Ibtidoiy jamoa davri tarixining manbaashunosligi va tarixshunosligi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	65.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ibtidoiy jamoa davri tarixining manbaashunosligi va tarixshunosligi

Купить

MAVZU: IBTIDOIY JAMOA DAVRI TARIXINING
MANBAASHUNOSLIGI VA TARIXSHUNOSLIGI
MUNDARIJA:
KIRISH … ………………………………………………………………………….3
I.BOB . IBTIDOIY JAMOA TARIXIGA KIRISH ………….………………….5
1.1. Ibdidoiy jamoa tarixini o’rganish manbalari .…………..……………………..5
1.2 . Ibtidoiy jamoa tarixi fanining rivojlanish bosqichlari ……………… ………1 5
II.BOB. IBTIDOIY JAMOA TARIXI TARIXSHUNOSLIGI …… … ………1 9
2.1. Qadimgi davr , o’rta asrlar va yangi davrlarda ibtidoiy jamoa
tarixiga oid qarashlar …. ………………………………………………………….1 9
2.2. XIX asrda ibtidoiy jamoa tarixiga oid bilimlarning
to’planishi va umumlashtirilishi ….…………………………..……………….….26
XULOSA ………………………… …. ………………………………………..….29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI ..... ... .................................31

KIRISH.
Mavz uning dolzarbligi. Ibtidoiy jamoa tarixi insonning paydo bo’lishi,
uning xo’jalik va ijtimoiy faoliyatining kurtaklarini vujudga kelishi va dastlabki
rivoj topishi, insonning moddiy va ma’naviy madaniyatining vujudga kelishini
o’rganadi. Ibtidoiy jamoa tarixining asosiy va muhim vazifasi bo’lib, ibtidoiy
jamoa tuzumining xususiyatlarini, uning shakllanish qonuniyatlarini, gullab-
yashnagan davri va parchalanishini, sinfiy jamiyatga o’tishdagi shart-sharoitlarini
o’rganish xizmat qiladi. Ibtidoiy jamoa tuzumi uchun ishlab chiqaruvchi
kuchlarning juda past rivojlanish darajasi xos bo’lgan. Deyarli butun davr
mobaynida ishlab chiqarish va ov qurollarini tayyorlashda asosiy ashyo - tosh
bo’lgan. Toshdan faqat eng oddiy mehnat qurollarini katta mashaqqat evaziga
tayyorlash mumkin edi.
Ibtidoiy odamlarning mehnat ko’nikmalari ham oddiy bo’lgan. Ibtidoiy
odam yakka o’zi tabiat oldida himoyasiz bo’lgan. Bu esa albatta ibtidoiy odamlarni
to’da-to’da bo’lib yurishga, birgalikda mehnat qilishga va mehnat qurollaridan
birgalikda foydalanishga hamda mahsulotlarni birgalikda tanovul qilishlariga
sabab bo’lgan. Ibtidoiy jamoa shaxsiy egalikni bilmagan, xalqdan ajralgan
hukmron hokimiyatni ham bilmagan.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. “Davlatchilik bugungi kunda o’t a
siyosiy masala bo’lib turibdi. Nega deganda, O’zbekistonda davlatchilik
bo’lmagan, deb orqavarotdan tashviqot yuritayotgan, shu fikrni ongimizga
singdirmoqchi bo’layotgan, kerak bo’lsa, halqaro jamoatchilikni shunga
ishontirishga urinayotgan kuchlar hali bor. Bunday alamislar orasida qanday qilib
bo’lsa ham bizni yana sobiq SSSR ga qaytarish niyatida yurganlar yo’q, deysizmi?
O’zbek tarixchilarining bugungi kundagi asosiy vazifasi mana shu davoning puch
ekanligini isbotlash, davlatchiligimizning ilmiy nuqtai nazardan asoslangan tarixini
yaratishdir”.
Kurs ishining nazariy-uslubiy asosi. Tarixchilarimiz oldiga Prezidentimiz
havola qilgan bu muammo jiddiydir: u hali jiddiy tadqiqotlarni kutadi. Ammo
shunga qaramay, mavjud ilmiy fikrlarning oqini-oqiga, qorasini-qorasiga ajratib,
3

yagona ilmiy to’xtamga kelsa bo’ladi. Shuning uchun ham I.Karimov: “Eng
mo’tabar, qadimgi qo’lyozmamiz “Avesto”ning yaratilganiga 3000-yil bo’lyapti.
Bu nodir kitob bundan XXX asr muqaddam ikki daryo oralig’ida, mana shu
zaminda umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan
ma`naviy, tarixiy merosidir. “Avesto” ayni zamonda bu qadim o’lkada buyuk
manaviyat, buyuk madaniyat bo’lganidan guvohlik beruvchi tarixiy xujjatdirki, uni
hech kim inkor etolmaydi”, deganida to’la haqli edi.
Davlat - bu hokimiyatning fuqarolar bilan bo’lgan aloqalar va munosabatlar
majmuasidir. Davlatning paydo bo’lishi, uning tuzumi va bu davlatning boshqarish
tizimi mamlakat va xalqlarning ijtimoiy taraqqiyotida muhim o’rin tutadi. Bu
sohada qonunchilikning roli buyukligini alohida ko’rsatish kerak. Haqiqatda esa
mustaqillikka erishganimizdan keyingina qonunchilik o’z mavqeiga ega bo’ldi.
Prezidentimiz ola surgan besh tamoyildan biri - qonunning ustivorligi tamoyili
ekanligi ham buning isbotidir. Chunki, qonunchilikka asoslanmagan davlat tuzumi
mamlakat taraqqiyotining samaradorligini taminlay olmaydi. 1
Davlatchilikning asosiy poydevorlari borki, davlat bu poydevorlarsiz o’z
vazifasini ado etolmaydi. Bular hokimiyat va ijroiya organlari, sud, politsiya,
moliya va soliq tizimi, armiya, konstitutsiya va boshqa qonunlardir.
Kurs ishining ilmiy yangiligi. Davlatning muhim vazifalari bor. Bu
vazifaolar davlatning ichki va tashqi siyosatini yurgizish orqali amalga oshiriladi.
Ichki siyosat, asosan, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyotini
taminlashga qaratilgan bo’lsa, tashqi siyosat davlatning mudofaasini
mustahkamlashga, chet el davlatlari bilan iqtisodiy, harbiy va madaniy aloqalarini
boshqarishga, diplomatik munosabatlarini mustahkamlashga qaratilgan bo’ladi.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro'yhati va ilovadan iborat.
1
Sh.Mirziyoyev M. “Erkin va farovon, demakratik O’zbekiston davlatini mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz” mavzusidagi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis
palatalarining qo’shma majlisidagi nutqi.-T.: “O’zbekiston”, 2016.-56.
4

I BOB . IBTIDOIY JAMOA TARIXIGA KIRISH.
1.1. Ibtidoiy jamoa tarixini o’rganish manbalari.
Ibtidoiy jamoa tarixiga kirish. Yerda odamning paydo bo`lishidan ilk sinfiy
jamiyat va davlat shakllanishigacha bo`lgan uzoq vaqtni o`z ichiga oladigan davr
ibtidoiy jamoa tarixi predmeti hisoblanadi. Turli mamlakat olimlari bu davrni
ibtidoiy jamoa, eng qadimgi jamiyat, davlatgacha bo`lgan jamiyat deb ataydilar.
Bu davr insoniyat tarixining tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Lekin u o`ziga
xos xususiyatlarga ega. Ibtidoiy jamoa tarixi asosan etnologiya, arxeologiya va
paleoantropologiya fanlari ma`lumotlari asosida shakllantirilgan fandir. Ibtidoiy
jamoa tarixining nomlanishida ham turli fikrlar mavjud. Ba`zilarda fanda
qo`llaniladigan “tarixgacha bo`lgan davr”, “tarix arafasi”, “tarixdan oldingi davr”
nomlariga turlicha qarashlar mavjud. Ibtidoiy jamoa tarixini o`rganishning
ahamiyati shundaki, insoniyat hayotining ko`pgina hodisalari, jumladan, hozirgi
hayot asoslari eng qadimgi davrda paydo bo`ldi.
Ibtidoiy jamoa tarixini aniq qayta tiklash insoniyat tarixiy taraqqiyotining
juda murakkab bo’lgan bosqichi hisoblanadi. Insoniyat taraqqiyotining ilk bosqichi
bo’lgan ibtidoiy jamoa tuzumi yerda odamning paydo bo’lishidan ilk sinfiy jamiyat
va davlatlar paydo bo’lishigacha bo’lgan uzoq vaqtni qamrab oladi. Insoniyat
mavjudligining ana shu bosqichi ibtidoiy jamoa tarixining predmeti hisoblanadi. 2
Insoniyat hayotidagi keyingi ko’pchilik voqealar, shu jumladan, zamonaviy
hayot eng qadimgi ibtidoiy jamiyatdagi jarayonlar asosida rivojlandi. Turar-joy,
dehqonchilik va chorvachilik, ijtimoiy mehnat taqsimoti, nikoh va oila, axloq
vayurish-turish, yozuv, tabiiy bilimlar, san’at va diniy e’tiqodlar–ulardan ayrimlari
aynan ibtidoiy davrda shakllandi.
Moddiy madaniyatning qator unsurlari evolyutsiyasi, ijtimoiy normalar va
mafkuraviy qarashlarni to’g’ri tahlil qilish uchun, zaruriy bo’lgan manbalarga
murojaat qilishga to’g’ri keladi. Bu manbalar juda xilma-xil bo’lib, bu davr haqida
atroflicha bilim hosil qilishga imkon beradi . Hozirgi davrda bu fan bo ’ yicha
to ’ plangan manbalarning ilmiy - mantiqiy , nazariy va amaliy, bir-biri bilan
2
R . Shamsutdinov , Sh . Karimov . Vatan tarixi . – Toshkent , 2010
5

