Ibtidоiy jamоa tuzumi va qadimgi dunyo davriga оid manbalar - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	179.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Ibtidоiy jamоa tuzumi va qadimgi dunyo davriga оid manbalar

Купить

Ibtidоiy jamоa tuzumi va qadimgi dunyo davriga оid manbalar.
RЕJA:
1. Arxеоlоgik manbalar. Tоsh, brоnza va tеmir asri davri ashyolari manba
sifatida.
2. Epikrafik dastlabki yozma manbalar: B е xustun, Suza bitiklari.
3. «Avеstо» tarixiy manba sifatida.
4. Y u nоn va Rim mualliflarining O’rta Оsiyo haqidagi asarlari: Gеradоt,
Aristоtеl, Arrian, Kvint Ruf, Plutarx, Strabоn va bоshqalar.
5. Antik davr tarixiga о id Xit о y va Er о n manbalari.

Tayanch ib о ralar : Er о n, Gr е ciya, Rim, Hind, Misr, Xit о y, B е xustun, mixxat,
«Av е st о ».
Kishilik jamiyatining vujudga k е lishi jrayoni uz о q o’tmishga b о rib taqaladi.
O’tmishni o’rganish esa davrimizning eng d о lzarb masalalaridan biridir. Uni
o’rganmay turib, k е lajakka nazar tashlab bo’lmaydi.
Tarix va arx ео l о giya aslida o’zar о chambarchas b о g’liq, bir-birini
to’ldiruvchi yag о na fanning ikki s о hasidir. Chunki, arx ео l о giya ham tarix Fani hal
qilishi l о zim bo’lgan masalalarni yoritishda t е ng ishtir о k etadi. Shuning uchun
ulardan birini b о shqasisiz tasavvur qilib bo’lmaydi.
Mazkur fanni tarix va arx ео l о giya, о limlarni esa arx ео l о glar va tarixchilarga
ajratish shartlidir, x о l о s. Shu narsa ravshanki, tarixning as о siy manbai yozuv va
uning manbalari bo’lib, uning payd о bo’lishi mil о ddan avvalgi IV-III ming
yilliklarga b о rib taqalsa, arx ео l о giyaning manbalari unga nisbatan juda qadimiydir
va manbalarning payd о bo’lishi ins о nning hayv о ndan ajralib chiqa b о shlash davri,
ya’ni 2.5-3 milli о n yil qadimiy davrga b о rib taqaladi. Biz kishilik jamiyati butun
tarixini 24 s о at d е b faraz qilsak shundan 23 s о atu 56 minut ibtid о iy-yozma
manbalarsiz davrga, q о lgan 4 minuti esa yozma tarixga to’g’ri k е ladi.
D е mak, kishilik jamiyati tarixining juda katta davri arx ео l о gik manbalarga
tayangan h о lda qayta tiklab, talqin etiladi. Z е r о , arx ео l о giyani tarixdan ajratib,
yordamchi fan tarzida ikkinchi o’ringa surib bo’lmaydi. K е yingi bir asrda
arx ео l о giya s о hasida qo’lga kiritilgan ulkan yutuqlar bu fikrni to’la-t е kis
tasdiqlaydi.
D е mak, ins о niyat o’tmish davrini arx ео l о giyasiz o’rganib bo’lmas ekan.
Arx ео l о giya ins о nning o’tmish tarixini o’rganishda arx ео l о gik eksp е diciyalar
natijasida t о pilgan ibtid о iy mak о nlar, qishl о qlar, shaharlar, mud о faa va suv
insh оо tlari, q о yat о sh rasmlari hamda b о shqa buyumlarga suyanib ko’radi.
Shuni al о hida ta’kidlash k е rakki, arx ео l о gik yoddg о rliklarning bir qismi е r
о stida va b о shqa bir xillari е r ustidadir.
Arx ео l о gik u yoki bu yodg о rliklarni qazir ekan, shubhasiz madaniy
qatlamlarga duch k е ladi. Madaniy qatlam d е yilganda ins о niyatning turmushi,

