Ibtidoiy jamoa tuzumining paleolit davrida O‘rta Osiyo - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Ibtidoiy jamoa tuzumining paleolit davrida O‘rta Osiyo

Купить

Ibtidoiy jamoa tuzumining paleolit davrida O’rta Osiyo
1. O’zbekiston tarixi , predmeti va ob’ekti.
2. O’zbekiston tarixi fani vazifalari va uning dolzarb muammolari.
3. O’zbekiston tarixi fanini o’rganish manbalari

Tarix - inson hayoti uchun, kelajagi uchun eng zarur dasturamal. Tarix
o‘tmish voqealari bayoni bilan insoniyatning buguni va ertasi uchun poydevor
yaratadi. Uning ma’naviy dunyosini boyitadi va jamiyatda sog‘lom fikrli
kishilarning safini ko‘paytiradi.
Insoniyat nimaiki kashf qilmasin, ixtiro qilmasin uning zaminida tarixiy
sharoit yotadi. Tarixiy sharoitning qanday rivojlanayotganligini tarixiy taraqqiyot
tushuntiradi. Shuningdek, tarixiy taraqqiyotga baho berish zaminida tarixiy taxlil
yotadi.
Tarix- insoniyat uchun doimo yashashi uchun qurol, kelajagi uchun asosiy
yo‘riqnoma bo‘lib kelgan. Tarixiy jarayonlar taxlili inson ongini charxlaydi,
fikrlashga undaydi, bugungi kun voqealarini taxlil qilib, yaxshi yashashi uchun
imkoniyatlar yaratadi. Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, “Inson uchun tarixidan
judo bo‘lish – hayotdan judo bo‘lish demakdir” 1
. Tarixiy xotirasi bor inson irodali
inson hisoblanadi. Har bir inson o‘z o‘tmishini yaxshi bilsa, bunday odamlarni
yo‘ldan urish, har xil aqidalar ta’siriga olish mumkin emas. Tarix saboqlari insonni
hushyorlikka o‘rgatadi, irodasini mustahkamlaydi, o‘zlikni anglashning eng
muxim zamini sanaladi. Inson ma’naviy kamolati asosida tarix yotadi.
Yangi ixtirolar-bizning dunyodagi insoniyat tarixi haqidagi
bilimlarimizni kengaytirishga va chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
Tarixning kishilik jamiyati hayotida muxim o‘rin egallashini har doim
e’tirof qilib kelingan. Kishilik jamiyati rivojlanar ekan, uning xar bir soniyasi
odamlar bilan, ularning taqdiri bilan, ularning dunyoqarashi va faoliyati bilan
chambarchas bog‘liq holda rivojlanadi. Tarix zaminida dunyoga kelgan har bir
odam taqdiri mujassam. Shu sabab biz tarixga bee’tibor bo‘la olmaymiz.
Prezidentimiz I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” asarida tarix va
ma’naviyatning hayotdagi muxim o‘rnini quyidagicha izohlagan: “dunyodagi
zo‘ravon va tajovuzkor kuchlar qaysi bir xalq yoki mamlakatni o‘ziga tobe qilib,
bo‘ysundirmoqchi, uning boyliklarini egallamoqchi bo‘lsa, avvalambor, uni
qurolsizlantirishga, ya’ni eng buyuk boyligi bo‘lmish milliy qadriyatlari, tarixi va
1
Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. –Т., 1998.-Б.10

ma’naviyatidan judo qilishga urinadi. Buning tasdig‘ini uzoq va yaqin tarixdagi
ko‘p-ko‘p misollarda yaqqol ko‘rish mumkin.” 1

Tarixni real, ob’ektiv yoritish har doim dolzarb masala bo‘lib kelgan.
Jamiyatda tarix so‘zi ikki xil ma’noda ishlatiladi: 1) Tabiat va jamiyatdagi har
qanday rivojlanish jarayoni. Shu ma’noda olamning yaratilish tarixi, Yer tarixi, barcha
fanlar tarixi va b. tushuniladi; 2) insoniyat va uning mahsuli bo‘lgan tamaddunlar rivoji,
jamiyat va davlatlar o‘tmishi taraqqiyoti jarayonini o‘rganuvchi fan 2
hisoblanadi.
Insoniyat tarixini o‘rganuvchi fan –tarix deb atalib, u insoniyat tarixining barcha
jabhalarini o‘zida qamraydi. Tarix so‘zi ilk marotaba mil.avv.V asrda grek
mutafakkiri Geradot tomonidan “Istoriya” tariqasida, ya’ni o‘tmish voqealari
bayoni ma’nosida ishlatilgan bo‘lsa-da, uning ildizi odamzotning shakllanish
davrlar bilan bog‘liq. “ Tarix” so‘zi esa, arabchadan olingan bo‘lib “O‘tgan voqealar
haqida hikoya” degan ma’noni anglatadi .
Turli ijtimoiy va gumanitar fanlar jamiyat hayotining alohida jihatlarini o‘rgansa, tarix
fanining tadqiqot ob’ekti — aholi, jamiyat, mamlakat, davlat hayotining o‘tmishi va
hoziri haqidagi faktlarni yig‘ish, taxlil qilish, to‘plangan bilimlarni ma’lum bir tizimga
solish va nazariy jihatdan umumlashtirishdir. Uning predmeti esa, o‘tmish va hoziri
davridagi taraqqiyot jarayonlarini nazariy jihatdan umumlashtirish, ma’lum bir
tizimga solib, qonuniyatlarini tadqiq qilish, o‘tmishda sodir bo‘lgan jarayon va
hodisalar orasidagi o‘zaro bog‘liklikni va davomiylikni, sabab va oqibatlarini
asoslab berish hisoblanadi. Tarix fani o‘tmishda sodir bo‘lgan jarayon va hodisalar
orasidagi o‘zaro bog‘liklik, ularning ildizi, tarixni harakatlantiruvchi sabablar, uning
mantig‘i va ma’nosini ko‘rish imkonini beradi. Ijtimoiy va gumanitar fanlar tarix
tadqiqotlari natijalariga tayanadi. Fanlararo yondoshuv jamiyat haqidagi yaxlit tasavvurni
shakllantirib, o‘tmishni va hozirni anglash orqali jamiyat rivoji istiqbolini ko‘ra bilishdek
muhim vazifani xal qiladi. 20-yillar arxeologiyasi bizning dune bilimlari xakidagi
biimlarimizning chegarasini yuna bir bor ortga siljitgan
Tarix fani ixtisoslashuvi jihatdan quyidagi guruhlarga ajratiladi;
1 –guruh jamiyatning butun tarixini o‘rganuvchi – Jahon tarixi fani
1
Каримов И.А. Юксак маънавият –енгилмас куч. – Т.:2008, 5-бет.
2
Ў збекистан миллий энциклопедияси. 8 -жилд.-Т.: 2004, 274-бет.