aloqadorlikda tahlil qilish ilmiy jihatdan qimmatli xulosalar chiqarishga yordam
beradi. Ibtidoiy jamoa tarixi fanini o’rganishning ahamiyatli tomoni ham
shundadir.
Hozirgi vaqtda Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi, Okeaniya va Avstraliyaning
ichki hududlarida ayrim xalqlar yaqin vaqtlargacha ibtidoiy jamoa tuzumining turli
bosqichlarida turgan edi yoki bu jarayon hozirgi kunda ham davom etmoqda.
Ibtidoiy davr insoniyat tarixining eng uzoq davom etgan davri bo`lib, million
yildan ko’proq vaqtni o’z ichiga oladi. Hozirgi vaqtda ko`pgina olimlar, eng
qadimgi odam 1,5-1 mln yil oldin paydo bo’lgan deb aytsalar, ba’zilar 2,5 mln yil
oldin paydo bo’lgan deb hisoblaydilar. Ammo bu oxirgi raqam emas. XX asrning
so’nggi yillaridagi ilmiy kashfiyotlar bu sanani uzaytirishi mumkin. Buning uchun
ushbu yo’nalishda ilmiy tadqiqot ishlarini yanada kengaytirish zaruriyati mavjud.
Ibtidoiy tarixning eng yuqori chegarasi turli qit’alarda so’nggi 5 ming
yillikka borib taqaladi. Osiyo va Afrika mamlakatlarida er.avv. IV-III ming
yilliklar oralig’ida, Amerikada er.avv. I ming yillikda, oykumenning boshqa
hududlarida yanada kechroq shakllandi.
Ibtidoiy davr tarixini davrlashtirish bo’yicha maxsus va umumiy (tarixiy)
davrlashtirish bo’yicha bir necha yonma-yon turadigan yo’nalishlar mavjud.
Maxsus davrlashtirishning eng muhimi-bu ilk odamlar o’z ehtiyojini qondirish
uchun foydalangan xomashyo turlari va mehnat qurollari tayyorlash texnikasiga
asoslangan arxeologik davrlashtirishdir. Fanda ilk bor qadimgi Xitoy faylasuflari
eng qadimgi tarixni uch asrga: tosh, jez va temir asrlariga bo’lgan edilar. Qadimgi
Xitoy faylasuflarining bu xulosalari XIX-XX asr boshlarida fanda to’plangan boy
ilmiy ma’lumotlarga asoslanib, yana bir bor o’z isbotini topdi. Tosh, jez va temir
asrlari fanda mustahkam o’rnashib qoldi.
Arxeologik davrlashtirish ibtidoiy davr tarixining mutlaq va nisbiy
xronologiyasi bo’yicha keng imkoniyatlarni ochadi. Arxeologik davrlarni Yer
tarixining geologik davrlari bilan moslashtirish muhim ahamiyatga ega. Odamning
mavjudlik vaqti to’rtlamchi geologik davrga to’g’ri keladi. Uni fanda ikki davrga:
muzlikdan oldin (pleystosen) va muzlikdan keyingi (golotsen) davrga bo’lish qabul
6

qilingan. Ilmiy tadqiqotlar natijasida muzliklarning to’rt marta bostirib kelishi va
chekinishi aniqlangan. Arxeologik jihatdan pleystosen paleolitga va to’la
mezolitga to’g’ri keladi. Neolit golosen vaqtiga mos keladi.
Ibtidoiy tarixni paleoantropologik davrlashtirish insonning biologik
evolyutsiyasi mezonlariga asoslanadi. Bu eng qadimgi (arxantrop), qadimgi
(paleoantrop) va zamonaviy odam qazilmasi (neoantrop)ning yashagan davrlarini
ajratishdir. Insoniyatning eng qadimgi davrini umumiy tarixiy davrlashtirish
keyingi yuz yildan ko’proq vaqtda etnik-etnografik va arxeologik ma’lumotlar
asosida davom etmoqda.
Bu yo’nalishda amerikalik etnolog I.G.Morgan (XIX asr boshlari) ilk bor
ilmiy- amaliy tadqiqot ishini amalga oshirdi. U XVIII asrda qabul qilingan tarixiy
jarayonni yovvoyilik, varvarlik va sivilizatsiyaga bo’linishiga, ishlab chiqarish
kuchlarining (“hayot uchun ishlab chiqarish vositalari”) rivojlanish darajasi
mezonlariga asoslanib, yuqorida aytilgan har bir davrni quyi, o’rta va oliy
bosqichga bo’ldi. Yovvoyilikning quyi bosqichi odamda nutq-so’zlashuvning
paydo bo’lishi bilan boshlanadi degan tushuncha shakllandi. O’rta bosqich
baliqchilikning paydo bo’lishi va olovdan foydalanishdan, oliy bosqich - o’q-
yoyning kashf etilishidan boshlanadi. Varvarlikning quyi bosqichiga o’tish
kulolchilikning tarqalishi bilan, o’rta-dehqonchilik va chorvachilikning
o’zlashtirilishi, oliy - temirni tadbiq etish bilan boshlanadi.
Bu davrlashtirish tarix fani bo’yicha bir qancha tadqiqotlar olib brogan
F.Engels tomonidan o’zlashtirilib, ilmiy-nazariy jihatdan qayta ko’rila boshlandi.
F.Engels L.Morganning davrlashtirishini umumlashtirdi: yovvoyilik davrini –
o’zlashtiruvchi, varvarlik davrini – ishlab chiqaruvchi xo’jalik davri deb, ibtidoiy
jamoa tarixining o’ziga xos boshlang’ich vaqtini, ya’ni yovvoyilikning quyi
bosqichini “odamlar podasi” davri deb nomladi. Ibtidoiy jamoaning
rivojlanishidagi asosiy bosqichlarida taqsimot va mulkchilik munosabatlaridagi
muhim o’zgarishlar ibtidoiy iqtisodni o’rganish asosida belgilandi. Ibtidoiy jamoa
tarixini davrlashtirishda, ko’pgina olimlar, uni to’rt bosqichga bo’ladilar: jamoa
arafasi (ibtidoiy odam podasi), ilk ibtidoiy va so’nggi ibtidoiy, ibtidoiy qo’shni
7

(dehqon jamoasi arafasi) jamoalar. Ibtidoiy jamoa tarixini umumiy davrlashtirishga
qarab, tarixchilar egalitar va stratifikatsiyalangan yoki toifaviy jamiyatlarni
belgilaydilar. Egalitar (jamoa birdamligi) jamiyatlar ibtidoiy jamoa davri
jamiyatlariga, stratifikatsiyalangan jamiyatlar sinflarning shakllanish davri
jamiyatlariga mos keladi. Ibtidoiy jamoa tarixi jamoa arafasi (ibtidoiy odam
podasi, antroposotsiogenez)dan boshlanadi. Bu davr maqsadli mehnat faoliyatining
yuzaga kelishi, hozircha mo’rt ishlab chiqarish jamoasini tashkil qilgan eng
qadimgi odam- arxantroplarning paydo bo’lishi bilan belgilanadi.
Bu davrning asosiy mazmuni – mehnat faoliyati jarayonida odamsimon
maymunlar to’dasi va ilk odamsimonlardan meros bo’lib qolgan hayvoniy
qoldiqlarni bartaraf qilish, ijtimoiy aloqalarni yuzaga keltirish va mustahkamlash,
shu bilan birga odamning o’zida biologik rivojlanishning tugallanishi edi. Bu
davrning xronologik chegarasi va davrlashtirish anchagina munozarali. Uning quyi
chegarasini belgilashda odam oldi va haqiqiy odam o’rtasidagi farqlar bo’yicha
qarashlar bir-biridan farq qiladi. Davrning yuqori chegarasi o’rta paleolitvaqti va
paleoantroplar har xil tahlil qilinadi. Yaqin kunlargacha olimlar, bu davrni jamoa
arafasi deb tushundilar va unda jamoa tuzumining belgilarini ko’rmadilar. Keyingi
50 yil ichida juda ko’p manzilgohlar, mehnat qurollari va boshqa arxeologik daliliy
ashyolarning topilishi bu davr xronologiyasini qayta tuzishga asos bo’ladi.
Yangi topilmalar o’sha vaqtdayoq jamoaning sun’iy turar-joylari paydo
bo’lgani, ibtidoiy odam to’dalarining ilk jamoalarga uyushganining aniq belgilari
yuzaga kelganidan dalolat beradi. Ilgari fanda bu jarayon faqat yuqori (so’nggi)
paleolitning kirishi bilan belgilanar edi. Bu jamoa arafasi davrining yuqori
chegarasini o’rta paleolit va paleoantroplar vaqti deb tushurishni talab qiladi. Lekin
bu vaqtda paleoantroplarning biologik qiyofasining o’zgarishi hali davom etmoqda
edi. 3
Ibtidoiy jamoa davri ijtimoiy tashkilotning tartibga solingan shakllari urug’
va urug’ jamoasining paydo bo’lishi bilan boshlandi. Aynan shu ijtimoiylashuv
jarayonida ibtidoiy jamoa tuzumining asosiy belgilari bo`lgan ishlab chiqarish va
3
Сагдвуллаев А., Аминов Б,. Мавлонов. , Норкулов Н. Узбекистон тарихи . 1-кисм . – Тошкент .
«Академия»,2009
8

iste’molda u yoki bu darajada qat’iy jamoachilik, umumiy mulk hamda teng
taqsimot ko’rinadi. Bu belgilar ilk ibtidoiy jamoa bosqichida o’zining yaqqol
ifodasini topdi. So’nggi ibtidoiy jamoa bosqichida ular hukmron o’rin tutmasada,
lekin saqlanib qoldi. Davrning quyi chegarasi o’rta paleolit (paleoantroplar vaqti)
yoki yuqori paleolit (neoantroplar vaqti), yuqori chegarasi – qoidaga ko’ra, neolit
deb hisoblanadi.
Agarda jamoa arafasi davri shakllanish vaqti bo’lsa, ibtidoiy jamoa davri –
yetuklik vaqti, sinflarning shakllanish davri – ibtidoiy jamoaning yemirilish vaqti.
Bu so’nggi davr hamma joyda xo’jalik faoliyatining barcha sohalarini rivojlanishi
va ortiqcha mahsulotning o’sishi bilan belgilanadi. Jamoaning umumiy mulki
alohida uy xo’jaliklarining xususiylashtirilgan mulki bilan siqib chiqarila
boshlandi.
Mahsulotning teng taqsimoti mehnat bilan siqib chiqarila boshlanib, urug’-
jamoa aloqalari uzilib, qo’shni jamoaning ibtidoiy ilk shakliga o’ta boshladi.
O’zgalar mehnatidan foydalanishning boshlang’ich shakllari paydo bo’lib, ortiqcha
mahsulot qo’shimcha qiymatga aylana bordi. Natijada yangi ijtimoiy-iqtisodiy
voqelik: xususiy mulk, ijtimoiy sinf va davlatchilikning paydo bo’lish jarayoni yuz
beradi. Davrning quyi chegarasi rivojlanayotgan jamiyatlarda so’nggi neolitda,
unchalik rivojlanmagan jamiyatlarda esa metall davriga to’g’ri keladi. Yuqori
chegara – sinfiy jamiyat va davlatlarning paydo bo’lishi, ilg’or jamiyatlarda esa
hozirgi vaqtgacha davom etmoqda. Ibtidoiy jamoa tarixini o’rganish xilma-xil
manbalar asosida amalga oshiriladi. Manbaning ilmiy-nazariy tavsifi qanday?
Manbalar ustida ishlash natijasida maxsus manbashunoslik fani shakllandi. Tarixiy
manba tushunchasini nazariy jihatdan tavsiflagan olim L.Danilevskiy hisoblanadi.
Nazariy bilishga ko`ra, “manba”ning empirik ma`lumot bilan bizni hissiy qabul
qilishimiz mumkin bo`lgan har qanday ma`lumot bo`lishi mumkin. Ilmiy-empirik
ma`noda u o`zi uchun emas, balki uning yaqin vositasi bilan boshqa ob`yekt
to`g`risida bilim olinadigan har qanday mavjud ob`yekt manba deb atalishi
mumkin. Tarix fani sohasida taklif etilayotgan bu tushuncha ob`yektning
mavjudligi va uning boshqa ob`yektni o`rganish uchun yaroqliligi tushunchasi
9