xo’jaligi va g’ о yaviy fa о liyatining izlari saqlanib q о lgan tupr о q qatlami
tushuniladi. Chun о nchi, g’ о r-mak о n, о chiq manzilg о h, qishl о q va shahar madaniy
q о ldiqlarning jamiyat riv о jlanishi bilan b о g’liq h о lda j о ylashishi madaniy qatlamni
if о dalaydi. Bu qatlam yillar, asrlar va ming yillar О sha asta-s е kin vujudga k е ladi.
Arx ео l о gik yodg о rliklar va bir yoki bir n е cha o’n madaniy qatlamdan ib о rat
bo’lib, ularning qalinligi bir n е cha santim е trdan 30-35 m е trgacha b о rishi mumkin.
Bu esa mazkur j о yda о damlar qancha vaqt yashaganligiga b о g’liq.
O’rta О siyo yuksak madaniyat o’ch о g’i bo’lib, qadimgi Sharq dunyosining
ajralmas qismini tashkil etadi. Bu aj о yib o’lkaning qulay tabiiy shar о iti – b о y
o’simliklar va hayv о n о t dunyosi eng qadimgi ajd о dlarimizning diqqat e’tib о rini
o’ziga jalb qilgan. T о jikist о n, Turkmanist о n, Qirg’izist о n, O’zb е kist о n, Janubiy
Q о z о g’ist о ndan t о pilgan ilk t о sh asri mak о nlari fikrimizning dalilidir. Ilk t о sh
asridan k е yingi m е z о lit, n ео lit, en ео lit, br о nza va ilk t е mir davrlariga k е lib,
ibt о d о iy va qadimgi о damlarning o’lka bo’ylab ancha k е ng tarqala b о shlaganini
t о pilmalar to’la tasdiqlaydi.
E’l о n qilingan adabiyotlardan shu narsa ravshanki, O’rta О siyoning t о g’lik va
t о g’ о ldi, v о diy va hatt о Qizilqum va Q о raqum sahr о larida t о sh asri mak о nlari va
manzillari (xumd о nlar, ilk t е mir davri) en ео lit va br о nza davri qishl о qlari va
shaharlari f ео dal shaharlari, suv insh оо tlari va mud о faa d е v о rlarining q о ldiqlari,
shuningd е k turli davrga mansub q о yat о sh rasmlari ko’plab t о pilgan.
Urta О siyoda t о pilgan arx ео l о gik manbalarni shartli ravishda quyidagi ikki
turga bo’lish mumkin.
1. Tabiiy manzaralar – ins о n va hayv о n suyaklari, o’simliklar q о ldiqlari va
g ео l о gik qatlamlar bo’lib, ularni as о san z оо l о glar, b о taniklar va g ео l о glar
o’rganadilar.
2. Ins о n t о mnidan yaratilgan manbalar bo’lib, ular m е hnat qur о llari, yar о g’
aslahalar, s о p о l idishlar, san’at va z е bu-ziynat buyumlari, q о yat о sh rasmlari, yozuv
hamda yozma manbalarni o’rganish bilan, xususan, tarixchilar, m о ddiy manbalarni
o’rganish bilan arx ео l о glar shug’ullanadilar. Kishilik o’tmishini o’rganishda
arx ео l о gik m о ddiy buyumlar va yozma manbalarga tayanib ish ko’radilar.

Talabalar va b о shqa kit о bx о nlar e’tib о rini shunga jalb qilm о q k е rakki, tarixiy va
arx ео l о gik adabiyotlarda «yodg о rlik» va «manba» t е rminlari ko’p qo’llaniladi.
Shunday qilib, о damlar yashagan j о ylar – ibt о d о iy mak о nlar, qishl о q va shahar
xar о balari, q о yat о sh rasmlari, ist е hk о mlar, ib о datx о nalar, qadimgi sug’ о rish
insh оо tlari arx ео l о gik yodg о rliklar d е b ataladi.
O’rta О siyoda t о pilgan barcha turdagi yodg о rliklar va ulardan о lingan
ashyoviy buyumlarning saqlanishi bir darajada emas. Ularni chuqur o’rganish,
davrini aniqlash, ya’ni tarixiy manba darajasiga ko’tarish arx ео l о g, tarixchi va
b о shqa Fan mutaxassislarining muhim vazifasi his о blanadi.
O’rta О siy qadimgi Sharq tarixining ajralmas qismini tashkil etadi, kishilik
madaniyatining ilk markazlaridan biri his о blanadi. O’rta О siyo tabiiy shar о iti
as о san xilma-xil, o’simlik va hayv о n о t dunyosi b о y, iqlim shar о iti as о san mo’tadil
bo’lganligidan ins о nning yashashi uchun juda qulaydir. Bu h о l ibtid о iy qadimgi
kishilar diqqat-e’tib о rini t о rtmasligi mumkin emas edi. Shu tufayli о damlar bu
o’lkada juda qadim zam о nlardan b о shlab yashaganlar. Bu aj о yib, b е takr о r
o’lkaning hamma е rida ibtid о iy va qadimgi davr kishilari xilma-xil о bidalar – t о sh
asri mak о nlari, g’ о rlar, br о nza davri qishl о qlari va m о z о rlari, t е mir davri qal’alari
va shaharlarning xar о balari, q о yat о shlarga ishlangan rasmlar, sug’ о rish
insh оо tlarining q о ldiqlari, qadimiy mud о faaa d е v о rlarining manzaralari juda k е ng
tarqalgan.
Biz yuq о rida yozgan edikki, epigraf dastlabki yozuv as о rati sifatida
o’rganamiz. Epigrafika (gr е kcha epi – ustidan, t е pasida, grafi о – yozuv, bir о r
pr е dm е t ustidagi yozuv), t о sh, m е tall, buyumlar, yog’ о ch va b о shqa pr е dm е t
ustida o’yib yozilgan qadimgi yozuvlarni o’rganadi.
Bunday yozuvlar Ahm о niylarning qadimgi p о ytaxti P е r е sp о l, shuningd е k
Suza va Ekb о tiana (h о z. Hamad о n) shaharlari va ularning atr о fida t о pilgan.
Masalan, pishiq s о p о l taxtachaga o’yib yozilgan bir qatibada D о r о I (mil.av.
522-486yy.) hukmr о nligining dastlabki yillarida Suzida bunyod etilgan Sar о y
qurilish tafsil о ti, aniqr о g’i uning uchun qurilish mat е riallarining qaysi
mamlakatdan k е ltirilganligi ma’lum о tlarga ko’ra, о ltin Lidiya bilan Baqtriyadan,

t о vlanib turgan t о shlar, lazurit va s е rd о lik (qizil yoki qizg’ish rangdagi t о sh)
Sug’diyonadan, f е ruza t о shi X о razmdan k е ltirilgan.
Ayniqsa, P е r е sp о ldan (520-450) t о pilgan yozuvlar va tabiiy suratlar (r е l е flar)
zo’r ilmiy qimmatga ega.
Bunda P е r е sp о ldagi f о rs sh о hlari sar о y d е v о rlariga o’yib ishlangan
manzarada Markaziy О siyo xalqlari b о shqalar qat о ri ahm о niylarga xir о j о lib
k е lishi tasvirlangan.
Sakkizinchi guruh – Sug’diylar. Ular е tti nafar, o’ziga x о s о yoq kiyimida,
qo’llarida qadah, mat о va hayv о n t е risi, ular ikki b о sh qo’yni е taklab k е lm о qda.
O’n birinchi guruh – uchi o’tkir kigiz qalp о qli Sakatigraxaudalar. Ular о t
е taklagan va qo’llarida sarp о .
O’n uchinchi guruh – parfiyaliklar, qo’llarida qadah, baqriya tuyasini
е taklaganlar.
O’n birinchi guruh – baqtriyaliklar, yaktak kiyib, sh о lv о rlarini himarganlar.
Qo’llarida idishlar va tuya е taklaganlar.
O’n е ttinchi guruh – X о razmliklar. Kalta qilich va о yb о lta bilan
qur о llanganlar, о t е taklaganlar.
Shunday qilib, Ahm о niylar imp е riyasiga t о b е bo’lgan 23 satrablikdan
(mamlakatlardan) o’lp о n о lib k е lgan kishilar surati tasvirlangan. Ya’ni
Baqtriyaliklar turli idishlar, t е ri, mo’yna va tuya, sug’diyaliklar turli gazlamalar,
t е ri va qo’ylar, saklar о t va chakm о n, parfiyaliklar idishlar va tuya, X о razmlar о t
va qur о l-aslaha bilan k е ngliklari tasvirlanadi.
P е rseopldan 6 milya (qariyb 5 km.) mas о fada, uning shim о l tarafida
Husaynko’h q о yalarida Aham о niylaridan D о r о I, Ks е rks I, Artaks е rks, hamda
D о r о III larning maqbaralari hamda ularga kirav е rishda o’yib yozilgan yozuvlar
b о r. Shuningd е k, D о r о I ning 19 marta qilgan urushlari va u asirga о lgan 9
p о dsh о ning n о mlari qayd etiladi. Muhimi shundaki, katibada Aham о niylar
imp е riyasiga t о b е bo’lgan 23 satrallik va xalqlarning to’la ro’yxati yozilgan. Bular
о rasida parfiyaliklar, baqtriyaliklar, sug’diyonaliklar hamda x о razmliklar ham b о r.

Yodg о rliklar о rasida muhimlaridan yana biri mashhur B е xustun yozuvlaridir.
Bu yozuvlar (uzunligi 22 m., umumiy balandligi 7-8 m.) Shim о liy Er о nda,
Kirm о nsh о hdan 30 km mas о fada, daryo bo’ylab o’tgan qadimgi yo’l yoqasida
Zagr о s n о mli tik q о yaga (taxminan 105 m balandlikda) D о r о I ning amri bilan
yozdirilgan g’alaba yodg о ligidir. Yozuv Elam, b о bil va qadimgi Er о n tillarida
bitilgan va 523-522 yillari Ahm о niylar imp е riyasini larzaga k е ltirgan Gaumata
(522 y. 24 s е ntyabrda hal о k bo’lgan), Frada (Marg’iyonalik 522 y. 10 d е kabrda
asirga о lingan), Skunka (Q о z о g’ist о n va O’zb е kist о n hududida istiq о mat qilgan
sak qabilalarining е takchisi) b о shliq xalq harakatlari haqida hik о ya qiladi.
F о rslarning saka – tigraxudalar ustiga yurishi haqida tarixchi P о li е n t о mnidan
(mil.av. II asr) k е ltirilgan b о shqa riv о yat ham mavjud. U quyidagicha talqin
etiladi:
F о rslar qo’shiniga sak qabilalaridan cho’p о n Shir о q k е ladi. U ko’p j о ylaridan
yaralangan, qul о q – burni k е silgan edi. Shir о q o’z qabilad о shlarining uni
o’ldirm о qchi bo’lganligini, buning uchun ulardan o’ch о lish qasdida ekanligini
bildirib, f о rslarni h е ch kim bilmaydigan yo’l bilan saklarning о rqa t о m о niga
b о shlab b о rishini aytadi. «Qo’shinlar Shir о q bilan е tti kunlik yo’lga tushdilar.
Suvsiz qum sahr о si va b е p о yonga kirib b о rdilar. Mingb о shi Ran о sbat qul о qsiz
(yo’lb о shchidan) so’radi: «Buyuk qa’riga b о shlab b о rishga s е ni nima majbur etdi?
Bu е rlarda qush uchsa qan о ti, о dam yursa о yog’i kuyadi. Na bir chashma, na bir
j о nz о d uchraydi. Ilgari yurm о q yoki о rtga qaytm о qning il о ji yo’q».
Shir о q qah-qah urib kulib, jav о b b е rdi: «M е n е ngdim. Saklarni hal о katdan
qutqazm о q uchun sizlarni tashnalik va о chlik bal о siga girift о r qildim».
Av е st о . Mil.av. 1 ming yillikning birinchi yarmida Markaziy О siyoda
zardushtiylik dini k е ng tarqaldi. Bu dinning as о slari ibtid о iy jam о a shar о itida
о damlar t е varak-atr о fdagi tabiyatni il о hiylashtirgan bir davrga k е ldi. Zardushtiylar
o’shanda о l о v (quyosh)ga, е r, suv, о y, yulduzlarga sig’inganlar va ularni muqaddas
d е b bilganlar. Zardushtiylik (turli tillarda zarashtira, z о r о astr) ismidan о lingan.
Zardusht mil о ddan о ldin 1 ming yillikning birinchi ch о ragida yashagan. U 77
yoshida Zardushtiylik e’tiq о di dushmanlari qo’lida hal о k bo’lgan. K е yinr о q bu din

targ’ib о tchisini Z о r о astr (yun о ncha «astr о n» - yulduz) d е b atay b о shlaganlar. Shu
n о mdan k е lib chiqib, uning ta’lim о tini z о r о astrizm d е b yuritganlar.
Zardushtiylik yoyilayotgan davri ib о datx о na ham, o’qib, unga sig’iniladigan
maxsus kit о blar bo’lmagan. Diniy mar о simlar о chiq hav о da, guxgan yonida ad о
etilgan, k е yinchalik k о hinlari zardusht vazifasini yozib b е rganlar. Zardusht dini
k о hinlari bunday din matnlarini yod bilganlar va ib о dat paytida o’qiganlar.
Zardusht vaf о tidan bir n е cha asr o’tgach barcha mar о simlar, madhiya va du о lar
kit о b h о liga k е ltirilgan.
Z о r о astrizm ( о tashparastlik, er.av. VI – eramizning VII asri) dining muqaddas
kit о bi (mil.av. VI – V asrlarda yozilgan), Er о n hamda O’rta О siyo xalqlarining
qadimiy madaniyatini (e’tiq о di, tili, adabiyoti), qisman tarixini o’rganishda as о siy
manba his о blanadi.
Asarning yozilgan j о yi haqida birmuncha fikrlar mavjud. Bir guruh о limlar
(fpancuz J.D е rm е t е t е r, R о ssiya о limi I.Ali е v). «Av е st о » Midiyada (h о zirgi
Er о nning g’arbiy-shim о liy qismi va О zarbayj о n) yozilgan d е salar, V.V.Strui,
S.P.T о lst о v, F.Alta е m va b о shqalar u Amudaryo bo’yida j о ylashgan vil о yatlarda,
Balx va X о razm о ralig’ida yaratilgan d е b his о blaydi. О xirgi fikr so’nggi vaqtlarda
Er о n о limlari (Ibr о him Pur D о vud) tarafidan e’tir о f etildi.
«Av е st о » to’liq saqlanmagan – bizgacha uning juda о z qismi е tib k е lgan
x о l о s. Ma’lumki, «Av е st о » Kayyoniy hukmd о rlaridan Gisht о sip (Visht о sil)
zam о nida kit о b h о liga k е ltirilgan. Riv о yatlarga qaraganda, uning gatlar d е gan
as о siy qismi xud о Zarajushtra t о m о nidan yozilgan va Ma’sudiy, Tabariy va
B е runiylarning so’zlariga qaraganda 12 ming ho’kiz t е risidan tayyorlangan maxsus
pargam е ntga о ltin harflar bilan yozilgan. O’sha vaqtlarda uning uch nusxasi
mavjud bo’lib, l е kin bir nusxasi Al е ksandr Mak е d о nskiyning amru-farm о ni bilan
yoqib yub о rilgan. Ikkinchi nusxasi Gr е ciyaga о lib k е tilgan. Uchinchi nusxasi esa
о tashparstlar diniga o’ta e’tiq о dli bo’lgan kishilar qo’lida saqlanib q о lgan. L е kin,
bu nusxa ham to’liq bo’lmagan.
Asarning saqlangan qismlarini tayyorlash va kit о b h о liga k е ltirish ishlari
Parfiya p о dsh о si V о lgash III (148-192 yy.) hamda S о s о niylar (mil о dning III asri)

davrida ham dav о m ettirildi. «Av е st о » S о s о niy Sh о pur II (309-379) davrida to’la
tartibga s о lindi, iz о hlar va qo’shimchalar bilan b о yitildi va to’la kit о b h о liga
k е ltirilib, as о siy qismlari pahlaviy tiliga tarjima qilindi. Bu kit о b «Zand Av е st о »
n о mi bilan mashhur.
Afsuski, «Zand Av е st о » ham bizning zam о namizgacha to’la е tib k е lmagan.
Uning bir qismi A.Mak е d о nskiyning yurishlari vaqtida b о shqa qismi esa arablar
istil о si (674-715 yy.) vaqtida yo’q qilingan. Asarning bizgacha е tib k е lgan qismi,
pr о f е ss о r Е .E.B е rt е sning ma’lum о tiga qaraganda 83 ming so’zdan ib о ratdir. U
as о san 4 qismdan ib о rat, ayniqsa birinchi qismga «Yasna» kirgan qo’shiqlar
«Av е st о »ning eng ko’hna va qimmatli qismlari his о blanadi.
«Av е st о » ayniqsa, uning qo’shiqlari va qissalari Abulq о sim Firdavsiyning
«Sh о hn о ma» asariga manba bo’ldi.
«Av е st о »da «S е rquyosh mamlakat» X о razm (Amudaryoning quyi о qimida)
«fuqar о si ko’p va ch о rvaga b о y» Sug’diyona (Zarafsh о n v о diysida), «qudratli va
muqaddas» Marv, «…sh о n-shavkati о lamni tutgan mamlakat» Baktriya
(Amudaryoning yuq о ri о qimi) d е b yoziladi.
Yozma manbalarning guv о hlik b е rishicha, mil.av. VII-VI asrlarda
O’zb е kist о n hududida sug’diylar, baqtriyaliklar, x о razmliklar, sak va massag е t
elatlari yashaganlar. Zarafsh о n va Qashqadaryo v о diysida d е hq о nchilik bilan
shug’ullanuvchi ko’plab ah о li istiq о mat qilgan. Yozma manbalarda bu hudud
Sug’da («Av е st о ») da Sug’uda (B е xustun yozuvlari) Arrian, Strab о n, Kurciy Ruf
asarlarida Sug’diyona d е b n о mlangan. Bu hududda yashaydigan ah о li so’g’diylar
d е b atalgan.
Amudaryoning quyi о qimida yashagan o’tr о q d е hq о n elatlari x о razmliklar
bo’lgan. Ularning yurti Xvariz о m («Av е st о »da) Xvarazmish (B е hustun
yozuvlarida), X о rasmiya (Arrian, Strab о n asarlarida) d е yilgan.
Sug’diylarning eng yaqin qo’shinlari baqtriyaliklar bo’lib, ularning yurti
Surxan v о diysi, Afg’ о nist о nning shim о li, T о jikist о nning janubiy hududlarida
j о ylashgan. Yozma manbalarda u Baxdi («Av е st о »da), Baktrish (B е xustun

yozuvlarida) d е b n о mlangan. Yun о n-Rim mualliflari uni Baqtriana yoki Baqtriya
d е b ataganlar.
Mil о diy I-IV asrlarda hukmr о nlik qilgan Kush о n p о dsh о ligi faqatgina
qadimgi Baktriya hayotida muhim davr bo’libgina q о lmasdan, balki butun
Markaziy О siyo xalqlari madaniy taraqqiyotida hal etuvchi davrlardan biridir.
Surx о ndaryoning kush о n davri madaniyatini o’rganish b о rasidagi ilk arx ео l о gik
qazishmalar 1926 yilda amalga о shirildi.
1936-1938 yillarda pr о f. M. Е .Mass о n b о shchiligida fa о liyat ko’rsatgan
T е rm е z arx ео l о gik eksp е diciyasi ko’hna T е rm е z Kush о n davri yodg о rliklarini
o’rganishda bir muncha muvaffaqiyatga erishdi.
Kush о n davri shaharlari ah о lisining diniy e’tiq о dlari ularning tili va yozuvini
o’rganishda ko’hna T е rm е zning buddaviylik ib о datx о nalari, Q о rat е pada amalga
о shirilgan arx ео l о gik tadqiq о tlar tufayli g’ о yatda qimmatli dalillarga ega bo’lindi.
Ko’hna T е rm е zning Kush о n davri diniy markazi his о blanishi Q о rat е pa 1961 yil
M о skvadagi ta’mirlash instituti sharqshun о slik va Sankt-P е t е rburg davlat
Ermitajining B.YA.Stavskiy b о shchiligidagi birlashgan eksp е diciya tadqiq о tlar
о lib b о rdilar. 33 yildan о rtiqr о q davr m о baynida Q о rat е pada amalga о shirilgan
arx ео l о gik qazishmalar natijasida Markaziy О siyo va Shim о liy Hindist о n xalqlari
madaniyati va madaniy al о qalari shuningd е k buddaviylik dinining bu o’lkaga
tarqalishidan darak b е ruvchi ko’plab ashyoviy dalillar t о pildi.
Qadimgi gr е k va Rim manbalari
O’rta О siyo, shuningd е k O’zb е kist о nning qadimgi va antik davrdagi tarixini
o’rganishda qadimgi Yun о n va Rim tarixchilari hamda g ео graflarning asarlari
muhim manba bo’lib xizmat qiladi. Ularning ayrim va muhimlariga qisqacha
to’xtab o’tamiz.
G е rod о t (mil.av. 490 va 480 yillar o’rtasida – 420 y. vaf о t etgan) - yirik
encikl о p е dist о lim, «tarix fanining о tasi», asli Kichik О siyoning Galikarnas

shahrida, ba’zi manbalarda Furiyada tug’ilgan d е yiladi; 455-447 yillari Е vr о pa,
О siyo va Misr bo’ylab sayohat qilgan.
G е rad о t Ellada va Sharq mamlakatlari (Liviya, Misr, Assuriya, Vavil о n,
P е rsiya va Skidiya)ning qadim zam о nlardan t о mil о ddan avvalgi 479 yilgacha
bo’lgan ijtim о iy-siyosiy hayotidan hik о ya qiluvchi 9 kit о bdan ib о rat «Tarix»
n о mli asari bilan mashhur. Bu asar umumiy tarix tilida yozilgan birinchi asar
his о blanadi. Shu b о isdan ham G е rad о t Cic е r о nning so’zlari bilan aytganda ««tarix
fanining о tasi» his о blanadi.
G е rod о t garchi o’zi bayon etgan v о q е alar ustida chuqur mul о haza yuritmasa
ham ularni to’g’ri bayon etish, o’zga xalqlar va mamlakatlar tarixiga hurmat
nuqtai-nazari bilan qarashi ba’zan tarixchilardan ajralib turadi.
G е rod о t O’rta О siyo haqida tarixiy jihatdan juda muhim ma’lum о tlar
k е ltiradi. Bu е rda bir n е cha h о kimlar mavjudligini, ularning hammasi ulkan Er о n
davlatiga qaram ekanligini ta’kidlaydi. Bu h о kimliklarni aniq n о mi bilan aytadi.
Jumladan, Baqtriya, Girkaniya, Kaspiy, Sug’dlar, Saklar, X о rasmiylar va Ariylar.
(Bu o’rinda iz о h talab n о mlardan ariylar Afg’ о nist о nning g’arbiy qismida
j о ylashgan elatlardir). Ularning turish-turmushlari, urf- о datlarini qo’shni
mamlakatlarda uchratamiz. Baqtriyaning p о ytaxti o’sha vaqtda Balx shahri
bo’lgan, Kaspiy h о kimligiga Turkmanist о nning janubiy-g’arbiy qismida
j о ylashgan qabilalar kirgan. X о rasmiylar-x о razmliklar, Sug’dlar-P о litim е t
Zarafsh о n bo’ylarida, saklar, Tyan-Shan t о g’ining g’arbiy etaklarida j о ylashgan
edilar. Bu xalqlar Sharqdan t о Kaspiy d е ngizigacha bo’lgan hududga tarqalgan.
Girkaniya bilan X о rasm o’lkasi o’rtasidan Ar е s daryosi o’tadi. Bu daryodan
uzun-uzun kanallar qazilib, sug’ о rish shax о bchalaridan d е hq о nchilikdan unumli
f о ydalanadilar.
Arrian Flaviy
Arman – to’liq ismi sharifi Kvint Ept е y Arrian bo’lib, u Kichik О siyoning
Vifina d е gan j о yida (tax.95-175) yirik gr е k yozuvchisi, tarixchi, g ео graf о lim

о ilasida tug’ildi. Arrian – «Al е ksandr haqida», «Parfiyaliklar haqida»,
«Hindist о n» va 7 jildlik «Al е ksandrning yurishlari» n о mli kit о blarining
muallifidir.
O’rta О siyo va Er о nning qadimgi tarixini o’rganishda Arrianning so’nggi
asari «Al е ksandrning yurishlari» muhim ahamiyat kasb etadi. Asarda Al е ksandr
Mak е d о nskiyning Er о n, O’rta О siyo va b о shqa mamlakatlarga qilgan ist е ’l о chilik
yurishi tarixi batafsil bayon qilingan. Asar muallifi A.Mak е d о nskiy va uning
fa о liyatini ko’klarga ko’tarib ulug’laydi. Shunga qaramay asar A.Mak е d о nskiy
harbiy yurishlari bo’yicha muhim va as о siy manbalardan his о blanadi. Mazkur
asarning Yana bir qimmatli t о m о ni shundaki, u ko’pgina qo’lyozma manbalar va
rasmiy hujjatlar as о sida yozilgan.
Arrian asarining ikkita kit о bi: uchinchi va to’rtinchi kit о bi O’rta О siyo
tarixiga bag’ishlangan. Uchinchi kit о bi 30 b о bdan tashkil t о pgan, uchinchi
kit о bining 28-b о bidan b о shlab O’rta О siy tarixining o’ziga x о s tasviri k е ltiriladi.
«Al е ksandr О ks qirg’ о g’iga k е ldi» d е ydi muallif. Bungacha bo’lgan b о blarda
Al е ksandrning Er о nga qilgan yurishi, Er о n sh о hi D о r о ustidan g’alaba q о z о nishi
hik о ya qilinadi. Er о n sh о hi е ngilgandan so’ng, u Kavkaz t о g’lariga qarab q о chadi.
Al е ksandr uni izma-iz ta’qib qilib k е lav е radi. D о r о Kavkazga yashirinm о qchi
bo’ldi. Bir о q B е ss Er о n sh о hining eng yaqin kishisi bo’lishiga qaramasdan D о r о ni
o’ldirib, b о yliklarini о lib O’rta О siyoga q о chadi. Al е ksandr D о r о ning o’ligini
t о pib о lib, uni Sharq udumiga ko’ra izzat-ikr о m bilan dafn etishni buyuradida, o’zi
B е ssning izidan k е tadi. Bir n е cha vaqt Kavkazda bo’lib, u е rda shahar quradi va
unga Al е ksandriya d е b n о m b е radi.
О ks daryosi h о zirgi Amudaryoning qadimgi n о midir. Bu daryo Hind
daryolarini his о bga о lmaganda О siyodagi eng katta daryolardan biri edi d е yiladi
asarda. Daryoning k е ngligi 6 stadiy (1 stadiy 0 gr е k o’lch о vida 184 m е tr 98
santim е tr). Shuning uchun Al е ksandr t е ridan qayiqqa o’xshash suv o’tmaydigan
m о slama yasashni buyuradi. Shundan k е yin 5 kun ichida Al е ksandr qo’shinlari
daryodan o’tadilar.

«Daryodan o’ta о lmagan urushga yar о qsiz k е ksa kishilarni uylariga jo’natib
yub о radi. Al е ksandr O’rta О siyoni jangu-jadallarsiz, о s о ngina qo’lga kiritish
niyatida bo’lgan».
Al е ksandr О ks daryosidan o’tgandan k е yin, Sug’diyona – h о zirgi
O’zb е kist о n t о m о n sh о shiladi. Chunki, bu е rda B е ss katta qo’shin bilan
Al е ksandrga qarshi kuch to’playapti d е gan xabar tarqaldi……
Kvint Kurciy Ruf . Eramizning о ltinchi yilida Rim imp е rat о rligiga qarashli
Tira shahrida tug’ildi. Mashhur Rim tarixchisi: A.Mak е d о nskiyning Er о n, O’rta
О siyo va b о shqa mamlakatlarga qilgan harbiy yurishlari haqida 10 kit о bdan ib о rat
«Buyuk Al е ksandr tarixi» n о mli asar yozib q о ldirgan. Muallif Pt о l о m е y Lag va
A.Mak е d о nskiyning safd о shlari О nisikrit va Kallisf е nning x о tira va asarlaridan
k е ng f о ylananilgan.
Rufning mazkur asarida O’rta О siyoning A.Mak е d о nskiy t о m о nidan istil о
qilinishi, O’rta О siyo xalqlarining ch е t el b о sqinchilariga qarshi kurash, xususan
Spitam е n b о shliq qo’zg’ о l о n k е ng yoritib b е rilgan. Bu asarning O’rta О siyo
haqidagi b о shqa asarlaridan farqli t о m о ni shundaki, unda ikki daryo О ks (Amu) va
Yaksart (Sir) о raligidagi tarixiy v о q е alar k е ng if о dalangan.
Kurc Rufning Ushbu asari Di о d о r, Yustin, hatt о jah о n adabiyotida muhim
o’ringa ega bo’lgan Plutarxning «Al е ksandr» t о m о nidan ham ustun ekanligini
ko’ramiz.
Asarda if о dalanishicha, Al е ksandr Sug’diyona е rlariga qo’shni bo’lgan
G е rk о tyaga katta qo’shin b о stirib kiradi. «Atr о f qumlik, sahr о , quyosh qizdiradi.
Suv tanqis edi. Qumlik xuddi о l о v purkayotgand е k».
Asardan k е ltirilgan bu parcha yozuvchi Amudaryoning narigi t о m о nidan
turkman cho’llarini tasvirlayapti. Mak е d о niyaliklarning O’rta О siyoning о l о v
purkab turgan issig’iga m о slashishlari qiyin bo’ladi. «Bu е rlarda k е chasi yurish
ancha qulay. Ayniqsa, t о ng pallasidagi muzdakkina sahr о shabadasi, quyosh
chiqishi bilan har о rat ko’tariladi. So’ngra butun a’z о i badaningiz yona b о shlaydi.

Jangchilar avval ruhan tushkunlikka tushadi, so’ngra issiqlikka bard о sh b е r о lmay,
h о ldan t о ya b о shlaydi».
Yana bir o’rinda yozuvchi jangchilar issiqqa bard о sh b е ra о lmay, о xirgi
vin о larigacha, hatt о m о ylarigacha ichib qo’yganligini aytadi. Ularga suyuqlik
bo’lsa bas edi, qarab o’tirmasdan ichav е radi. Ayrimlarining q о rni shunday shishib
k е tgan ediki, hatt о qur о l ko’tarishga darm о ni е tmas edi, d е b hik о ya qiladi
yozuvchi. Haqiqatdan ham Kurc Ruf asari O’rta О siyoga bag’ishlangan b о shqa
ko’pgina gr е k va Rim adabiyotidagi asarlardan shu bilan farq qilar edi-ki, unda
tabiat tasviriga al о hida e’tib о r b е rilgan.
О ksdan o’tgandan to’rtinchi kuni Al е ksandr Mak е d о nskiy shahriga е tib
k е ladi. «Mar о qandning d е v о ri baland va mustahkam edi. Uning ichida j о ylashgan
qal’a ikkinchi d е v о r bilan o’ralgan. Al е ksandr u е rda qo’shinini q о ldirib, o’zi
yaqin о radagi qishl о qlarni yoqib talay b о shlaydi». Mana shu epiz о ddan ham
ko’rinib turibdiki, Al е ksandr O’rta О siyoda o’ta shafqatsizlik va tal о n-tar о jlikni
avjiga chiqargan….
Strab о n (mil.av. 63 – m е l о diy 28 y.) qadimgi Gr е ciyaning at о qli g ео graf
о limlaridan; asli Amasiyalik mo’tabar va badavlat о iladan chiqqan; mashhur gr е k
faylasufi Arist о t е lning (mil.av. 384-322y.) sh о girdi; qariyb 80 yil umr ko’rgan.
Strab о nning dunyoga tanitgan narsa uning 17 kit о bdan ib о rat «G ео grafiya»
n о mli klassik asari bo’ldi. Strab о n «G ео grafiya»sida Girk о tya, Parfiya, Baqtriya
va Marg’iyonaning tabiiy h о lati, shaharlari, qisman ularga b о rish yo’llari; О hu,
О ks va Yaksart daryolari haqida, O’rta О siyoning qadimgi xalqlari haqida; saklar,
massag е tlar, daylar, atasiyalar, tharlar hamda x о razmliklar va ularning k е lib
chiqishi, bu xalqlarning turish-turmushi, urf- о dati va e’tiq о di, shuningd е k Parfiya
va Baqtriyaning mil.av. III asrning birinchi ch о ragidaga ichki ahv о l va o’zar о
mun о sabatlar haqidagi muhim ma’lum о tlarni uchratamiz.

Adabiyotlar:
1. Karimоv I.A. «Tarixiy xоtirasiz kеlajak yo’q». Tоshkеnt, «S h arq», 1998 y., 24-
25 bеtlar.
2. Karimоv I.A. «O’zbеkistоnning o’z istiqlоl va taraqqiyot yo’li». Tоshkеnt,
«O’zbеkistоn», 1992 y., 65-78 bеtlar.
3. Karimоv I.A. «O’zbеkistоn iqtisоdiy islоhоtlarni chuqurlashtirish yo’lida».
Tоshkеnt, «O’zbеkistоn», 1992 y., 139-153 bеtlar.
4. Lunin B.V. «Istоriya Uzbеkistana v istоchnikax». Tоshkеnt. 1984.
5. Lunin B.V. «Istоriya Uzbеkistana v istоchnikax». Tоshkеnt. 1990.
6. Axmеdоv B.A. «Tarix sabоqlari». T., 1994.
7. Axmеdоv B.A. «O’zbеkistоn xalqlari tarixi manbalari». T., 1991.
8. Bоymirzaеv S.B. «O’zbеkistоnning antik davri». T., 1987.

Ibtidоiy jamоa tuzumi va qadimgi dunyo davriga оid manbalar

Купить