hisoblanadi. Uning bir qator sohalari bor; ibtidoiy jamiyat tarixi, qadimgi davr
tarixi, o‘rta asrlar davri tarixi, yangi davr va eng yangi davr tarixi. Shuningdek, bu
guruh tarixning yana quyidagi sohalarining o‘zida qamragan:
a) xududiy-geografik tamoyilga ko‘ra-alohida mamlakatlar, davlatlar,
xalqlar tarixi.
b) ma’lum bir muammo yoki masalaga aloqador tarixiy voqealar tarixi.
Masalan, uyg‘onish davri, salb yurishlari, jahon urushlari va hk.
v) mikro tarix - qishloqlar, shaxarlar, shaxslar tarixi.
g) jamiyatning alohida sohalari tarixi - harbiy, tibbiyot, siyosiy, iqtisodiy,
ijtimoiy, din, fan, xotin-qizlar, tender tadqiqotlari, san’at, intellektual, madaniyat,
diplomatiya, davlatchilik va hk. tarixi.
2-guruhni maxsus tadqiqot ob’ektiga ega bo‘lgan tarix fanlari va fanlar
tarixi tashkil qiladi. Maxsus tadqiqot ob’ektiga ega bo‘lgan tarix fanlariga
antropologiya, arxeologiya, etnografiya, manbashunoslik, arxeografiya,
paleografiya, geraldika, numizmatika, arxivshunoslik va b. kiradi. Mazkur fanlar
tadqiqot natijalari yordamida tarixning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy
masalalari oydinlashadi va isbotlanadi
Fanlar tarixi esa, fanlarning ehtiyojidan kelib chiqadi, bunda fanlarning
o‘tmishdagi rivojlanishi, tadqiqoti kabi masalalar o‘z yechimini topadi. Bunga
tabiiy fanlar tarixi, texnika tarixi, davlat va huquq tarixi va b. kiritish mumkin.
Tarix fani vazifalari:
1. Bilish vazifasi tarixiy rivojlanish qonunlarini aniqlash va taxlil qilishdir.
Bunda insoniyat tarixidagi barcha jarayon va taraqqiyotni ob’ektiv
jihatdan yoritish orqali barcha mamlakat va xalqlarning tarixiy
taraqqiyotining o‘ziga xosligi va rivojlanishini tarixiylik nuqtai nazardan
baholash orqali o‘quvchilarning intellektual rivojlanishi ta’minlaydi.
2. Tarbiyalash vazifasi fuqarolik, axloqiy fazilatlar va qadriyatlarni
tarixiy misollar orqali shakllanishida muxim ahamiyat kasb etadi.

3. Bashorat qilish vazifasi o‘tgan davr va hozirgi davrdagi tarixiy
voqealar tahlili asosida kelajakni oldindan ko‘rsata olish va jamiyat
taraqqiyotini izchil rivojlanishini ta’minlash
4. Ijtimoiy xotira vazifasi jamiyat va shaxsning rivojlanishi va o‘ziga xos
shakllanishida tarixiy bilim yetakchilik vazifasini bajaradi.
5. Amaliy ko‘rsatmalilik vazifasi tarixiy bilimga asoslangan holda ilmiy
asoslangan siyosat yo‘nalishini ishlab chiqish mumkin.
Tarix fani metodolgiyasi. Metodologiya – tadqiqot usullarini, tarixiy
dalillarni taxlil qiladigan, ilmiy dunyoqarashning shakllanish yo‘llarini
o‘rgatadigan fandir.
Tarixiy dalillarni o‘rganishning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
1. Tarixiylik tamoyili - tarixiy hodisalarni rivojlanishda, aniq tarixiy
sharoitga mos holda o‘rganish lozimligini ilgari suradi;
2. Ob’ektivlik tamoyili – bu tadqiqotchiga hodisalarning ko‘p qirraligi va
qarama qarshiligining barcha jihatlarini hisobga olgan holda ob’ektiv o‘rganish
uchun asos bo‘ladi.
3. Ijtimoiy yondoshuv tamoyili- hodisa va jarayonlarni aholining turli
qatlamlarining ijtimoiy manfaatlarini hisobga olgan holda, partiya, davlat va
shaxslarning amaliy faoliyatidagi su’ektiv jarayonlarni taxlil qilishni ilgari suradi;
4. Alternativlik tamoyili- ob’ektiv taxlil qilish asosida real sharoit, hodisa
yoki voqealarning ehtimollilik darajasini belgilab beradi.
Tarix fani turli xalqlar qanday yashaganligi, ularning hayotida qanday
voqealar sodir bo‘lganligi, odamlar hayoti qanday va nima uchun o‘zgarib,
hozirgiday bo‘lib qolganligini o‘rgansa, O‘zbekiston tarixi esa shu ona-
zaminimizda o‘tmishda yashagan xalqlarning hayoti va ularning rivojlanishi
jarayonida sodir bo‘lgan o‘zgarishlar, voqealar, ularning turmush tarzi, iqtisodi,
madaniyati va shu kabilarni to‘laligicha o‘rganadigan fandir. Yurtboshimizning
shu haqidagi fikrlari katta ahamiyatga egadir. “Mustaqillikka erishganimizdan
keyin xalqimizning o‘z yurti, tili, madaniyati, qadriyatlari tarixini bilishga,

o‘zligini anglashga qiziqish ortib bormoqda. Bu tabiiy hol. Odamzod borki, avlod-
ajdodlari kimligini, nasl-nasabini, o‘zi tug‘ilib voyaga yetgan qishloq, shahar,
xullaski, Vatanining tarixini bilishni istaydi”.
"O‘zbekiston tarixi" fanining vazifalari quyidagilardan iborat:
- O‘zbekiston Respublikasi tarixining barcha jarayon va taraqqiyotini ob’ektivlik,
xolislik va tarixiylik nuqtai nazaridan o‘rgatish va insonlarni intellektual jihatdan
rivojlantirish;
- Insonlar dunyoqarashini tarix asosida kengaytirish. Tarixiy dalillar har doim
ilmiy asosga ega bo‘lib, to‘g‘ri dunyoqarashning shakllanishiga zamin yaratgan.
Mustaqillik yillarida tarix fanini ob’ektiv yoritish dolzarb masalaga aylandi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining «O‘zbekiston FA Tarix institut i
faoliyatini takomillashtirish» haqidagi 1998 y il iyul qarori tarix fanining vazifalarini
strategik jihatdan o‘zgartirdi. Tarix institut i respublikada tarix tadqiqotlarini
muvofiklash tiruvchi chinakam markaz maqomiga ko‘tarildi. 1998 yilda O‘zbekiston
tarixchilarining maxsus «O‘zbekiston tarixi» jur naliga asos solindi. 1998 yilda Tarix
fanining eng dolzarb muammolarini muhokama etuvchi Yahyo G‘ulomov nomidagi
«Uzbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi» respublika muntazam ilmiy seminari tashkil
eti l di. 1999 yilda O‘zbekiston Respublikasi tarixchilar jamiyati tuzi l di. Ilk marotaba
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ga ko‘ra, tarix fanining ta’lim tizimi bilan hamkorligi
yo‘lga qo‘yildi. Mustakillik yillarida tarixchilarning xalqaro ilmiy hamkorligining keng
imkoniyatlari vujudga keldi. O‘zbekiston tarix fanining aktual muammolari bo‘yicha
ilmiy anjumanlar o‘tkaziladigan markazga aylanib bormo q da. O‘zbek olimlari xalqaro
grantlarda, YuNESKO tomonidan nashr etilgan «Markaziy Osiyo sivilizatsiyalari tarixi»
nomli ko‘p jildlik asarni tayyorlashda ishtirok etdilar.
O‘zbekiston tarixining fan sifatida yoritish va o‘quvchi diqqatini uzoq o‘tmishga
qaratish bilan biga talabalarning dunyoqarashlarini, ilmiy nazariy tafakkurlarini
takomillashtirish, o‘tmish va hozirgi zamondagi voqea va hodisalarga ilmiy xolislik va
tarixiy ob’ektivlik tamoyillariga amal qilgan holda tarixiy voqealikka munosabat
bildiradigan hamda umuminsoniy qadriyatlar asosida yondashadigan erkin fikrli komil

insonni tarbiyalash, talabalarda xalqimizning madaniy, ma’naviy merosiga, ilg‘or
an’analari, milliy qadriyatlari, ahloqiy fazilatlariga hurmat, vatanparvarlik tuyg‘ularini,
ajdodlarimizning jahon madaniyatiga qo‘shgan xissalaridan faxrlanish va ularning
munosib davomchilari bo‘lishni tushuntirish. O‘rta Osiyo tarixi insoniyat tarixining
beshigi hisoblanadi. U yerda turli xil millatlar va dinlarning tarixi mujassam. Bu
xududning tarixi eron, yunon, skif,xitoy, turk va ruslarning yilnomalarida saqlanib
qolgan 3
.
O’zbekiston tarixini yoritishda qaysi manbalar asos bo’lganligi ham g’oyat
katta o’rin tutadi. Sovet hokimiyati yillarida yozilgan O’zbekiston tarixiga oid
foydalanilgan adabiyotlar uchun marksizm-leninizm, KPSS hujjatlari,
Kommunistik partiya va Sovet davlati rahbarlarining ma’ruza, nutq, maqola va
asarlari, Rusiya, Rim tarixchilari, adiblari va olimlarining asarlari asosiy manba
bo’lib xizmat qilgan.
Vatanimiz tuprog’ida tug’ilib, o’sib voyaga yetgan va kamol topgan
Beruniy, al Xorazmiy, Ibn Sino, Farobiy, Ahmad Farg’oniy, Yusuf Xos Xojib,
Mahmud Qoshg’ariy, Narshaxiy, A.Navoiy, Mirzo Ulug’bek, Nizomiddin Shomiy,
Sharafuddin Ali Yazdiy, Xondamir, Zahriddin Muhammad Bobur va boshqa juda
ko’plab dunyoga mashhur alloma va mutafakkirlarning qimmatli asarlari va
meroslari esa deyarli e’tibordan chetda qolgan. Bulardan tashqari, turli davrlarda
yaratilgan tarixiy manbalar ham e’tibordan chetda qoldi.
O’zbekiston tarixini yaratish va o’rganishda uning manbalarini bilish g’oyat
katta ahamiyatga ega. Bunday manbalar quyidagilardan iborat:
O’rta Osiyo xalqlarining eng qadimgi va qadimgi tarixi asosan 2 ta manba
asosida o’rganiladi.
Birinchisi, moddiy manbalar, ikkinchisi, bizgacha yetib kelgan turli xil
yozma manbalardir.
Moddiy manbalar tariximizning barcha davr va bosqichlariga oid
yodgorliklardir. Ular orqali tariximizning qadimgi va o’rta asrlar davrlari
3
Fransic Henry Skrine and Edward Denison Ross A history of Russian Turkestan
and the Central Asian Khanates from the earliest times Roudledge Curzon, USA,
2005, стр. 3

to’g’risida to’liq ma’lumotga egamiz.
Tariximiz to’g’risidagi yozma manbalar juda xilma-xildir. O’rta Osiyo
xalqlarining qadimgi davri haqidagi dastlabki yozma manbalar bizgacha Eron
ahmoniylarining toshga bitilgan mixxatlari orqali bizgacha yetib
kelgan.ahmoniylar podshosi Doro I o’z hukmronligini abadiylashtirish maqsadida
Kirmonshohdan Hamadonga ketadigan yo’l yuzasidagi Bixistun qoyasiga xat
bittiradi. Ana shunday xatlar ahmoniylar poytaxti Persopol saroyining bosh
devorlariga, Doro qabri ustiga qo’yilgan toshga bitilgan. Ular asosan uch tilda –
qadimgi fors, elam va vavilon tillarida yozilgan bo’lib, ulardan ahmoniylarga tobe
bo’lgan xalqlar va ularning mamlakatlari eslatiladi. Masalan: Bixistun qoyalari
yozuvlarida Marg’iyona, Baqtriya, Xorazm va Sak qabilalari to’g’risida yozilgan.
O’rta Osiyo xalqlari to’g’risida xabar beruvchi ikkinchi manba
Zardushtiylarning «Avesto» kitobidir. Unda O’rta Osiyoning qator viloyatlari
eslatib o’tiladi, hamda o’sha davr ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti yoritiladi.
O’rta Osiyo xalqlar tarixi va madaniyati to’g’risida ma’lumot beruvchi
uchinchi manba qadimgi Yunon tarixchilari va geograflari asarlaridir. O’rta Osiyo
xalqlari haqida Gerodot (mil.avv.V asr), Polibey (mil.avv.II asr), Ptolomey (II asr),
Arrion (II asr), Kvint Kursiy Ruf (I asr) va boshqalar ma’lumotlar qoldirganlar.
O’rta Osiyo xalqlari tarixi haqida ma’lumot beruvchi to’rtinchi guruh yozma
manbalar Xitoy tarixchilaridan Si-Siyaga Szyan (mil.avv. II-I asr) «tarixiy
yilnomalar» va Bon Gunning (mil.avv. I asr) «Birinchi xon dinastiyasining tarixi»
asarlaridir.
O’zbekiston tarixi fani xalq maorifi tizimining barcha tarmoqlarida o’zining
jamiyat hayotida tutgan o’rni va mavqyeiga ko’ra asosiy va yetakchi fan
hisoblanadi. Shu boisdan ham bu fan Vatan tarixining ibtidosi o’lkashunoslik
ekanligini e’tiborga olgan holda umumta’lim maktablarida, o’rta maxsus va oliy
o’quv yurtlarining barcha mutaxassisliklarida, qaysi kasb-hunarni egallashdan
qat’iy nazar bir hajmdagi soatlarda o’qitiladi. Bu O’zbekiston tarixi fani oldiga
qo’yilgan oliyjanob vazifalar bilan bevosita bog’liqligini quyidagilarda ko’rish
mumkin:

Birinchidan, O’zbekiston tarixi mustaqil O’zbeksiton yoshlari ongida
siyosiy, nazariy, ilmiy dunyoqarashni shakllantirishi, voqea va hodisalarga tarixiy
nuqtai nazardan yondoshadigan har tomonlama yetuk, barkamol insonni
tarbiyalash lozim.
Ikkinchidan, O’zbekiston tarixi mustaqil O’zbekiston yoshlari ongida milliy
vijdonni uyg’otib, uning shakllanishiga ko’maklashadi. Yoshlar ajdodlarimizning
taraqiyot yo’lini, tarixiy tajribalarini o’qib-o’rganganlaridagina ularda istiqlol
tafakkuri, hozirgi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy-ma’rifiy turmushni
o’tmish bilan qiyoslash va kelajakka nazar solish tuyg’usi shakllanadi.
Uchinchidan, O’zbekiston tarixi fani yoshlarimizni baynalminalchilik ruhida
tarbiyalash qurolidir. Yoshlarimiz bu fanni o’qish, o’rganish va mutolaa qilish
jarayonida O’zbekiston jahon hamjamiyatining ajralmas tarkibiy qismi va bir
bo’lagi ekanligini tushunib oladilar. O’zbek xalqi va buyuk allomalarimiz, fan va
madaniyat arboblarimizning jahon taraqiyoti va sivilizasiyasiga qo’shayotgan
munosib hissasi bilan qonuniy suratda faxrlanadilar.
To’rtinchidan, O’zbekiston tarixi fani yosh avlodni ulug’ xalqimizning
milliy qadriyatlari va axloqiy fazilatlari: halollik, poklik, odillik, adolatlilik,
insonparvarlik, rostgo’ylik, mehnatsevarlik va kamtarlik, iymon va e’tiqodlilik
ruhida tarbiyalamog’i, Vatan va xalq oldidagi burchga sadoqat qaror toptirmog’i
darkor. 6
6
Prezidentimiz I.Karimov o’zining «Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q» degan
risolasida bunday deb yozgan edi: «Biz komil inson tarbiyasini davlat siyosatining
ustuvor sohasi deb e’lon qilganmiz. Komil inson deganda biz, avvalo, ongi yuksak,
mustaqil fikrlay oladigan, xulq atvori bilan o’zgalarga ibrat bo’ladigan bilimli,
ma’rifatli kishilarni tushunamiz. Ongli, bilimli odamni oldi-qochdi gaplar bilan
aldab bo’lmaydi. U har bir narsani aql, mantiq tarozisiga solib ko’radi. O’z fikr
o’yi, xulosani mantiq asosida qurgan kishi yetuk odam bo’ladi. Shunday ekan
bizga xohlang iqtisod, xohlang siyosat, xohlang tarix ma’naviyat sohalari bo’lsin,
bemalol bahslasha oladigan bilimdon, zukko, ma’rifatli odamlar kerak» - dedi,
6 6
O’zbekistan tarixini o’qitish va organishining yagona kontseptsiyasi. Т ., 1996 y., 6-bet..

yana fikrini davom ettirib Prezidentimiz. Xo’sh, tarixning ma’naviyatimizda tutgan
o’rni qanday deb savol berib, bunday dedi: «Tarixni yaxshi bilmasdan turib,
yuksak ma’naviyatga erishish mumkinmi? Albatta mumkin emas. Ma’naviyatni
tiklashi, tug’ilib o’sgan yurtida o’zini boshqalardan kam sezmay, boshini baland
ko’tarib yurishi uchun insonga, albatta, tarixiy xotira kerak. Tarixiy xotirasi bor
inson irodali inson, takror aytaman, irodali inson.
Jamiyatning har bir a’zosi o’z o’tmishini yaxshi bilsa, bunday odamlarni
yo’ldan urish, har xil aqidalar ta’siriga olish mumkin emas. Tarix saboqlari insonni
hushyorlikka o’rgatadi, irodasini mustahkamlaydi», - dedi.
Hozirgi davr sharoitida ma’naviyat masalasini tushunishda uning mohiyati,
maqsadini anglash, his qilishda yurtboshimiz Islom Karimovning asarlarini
o’rganishni katta ahamiyatga ega deb bilamiz. Bu borada «Tarixiy xotirasiz kelajak
yo’q», «Istiqlol va ma’naviyat» deb nomlangan to’plami hamda «Barkamol avlod
orzusi», «Buyuk kelajak sari» kitoblari alohida o’rin egallaydi.
Mustaqillik yillarida bizning sharoitimizda ma’naviyat yo’lidagi eng muhim
masala bu boy tarixiy merosimizni chuqur o’rganish, ijtimoiy adolatni
mustahkamlash, har bir oilaning moddiy va ma’naviy mustahkam bo’lishini
ta’minlashdir. Bu yo’l orqali kishilarda yangicha fikrlashni, his tuyg’ularni
shakllantirish, qisqasi insofli, diyonatli insonni yaratishdir. Yangicha his-tuyg’ular,
fikr va dunyoqarashlar o’z-o’zidan, bir zum shakllanmaydi. Buning uchun
jamiyatning har bir a’zosi, ayniqsa, yoshlar, talabalr jonbozlik ko’rsatishlari lozim.
Demokratik jamiyat qurish jarayonida faoliyatimizning har bir qirrasi,
yo’nalishi jamiyat, xalq, inson manfaatlari yo’lida xizmat qilish g’oyalari, his-
tug’ulari uzviy bog’langan bo’lishi lozim. Yo’qsa, demokratik jamiyatning o’zi
ham bo’lmaydi. Inson moddiy jihatdan to’la ta’minlangan bo’lishi mumkin. Lekin,
unda xalq bilan birga bo’lish, xalq uchun xizmat qilish kabi ichki ruhiy xislatlar
bo’lmasa, avvalo bundaylarni o’zi ozod inson bo’lmaydi. U moddiy boyliklarning
quli bo’lib qoladi. Ma’naviyat inson va jamiyat manfaatlariga munosib turmush-
sharoitlari barpo qilish yo’lida go’zal, ko’rkam va komil insonlarni yaratish uchun
xizmat qiladi. Faqat ma’nafiyatgina insonni yetuk inson bo’lib yashashini to’la

ta’minlaydi. Ma’naviyatsiz haqiqiy inson bo’lmaydi, chunki u yashashni ma’nosini
bilmaydi.
Demak, yuqorida aytilganlardan xulosa chiqarib, «o’z tarixini bilgan, ruhiy
quvvat oladigan xalqni yyengib bo’lmas ekan, biz haqoniy tariximizni tiklashimiz,
xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan
qurollantirish yana bir bor qurollantirish zarur», - deb yozadi I.A.Karimov.
Prezident Islom Karimov O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi XI
sessiyasida «Baprkamol avlod – O’zbekiston taraqiyotinin poydevori» degan
mavzudagi nutqni barkamol avlod tarbiyalab yetishtirishda bugungi kunda
oldimizga qo’yilgan buyuk maqsadlarimizga erishishimiz, jamiyatning
yangilanishi, hayotimiz taraqiyoti va istiqboli amalga oshirayotgan islohotlarimiz,
rejalarimiz samarasi taqdiri – bularning barchasi avvalombor, zamon talablariga
javob beradigan yuqori malakali, eng yaxshi, yetuk mutaxassis kadrlar tayyorlash
muammosi bilan chambarchas bog’liqligini barchamiz anglab yashamoqdamiz», -
deb «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ni qabul qildi. Har bir davr o‘ziga xos
iqtisodiy, siyosiy asosga, moddiy, ma’naviy va madaniy turmush tarziga ega. Har
bir tarixchi davrlar xususiyatlarini aniq bilishi va talqin qila olishi lozim. Davrlar
xususiyatini to‘liq anglash tarixiy voqealarni haqqoniy baholashda va o‘sha davr
ruhiyatini to‘liq anglashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Insoniyat tarixida har doim ham bugungi yillar tizimidan foydalanilgan
emas. Xar bir davrda har bir halq o‘zining yashagan davrini turlicha yil hisobini
olib borganlar. Bu yil hisoblarini o‘rganish va tadqiq qilish ham tarixchilarning
burchlari hisoblanadi. Bu davrlarni aniqlash orqali tarixchilar mazkur voqealar
qachon ro‘y berganini aniqlaydilar. Lekin bu jarayon tarixchi olimlardan ko‘p
mehnat va izlanish talab qiladi. Ba’zi yozma manbalardagi yil hisoblarini aniqlash
haligacha no’malumligicha qolmoqda va tarixchilar orasida bahs-munozaralarga
sabab bo‘lmoqda. Jumladan, Abu Rayhon Beruniyning «Qadimgi xalqlardan
qolgan yodgorliklar» asarida qanday yil hisobidan foydalangani haligacha
aniqlangan emas. Uning xabar berishicha, Xorazmga odamlar Iskandar

Zulqarnayndan rosa 980 yil avval kelib joylashganlar 4
. Olimlar buni o‘rganib 1292
yil, ya’ni mil.avv. XIII asrga to‘g‘ri kelishi mumkin degan fikrlarni ilgari
surganlar. Lekin qadimgi Xorazm xududida olib arxeologik tadqiqotlar bundan
ancha ilgari bu xududda ibtidoiy qabilalar yashaganligini isbotlaganlar.
Shuningdek, Xorazm xududida ilk davlatchilik izlari ham keyingi davrlarga, ya’ni
mil.avv. 7-6 asrlarga mansubligini arxeologik izlanishlar ko‘rsatmoqda.
Talaba tarixiy davrlashtirish masalasini qanchalik chuqur o‘zlashtirsa, uning
tarixni anglash jarayoni shunchalik chuqur va mulohazali bo‘ladi. Insoniyat o‘z
taraqqiyotida turli xil jarayonlarni boshdan kechirgan. Olimlar inson faoliyati bilan
bog‘lik bo‘lgan rivojlanishlar jarayonlarini taxlil etib, inson tarixiy taraqqiyotini
ijtimoiy – iqtisodiy jihatdan davrlar va bosqichlarga bo‘lib o‘rganish va tadqiq
qilish lozim ekanligini ta’kidlashgan.
O‘rta Osiyo xududida olib borilgan tadqiqotlar natijasida tarixning ko‘plab
jumboqlari o‘z yechimini topdi. Markaziy Osiyoning ilk insoniyat tarixi keyingi
davrlardagi mahalliy madaniyatlar rivoji va xalqlarning tarixiy jarayonlarida
zamin bo‘lib xizmat qildi 5
.
Tarixni davrlarga bo‘lib o‘rganish masalalarini qadimgi davr mualliflari
asarlarida ham uchratamiz. Bu masala keyinchalik XVIII-XIX asrlarda ham keng
muxokama mavzusi bo‘lib kelgan. Bu ma’lumotlarni talablarga keng taxlil
qilingan holda berish lozim. Bu orqali ularda tarixiy taraqqiyot jarayoni taxlil
qilish ko‘nikmalari shakllanadi
XIX asr o‘rtalaridan tarixni ishlab chiqarish usuli va mulk xarakteriga qarab
davrlashtirish g‘oyasi ilgari surildi. XX asrda bu g‘oyalar kommunistik g‘oyaga
moslashtirilib rivojlantirildi. Butun insoniyat tarixi 5 ta ijtimoiy-iqtisodiy
formatsiyalarga ibtidoiy jamoa tuzumi, quldorlik, feodalizm, kapitalizm va
sotsializm kabi taraqqiyot yo‘llarini bosib o‘tgani va bosib o‘tishi lozimligi
ta’kidlandi. Bu g‘oya barcha ilmiy adabiyotlar va darsliklarda o‘z aksini topdi.
Lekin jamiyat taraqqiyoti tarixni bunday davrlashtirish noto‘g‘ri ekanligini
4
Абу Райхон Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. -Т.: 1968, 44 бет.
5
History of civilizations of Central Asia. The dawn of civilization: earliest times to 700 B.C. Volume I . UNESCO
1992 .р.18.

ko‘rsatdi 6
. Jamiyat taraqqiyotida har bir xududning o‘ziga xos rivojlanish
qonuniyatlarini har tomonlama chuqur o‘rganish va ularni ob’ektiv, aniq,
birlamchi manbalar asosida tadqiq qilish va xulosa berish zarurligini davrning o‘zi
isbotlamoqda.
Tarixga nazar solsak, jahonning ba’zi davlatlarida ibtidoiy jamoa tuzumi uzoq
davom qilganining, qadimgi davr ham turli xududlarda turlicha kechgani, o‘rta
asrlar va yangi davr ham turlicha kechganining guvohi bo‘lamiz. Shu sabab bu
davr sanalarini barcha mamlakatlar uchun bir xil deb hisoblash va bir sanalarni
berish mumkin emas.
Jumladan, Amerika xududida ibtidoiy jamoa tuzumi milodiy 10-12
asrlargacha, Rossiya xududida ibtidoiy jamoa tuzumi milodiy 7-8 asrgacha
davom etgan. O‘rta Osiyoda xududida esa, quldorlik tuzumi o‘ziga xos tarzda
davom qilgan va u olimlar tomonidan “Osiyocha ishlab chiqarish usuli” deb
atalgan. Shuningdek, O‘rta Osiyoda feodalizm jamiyati uzoq davom qilib,
kapitalistik munosabatlar rivojlanmasdan bolsheviklar ta’sirida sotsializm tuzumi
o‘rnatila boshlandi. Bu sovet davrida ijobiy baholanib, feodalizmdan sotsializmga
jamiyat sakrab o‘tdi deb baholangan. Vaholanki, g‘oya o‘zgargani bilan iqtisodiy
asos o‘sha holicha, ya’ni agrar mamlakat tarzida saqlab qolingan.
Sovet tuzumi o‘rnatilgach, 1937 va 1954 yillarda O‘rta Osiyo xalqlari
tarixini davrlashtirish masalasiga bag‘ishlangan ilmiy konferensiyalar bo‘lib o‘tdi
7
. Bunda O‘rta Osiyo xududida o‘ziga xos taraqqiyot yo‘li bo‘lgan degan xulosaga
kelingan bo‘lsada, bu 5 ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyaga moslashtirildi. V.V.Bartold
tomonidan ilgari surilgan “abadiy feodalizm” g‘oyasi rad qilindi.
Eng qadimgi davr tarixini davrlashtirishda yevropalik olimlarning olib
borgan tadqiqotlari diqqatga sazavordir. XIX asrda L.G.Morgan 1877 yilda nashr
qilingan «Qadimgi jamiyat» («Drevnoe obshestvo») asarida birinchi bo‘lib
urug‘chilik jamiyati haqida fikrini ilgari surgan. U urug‘ning paydo bo‘lishi
odamzotning maydonga kelishi bilan birga yuzaga kelmadi, balki urug‘chilik
6
Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. –Т.: 2015, 71-73 бетлар.
7
Материалы объединённой сессии, посвященной истории Средней Азии и Казахстана в дооктябрьский
период. Т .: 1955.

jamoasi kishilik jamiyati taraqqiyotining ma’lum bir bosqichidir, degan xulosasini
ilgari surdi. L.G.Morgan urug‘chilik jamoasi ikki bosqichga bo‘ldi, ya’ni uning
birinchi bosqichini ibtidoiy to‘da, ikkinchi bosqichini esa ibtidoiy urug‘chilik
jamoasi deb nomladi. Urug‘chilik jamoasi davrini ikki bosqichga bo‘ladi. Uning
birinchisi «ibtidoiy urug‘chilik jamoasi», ikkinchisini – «Harbiy demokratiya» deb
atadi.
XX asrda keng ko‘lamda olib borilgan arxeologik, etnografik va
antropologik izlanishlar L.G.Morganning kishilik tarixining ilk bosqichlariga
bergan ta’rifini tug‘ri ekanligini ko‘rsatdi. Uzoq paleolit davrining 3 ta
bosqichida xam insoniyat texnologik va madaniy jihatdan katta muvafaqqiyatga
erishdi. Maxalliy o‘ zgarishlarda axamiyati kam lekin h ar doim kerakli ixtirolar
q ilindi. Ma h alliy o‘ zgarishlardan biri ov q at maxsulotlarining paydo b o‘ lishida
yaqq ol namoyon b o‘ ldi . 8
Tarixini davrlashtirish masalasi A.Asqarovning “O‘zbek halqining kelib
chiqish tarixi” monografiyasida keng yoritilgan va unda tarixni davrlashtirishda
nimalarga e’tibor berish lozimligi ta’qidlanib, O‘zbekiston tarixini 7 ta davrga
bo‘lib o‘rganish muvofiqligi ilgari surilgan 9
. Unda jamiyatda yuz beradigan tub
o‘zgarishlar hisobga olingan holda, birinchidan, har bir ulkan tarixiy davrda
jamiyat iqtisodiy asosini harakatlantiruvchi kuchlari kimlar edi? Ikkinchidan,
jamiyatda mulkka egalik qilishlikning xarakteri qanday bo‘lgan? Uchinchidan,
jamiyat ijtimoiy hayotining ma’naviy asosini qanday mafkura tashkil etgan? degan
savollar qo‘yilib, kishilik jamiyati tarixi davrlashtirilishi kerak, degan fikrni ilgari
surgan 10
va quyidagi davrlashtirishni ilgari surgan:
I . O‘zbekistonda “Ibtidoiy to‘da davri” (mil. avv. I million – 40 ming
yilliklar) 11
.
8
Fransic Henry Skrine and Edward Denison Ross A history of Russian
Turkestan and the Central Asian Khanates from the earliest times
Roudledge Curzon, USA, 2005 , стр. 5-9
9
Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. –Т.: 2015, 70-91 бетлар
10
Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. –Т.: 2015, 77- бет.
11
XX асрнинг иккинчи ярми давомида жаҳон фанида Шимолий-Шарқий Африканинг Олдувай водийсида
олиб борилган археологик ва антропологик изланишларга кўра, одамзоднинг илк аждодлари бундан 2,5-3
миллион йил аввал Африка қитъасида яшай бошлаган. “Homo sapiens, sapiens” (ақлли одам) эса, ер
куррасида мил. авв. I миллион йилдан бошлаб яшай бошлаган, деган тасаввур пайдо бўлди.

II. O‘zbekistonda “Ibtidoiy urug‘chilik jamoasi va mulk egaligining
shakllanish davri” (bundan 40 ming yil avval to milodiy III-IV asrlargacha). Bu
davrni uch bosqichga bo‘ladi: 1 bosqich – matriarxat urug‘ jamoasi bosqichi. 2
bosqich - patriarxal urug‘ jamoasi bosqich. 3 bosqich urug‘ jamoalarining harbiy
demokratiya bosqichi.
III. O‘zbekistonda “Ilk o‘rta asrlar davri” (milodiy V asrdan to VIII asr
oxirigacha).
IV. “O‘rta asrlar davri” ( 9 asrdan Somoniylar davlatini tashkil topishidan to
XIX asr o‘rtalarigacha).
V. O‘rta Osiyo, jumladan, O‘zbekiston tarixining beshinchi davrini
“Mustamlakachilik va milliy uyg‘onish davri” deb atash mumkin. Uning davriy
chegarasi – Chor Rossiyasi bosqinidan to 1917 yil Oktyabr to‘ntarishiga qadar
davom etgan davrni o‘z ichiga oladi.
VI. O‘zbekiston tarixining oltinchi davri “Sovetlar hokimiyati davri” bo‘lib,
bu davr 1917 yildan 1991 yilgacha davom qilgan.
VII. O‘zbekiston tarixining yettinchi davri “Milliy istiqlol, demokratik davlat
va fuqarolik jamiyati qurish davri” deb atab, bu davr 1991 yil 31 avgustdan to
bugungi kungacha bo‘lgan davrlarni qamrab oladi.
Akademik A.Asqarov tomonidan ilgari surilgan bu davrlashtirish uslubida
ham O‘zbekiston xududining o‘ziga xos taraqqiyot yo‘li aks etgan.
Bugungi kunda jahon miqyosida tarixni umumiy, ya’ni ijtimoiy-iqtisodiy
o‘ziga xosligini inobatga olgan holda quyigacha davrlashtirish ilgari surilmoqda.
Bu davrlashtirish uslubidan maktab darslikliklarida ham, tarix fanlarini davrlarga
bo‘lishda ham keng foydalanilmoqda. Bu tarixni tarixiy jihatdan bo‘lish dab
qarasak, maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Аdаbiyotlаr:
1. Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. –Т.: 2015 70-91-
betlar
2. Sagdullaev A. Qadimgi O’rta Osiyo tarixi. T.: 2004. 10-16-betlar
3. Asqarov A. O’zbekiston tarixi. T., 1994 30-36-betlar
4. Egamberdieva N. Arxeologiya –T., 2011 12-17-betlar
5. Fransic Henry Skrine and Edward Denison Ross A history of Russian
Turkestan and the Central Asian Khanates from the earliest times Roudledge
Curzon, USA, 2005 . 47-55-page

Ibtidoiy jamoa tuzumining paleolit davrida O‘rta Osiyo

Купить