kiritiladi. Aslida, tarix fani bilan shug’ullanadigan har qanday tadqiqotchi uchun
bunday ob`yekt, uning ongidagi “ma`lumot” sifatida tasavvur qilinadi. Tadqiqotchi
nafaqat uni o`z tushunchasi deb tan olib qolmaydi, balki uning mazmuniga amalda
mavjudlikni ko`radi. Aks holda, manba tadqiqotchining hissiy qabul qiladigan
ob`yekti bo`lmay qolishi mumkin. Manbalar asosida bu ob`yekt voqelikni bilishi
imkoni mavjud bo`lmaydi. Chunki har qanday tarixiy tadqiqot ma`lum manba
bo`yicha voqelikning bilish maqsadini qo`yadi.
Shu bilan birga, bu ob`yekt boshqa ob`yektni bilish uchun qay darajada
yaroqli vosita bo`lish bilan manbaga aylanadi. Demak, har qanday mavjud ma`lum
ob`yekt boshqa ob`yektni bilish uchun tarixiy manba deb aytishga asos bo’ladi.
Tarixiy manba va tarixiy dalil o`rtasidagi farq shundaki, agar tarixiy dalil
tushunchasiga yakkalikning moddiy muhitga ta`siri tushunchasi kiritilsa, shunda
har qanday tarixiy manbani tarixiy dalil deyish mumkin. Lekin tarixchi bunday
dalillardan boshqa dalilni bilish uchun manba sifatida foydalanadi. Tarix fani
uchun manba deb har qanday mavjud ob`yekt uning o`zi uchun emas, boshqa
ob`yekt to`g`risida ma`lumot beradigan, dalil to`g`risida bilim olish uchun bu
ob`yektni tarixiy manba deb aytish mumkin. Tarixiy manba keng ma`noda inson
ijodiyoti natijasidir. Ko`p hollarda manba muallifi noma`lum bo`ladi. Agar manba
bir guruh odamlar tomonidan yaratilsa, bu ijod “ommaviy” nomini oladi (misol
uchun, til, xalq qo`shiqlari va dostonlar).
Tarixiy manbalarni tadqiqot maqsadlariga ko`ra, turlicha tizimlashtirish
mumkin. Ulardan eng umumiysi tarixiy manbalarning tarixiy bilim uchun
ahamiyatini belgilashdan iborat. Shunday ma`noda manbalarni ularning qimmati
darajasi bo`yicha yoki ma`lum bir xil tarixiy dalillar o`rganiladi. Shu asosda,
ularning qimmatli mazmunini tavsiflaydigan manbalarning darajasi bo`yicha
osongina farqlash mumkin.
Manbalarni ularning eng asosiy turlari bo`yicha guruhlashtirishda
manbashunoslik metodologiyasining asosiy vazifasidan kelib chiqiladi.
Manbashunoslik metodologiyasining asosiy vazifasi manbada ma`lum bo`lgan
o`shadalil haqiqatdan ham mavjud bo`lganini, uning tarixiy voqelikni bilish uchun
10

ahamiyatini manba sifatida bilish qimmatini aniqlashdir. Tarixchi manbalar
asosida o`tmish voqelik to`g`risida fikr yuritganda, manbaning ichki mazmuni
to`g`risida o`zining hissiyoti qabul qilgan moddiy obraz asosida xulosa qiladi. Bu
holatda tarixchi manbalarning barcha obrazlari ham o`rganilayotgan dalilning
borligi to`g`risida bir xil taassurot qoldirmasligini his qiladi. U manbalarning
moddiy obrazlarini qay miqdorda yaroqligiga qarab farqlashi mumkin. Shunday
manbalarni ko`rsatish mumkinki, tarixchi ularni hissiy qabul qilishda ularda aks
etadigan dalillarning bevosita borligini boshqalardan ko`ra yaxshi his qiladi. Misol
uchun, tarixchi biror-bir podshoning sog`onasida, uning o`ligini barcha detallarida
o`zi ko`rishi, boshqalarning bu sog`ona tasvirini o`qigandan ko`ra yaxshiroq
tasavvur qiladi. Manbaning moddiy shaklini uning qoldiqlarida, misol uchun,
ranglar yoki tovushlarda ifodalaydigan manbani qabul qilishda, tarixchi dalilning
o`zini qabul qilganidek, faqat manbaning o`zinigina emas, balki manba haqida
tasavvurni his qilishi mumkin edi.
U manbani o`rganishga kirishib, dalilga tegishli yaxlit hissiy obrazni u yoki
bu darajada boshdan kechiradi. Tarixchi qandaydir ramziy belgilar (ko`pincha
yozma) bilan ifodalangan manbani, borliq shaklidagi manbani qabul qilishda, bu
dalilning u yoki bu darajada saqlangan obrazini qabul qilmaydi. Mavjud dalilni
moddiy shaklda aks ettiradigan belgilar asosida tarixchi mavjud dalilni ilmiy
tadqiq qilish uchun o`zida obraz yaratilishi lozim.
Yuqoridagilarga asoslanib, manbalarni ikki guruhga: tasvirlovchi va
belgilovchi dalillarga bo`lish mumkin. Manbalarni shunday asosda, ya’ni ularni
empirik buyum yodgorliklari, so`z va yozma yodgorliklarga bo`lish mumkin. Ular
tashqi ko`rinishi bilan bir-biridan farq qiladi. Dalilni ifodalaydigan manbalar
buyum yodgorliklarining manbalari bilan, belgilaydigan dalil so`z va yozma
yodgorliklar bilan mos keladi. Shunday manbalar borki, unda har ikki holat
qo`shiladi (misol uchun, Qadimgi Misrdagi Karnak ibodatxonasi yozuvlari).
Mavjud adabiyotda manbalarning bo`linishi zaif asoslangan. Tarixchilar
manbalarni faqatgina ashyoviy va yozma yoki “yozma bo`lmagan va yozma”
manbalarga bo`lish bilan cheklanadilar. Tadqiqotchi Berngeym uni “sof tashqi”
11

deb ataydi. Metodologlar Langlua va Senobos: “Hujjatlar (manbalar)ning ikki xil
ko`rinishini farqlash mumkin. Ba`zida sobiq dalil moddiy iz (ulkan inshoot
yasalgan buyum) qoldiradi, ba`zida dalilning izi psixologik tartibda bo`ladi. U
yozuvda yoki yozma xabarda o`z ifodasini topadi.”. Ular birinchi ko`rinishdagi
“hujjatlarni” moddiy tasviriy hujjatlar deb, ikkinchi ko`rinishdagilarni esa
“ramziy” deb aniqroq fikrlaydilar.
Dalillarni tasvirlaydigan ba`zi manbalarni qabul qilishda tarixchi
boshqalardan ko`ra dalil to`g`risida bevosita bilim oladi. Dalilni tasvirlovchi
manba va uning qoldig`i (misol uchun, sog`ona va boshqalar) tarixchi uchun
dalilni tasvirlaydigan, lekin u to`g`risida afsona ko`rinishidagi (misol uchun, o`sha
sog`onani tasvirlaydigan rasm ko`rinishida) manbadan ko`ra qimmatliroq bo`ladi.
Dalilni bildiradigan boshqa manbalar to`g`risida ham shunday deyish mumkin.
Ularning orasida qoldiqlar deb aytish mumkin bo`lganlari bor. Misol uchun,
huquqiy akt, xalqaro traktat va dalil to`g`risida hikoya qiladigan hech bo`lmaganda
o`sha huquqiy bitim yoki xalqaro shartnoma to`g`risidagi hikoyani aytish mumkin.
Shu nuqtai-nazardan, manbalarni madaniyat qoldiqlari va tarixiy esdalikka bo`lish
mumkin. Madaniyat qoldiqlari - uning avvalgi hayotiyligini ba`zi qoldiqlari va
madaniyat taraqqiyotidagi o`sha davr saqlanishda davom etadi. Chunki ular asrlar
davomida to`la moslikda turmaydi. Madaniyatning bunday o`lik qoldiqlariga
tilning ba`zi unsurlari, turli o`yinlar, odatlar, axloq qoidalari, rasm-rusumlar,
muassasalar va shunga o`xshashlar kiradi.
Madaniyat asarlari- uning qoldiqlari tarixchilar tomonidan ularni o`rganish
vaqtigacha saqlanib qolib, ular qachonlardir sobiq madaniyatning natijasi bo`ladi
va aynan ular qayta tiklanmaydi. Ulardan nusxa yaratish mumkin. Ammo ular
shunday tarzda saqlanib qoladiki, endi o`zlaricha yashab, rivojlana olmaydi.
Madaniyat asarlariga qadimiyat buyumlari, adabiyot asarlari va hujjatlar kiradi.
Ularga ijodiyot tarixidagi dalillar qoldig`i, insoniyatning ideallari sifatida qaraladi.
Manbalarni mazmuni bo`yicha ham bo`lish mumkin:
1. Daliliy mazmundagi manbalar
2.Normativ mazmundagi manbalar.
12

Daliliy mazmundagi manbalarning o`zini g`oyaviy mazmunli manbalar va
maishiy mazmundagi manbalarga bo`lish mumkin. Ma`lum vaqtda, ma`lum joyda
yashagan odamlarning fikr va his-tuyg`ularini o`rganish uchun ashyo beradigan
manbalar g`oyaviy mazmunli manbalar hisoblanadi. Misol uchun, diniy e`tiqod
buyumlari, poetik va prozaik adabiyotlar asarlari. Bunday xildagi manbalarni
ularga xos bo`lgan g`oyalar, kechinmalar va ularni aks ettiradigan syujetlarning har
xilligiga qarab guruhlashtirish mumkin. Misol uchun, adabiyot asarlarini syujetlar
bo`yicha turkumlash va hokazo.
Maishiy mazmundagi manbalarga ma`lum vaqtda ma`lum bir hududda
yashagan odamlarning maishiy turmushi mazmuni aks etadi. Misol uchun, maishiy
turmush texnikasi, turli xil ish qog`ozlari. Normativ mazmundagi manbalar o`z
navbatida, yana bir necha guruhlarga, aynan sof normativ manbalar va utilitar
normativ mazmunli manbalarga bo`linadi. Sof normalar bizning ongimizdagi
mutlaq qadriyatlarni belgilash mumkin. Sof normativ xususiyatga ega bo`lgan
manbalar mantiqiy va ilmiy normalarning bayonini o`zida aks ettirishi mumkin
(mantiqqa yoki boshqa fanlarga oid traktatlar, axloqiy normalar bayoni, misol
uchun, qandaydir axloqiy ta`limot, qonunchilik tizimi). Utilitar-normativ tusdagi
manbalar tarkibiga texnika qoidalari kiradi. Misol uchun, she`rlarni yod qilish
qoidalari, industrial texnika qoidasi, qonunchilik – huquqiy hujjatlari qoidalari.
Tarixiy manbalar nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Nazariy jihatdan ular
tarixiy voqelikni bilish uchun, amalda esa unda harakat qilish, insoniyat madaniy
hayotida ishtirok etish muhim va zarurdir.
Tarixiy manbalar anchadan beri mavjud bo`lmagan dalillar to`g`risidagi
mulohazalarda muhim ahamiyat kasb etadi. Misol uchun, tarixiy manbalar asosida
buyuk Temur to`g`risida yoki yanada qadimgiroq xorazm, so`g`d va baqtriya
yozuvlari to`g`risida so`zlash mumkin.
Tarixiy manbalar bo`lmasa, insoniyat o`tmish tarixini qayta tiklab
bo`lmaydi. Chunki insoniyatning o`tmish taraqqiyoti o`zining yaxlitligida hozirgi
kunda mavjud insoniyat tarixini qayta tiklash mumkin emas. Dalil mavqeini olish
uchun u tasdiqlanishi lozim. Tarixiy manba shaklan barqaror bo`lishi natijasida, u
13

uzoq muddat o`rganilishi mumkin. Tadqiqotchi unga bir necha bor qaytishi
mumkin. Barcha manbalar ham tarixiy voqelikni qurish uchun bir xil qimmatga
ega bo`lmaydi. Shunga ko`ra, tadqiqotchilar manbalarning ma`lum bir turi o`zini
qiziqtirgan dalillarning qurilmasi uchun qanday ahamiyatga egaligi va
manbalarning qaysi turi ularga xos xususiyatlarni o`rganish uchun ko`proq yaroqli
ekanini aniqlashga urinadi.
Tadqiqotchi tasvirlovchi manbalarga asoslanib, o`z hissiy qabul qilishining
ma`lumotlarida dalilning qoldig`ini bevosita sezadi, belgilovchi manbalardan
foydalanishda dalil to`g`risidagi o`zining qarashlarini shartli belgilar asosidagina
quradi. Tasvirlovchi manbalar begona tafakkur to`g`risida ko`rgazmali tasavvur
berishi mumkin. Misol uchun, tarixiy mavzularda yaratilgan rasm-tasvirlar.
Mashhur Pompey mozaikasi, Issa yonidagi Doro va Iskandar qo`shinlari
o`rtasidagi Arrian tasvirlagan jang tasviri ko`rgazmali tasavvur beradi.
Tasvirlovchi manba ma`lum bir madaniyat yoki dalil to`g`risida uning lahza
kesimida tasavvur hosil qiladi. Ashyoviy yodgorlik bizda asosan rasm-kartina
tarzida ko`rinadi. Rasm-kartina so`z emas, u bir minutda ko`zdan kechiriladi. Bu
lahza ichida ma`lum voqelik vaqt chegarasida emas, bo`shliqda uning unsurlari
to`g`risida tarixchiga tushuncha beradi. Ashyoviy manba bu voqelikning
evolyutsiyasini, vaqt bo`yicha uning yurishini bera olmaydi. Demak, voqelikni
bilishga tortilgan har qanday tanlab olingan hujjat tarixiy manba deyiladi. O’tmish
to’g’risida ma’lumotni o’zida aks ettirgan, ammo tarixchi tomonidan
foydalanilmagan hujjat uning uchun manba bo’lib xizmat qilmaydi.
Odatda tarixiy manba tushunchasi ostida tarixiy voqelik va jarayonlar
to’g’risida ma’lumot beradigan turli xil guvohliklar tushuniladi. Hozirgi kunda
tarixchilar aniqrog`i manbalarni shartli ravishda ikki guruhga bo’ladilar: bevosita
yoki bilvosita ma’lumotga ega bo’lishi mumkin bo`lgan manbalar. Birinchi guruh
manbalariga tangalar, markalar va gerblar; ikkinchi guruhga yilnomalar,
xronikalar, kundaliklar va boshqalar kiradi.
14

1.2. Ibtidoiy jamoa tarixi fanining rivojlanish bosqichlari.
Tarixiy o`tmish qanday bo`lishi mumkin? U to`g`risidagi qandaydir
ma`lumotlarga ega turli xil axborot vositalari yordamida bilish mumkin. Bu
ma`lumotlarni emas. U hozirgi kungacha yetib kelgan ayrim izlar, qoldiqlar
bo`yicha ma`lum. O`tmish izlari, qoldiqlarini tarixiy manbalarda bevosita tarixiy
tadqiqot qilish mumkin. Tarixiy dalil tarixiy manbaning bag`rida yotadi.
Manbadagi dalilsiz ob`yektlar o`zlarida saqlaydilar. Qaysiki, keyin boshqa
ob`yektlar bilan o`zaro aloqa qilish yordamida, o`zaro ta`sir yoki o`zaro harakatni
o`zida olib boradi. Bunday ob`yektlarda saqlanadigan axborot xolisona mavjud
bo`ladi, lekin uni ulardan faqat sub`yekt tadqiqotchining tegishli qayta ishlovidan
keyin olish mumkin.
Bu qayta ishlash o`zida qator tadqiqot bosqichlarini kiritadi va bu bosqichlar
qanchalik to`la va puxta bo`lsa, ularning yordami bilan xolisiyroq va ko`p
tomonlama tarixiy bilim olish mumkin. Tarix fani tarixida hozirgacha o`tmish
haqida o`zida axborot ob`yektlari mavjud bo`lgan va tarixiy manba nomini olgan
ob`yektlar qanday bo`lishi lozim va ularni qayta ishlash bosqichi qanday lozim
bo`lishi to`g`risida uzoq bahslar davom etmoqdi. Bu bahs-munozaralar hozir ham
davom etmoqda. Bu munozaralarning asosida tarixiy manbalar sifatida faqat
yozma hujjatlar va tarixiy o`tmishning boshqa izlari bo`ladimi yoki ularning
tarkibiga insoniyat jamiyati tarixiga hamrohlik qilayotgan geografik va biologik
hodisalarning ma`lumotlarini keng doirasi ham kiradimi? degan savol yotadi.
Nazariy jihatdan mutloqa ravshanki, insoniyat tarixi ma`lum bir geografik
muhitning ma`lum bir shart-sharoitlarida o`z qismlarini o`ynadi va insoniyat
turining biologik dinamikasi insoniyat tarixining ko`pgina voqealarini
rekonstruksiya qilish uchun boshqa tarixiy manbalar kabi muhim manba bo`la
oladi.
Shu sababli, tabiiy tarixiy axborot tarixiy manbami yoki yo`qmi deb
munozara qilish foydasiz. Tarixiy manba sifatida tarixiy ma`lumot olish mumkin
bo`lgan har qanday ob`yektni tushunish kerak.
15

Manbalar o`z mazmuniga ko`ra turli xil ahamiyat kasb etadi. U yoki bu
darajada umumiy yaxlit guruhga mansub bo`lgan, turli xil tarkibi bilan til ham
qoldiq madaniyatlar tarkibiga kiradi. Tilni manba sifatida o`rganish yozma
manbada nutqning o`ziga xos yozish uslublari bilan bog`langan. Tarixiy xotiralar
tarkibiga kiritiladigan manbalar toifasiga turli mazmunga ega bo`lgan, misol
uchun, memuarlarni kiritish mumkin. Ular odamning ichki dunyosi, uning motiv
va intilishlari, simpatiya, antipatiyalari, harakat faoliyati, uning atrofidagi odamlar,
voqealar to`g`risida tushuncha berishi mumkin. Manba tarkibiga ko`ra, o`zining
torroq mazmuni bilan farq qilishi mumkin. Misol uchun, qator afsunlar,
qarg`ishlar, duolar, ularda jo bo`lgan diniy e`tiqodlar, urf-odat, rasm-rusumlarni
o`rganishda muhim o`rin tutadi; alohida dostonlar, ertaklar, qissalar, u yoki bu
darajada murakkab tarixiy voqealar to`g`risida ma`lumot beradi (misol uchun,
“Shohnoma” dostoni Turon va Eronning bir necha ming yillik tarixini, xilma-xil
voqealari to`g`risida ma`lumot beradi). Musiqa asarlari ko`p hollarda chuqur
hissiyot-kayfiyatlarni ifodalaydi, boshqa vositalarda bunday “ifodalash” mumkin
emas. Demak, yuqoridagilarga asosan tarixiy manba tarixiy voqelik, tarixiy
jarayonni bilish va qurishda muhim o`rin tutadi.
Albatta, uni hamma vaqt ham to`la talqin va tanqid qilishga erisha
olmaymiz. Manba inson tafakkurining boy xilma-xil xazinasini o`zida saqlaydi. Bu
xazinaning tadqiqi bizning tariximiz, madaniyatimizning eng asosiy belgilari
(qadriyatlari)ni qayta tiklashga va madaniyatimizning kelajak rivoji uchun
vorisiylikni ta`minlashga imkon yaratadi. Shunday asosda, tarixiy manbalar amaliy
jihatdan muhim o`rin tutadi. Uning yordamisiz odam voqelikni boshdan
kechirmaydi, o`zligini anglash omilidan mahrum bo`ladi. O`tmish, kecha, bugun
va ertani bog`laydigan eng muhim unsurdan mahrum bo`ladi.
Qadimgi, o`rta asrlar va yangi davr. Qadimgi davrdan boshlab qabilalar,
elatlar va xalqlar o`z qo`shnilari va yaqin-uzoqdagi xalqlar, ularning urf-odat,
an`analari va turmush tarzi to`g`risida bilishga harakat qilganlar. Keyinchalik bu
qiziqishlar asosida antropologiya, etnologiya, ularning ortidan ibtidoiy jamoa tarixi
vujudga keldi. Boshqa xalqlarni etnologik kuzatishning ilk yozma an`anasi
16

Qadimgi Misrdan boshlanadi. Misrliklar o`zlarining g`arbiy, sharqiy va janubiy
qo`shnilari giksoslar to`g`risida yozma mantlarda ko`p ma`lumot beradilar.
Antik dunyo xalqlari yunonlar va rimliklar o`zlaridan boshqa hududlarda
yashaydigan xalqlarni qandaydir tushunarsiz qonunlar asosida yashaydigan varvar
degan umumiy nom bilan atadilar. Antik yozuvchilar boshqa xalqlarning turmush
tarzi, urf-odatlari va an`analarini kuzatib, yozib qoldirdilar. Gerodot (er.avv. V asr)
skiflar, sarmatlar, massagetlar to`g`risida; Ksenofont (er.avv. V asr oxiri IV
asrning birinchi yarmi) Kichik Osiyo xalqlari; Strabon (er. I asri) Kavkaz va
Janubiy Yevropa xalqlari; Yu. Sezar (er. I asr) va Tatsit (er. I asri) germanlar
to`g`risida batafsil ma`lumotlar qoldirdi.
Demokrit (er.avv. V asr) insoniyatning o`tmishini hayvonsifat odamlar
vahshiylarcha yashab, tirikchilik uchun hayvonlar kabi bir-birlari bilan
kurashganlar va yashash uchun kurash ularni yovvoyilikdan olib chiqdi deb
tushuntiradi. Qadimgi Xitoy manbalari (er. I-II asrlari) O`rta Osiyo xalqlari
to`g`risida batafsil yozuvlar qoldirdi.
Rimlik faylasuf Tit Lukretsiy Kar (er.avv. I asr) “Narsalarning tabiati
to`g`risida” poemasida insoniyat jamiyati, tabiat dunyosining shakllanishini
falsafiy tasvirladi. Ibtidoiy jamoa tarixini ijodiy tushuntirish, qayta tiklashga
harakat qildi. Poemada qadimgi odamlarning g`orda yashagani, olovni
o`zlashtirishlari, poda bo`lib yashab, so`yil va daraxt shoxlaridan birinchi qurol
sifatida foydalanganlari bayon qilinadi.
O`rta asrlarda sharq dunyosi olimlari, jumladan, O`rta Osiyo olimlari
etnografik kuzatishlar olib bordilar. Buyuk ensiklopedist olim Al-Beruniy o`zining
“O`tmish avlodlardan qolgan yodgorliklar”, “Hindiston” asarlarida bir necha
xalqlarning islomgacha bo`lgan hayotini tasvirlaydi. “Hindiston” asarida
hindlarning urf- odatlari, naql-rivoyatlari haqida boy ma`lumot beradi. Mahmud
Qoshg`ariy (XI asr) turkiy qabilalar to`g`risida ma`lumot beradi. Arab va fors tilida
ijod qilgan Tabariy, Al-Masudiy, Ibn Xavkal, F.Marvarudiy, Rashiddidinva
boshqalarning asarlarida etnografik ma`lumotlar mavjud. Sharq olimlari
etnologiya, geografiya, xalqlar tarixi bo`yicha yuzlab asarlar yozdilar. Yevropalik
17

sayyohlar Plano Karpini, Billem Rubruk va Marko Polo O`rta va Markaziy Osiyo
to`g`risidagi geografik ma`lumotlarni Yevropaga berdilar. Buyuk geografik
kashfiyotlar davridan boshlab etnologik, etnografik ma`lumotlar to`planib bordi.
XVI-XVIII asrlarda Yevropa o`ziga ma`lum bo`lmagan yuzlab xalqlar, hududlar
va geografik kengliklar to`g`risida ma`lumotlarga ega bo`ldi. Yevropaning XV
asrdan Amerika, Afrika va Osiyoga kirib borishi, bu hududlarning an`anaviy
turmush tarziga yashaydigan xalqlari uchun son –sanoqsiz ofat olib keldi.
Yevropalik mustamlakachilar tomonidan o`nlab xalqlar, noyob madaniyatlar yo`q
qilib yuborildi.
Amerika kashf etilgandan so`ng, Shimoliy va Janubiy Amerikaning ichki
hududlari ma`lum darajada o`zlashtirildi. Afrikaning ichki hududlari noma`lum
bo`lib qolaverdi. Osiyoda ham shunday bo`ldi. Yevropaliklar ko`z oldida mutlaqo
boshqa madaniyat, urf-odatlar, marosimlar, diniy rasm-rusumlar, magiya, jamoa
boshqaruvi, mehnat qurollari, uy-joy, ro`zg`or ashyolari va til gavdalandi.
Aborigenlar hayoti to`g`risida ko`plab etnografik asarlar yaratildi.
XVI asrda yangi dunyo madaniyati to`g`risida fransuz M. Montenning
“Tajriba” asari, XVIII asrda fransuz monaxi J. Lafitoning Amerika hindilari
haqidagi asari muhim ahamiyatga ega bo`ldi. Ingliz olimi J. Toland (1724-yil)
o`zining etnologik asarini chop etdi. Fransuzlar R. Sharlerua, Sharl de Bross,
nemis G. Forster Amerika va Hind okeani havzasi orollari xalqlarining urf-odatlari,
diniy e`tiqodlari to`g`risida ma`lumot berdilar.
Fergyusson, Kondorse va Tyurgo ibtidoiy jamoa tuzumi hayotini tasvirlab,
ovchi- baliqchi, chorvador va dehqonlar to`g`risida yozdilar va uch bosqichli
sivilizatsiya g`oyasiga keldilar. Fergyussonning yovvoyilik (ovchi va baliqchilar),
varvarlar (chorvadorlar) va sivilizatsiya (dehqonlar) atamalari L.Morgan orqali
o`tib, bizgacha yetib keldi.
XIX asrda ibtidoiy jamoa tarixi fan sifatida shakllanmadi, lekin etnologiya
oraliqda shakllana boshladi. Etnologik dalillar XIX asr boshlarida haddan ziyod
to`planib, ularni qayta ishlash va tegishli konsepsiyalar yaratilishi lozim edi.
Birinchi turkumlash va umumlashtirishlar boshlandi.
18

II BOB. IBTIDOIY JAMOA TARIXI TARIXSHUNOSLIGI.
2.1. Qadimgi davr, o’rta asrlar va yangi davrlarda ibtidoiy
jamoa tarixiga oid qarashlar.
Charlz Darvin tomonidan 1839-yilda evolyutsiya nazariyasi asoslarining
shakllantirishi bilan biologiya ibtidoiy jamoa tarixi ustida ishlayotgan
tadqiqotchilarning fikrlashiga ta`sir qildi. U tarixiylik tamoyilini nazariy va amalda
izchil o`tkazishda ifodalandi. Etnologiyada tarixiylik tamoyili XVIII asrda
shakllangan tarixiy jarayonning dinamikasi va jamiyatning ijtimoiy muassasalarini
qadimdan hozirgacha progressiv taraqqiyoti konsepsiyasiga asoslangan edi. XVIII
asrdan boshlab ilk arxeologik qazishmalar tarqoq o`tkazila boshlanib, ulardan
ko`plab mehnat qurollari topildi. Topilgan mehnat qurollarini turkumlashda
birinchi urinish daniyalik arxeologik Kaunsildora Tomsen tomonidan amalga
oshirildi. Olim Kopengagen qadimiyatlar Milliy muzeyida ekspozitsiya tashkil
qilib, uni 1836-yilda tasvirladi. Mehnat qurollari tosh, mis, jez va temir buyumlari
asosida ketma-ketlikda, mehnat qurollarini ibtidoiy texnologiyasidan mukammallik
tomon xronologiyada qo`yildi.
Uning izdoshi shved Sven Nilson tarixiy taraqqiyotning turli bosqichlarida
turgan turli xalqlarning madaniyatini arxeologik ashyolar bilan birga qiyosiy
taqqoslab, o`zining ibtidoiy jamoa tarixini davrlashtirdi. To`plangan etnologik
kuzatuvlarning juda katta zahirasini umumlashtirish boshlandi. Nemis kulturologi
Gustov Klemm insoniyat madaniyatining umumiy tarixiga bag`ishlangan 10 jildli
(1843-1852 yillarda Leypsigda chop etilgan), umumiy kulturologiyaga oid 2 jildli
(1854-yil) asarlarini yozdi. U Fergyussonning turkumlashini takrorladi. Yevropa
sayyohlari Osiyo, Afrika, Amerika qit`alarining ichki hududlariga sayohat qilib,
juda katta etnologik material to`pladilar. Ularning kuzatishlari ibtidoiy jamoa
davrining tadqiqiga tez qabul qilindi. Nemis Aleksandr Gumbolt va fransuz Alsid
Orbinining Janubiy Amerikaga, Genri Skularaft va Luis Genri Morganning
Shimoliy Amerikaga, ingliz David Livingstonning Afrikaga, Uilyam Bakslinin
Avstraliyaga, N. Prjevalskiy va qator rus olimlarining O`rta Osiyoga sayohati
shular jumlasidan.
19

XIX asr etnologiyasi ibtidoiy jamoa muassasalarining rekonstruksiyasida
fundamental natijalarga erishdi. Nemis olimlari Adolf Bastian va Geodor Vayts
etnologik materiallarning ilmiy tadqiqi asosida insoniyatning psixologik yaxlitligi
birligi g`oyasini ilgari surdilar. Ingliz Genri Meyn, Shveysar Ioxann va Yakib
Baxofen qadimgi oila va ijtimoiy munosabatlarni rekonstruksiya qilishga harakat
qildilar. G.L.Morgan o`zining “Qadimgi jamiyat” va boshqa asarlarida Shimoliy
Amerika hindularining boy madaniyati, urf-odati va an`analarini batafsil tasvirladi.
Uch tadqiqotchi Jorj Mak-Ineri Angliya janubidan, fransuzlar P.Shmerling, Jan
BushePertu Belgiya va Fransiyadan tosh qurollar va ular bilan birga qolgan
hayvonlarni topdilar. Bushe de Pert ibtidoiy jamoa tarixi predmetining yaxlit
tushunchasini shakllantirdi.
XIX asrning 60-yillarida ingliz arxeologi Jon Lebbok tosh davrini toshga
berish asosida paleolit va neolit bosqichlariga ajratishni taklif qildi. Tosh asrining
texnologik dinamikasini XIX asr so`nggi choragida fransuz Gabriel de Mortilye
ishlab chiqib, tosh asrini shell, ashell, mustye, solyutre va madlen bosqichlariga
bo`lishni, mezolit uchun paleolit va neolit oralig`ini azil va gardenauzga bo`lishni
taklif qildi. XX asr arafasida fransuz arxeologi Anri Breyl yuqori paleolitning
boshlarini orinyak bosqichi deb belgiladi Tosh davrini o`rganishda to`rtlamchi-
geologiya, paleontologiya, paleobotanika va paleoklimatologiya fanlari erishgan
yutuqlar muhim o`rin tutadi. Ibtidoiy odamlar g`orlardan manzilgoh sifatida keng
foydalanganlari ma`lum bo`lgach, Yevropa, Osiyo va Afrikada ko`plab g`orlar
ochildi. Yevropada, ayniqsa, ko`p g`orlarda dafn etilgan mayitlar, tosh qurollari va
suyak buyumlari g`orlardan topilib, tadqiq qilindi ( Lasko g`ori, Sen Shapel
(Fransiya), Altamir (Ispaniya), Kapova (Boshqirdiston), Teshiktosh
(O`zbekiston)). 1907-yilda ispan arxeologi Gugo Obermayerning “Tarixgacha
bo`lgan odam” nomli asari nashr etilib, arxeologiya va paleoantropologiya
to`plagan yutuqlar, paleolit va mezolit davrida madaniyatning turli shakllari,
yuqori texnologiyalar, insoniyatning bu davrlardagi erishgan yutuqlari ko`rsatib
berildi.
20

Neolit davri bo`yicha arxeologiya, antropologiya ulkan materiallarni
to`pladi. Neolit odami kulolchilik, mayda shoxli hayvonlarni qo`lga o`rgatgani,
dehqonchilikni kashf qilgani ma`lum bo`ldi. Ingliz arxeologi Gordon Chayld 1930-
yillar oxirida neolit inqilobi konsepsiyasini shakllantirdi. Janubiy Afrikadan
avstralopiteklarning qoldiqlari 1924-yilda topilishi (ingliz arxeologi Raymon Dart
bola bosh suyak qoldig`ini tadqiq qildi), Xitoydan 1927-yilda sinantrop
qoldiqlarining topilishi (sinantrop qoldiqlarini dastlab ingliz paleontologi Davidson
Bleyk, to`la nemis Frans Vaydenrayx tadqiq qildilar).
Ibtidoiy jamoa tarixidagi evolyutsionizm yo`nalishi va uning taniqli vakili
K.Marksning qarashlari L.G.Morgan va F.Engelsning dunyoqarashiga kuchli ta`sir
ko`rsatdi. K.Marks Morganning “Qadimgi jamiyat” asariga izohlar bilan
konspektini tuzdi. F.Engels K.Marksning vasiyatiga ko`ra, qisqa vaqt ichida “Oila
xususiy mulk va davlatning kelib chiqishi”kitobini (1884-yil) yozdi. Engels
antropogenez jarayonida insonlashtirish omili va ibtidoiy jamoa tarixini
davrlashtirish muammosini hal qilishda o`z hissasini qo`shdi.
XX asrning birinchi 30 yilligida yuqori paleolit odami suyagi qoldiqlari
(Janubiy Afrikadan 1924-yil avstrapoliteklarning ilk qoldiqlari, Xitoydan 1927-yil
sinantroplarning suyak qoldiqlari topilishi), neandertal odamning qoldiqlarini
ochilishi hamda qator qiyosiy-morfologik tadqiqotlarning o`tkazilishi
paleoantropologiyaning bir necha muammolarini hal qildi. Nemis anatomi va
morfologi Gustov Shvalbe Dyusseldorf yaqinidan 1856-yilda topilgan neandertal
odamning bosh chanog`ini zamonaviy odamning bosh chanog`i bilan taqqoslab,
ular o`rtasidagi morfologik aniq farqlarni ko`rsatib, 1907-yil neandertal odamni
ibtidoiy odam deb tan olishni taklif qildi.
Bu XX asrning 30-70-yillari oralig`ida fanda erishilgan yutuqlar odamning
paydo bo`lishi va ibtidoiy jamiyatning shakllanishining boshlanishi to`g`risidagi
tushunchalarni o`zgarishiga olib keldi. Insoniyatning eng qadimgi izlarini ingliz
ota-o`g`illar Luis Liki va Richard Likilar tomonidan Afrikadan (Sharqiy Afrika,
Efiyopiya, Tanzaniya) topilishi Olduvay davri bilan belgilanib, antropogenezning
yanada qadimiyligining yangi ufqlarini ochdi. Insoniyatning kelib chiqishi va
21

rivojlanishi bir necha asrlar davomida tadqiqotchilar tomonidan o’rganilib turli
nazariyalar yuzaga kelgan. Chunki “antropogenez” eng qadimgi davr tarixini
o’rganishdagi muhim va dolzarb muammolardan hisoblanadi. Turli mamlakatlarda
turli davrlarda yashagan mutafakkirlar insoniyatning paydo bo’lishi haqida ilmiy
ta’rifga yaqin fikrlarni bayon etganlar. Xitoy, yunon faylasuflari mil. avv. VI-V
asrlardayoq odamning kelib chiqishi tamomila tabiiy hodisa deb ta’riflashga
uringanlar. Ko’pchilik tadqiqotchilar insonni mehnat va aqliy jihatdan kamol
topishi natijasida hozirgi darajasiga yetib kelgan, degan fikrni ilgari surishlariga
qaramay, odamni xudo yaratganligi, yoki boshqa koinotdan kelib yerga
tarqalganligi haqidagi nazariyalar ham bor.
Rеl`еfning qadimgi shakllari, qazilma o’simlik va hayvonlarga qarab iqlim
sharoiti, qadimgi odamlar yashagan joy to’g’risida mulohaza yuritish mumkin.
Qatlamli qoldiqlarni chuqur tadqiq qilish qadimgi ko’l, daryo va qoyalarni topish
imkoniyatini bеradi. Ko’l tubida kichik zarralarning buzilmagan qoldiqlari
to’planib qoladi. Yirik donli qoldiqlar boshqa sеmеntlaydigan qatlamlar bilan
bog’liq holda, qadimgi daryolar tubini tashkil qilishi mumkin. Qadimgi
daryolarning qoldiqlarining yuqorisidagi qum to’lqinlari bo’yicha, ularning oqimi
tеzligi va yo’nalishi to’g’risida xulosa chiqarish mumkin. O’t ildizlari oralig’idagi
qotib qolgan tuproq qatlami yomg’irlar vaqtida ko’llar va daryolar qirg’oqlaridan
toshganda, qoldiqlarning o’tirib qolganini bildiradi.
Hozirgi dеngiz sathidan yuqori joylashgan dеngiz qirg’oqlari bo’yidagi
qoyalardagi g’orlarga qarab o’sha davrlarda dеngiz sathi hozirga qaraganda, yuqori
bo’lgan vaqtlarda qadimgi qirg’oqlarning holati to’g’risida mulohaza qilish
mumkin. Barglar, novdalar, ildizlar va qazilma o’simliklarning changi ko’p
narsalar to’g’risida hikoya qilishi mumkin. Bir joyda bir-birini qoplagan
qatlamlardan topilgan palma, dub bargli o’simliklarning izchil qatlamlari iqlimni
sovushidan guvohlik darak bеradi. Qayin, dub va lipa daraxtlari tarkibida bo’lgan
izchil qatlamlari bilan qoplangan muz ko’lining botqog’i so’nggi muzlik davridan
kеyin iqlimning iliqlashganidan darak bеradi. Daraxtlarning changlari donli va
yovvoyi o’tlar changlari bilan almashuvi o’rmonni tozalashdan kеyin o’simliklarni
22

madaniy ekish boshlanganining jiddiy bеlgisini bildiradi. Hayvonlarning qoldiqlari
ham yo’qolib kеtgan landshaftlar to’g’risida qimmatli ma'lumot bеradi. Loyqa
cho’kindilarda chig’anoqlar qatlamining mavjudligi qadimgi daryolarning
joylashgan o’rnini ko’rsatadi. Chig`anoqlarning yaxshi saqlanganini siyrak
uchraydigan ohakli tuproqlarda shilliqqurt chig’anoqlariga qarab xulosa chiqarish
mumkin. Tarixgacha bo’lgan o’rmonlar, tundralar va o’tloqlarda shilliqqurtlarning
turli xillari kеng tarqalgan edi va ularning chig’anoqlari turli balandlikdagi
tuproqlarda saqlanib qolgan.
Ba'zi manzilgohlarning turli qatlamlarida bo’lgan umurtqalilarning
qoldiqlariga qarab ularning yashash sharoitlarining o’zgarganini ko’zdan kеchirish
mumkin. Misol uchun, Olduvayda ma'lum bir vaqtda namlikni sеvadigan
kеmiruvchilar ko’rsichqonlar bilan almashdi. Ko’rsichqonlar yo’lni quruq tuproqda
qazadilar. Bu qurg’oqchilik mavsumi kirganidan darak bеradi. Yevropada muzlik
davrida iqlim o’zgarishlari natijasida issiq o’rmon joylarida to’g’ri qoziq tishli
fillarga o’xshash fauna turlari: qo’y, ho’kiz, jundor mamont va boshqa sovuq cho’l,
tundrada yashashga moslashgan hayvonlarga almashdi.
Shu bilan birga, yoshni aniqlashning bir nеcha usullari qo’llanilishi
mumkin. Biostratigrafik usul jismlarning turli qatlamlarda saqlanib qolgan qazilma
hayvon yoki o’simliklarning turli tiplarini qiyoslashga asoslangan. Odatda qadimgi
shakllar keyingi shakllarga qaraganda chuqurroq yotadi. Tarixgacha bo’lgan
yovvoyi cho’chqa va fillarning avlodlarini evolyutsion izchillikda o’rganish,
olimlarga, Sharqiy Afrikaning bir vaqtning o’zida bir-biridan uzoq bo’lgan
qismlarida paydo bo’lgan qatlamlarini tadqiq qilishga yordam bеradi. Bu o’z
navbatida, olimlarga, qazilma odamning ancha qadimgi topilmalarini qiyoslashga
yordam bеradi. Palеomagnit usuli o’tmishda yеrning magnit maydoni
yo’nalishining davriy o’zgarishlari bilan bog’liq. Magnitlangan zarralar o`zining
paydo bo’lish davrida mavjud bo’lgan minеral qoldiqlarga muvofiq ravishda
joylashgan. Bu qoldiqlar bo’yicha ularning shakllanishi davrida dafn qilingan
suyak qoldiqlari va moddiy madaniyat buyumlarining nisbiy yoshi to’g’risida
fikrlash mumkin. Olimlar, topilmalar yoshini ularning tashqi ko’rinishi bo’yicha
23

taxminan aniqlashlari mumkin. Suyak morfologiyasi (uning shakli va tuzilishi)ni
puxta o’rganish bu qoldiqlarning yoshi stratigrafik o`rnatilgan o`sha evolyutsion
izchillikda taqash mumkin. Suyak qoldiqlarining nisbatan yoshini aniqlash ma'lum
qazilma suyaklarda mavjud bo’lgan ximik unsurning yoshi ko’rsatilgan boshqa
suyaklarda bo’lgan ximik unsurlar bilan qiyoslashga asoslangan. Suyaklar zax
yerosti suvlaridagi ftor va uranni yutadi. Uzoq vaqt ko’milgan suyak tarkibida ftor
va uran ko’p to’planadi. Shu sababli, suyakdagi ftor yoki uranning miqdorini
o’lchash suyakning nisbiy yoshini aniqlashga yordam bеradi. Lеkin bu bir joyda va
bir xil sharoitdagi suyaklarga tеgishli xolos.
Ibtidoiy jamoa tarixini o`rganish fan tarixida tizimli ravishda olib borildi.
XIX asrgacha etnologik kuzatishlar, ibtidoiy jamoa tarixini davrlashtirish bo`yicha
jiddiy ishlar amalga oshirildi. XIX asrda arxeologiya fanida insoniyat evolyutsiyasi
va ibtidoiy jamoani o`rganish bo`yicha qazilma ishlarining boshlanishi natijasida
shu davrdan boshlab antroposotsiogenezni o`rganishning amaliy yutuqlari bilan
boyidi. Natijada olib borilgan arxeologik izlanishlar yutuqlari ibtidoiy jamoa
tarixining mukammal yoritilishiga sabab bo`ldi. Turli mamlakat olimlari, bu
sohada ulkan yutuqlarga erishdilar.
Quyida bizning turimizning kеlib chiqishi, uning ilk taraqqiyot davri
madaniyati tadqiqotlari bilan shug’ullangan arxеologlar va boshqa olimlar
to’g’risida ma`lumot beriladi: Bass Jorj Flеtchеr amеrikalik arxеolog. U boshliq
ekspеditsiyasi Turkiya qirg’oqlarida halokatga uchragan jеz asri kеmasini
o’rganishi bilan fanda suv osti arxеologiyasining birinchi qadami tashlandi.
Binford Luis R. amеrikalik arxеolog. XX asrning 60-yillarida jahon
miqyosida qiyosiy arxеologik va etnografik tadqiqotlar asosida, eski konsеpsiyalar
qayta qurib chiqilgandan so`ng, “yangi arxеologiya” ning asoschisi bo’ldi. Bingam
Xayram (1875-1956) amеrikalik arxеolog. 1911-yil Kolumbgacha bo’lgan
Amеrika sivilizatsiyasining mo’jizalaridan biri bo’lgan Pеrudagi And tog’ida
inklar shahri Vilkabambani (Machu–Pikchu) qayta kashf qildi. Blek Dеvidson
(1884-1934 yillar) kanadalik anatom. 1929-yil Xitoydan topilgan sinanthropus
24

pekinensis (Homo erectus) tishini tasvirladi. Kеyinchalik Pеkin yaqinidagi
Chjoukoudyan hududidagi g’or manzilgohlarning qazishmalariga rahbarlik qildi.
Bolk Luis golland anatomi. 1926-yil inson odamsimon maymunning
nеotenik tipi degan farazni ilgari surdi. Bushе dе Pеrt Jak (1788-1868) fransuz
arxеologi. Somma daryosi graviylaridan qo’l boltalari va hayvonlarning qazilma
qoldiqlarini topdi. Odamning tarix oldi hayoti uzoq biologik o’tmishga taqaladi
degan farazni ilgari surdi.
Bul Marsеllin (1861-1942) amеrikalik arxеolog. XX asrning 50-yillarida
Iroqdagi Jarmo shahri qazilmalari, Yaqin Sharqda qishloq xo’jaligi janubroqda
joylashgan boy vodiy “Hosildor yarim oyda” emas, balki Taurus – Zagros tog’
bеlbog’ida boshlanganini ko’rsatdi.
Brеstеd Jеyms Gеnri (1865-1935) amеrikalik arxеolog va misrshunos.
Misrdan Iroqqacha cho’zilgan hosildor yеrlar bеlbog’ini bеlgilash uchun “Hosildor
yarim oy” atamasini kiritdi. Qaysiki, bu havzada dunyo sivilizatsiyasiga asos
solindi. Brеyl Anri (1877-1961) fransuz ruhoniysi va arxеologi. Palеolit davri g’or
san'ati bo’yicha yirik olim. Brum Robеrt (1866-1951) shotland palеontologi.
Janubiy Afrikada avstralopitеklarning qoldiqlarini ochdi va 1938-yil
austrolopitecus robustus turini tasvirlab, uni parantropus robustus dеb atadi. Dart
Raymond Artur Avstraliyada tug’ilgan. Janubiy afrikalik antropolog. 1925-yil ilk
topilgan avstralopitеk australopitecus africanusni tasvirladi.
Darvin Charlz Robеrt (1809-1882) angliyalik tabiatshunos. O’zining (1859-
yil ilgari surilgan) tabiiy tanlanish yo’li bilan evolyutsiya nazariyasi asosida,
birinchi bor Afrikada paydo bo’lgan odamning kеlib chiqishining ilmiy asosiga
poydеvor qo’ydi.
Duglas Endryu Ellikot (1867-1962) amеrikalik astronom va arxеolog.
Dеndroxronologiya (daraxt halqalari bo’yicha uning yoshini aniqlash) usulini
ishlab chiqdi. Dyubua (Mari) Ejеn (Fransua Toma 1858-1940) golland anatomi.
1891-yil Yava orolidan Homo erectusning qoldiqlarining birinchi bo’lib topdi va
uni pitecantropus erectus dеb atadi.
25

2.2. XIX asrda ibtidoiy jamoa tarixiga oid bilimlarning
to’planishi va umumlashtirilishi.
Figgins Djеssi amеrikalik palеontolog. Folsoma (Nyu Mеksika shtati)
yonidagi qazilmalar vaqtida tarixgacha bo’lgan mamontning qovurg’alari orasida
qolgan tosh o’q uchini topdi. Bu qadimgi odamning Amеrika qit'asida bo’lganidan
guvohlik bеradi.
Fryer Jon (1740-1807) angliyalik antikvar. Tarixgacha bo’lgan
arxеologiyaning asoschisi. 1790-yil Sharqiy Angliyadan (Suffolk va Norfolk
grafligi) bir qatlamda yotgan krеmniy quroli va o’lib kеtgan hayvonlarning
qoldiqlarini topdi. Baron dе Gеyer Gеrard Yakob (1858-1943) shvеd gеologi.
Yillik halqa varv (bir mavsumda ko’lda hosil bo’ladigan yillik cho’kindi qatlami)ni
hisoblashga asoslangan xronomеtrik yoshni aniqlash usulini ishlab chiqdi.
Gudoll Jеyn van Loik Angliyada tug’ilgan, etnolog. Uning XX asrning 60-
70- yillarida Tanzaniyadagi Gombе Strim qo’riqxonasida shimpanzеning xatti-
harakatini chuqur tеkshirishlari bilan inson xatti-harakatining shakllanishini ochib
bеrdi. Gеkkеl Ernest Gеnrix (1834-1919) nеmis biolog evolyutsionisti.
Odamsimon maymun va odam oralig’idagi taxmin qilinayotgan yеtishmaydigan
oraliq bo’g’in pitekantropus atamasini kiritdi.
Jеffеrson Tomas (1743-1826) AQShning uchinchi prеzidеnti. Shimoliy
Amеrika arxеologiyasi tadqiqotlarini o’zining Virginiya shtatida qadimgi qabr
tеpaliklarini qazish va stratigrafik kuzatishlari bilan hayratda qoldirdi.
Yoxanson Donald amеrikalik antropolog. 1974-yil Efiopiyada bizga ma'lum
bo’lgan eng qadimgi avstralopitеk (“Losi”) ning skeletini topdi. 1978-yilda bu
turni australopitecus abarensis dеb atadi. King Uilyam irland anatomi. 1864-yil
fanga Homo neandertalensis ilmiy atamasini kiritdi.
Fon Kyonigsvald Gustav Gеnrix Ralf nеmis antropologi. 1935-yil fanga
Gigantropitecus atamasini kiritdi hamda Yava orolidan Homo erectusning
qoldiqlari megantropus paleoavanicusning salmoqli quyi jag’ini topdi. Lartе
Eduarrd Arman Izidor Ippolit (1801-1871) fransuz gеologi, arxеolog va
palеontolog. Fanga druopitecus va ptiopitecus atamalarini kiritdi. Dordonida
26

palеolit davri g’or manzilgohlarida qazishlar olib bordi. Lartе Lui fransuz
arxеologi va gеologi. 1868-yil Dordoni dеpartamеntidagi Kromanon qoyasidan
kromanon dеb ataladigan odamning qoldiqlarini topdi.
Liki Jonatan Luis Likining to’ng’ich o’g’li. 1960-yil Tanzaniyadagi Olduvay
g’oridan Homo habilis turiga mansub birinchi qazilma qoldiqlarini topdi.
Liki Luis Sеymur Bezеtt (1903-1972) angliyalik antropolog. Sharqiy Afrikadagi
o’z ekspеditsiyalarida odam evolyutsiyasi Afrikadan boshlanganini isbotladi. Liki
Meri antropolog. 1913-yilda Angliyada tug’ilgan, Luis Likining xotini.
Australopitekus boysus (1959-yil) qoldiqlarini topdi. Kеyinchalik Tanzaniyadagi
Olduvay g’oridagi qazilmalarga rahbarlik qildi. Shuningdеk, Laetoli
(Tanzaniya)dan odamning bizga ma'lum bo’lgan eng qadimgi izlarini topdi.
Liki Richard Е. Kеniya milliy muzеyi direktori, Luis Likining o’g’li. 1967-
yil u rahbarlik qilgan ekspеditsiya Omo (Efiopiya) hududida bizga ma'lum bo’lgan
eng qadimgi zamonaviy odamning bosh chanoqlaridan birini topdi. 1968-yilda u
Turkana ko’li (Rudolf) atrofidan ilk gominidlarning ko’pgina yangi qoldiqlarini
topdi.
Luis J.Edvard olim. 1932-yil birinchi bo’lib Ramapitecus (Rama maymun)
urug’ini topdi. Fanga bu atamani olib kirdi. Ramapitecus odamning hozir
munozara qilinadigan ajdodi degan farazni ilgari surdi.
Libbi Uillard Frank (1908-1980) amerikalik ximik. 1947-yil yoshni
aniqlashning radiouglеrod usulini kashf qildi. Linnеy Karl (1707-1778) shvеd
botanigi. Tirik organizmlar turkumlarining zamonaviy tizimini ishlab chiqdi va
1758-yil bizning turimizga Homo sapiens nomini bеrdi.
Lеbbok Ser Jon (1834-1913) ingliz ishqiboz arxеologi. Fanga “palеolit”
(qadimgi tosh asri), “nеolit” (yangi tosh asri) atamalarini kiritdi. Layеll Ser Charlz
(1797-1875) ingliz gеologi. Hozirgi gеologiya fanining asoslarini yaratishga
yordam bеrdi.
Marshall Ser Jon Xyubеrd (1876-1958) ingliz arxеologi. Uning hozirgi
Pokiston hududidagi Xarappa (1921-yil) va Moxеnjodarodagi (1922-yil)
qazishmalari er. avv. 2500-1750-yillarda gullab-yashnagan Hind daryosi
27

havzasidagi tarixgacha bo’lgan sivilizatsiyani ochishga olib kеldi. Mеllart Jеyms
ingliz arxеologi. Uning 1961-1965-yillarda Chatal-Guyukdagi (Turkiya)
qazishmalari Yaqin Sharqdagi bizga ma'lum bo’lgan nеolit shaharlarini kashf
qilishga olib kеldi.
Morgan Luis Gеnri (1818-1881) amеrikalik olim. Ilmiy antropologiyaning
asoschisi. Uning “Qadimgi jamiyat” (1877-yil) asarida madaniyatning
yovvoyilikdan varvarlik orqali sivilizatsiyaga tomon taraqqiyoti ko’rsatilgan. Pitri
Ser Uilyam Mеtyu Flindrеs (1853-1942) ingliz arxеologi, misrshunos. Arxeologik
qazilmalarni o’tkazishning ilmiy darajasini ko’tardi. Asosiy e'tiborini qazishma
dеtallari va qazishma natijalarini puxta chop etishga qaratdi. Pitt-Rivеrs Ogastas
Gеnri (1827-1900) ingliz arxеologi. Arxеologik qazishmalar o’tkazishning qator
zamonaviy ilmiy usullarini amalga kiritdi.
Shaafgauzеn Gеrmann nеmis antropologi. 1856-yil nеandеrtal odamning
qoldiqlarini topdi va bu to’g’risida hisobot yozdi. Shyotеnzaki Otto nеmis
profеssori. 1908-yilda Mayer qishlog’idagi Gеydelbеrg odam jag’ining quyi qismi
to’g’risida batafsil ma'lumotni chop qildi. Saymons Elvin L amеrikalik
palеontolog. XX asrning 60-yillarida Fayum vohasidan (Misr) qadimgi
primatlarning muhim qazilma topilmalarini topdi. Stivеns Jon Lloyd (1805-1952)
amеrikalik arxеolog. U 1839-1942-yillarda o`rta asrlar mayya madaniyati
inshootlarining xarobalarini tadqiq qilish natijasida Markaziy Amеrika
arxеologiyasi asoslarini yaratdi.
28

XULOSA:
Ibtidoiy jamoa tarixini o’rganish ahamiyati shundaki, uning yordamida
shaxsiy egalikning paydo bo’lishini, ijtimoiy tengsizlik va davlat hokimiyatini
vujudga kelishini tushunishga yordam beradi. Ibtidoiy jamoa tarixini bilish xalqlar
va elatlar paydo bo’lish jarayonlarini o’rganishga, taraqqiyoti jihatidan orqada
qolib ketgan qabilalarni o’rganishda, ibtidoiy jamoa ukladlarini namoyon etuvchi
qabilalar hayotini, turmush tarzini o’rganishda yordam beradi. Er yuzida shunday
qabila va xalqlar borki, ularda hanuz ham ibtidoiy jamoa qoldiqlari yoki ibtidoiy
jamoaning parchalanish bosqichida turgan ko’rinishlari mavjud. Ularni o’rganish,
etnografik jihatdan tahlil etish ularni turmush tarzlari va ijtimoiy tuzumlarini
tushunish ham ko’pincha ibtidoiy jamoa tarixini bilish bilan bog’liqdir.
"Ibtidoiy jamoa tarixi" tushunchasi tarixchilar o’rtasida bahslarga sabab
bo’lmoqda. Bir guruh tarixchilar agarda dastlabki insoniyat hqiqatan ham ibtidoiy
bo’lgan bo’lsa', davrning oxiriga kelib u bu holatdan chiqishi kerak. Boshqa bir
gurux tarixchilar esa, ibtidoiy tarix o’zining barcha bosqichlarida dastlabki,
boshlang’ich, undan keyin kelgan tarixiy davrlarga nisbatan ibtidoiydir demoqda.
G’arbiy fanda esa "tarixdan oldin" tushunchasi keng yoyilgan. Bu tushuncha
mazkur bo’limni yagona tarixiy fanning boshqa bo’limlaridan ajratib, tarixdan
oldingi davrni tarixga qarshi qo’yadi. Biroq, shunday bo’lsada, tarixchilar ikkala
termindan ham foydalanishadi. Ibtidoiy jamoa davri insoniyat tarixida eng uzoq
davom etgan davr bo’lgan.
Uning eng pastki qirrasi bir yarim million yil avvaldan kam bo’lmagan vaqt
bilan o’lchanadi.Ayrim olimlar esa bundan ham ilgari deb o’lchaydi. Bu qirrani
aniq topish qiyin va bu datirovka tez- tez o’zgarib turadi. Chunki yangidan yangi
suyak qoldiqlari topilishi bilan, mutaxassislarning ko’pchiligi ularni tekshirib va
o’rganib chiqib, ularda yo odamdan oldin bo’lgan maxluqlarni, yo odamni
ko’radilar. Ibtidoiy jamoa davrining yuqori qirrasi so’nggi 5 ming yil orasida deb
belgilanadi. Osiyo va Afrikada birinchi sivilizatsiyalar miloddan avvalgi 4-3 ming
yilliklarda vujudga kelgan bo’lsa, oykumenaning (grekcha: oykumen- er yuzining
inson tomonidan o’zlashtirilgan qismi) boshqa hududlarida kechroq, masalan,
29

Evropada - miloddan avvalgi 1 ming yillikda, Amerikada - milodiy 1 ming yillikda
paydo bo’ladi. Ibtidoiy jamoa tarixini davrlashtirish hali oxirigacha o’z echimini
topmagan ilmiy muammo bo’lib turmoqda. Bu umumiy (tarixiy) davrlashtirishga
ham, maxsus - arxeologik, antropologik va boshqa davrlashtirishlarga ham
taalluqlidir.
Ibtidoiy jamoa tarixining umumiy davrlashtirishi dastlab 1870 yilda buyuk
amerikalik etnograf Lyuis Genri Morgan tomonidan tuzilgan. XVSH asrda mavjud
bo’lgan tarixiy jarayonni yovvoyilik, varvarlik va tsivilizatsiya zamonalariga
bo’linishidan foydalangan holda hamda asosan ishlab chiqaruvchi (hayot uchun
muhim bo’lgan vositalarning ishlab chiqilishi) kuchlarning taraqqiyot darajasida
asoslangan holda, u yovvoyilik va varvarlik zamonalarini pastki, o’rta va yuqori
bosqichlarga ajratdi. Evvoyilikning pastki bosqichi odamning paydo bo’lishidan va
nutqning paydo bo’lishidan boshlanadi, o’rta bosqich baliqchilikning paydo
bo’lishi va olovdan foydalanishdan boshlanadi, yuqori bosqich o’q-yoyning kashf
etilishidan boshlanadi. Varvarlikning pastki bosqichiga o’tish kulolchilikning
yoyilishi bilan boshlanadi, dehqonchilik va chorvachilikning vujudga kelishi
varvarlikning o’rta bosqichida bo’ladi, temirni o’zlashtirish bilan esa
varvarlikning yuqori bosqichi boshlanadi. Yozuvning-alfavitning paydo bo’lishi
bilanoq sivilizatsiya zamonasi boshlanadi.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI.
Rahbariy adabiyotlar
1. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.3.Toshkent,1996.
6- 363-betlar.
2. Karimov I . A. Bunyodkorlik yo`lida n. T.4.Toshkent, 1996. 80-bet.
3. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi” mavzusidagi O’zbekiston Respublikasi
Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan tantanali
marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-48.
Asosiy adabiyotlar
4. Azamat Ziyo O’zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya
bosqiniga qadar). T., 2000.
5. Asqarov A.A. O`zbekiston tarixi. T: O`qituvchi 1994.
6. R.Shamsutdinov , Sh. Karimov . Vatan tarixi . – Toshkent , 2010
7. Eshov B. Qadimgi O`rta Osiyo shaharlari tarixi. – Toshkent, 2006
8. Сагдвуллаев А ., Аминов Б ,. Мавлонов. , Норкулов Н. Узбекистон
тарихи . 1-кисм . – Тошкент . «Академия»,2009
9. Сагдуллаэв А . С . Қ адимги Ў рта Осиё тарихи . Т., 2004.
10. Muhammadjonov A. Qadimgi Buxoro. – T oshkent , 2002.
11. Rtveladze E.V. O` z bekistonning tarixiy o`tmishi. – T., 2009.
12. Davlat va huquq asoslari. Toshkent, 1995yil.
13. Saidov A, Tadjixanov U. Davlat va huquq asoslari. Toshkent, 1999 yil
14. Huquqshunoslik. O`quv qo`llanma. Toshkent, 2002 yil
Internet saytlari.
1. www.ziyonet.uz
2. www.lex.uz
3. www.arxiv.uz
4. www.google.com.uz
5. www.wikipedia.org.uz
31

IBTIDOIY JAMOA DAVRI TARIXINING MANBAASHUNOSLIGI VA TARIXSHUNOSLIGI.docx

Купить