-T а njī. – Са ir о : а l-H а y’ а а l-‘Ām а h l-Qusūr а Th а qāf а , 2006. 6. Ибн Халдун . Ал - Муқаддима . – Ал - Қоҳира : Дор ал - китаб Ал - Мисрий ва ал - Лубнаний .M., 1999. 7- бет 7. Ҳотамий Сайид Муҳаммад. Ислом тафаккур тарихи. Т.: Минҳож, 2003 й. Ибн Халдун. Ал-Муқаддима. - Ал-Қоҳира: Дор ал-китаб Ал-Мисрий ва ал- Лубнаний, 1999. II.ASOSIY ADABIYOTLAR 1. Abdurrahmon Badaviy, Muellefätu Ibn Haldun. – Tunis., 1979.. 2. Uludağ Süleyman. İbn Haldun. Hayatı. Eserleri. Fikirleri. – Ankara. Harf Eğitim Yayıncılığı. 2022. 3. Тўғон А. З. Волидийнинг Туркистонга илмий сафари. “Тарихда усул” асаридан А. Зоҳидий таржимаси. – Тошкент, 1997. – Б. 135. III.DAVRIY NASHRLAR 33 1. Ferhat Atesh- Tuncer Utkan. Ibn Xaldunga ko‘ra shahar va jamiyat // Xalqaro Ijtimoiy tadqiqotlar jurnali, 10-jild. 2017, 2. Lacoste. Yves. Ibn Khaldun: The Birth of History and the Past of the Third World . London: Verso, 1984 3. Mehmet Öz. Mukaddime-i İbn-i Haldun tarjimasi // Vakıflar jurnali. Vaqflar Bosh boshqarmasi nashri., - Anqara 2016, 197-bet. 4. Muhammad, Mahdi. Ibn Khaldûn 's Philosophy of History: A Study in the Philosophic Foundations of the Science of Culture . London: George Allen & Unwin, 1957. 5. Sulaymon Uludağ. Ibn Haldun. DİA, 19-jild, TDV nashri. Istanbul., 1999. 6. Избранные произведения мыслителей стран Ближнего и Среднего Востока: Ибн Халдун Введения. - М., 1965. - C. 321. 34

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB IBN XALDUN MUQADDIMA ASARI MANBA SIFATIDA

1.1. Ibn Xaldun Muqaddima asari manba sifatida

1.2. Ibn Xaldunning hayoti va ilmiy merosi

II. BOB IBN XALDUNNING MUQADDIMA ASARIDA JAMIYAT TARAQQIYOTI BOSQICHLARI

2.1. Asarda tarixchi masʼulyachi tahlili

2.2. Manbada jamiyat va uning rivojlanish masalalari

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить