Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 93.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ibtidoiy to‘da davrining oila va nikoh munosabatlari

Купить
“IBTIDOIY TO`DA DAVRINING OILA VA NIKOH MUNOSABATLARI ” mavzusidagi KURS ISHI MUNDARIJA: KIRISH………………………………….…………………………….……….…..3 I.BOB. IBTIDOIY TO`DANING PAYDO BO`LISHI VA AHAMIYATI 1.1.Inson evolutsiyasida ibtidoiy to`da davrining o`rni va ahamiyati…….………… 7 1.2.Ibtidoiy to`da davrida yuzaga kelgan nikoh munosabatlari................... ………. 16 II.BOB. IBTIDOIY TO`DA TAVRIDA NIKOHNING O`RNI 2.1.Nikoh va uning o`ziga xos xususiyatlari, promuskitet.………………….. ……. 20 2.2.Ibtidoiy to`dada nikohning ahamiyati……... ..................................................... 26 XULOSA………………………………………………………………………....33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..…39 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Barchamizga ma’lumki, har bir suveren davlat o‘zining betakror tarixi va madaniyatiga egadir. Bu tarix, bu madaniyatning haqiqiy ijodkori, yaratuvchisi esa haqli ravishda shu mamlakat xalqi hisoblanadi. O‘zbekistonimizning ko‘p asrlik tarixi va keyingi 32 yillik rivojlanish davri, o‘z davlat mustaqilligi va suverenitetini mustahkamlashga qaratilgan taraqqiyoti bu haqiqatni yana bir bor yaqqol tasdiqlab berdi. Ana shu bunyodkorlik jarayonining qudratli va hal qiluvchi kuchi, hech shubhasiz, ko‘pmillatli xalqimizdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev O‘zbekistonda islohotlarni qat’iy yuksaltirishni davom ettirishga kirishdi. Bugun zamonning o‘zi barchamizning oldimizga yangi va g‘oyat mas’uliyatli vazifalarni hal etishni talab qilayotganiga e’tiborni qaratdi. 1 Ma’lumki, insoniyat jamiyati taraqqiy etib borgan sari odamlarning o‘zlari ham, ularning bir-birlari bilan boladigan o‘zaro munosabatlari ham, ayniqsa, shaxslararo munosabatlar orasida eng samimiy, eng yaqin bo‘lgan oilaviy munosabatlar ham takomillashib, o ‘ziga xos tarzda murakkablashib boradi. Sababi: hozirgi zamon fan-texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarish munosabatlari, vositalari taraqqiyoti, qishloq xo'jaligi, sanoat ishlab chiqarishi, umuman xalq xo‘jaligining b archa jabhalarida yangi texnologiya, texnik jarayonlarning jadal joriy e tilis h i bevosita shu jarayonlarning yaratuvchisi, ishtirokchisi bo'lgan inson omiliga, inson shaxsiga ham o ‘ziga xos, yangicha talablar q o‘ymoqda. Ishlab chiqarish m u n o sa batlari, jamiyat taraqqiyoti bir tomondan, odamlarning okzlarida ro'y berayotgan ijtimoiy-psixologik, fiziologik va boshqa o‘z garishlar odamlarning o‘zaro muloqot munosabatlari doirasini ma’lum darajada chegaralanib qolishiga, ularda ajdodlarimizda kuzatilgan tabiiylikni ma’lum darajada buzilishiga va oqibatda inson ruhiyatida mumkin qadar hissiy, emotsional 1 Sh.Mirziyoyev "Erkin farovon, demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent -- "O'zbekiston"- 2016.56B. 3 zo‘riqishlarning yuzaga kelishiga asos bo‘Imoqda. Bu ularning ta’siri oilaviy hayot va undagi psixologik iqlimda ham o‘z ifodasini topadi. Har qanday jamiyat taraqqiyotida oilalaming , oilalar mustahkamligining o‘rni beqiyosdir. Chunki tirik organizmning salomatligi uni tashkil qiluvchi har bir hujayraning sog'lomligiga bog`liq bo‘lganidek, butun organizm o ‘z faoliyatini maqsadga muvofiq amalga oshirishida har bir hujayraning munosib o‘rni bo‘lganidek, oila ham davlat, jamiyat deb atalgan butun bir organizmni tashkil etuvchi hujayradir. Har bir oilaning sog'lom bo'lishi, ularda ijobiy psixologik iqlimning hukm surishi, mana shu muhitda dunyoga kelib, shaxs sifatida shakllanib, so‘ng o‘zi yashayotgan davlatning fuqarosi sifatida o‘z davlatining iqtisodiyoti, ijtimoiy hayoti taraqqiyotini ta’minlovchi, hal qiluvchi omil bo'lgan inson kamolotida oilaning tutgan o‘rni beqiyosdir. Nima sababdan biz ko‘proq oila va unda yuz beradigan munosabatlarga e’tiborli bo‘lamiz, nima sababdan oila maskanida o‘zimizni yaxshi, baxtli his etsak, ishimiz ham yurishgandek, omadimiz chopgandek bo‘ladi? Chunki oila bizning hayotimizdagi eng aziz va muqaddas dargoh! Faqat oilagina insonning baxtli bo‘la olishi, o‘zini kimlargadir kerakli his eta olishi yoki bo‘lmasa o‘zini ezilgan, omadsiz sezishiga sabab bo‘la oladi. Shuningdek, jamiyat taraqqiyotining kutilgan darajaga chiqa olmasligi, uning taraqqiyotiga to‘sqinlik qiluvchi, uning iflqiroziga olib keluvchi kuchlaming yuzaga kelishida ham oilaning hissasi kattadir. Chunki nosog‘lom psixologik muhitli, nizo-janjalli, o‘zaro mehr-oqibatsiz muhitda dunyoga kelib, shakllangan bola, keyinchalik nafaqat o‘z ota-onasi, aka- ukalariga nisbatan, balki atrofdagilarga, qolaversa, o‘zi yashagan jamiyatga nisbatan ham mehr-oqibatsiz, shafqatsiz, zolim, xudbin, yurt manfaatlariga zid, tashqi kuchlar ta’siriga oson beriluvchan, shu asosda esa o‘z oilasi, o‘z xalqi, o‘z yurti uchun xavfli odam boiib yetilishi mumkin. Demak, jamiyat uchun nihoyatda ahamiyatli hisoblangan ota-ona va bola, er va xotin, oila a’zolarining o‘zaro munosabatlari bilan bog‘liq bo‘lgan muammolar aynan oila negizida yuzaga keladi. Shuning uchun ham qadim zamonlardan boshlab oila, undagi munosabatlar masalalari har bir davming donishmand, olim, 4 mutafakkirlari tomonidan o‘rganilib kelinganligini va ulaming qarashlarida bu masalalaming yoritilganligini kuzatamiz. Bu qarashlami, fikrlami sizning hukmingizga havola etish orqali oila, o‘zaro munosabatlar muammolari bizning hayotimizda doimo muhim masalalar sirasiga’kirishini qayd etamiz. Hozirgi zamon oilasining, umuman nikoh – oila munosabatlarning yuzaga kelishi va rivojlanish tarixi haqida zarur ma’lumotlarga ega bolish maqsadga muvofiqdir. Shunga asoslangan holda quyida insoniyat jamiyati taraqqiyoti davomida nikoh – oila munosabatlarining evolyutsiyasi haqida qisqacha toxtalib otamiz. Maxsus manbalarda qayd etilishishi, yer yuzida bundan 4mlrd. yillar muqaddam hayot nishonalari, jonzodlar yuzaga kelgan. Hozirgi zamon odamlarining dastlabki ibtidoiy ajdodlari (Homo - sapiens) fikrlovchi odam bundan 3 mln. yillar muqaddam shakllangan. Uzoq muddat davom etgan ibtidoiy taraqqiyotdan song asta – sekinlik bilan ibtidoiy jamoalar, kishilik jamiyatlari yuzaga kela boshlagan va odamlar ortasida dastlabki ozaro munosabatlar, muloqotlar shakllana borgan. Lekin ularni hali tom ma’noda insoniy munosabatlar deb bolmas edi. Kurs ishining ko’zlangan maqsadi: Ibtidoiy to`da davrining paydo bo`lishi rivojlanishi haqida ma’lumot berish va talabalarning mavzu yuzasidan bilimlarini oshirish va unumlilik ko`rsatkichlarini yaxshilash hamda takomillashtirishdan iborat. Kurs ishing vazifalari:  Kurs ishining ilmiy asosini yoritish  tadqiqot muammosi bo'yicha nazariy adabiyotlarni o'rganish;  old tarix fanini o`rganishda ibtidoiy to`da va nikoh munosabatlari haqida o‘quvchilarga kengaytirilgan ma’lumotlarni ochib berish va yangi bilimlar bilan tanishish  Mavzu bo`yicha qo`llanilgan adabiyotlar, o`quv qo`llanmalar va darsliklar orqali uning umumiy tahlilini yoritish 5 Kurs ishining obyekti : N ikoh – oila munosabatlari evolyutsiyasining shakllanish bosqichlari Kurs ishining predmeti: Ibtidoiy to`da davrida oila va nikoh munosabatlarining yuzaga kelish jarayonlari Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: kurs ishi kirish, 2ta bob,4ta reja, umumiy xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat, jami 40 sahifani tashkil qiladi. 6 I.BOB. IBTIDOIY TO`DANING PAYDO BO`LISHI VA AHAMIYATI 1.1.Inson evolutsiyasida ibtidoiy to`da davrining o`rni va ahamiyati Kishilik jamiyati rivojlanishining eng qadimgi davri ibtidoiy to‘da va urug‘chilik davrlariga bo‘linadi. Insoniyat tarixida ibidoiy to‘da davri eng uzoq davom qilgan davr hisoblanadi. Xuddi shu davrda insoniyat hayvonot olamidan ajralib, o‘zining turmush tarzini shakllantirgan. Jamiyat tarixida ibtidoyi to‘da davrining davomiyligi har bir xududning o‘ziga xos tabiiy sharoiti tufayli turlicha va o‘ziga xos davom etgan. Inson tabiiy sharoitga moslashib, yashash uchun kurash natijasida shakllangan, takomillashgan va rivojlangan. Ibtidoiy to‘da davrini o‘tmishda «oltin davr» deb tasavvur qilganlar, ularning fikricha, shu davrdagina inson tashvishsiz, majburiyatsiz, to‘kin-sochin va tinch yashaganlar deb hisoblaganlar. Lekin ilm-faning rivojlanishi bilan bu g‘oyalarning mutloqa asossiz ekanligi isbotlangan. Inson hayvonot olamidan ajralgach, o‘zini himoya qilish uchun dastlab, birikib, ya’ni to‘da bo‘lib yashay boshlagan. Yirtqich hayvonlardan himoyalanish va uni ov qilishga ham yolg‘iz odamning kuchi yetmagan. Shuning uchun ibtidoiy odamlar to‘da-to‘da bo‘lib yurishgan. Tarix faniga “ibtidoiy to‘da” tushunchasini birinchi bo‘lib, etnograf olim L.G.Morgan «Qadimgi jamiyat» (1877) kitobida ishlatgan va uni etnografik materiallarga asoslangan holda ilmiy asoslab bergan. U kishilik tarixining dastlabki davrini ikki bosqichga bo‘lgan: I bosqichni «ibtidoiy to‘da», II bosqichni esa «ibtidoiy urug‘chilik jamoasi» deb atadi. Ibtidoiy to‘da davri O‘zbekiston xududida 1,5 mln yillikdan 40 ming yilliklargacha davom etgan. Arxeologik davrlashtirish jihatdan bu ilk va o‘rta paleolit davriga to‘g‘ri keladi. Bu davrda O‘zbekiston xududida tabiiy-geografik o‘zgarishlar sodir bo‘lib turgan. Ayniqsa, insoniyat shakllanishida muzlik davrining o‘rni alohida bo‘lgan. 2 Bu davrning davriy chegarasi odamzodning Fergantrop-Neandertal ajdodlari yashagan davri bilan belgilanadi (mil. avv. I million – 40 ming yilliklar). Ammo, sovet davri tarixshunosligida odamzodning paydo bo‘lishidan dastlabki sinfiy 2 A.Bababekov va O.Mo`minov “Inson evolyutsiyasi va old tarix” o`quv qo`llanma. T-2020. 7 jamiyat tarkib topguniga qadar o‘tgan davr «Ibtidoiy jamoa tuzumi» nomi bilan yuritilib kelindi. Aslida, odamzod qo‘liga tosh quroli olib, birinchi bor mehnat qila boshlaganidan to dastlabki urug‘ jamoalari bo‘lib tarkib topganiga qadar «ibtidoiy to‘da» davrini boshidan kechirdi. Bu davr odamzodning o‘zini shakllanish bosqichi bo‘lib, bu davrda odamzodning ajdodlari – Zinjantrop, Pitekantrop, Sinantrop va Neandertallar tabiatdan o‘z rizqi - ro‘zini termachilik va yirik hayvonlarni ov qilish yo‘li bilan topgan o‘ljasi hisobiga yashaganlar. Ular dastlab, million yillar davomida issiq iqlim sharoitida daydi hayot tarzini boshidan kechirganlar (Zinjantrop, Pitekantrop, Sinantrop, Fergantroplar zamoni). Qachonkim, yer kurrasi soviy boshlab, buyuk muzliklar boshlangan kezlarda g‘orlarda yashashga, ularni egallab olgan yirtqich hayvonlar bilan kurashib, sovuqdan jon saqlashga majbur bo‘lganlar (Geydelberg, Neandertallar zamoni). Kishilik tarixining «Ibtidoiy to‘da davri» arxeologik davrlashtirishda qadimgi tosh (paleolit) davrining olduvay, shell, ashel va muste bosqichlariga to‘g‘ri keladi. Bu davrda mulkchilikning hech bir shakli bo‘lmagan. Odamzod o‘zining ilk ibtidoiy holatidan tom ma’nodagi odam holatiga o‘tish, fikrlovchi odam bo‘lib shakllanish jarayonini boshidan kechirgan. Toshdan mehnat qurollari yasash va ular yordamida ijtimoiy mehnat qilishi bilan boshqa jonzodlardan tubdan farq qilgan. Ularning mafkuraviy dunyosi tartibsiz «nikoh» normalari asosida qurilgan edi. Bu davr odamlarida hali jamoa bo‘lib yashash ko‘nikmalari shakllanmagan edi. Odamsimon maymun podalariga xos xatti-harakatlari fan olamida ular eng oliy tipdagi odamsimon maymunlardan tarqalgan, degan tasavvurni keltirib chiqardi. Aslida hech bir odamsimon maymunlardan (shimpanze, gibbon, orangutan, gorillalardan) odam tarqalmagan. Odamzodning eng ilk ajdodlari o‘zlarining oziq tishlaridagi naqshlari va bosh miyasining maymun bosh miyasidan kattaligi bilan farq qiluvchi maymunsimon odam ajdodi (Goronna driopiteki)dan tarqalgan. Bu tipdagi odamzod ajdodlarining qoldiqlari Janubiy Afrikada zinjantrop, Indoneziyaning Yava orolida pitekantrop, Xitoyda sinantrop, 8 O‘zbekistonda fergantrop, Germaniyada neandertallar nomlari ostida topib o‘rganilgan. Fan olamining xulosasiga ko‘ra, ular to «aqlli odam» (homa sapiens) holatiga kelguniga qadar (mil. avv. 50-40 ming yillikka qadar) o‘zining tadrijiy shakllanish taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Ular eng oddiy tosh qurollardan va olovdan foydalanishni o‘rgandilar. Madaniyatning dastlabki kurtaklari vujudga keldi, ma’noli nutq paydo bo‘ldi. Inson asta-sekin biologik jihatdan takomillasha bordi, eng ibtidoiy (pitekantrop, sinantrop, neandertal va boshq.) tipdan yuksak taraqqiy etgan va mehnat qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan odam darajasiga yetdi. Avvalo, mehnat, so‘ngra so‘zlash – ikkita eng muhim sabab bo‘ldiki, bu sabablar ta’siri ostida eng ilk ajdodlarimizning miyasi sekin-asta aqlli odam miyasiga aylandi. Ilk va o‘rta paleolitdan uning so‘nggi bosqichiga o‘tish davrida tosh qurollarni yasashda, ovchilikda ancha yutuqlarga erishildi. Ibtidoiy to‘dadan so‘nggi paleolitga o‘tish davrida ijtimoiy munosabatlar va odam qiyofasi ancha o‘zgardi va taraqqiy etdi. O‘rta Osiyoda, jumladan, O‘zbekistonda ibtidoiy jamiyatning har bir davriga mansub mehnat qurollari Farg‘ona vodiysidagi Selengur g‘orida va boshqa joylarda topildi. Arxeolog A.P.Okladnikov tomonidan 1938-1939 yillarda tekshirilgan Teshiktosh g‘ori yodgorliklari ham mazkur davrning muste bosqichiga mansubdir. Ilk paleolit davri odamlari xujaligining asosini ovchilik va terimchilik tashkil etgan. Ularning asosiy mexnat kuroli chakmoktoshdan yasalgan tukmok edi. Eng qadimgi odamlar dastlab urmonlar, kichik daryo buylari, buloqlar atrofida makon qurgan edilar. Ibtidoiy odamlar jamoasi ibtidoiy tuda deb ataldi. Bu davr kishilarini mexnat kurollarining umumiyligi, umumiy turmush tarzi birlashtirgan edi. 1.Ashel davri oxirlarida yer yuzida muzlik davri boshlandi. Bu davr 4 bosqichga bo`linadi. Olimlar bu boskichlarni gins, mindel, riss, vryum deb ataganlar. Yer yuzining tropik mintakalarida plyuvial davr xukm surgan. Ilk paleolit davri eng uzoq davom ekanligidan tashkari inson ilk ajdodining tarkalishi bilan xam muxim axamiyatga egadir. 9 2. Uchlamchi davr urtalari va oxirida butun Yevroosiyoda bulgani kabi Urta Osiyoda xam xozirgi iklimdan fark kiluvchi uziga xos tabiiy geografik axvol mavjud bulgan. Toglarning balandligi dengiz satkidan urtacha 500metr, eng balandlariniki esa 1000 metr bulgan xalos. Bu narsa O`rta Osiyoga Arabiston dengizi, Xind okeanining issik va nam xavo okimining kirib kelishiga imkoniyat yaratgan. Yura davridan boshlab iklim kurgokchil bulib bordi va uchlamchi davr oxirlarida Konetdog, Ximolay Pomir, Tyan-Shanning kutarilishi natijasida nam va ilik xavoning yuli tusilib qoldi. To`rtlamchi davrning yana bir xususiyati iklimning sovishi bilan boglikdir. O`rta Osiyoda iklimning sovishi Yevropadagi muzlik davrlariga tugri keladi. Kuruklikning kutarilishi, toglarda kor va muzliklarning xosil bulishi yirik daryo vodiylarning paydo bulishiga olib keldi. Aynan shu davrda Amudaryo va Sirdaryo paydo buldi. Daryo suvlarining uzgarishi natijasida Kaspiy va Orol xavzasi xam uzgarib turdi. O`rta Osiyo togliklarida kuchli muz qatlamlari vujudga kelmadi. Muzliklar fakat vodiy xarakterida bulgan. 3 Paleobotanika ma’lumotlariga karaganda O`rta Osiyoning o`simlik dunyosi xozirgidan ancha boy bulgan. Namlik ko`p bulgan davrda xozirgi chul zonalarda buta va daraxtlar kup bulgan. Lekin Orta Osiyoda iqlim doimo uzgarib turgan. Bu esa nafaqat o`simlik, balki xayvonot dunyosiga ham o`z ta’sirini ko`rsatgan. Iqlimning uzgarishi sovuqqa moslashgan xayvonlarning tarqalishiga imkon yaratgan. Masalan, 1946 yilda Fargonadan junli fil - mamont koldiklari topilgan. Mamont suyaklari shuningdek Olma-ota yakinidan xam topilgan. Toshkentning Buz suv anxori buyidan junli “Sibir” karkidoni suyaklari topilgan. Bunday xayvon suyaklari, shuningdek, Tyan-Shandan, Issik kul yakinidan xam topildi. Shunday kilib, xavoning uzgarishi dengizlar (Kaspiy, Orol) ga ta’sir kursatgan, ulardagi o`zgarishlar o`simlik va xayvonot dunyosiga ta’sir qilgan. Bu jarayon maxalliy xarakteriga ega bulmay, butun sayyoramizni qamrab olgan edi. 3 A.Bababekov va O.Mo`minov “Inson evolyutsiyasi va old tarix” o`quv qo`llanma. T-2020. 10 To`rtlamchi davrda O`rta Osiyoda yuz bergan uzgarishlar Shimoliy Garbiy Xindistondagi uzgarishlar bilan uxshash ekanligini 1939 yilda T.T.Peterson va X.de Terra taqiqotlari edi. Ularning tadqiqotidan foydalanib K.Kurdikov janubiy Fargona va shimoliy-garbiy Panjob iqlimi uxshashligi xaqida ma’lumot beradi. 3. O`rta Osiyo xududi bugungi kun arxeologik va boshqa ma’lumotlariga ko`ra, antronogenez jarayoni yuz bergan xududlardan biri xisoblanadi. Arxeolog olimlarining ma’lumotlariga ko`ra, bu yerda eng qadimgi odamlar 700-500 ming yillar ilgari yashay boshlagan. Bu makonlar ilk paleolitning ashel davriga mansubdir. Shunday makonlar jumlasiga O`rta Osiyoning turli xududlaridan topilgan Selengur, Kulbulok, Uchtut, Burikazgan, Tanirkazgan, Onarcha, Koratangir, Kizkal’a, Yangaja, Takali, Kamar, Shabakti, Uchbulok, Uzunbulok, Koratog, Loxutiy I, Xavolang va boshkalarni kiritish mumkin. Selengur makoni Fargona viloyatining Sux tumanidan topilgan. Ushbu makonni birinchi bulib, 1958 yilda Okladnikov tekshirgan edi. 1985 yilda arxsolog U.Islomov bu yerdan turli qupol tosh qurollar topdi. Bu yerda odamlar 700000 yil ilgari yashagan degan xulosaga kelindi. Kulbuloq makoni Toshkent viloyatining Oxangaron tumanidan 1963 yilda topilgan. Bu ochik tarzdagi kup katlamli yodgorlik bulib, 13 madaniy katlamdan iborat. Uning kuyi katlamlari ilk paleolitning ashel davriga, keyingi yukori katlamlari muste va yukori paleolit davriga xosdir. Bu yerdan chakmoktosh va slanesli chakmoktoshdan kilingan tosh kurollar, kul, kumir koldiklari, xayvon suyaklari topilgan.Ilk paleolit davri jahon tarixida 3 mln yillikdan to – 100 ming yilliklargacha davom qilgan. O‘zbekistonda ilk paleolit davri miloddan avvalgi 1 million yildan 100 ming yillikkacha davom etgan deb hisoblanar edi. Lekin keyingi davrlarda olib borilgan tadqiqotlar bu sanani yanada qadimiylashtirdi. Arxeologik davrlashtirishning yangi metodi asosida uni 2 mln yillikdan 200 mingginchi yillargacha davom qilganligi aniqlandi. Shu paytgacha O‘zbekiston xududida olduvay davri manzilgohlari topilmagan deb kelinar edi, lekin keyingi yillarda arxeologiyada qilingan yangiliklar Selungur makonidan topilgan tosh 11 qurollarining Olduvay makondan topilgan tosh qurollar bilan o‘xshash tomonlarini aniqlanib, uni 1,2 mln yillarga mansub deb topdilar. O‘zbekiston xududidan ashel davriga oid ko‘plab makonlar topilib tadqiq qilindi va qilinmoqda. Bunda U.Islomov, K.A.Kraxmal, M.Qosimov, R.Sulaymonov, T.Omonqulovlarning tadqiqotlari diqqatga sazovordir. Ilk paleolit davrida mehnat qurollari tosh, suyak va shoxlardan yasalgan. Ulardan faqat tosh qurollargina bizgacha yetib kelgan. Olduvay bosqichida odamlar eng primitiv usulda yasalgan qo‘l cho‘qmorlari (ruchnoe rubilo)lardan foydalanganlar. Mazkur qurollarni yasash uchun dastlab, odamlar qulay shaklga ega bo‘lgan (ko‘proq yapaloq shakldagi) qayroqtoshni topib, tosh boltalar yordamida uning bir uchiga urib, uchirib ishlov berganlar. U paytning tosh bolg‘alari (otboyniklar) og‘irligi 0,5 kgdan oshmagan oddiy qayroqtosh bo‘lgan. Bu xildagi tosh bolg‘alar yordamida qo‘l cho‘qmorlariningina emas, balki tosh o‘zaklarini ham yasay bilishgan. Qo‘l cho‘qmorlari odatda bir tomoni bodomga yoki yurakka o‘xshab, to‘mtoq bo‘lgan, lekin uni qo‘l bilan ushlash qulay bo‘lgan. Ikkinchi, qarama–qarshi tomoni esa, o‘tkir uchli bo‘lib, bu tomoni kesish, chopish, kovlash kabi vazifalarni bajargan. Ajdodlarimiz shu qurollar yordamida ov qilganlar, ildiz kovlaganlar, go‘shtni maydalaganlar, terilarni shilganlar. Odamning qo‘li esa dasta vazifasini bajargan. Ibtidoiy davrlarda mexnat qurollarning yasalish uslublari A.A.Semenyonovning 1964 yilda nashr qilingan “Ibtidoiy texnika” (Pervobыtnaya texnika) kitobida keng taxlil qilib berilgan. Tadqiqotchilarning fikricha qo‘l cho‘qmorlari 3 mln yil ilgari paydo bo‘lgan. Bular insonning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Ilgari davrlarda insonning paydo bo‘lishi 1 mln yil deb belgilangan edi. Lekin keyingi davrlarda Efiopiyaning Vest–Gona yodgorligining ingliz arxeologlari tomonidan o‘rganilishi natijasida arxantroplarning (arxantroplar deyilganda ilk paleolit davrida yashab o‘tgan odam zoti ajdodlari tushuniladi.) suyak qoldiqlari va mehnat qurollari tarixi 3 mln yil deb belgilandi. Bu arxeologiya sohasida amalga oshirilgan katta yutuqlardan biri edi. 12 Olduvay davri odamlari terimchilik va ovchilik bilan shug‘ullanganlar. Ular to‘da bo‘lib ov qilib, yirik yirtqich hayvonlarni tutib iste’mol qilishgan. Odamlarning to‘da bo‘lib yurishlari natijasida o‘zlarini turli tabiat hodisalaridan va yirtqich hayvonlardan himoya qilganlar. Bu davr odamlari tabiatga to‘la qaram bo‘lib uy–joy qurilishini ham, olovdan foydalanishni ham bilmaganlar. Yirtqich hayvonlardan esa, oddiy va dag‘al qurollar bilan himoyalanganlar. Tabiat ham insonlar yashashi uchun qulay, issiq bo‘lgan. Ashel davriga kelib odamlar birmuncha taraqqiyot darajasiga erishganlar. Endi kishilar turli tog‘, daryo jinslari, asosan chaqmoqtoshdan qurol yasashni o‘rgana boshlaganlar. Qurollarni ishlash texnikasi birmuncha takomillashgan. Chaqmoqtosh qo‘l cho‘qmorining ikka tomoninga ham qo‘pol kertish yo‘li bilan ishlov berilgan. Kertish davomida vujudga kelgan turli uchrindilardan turli narsalarni kesishda foydalanganlar. Uchrindilar qirra tomonlari mayda kertish usuli bilan o‘tkirlangan va keskich asboblari sifatida foydalanilgan. Uchburchaksimon tosh uchrindilariga ko‘proq ishlov berilgan. Asta–sekin tosh qurollarining turi ko‘paya boshlagan. Dastlab sixcha va qirg‘ichsimon qurollar vujudga kelgan. Tosh sixcha qurollardan yog‘och qurollar yasashda va ovda nayza tig‘i sifatida foydalanilgan bo‘lsa, qirg‘ichlardan kiyim–kechak uchun hayvon terilariga ishlov berishda foydalanganlar. Bu davrda tabiat iqlimi soviy boshlagan. Odamlar tabiiy sharoitga moslashib, boshpana sifatida g‘orlarni o‘zlashtirganlar va tabiiy olovdan foydalana boshlaganlar. Shuni aytish kerakki, ibtidoiy odamlar barcha g‘orlarda ham yashamaganlar. Odatda tagi tuproqli, quyosh nuri tushadigan, chashma suvi yaqin, ovchilik va terimchillikka qulay g‘orlarda yashaganlar. Olduvay davri makonlari ko‘ra, ashel davri makonlari ko‘proq uchraydi. Bu odamlarning u davrga nisbatan ko‘paya boshlaganidan darak beradi. O‘zbekiston hududida ashel davrida yoz issiq, quruq, qish esa sovuq bo‘lib, yog‘ingarchilik kam bo‘lgan. Shu davrda havo issiq, geografik muhit mo‘tadil bo‘lgan. Ashel davri oxiriga kelib havo keskin ravishda sovugan, chunki muzlik davri boshlangan. Bu davrda Yevropa hududini muzlik qoplagan, tropik o‘lkalarda 13 esa yomg‘ir davri boshlangan. O‘rta Osiyoning tog‘li zonalarida muzliklar hosil bo‘lgan. Pasttekisliklarda esa yomg‘irlar uzluksiz yog‘ib, ko‘l va daryolar hosil bo‘ldi. Havo goh sovub, goh iliq bo‘lib turgan. Xuddi shu davrda insonlar olov xususiyatlarini o‘rganib olib, olovdan foydalana boshlaganlar, bu miloddan 600–– 500 ming yil muqaddam sodir bo‘lgan. O‘rta paleolit davri ilmiy adabiyotlarda muste davri deb nomlanadi. Bu davrga oid moddiy yodgorliklar dastlab Fransiyaning Muste g‘or makonida topilgani uchun shunday nom olgan. O‘rta paleolit davrining xronologiyasi ilgarigi adabiyotlarda mil.avv. 100–40 ming yilliklar deb hisoblanar edi, lekin keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, u 200 –100 ming yilliklar bilan belgilandi. O‘rta paleolit davri yodgorliklari jahon fanida muste va levallua–muste (rivojlangan davri) bosqichlariga ajratib beriladi. O‘zbekiston arxeologiyasida ham shu bo‘linishlar qabul qilingan bo‘lsa–da, tadqiqotchilar o‘rta paleolit davrining mahalliy o‘ziga xos jihatlarini e’tiborga olib, uning 4 ta mahalliy guruxini ajratib ko‘rsatadilar: muste, levallua, levallua–muste, soan. Buni dastlab V.A.Ranov taklif qilgan va unga toshni paraqalashdagi o‘ziga xos texnikaviy uslubni asos qilib olgan. To‘rtlamchi davrda boshlangan muzlik ashelning so‘nggi bosqichlariga kelganda janubiy rayonlarga ham siljib borgan. Iqlim tobora sovib borgan. Bu davrda G‘arbiy Yevropada Riss muzligi davri bo‘lsa, tropik o‘lkalarda yomg‘irlar davri, ya’ni plyuvia (lot. yomg‘ir degan ma’noda) davri hukmron bo‘lgan. O‘zbekiston xududida xam ilgarigi mu’tadil iqlim o‘rnini sovuq havo egallagan. Ajdodlarimiz yangi iqlimga moslashgancha, ularning hayoti nihoyatda og‘ir kechgan. Sovuqqa moslashmagan hayvonlar janubga ketishgan. Ibtidoyi odamlar sovuqqa moslashish uchun avvalgi turmush tarzini o‘zgartirishga majbur bo‘lishgan. Sovuqdan himoyalanib, g‘orlarni o‘zlashtirganlar, oddiy chaylasimon boshpana qurishni ham ixtiro qilganlar. Hayvon terisidan kiyim tikib kiyganlar va gulxan atrofida jon saqlaganlar. Termachilikning ahamiyati pasayib ketgan. 14 Ovchilikning insonlar tirikchiligida ahamiyati oshgan. Bu esa ov uslublarini va qurollarini takomillashtirishni taqoza etgan. Ular to‘da to‘da bo‘lib yurib, olov bilan hayvonlarni yo jarlikka yo g‘or ichiga haydab tutganlar. Toshni qayta ishlash texnikasi ham takomillashgan. Ixcham qurollar ishlab chiqa boshlaganlar. Bu yangi yorma texnika usuli yordamida amalga oshirilgan. Bunda qurol yasaladigan chaqmoqtoshning bosh tomoni ustalik bilan urib o‘girilib, tekis maydoncha hosil qilinadi. Shu maydoncha orqaligina toshning mayda paraqalarini olish imkoni tug‘iladi. Barcha paraqalar olinib bo‘linganidan keyin uchirib bo‘lmaydigan o‘zak qoladi. Bu o‘zak nukleus deb ataladi. Muste davri uchun gardishsimon nukleuslar va uch burchakli tosh paraqalari xarakterli bo‘lgan. Tosh paraqalar yog‘och yo‘nish, teri ishlash, qurol va kiyim tayyorlashda qulay hisoblangan. Tosh paraqalar uchi yanada o‘tkir qilingan. Bunda tosh parrakchaga sekin asta urib salgina ishlov berilgan va yangi tur qurol hosil qilingan. Ular asosan nayzasimon toshqurol va tosh qirqich bo‘lgan. Qurollar kalta va yalpoq bo‘lib, ularga dasta o‘rnatib bo‘lmagan. Nayzasimon tosh quroldan asosan erkaklar yog‘och qirqich, yo‘nish, hayvon o‘ldirishda foydalanganlar. Tosh qirqichlardan esa ayollar teri shilish, yopinchiqlar tayyorlashda ishlatishgan. Toshdan o‘roqranda yasashgan, undan daraxt po‘stini shilish va randalash quroli sifatida foydalanishgan. O‘roq randa - chaqmoqtosh plastinkasidan iborat bo‘lib, tig‘i keng yoysimon qilib o‘yib ishlangan. O‘rta tosh davri odamlari qumtosh yoki ohaktoshdan sharlar yasab, hayvonlarni ovlashda foydalanganlar. Ularni uzun tasma uchiga juft qilib bog‘lab, hayvonlarni oyog‘idan ilintirganlar. O‘rta paleolit davri odamlari hayotida olov muhim o‘rinni egallagan. Ular hayvon go‘shtini gulxanda pishirib, iste’mol qilganlar, bu ularning jismoniy va aqliy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Shuningdek, olov ularni sovuqdan va yirtqich hayvonlardan himoya qilgan. Shu sabab olovni saqlash masalasi ko‘ndalang bo‘lgan. Insoniyat olovdan foydalanishni o‘rganganidan buyon tabiiy olovdan foydalanib kelgan, lekin o‘rta paleolit davrida sun’iy olov chiqarishni o‘rganib olganlar. Ular yog‘ochni bir bir- 15 biriga ishqalash natijasida olov chiqarganlar. Bu nixoyatda ko‘p mexnat talab qilgan. Yog‘ochni yog‘ochga uzoq vaqt qattiq ishqalagandan so‘ng juda mayda kipik hosil bo‘lgan, u qizib tutay boshlagan, puflab alanga oldirilgan. O‘rta paleolit davri yodgorliklarida ko‘plab gulxan qoldiqlari topilgan. Odamlar o‘tin bilan birgalikda hayvon suyaklarini ham yoqqanlar. O‘rta paleolit davrida neandartal tipdagi odam yashagan. Bu davr odami dastlab Germaniyaning Neandertal qishlog‘idan topilgani uchun ham shu nomni olgan. U ilk paleolit odamidan ancha farq qilgan. Uning bo‘yi past peshonasi tor va nishab, qosh ustidagi suyaklari qalin , yonoq suyaklari chiqib ketgan , iyagi nihoyatda kichkina, tizzalari sal bukilgan, 2 oziq tishi bo‘rtib chiqqan, qo‘l panjalari kalta va yo‘g‘on bo‘lgan. Bosh miyasining hajmi 1200-1400 sm ni tashkil etgan. Xudi shunday tipdagi odam 1938 yili A.P.Okladnikov tomonidan Teshiktosh g‘oridan topilgan. Janubiy va O‘rta Osiyo xududlaridan topilgan o‘rta paleolit davri yodgorliklari-Sangxao, Teshiktosh va Og‘zi Kichikni o‘rganish jarayonida ularning kundalik hayoti qanday kechganligining guvohi bo‘lamiz. Ibtidoiy odamlarning o‘zaro munosabatlari, birgalikdagi hayoti, narigi dunyo haqidagi tasavvurlari haqida ma’lumotga ega bo‘lamiz. 1.2.Ibtidoiy to`da davrida yuzaga kelgan nikoh munosabatlari Maxsus manbalarda qayd etilishicha, yer yuzida bundan 4 mlrd yillar muqaddam hayot nishonalari, jonzotlar yuzaga kelgan. Hozirgi zamon odamlarining dastlabki ibtidoiy ajdodlari (Homo-sapiens) fikrlovchi odam bundan 3 mln. yillar muqaddam shakllangan. Uzoq muddat davom etgan ibtidoiy taraqqiyotdan so‘ng asta-sekinlik bilan ibtidoiy jamoalar, kishilik jamiyatlari yuzaga kela boshlagan va odamlar o‘rtasida dastlabki o‘zaro munosabatlar, muloqotlar shakllana borgan. 4 Lekin ulami hali tom ma’noda insoniy munosabatlar 4 A.Bababekov va O.Mo`minov “Inson evolyutsiyasi va old tarix” o`quv qo`llanma. T-2020. 16 deb boimas edi. Umuman erkak va ayollaming bir-birlariga nisbatan qarama-qarshi jins vakillari sifatida o‘zaro munosabatlarining ilk ko‘rinishlarida, ya’ni nikoh munosabatlarining yuzaga kelishining ilk bosqichlarida jinslar o‘rtasidagi munosabatlar asosan biologik omillar bilan boshqarilgan. Xuddi maymunlarda boigani kabi ibtidoiy odamlaming ayollari ham vaqti-vaqti bilan, qisqa muddatli (oy davomida 4—5 kungacha, faqat ayrim turlardagina 19 kungacha) «estrus» degan holatni, estrus davrini his qilganlar (estrns — qo‘shilishga moyillikning shiddatli, kuchli namoyon boiishi). Bunday kunlarda ayollar kimni xohlasa o‘shalar bilan farqlab o‘tirmay qo‘shilavergan, qolgan kunlari esa qo‘shilish boimagan. Odamlaming tik yurishga o‘tishi bilan odam organizmida ro‘y bergan o‘zgarishlar, «ilk ayollami» ko‘z yorish jarayonida ko‘p nobud boiishiga va oqi29 batda odamlar to‘dasida ular sonining keskin kamayib ketishiga olib kelgan. Shu tufayli erkaklar o‘rtasida ko‘plab nizolar yuzaga kelgan, ularning ko‘pchiligi qonli to‘qnashuv ishtirokchilaridan birining nobud bo‘lishi bilan tugagan. Bunday tabiiy tanlanish estrus hodisasi uzoqroq muddat davom etgan urug‘laming ko‘proq yashab qolishiga olib kelgan. Biroq bu biologik omil «ilk ijtimoiy» rejadagi yangi to‘siqlami yuzaga keltiradi: hech bir organizm bunday uzoq vaqt davom etgan o‘ta shahvoniy, asabiy zo‘riqishlarga dosh bera olmas edi. Shuning uchun estrus muddatining uzayishi bilan ayollar bu davrda «sovuqroq», o‘zining jinsiy maylini nazorat qiladigan va endi kim to‘g‘ri kelsa o‘sha bilan emas, balki faqat o‘zlariga yoqadigan erkaklar bilangina qo‘shiladigan bo‘lib borganlar. Erkaklarga nisbatan «tanlab» munosabatda bo‘lish — o‘ziga xos insoniy muhabbatning biologik poydevori yuzaga kela boshlaganligidan dalolat beradi. Shu o‘rinda ta’kidlab o‘tishimiz joizki, hozirgi odam tushunadigan, his qiladigan «sevgi» hissining ilk elementlari, ayollaming shu holati xususiyati evaziga insoniyat ruhiyatiga singib borgan. Shulardan so‘ng, asta-sekinlik bilan, garchi hech qanday ijtimoiy me’yorlar bilan boshqarilmasa-da, birbirlarini shahvoniy ma’qul ko‘radigan juftlardan iborat unchalik katta bo‘lmagan guruhlar tashkil topa boshlaydi. Shunday qilib, estrusning uzayishi hamma uchun ham 17 qulay, ma’qul bo‘lmagan. Bu esa urug‘ tarkibiga kiruvchi erkaklar o‘rtasida yana janjallar, qon to‘kilishlarga sabab bo‘ladigan holatlami keltirib chiqargan. Odamlar jamoasi xo‘jalik faoliyatining jiddiy buzilishi, urug‘ning yashab qolishi uchun xavfhing ro‘yobga chiqishiga olib keldi. Shu tarzda yuzaga kelayotgan jamiyatda, urug‘ ichidagi jinsiy muloqotni boshqarish, biologik instinkt, zoologik individualizmni jilovlash uchun maxsus ijtimoiy me’yorlar shakllana boshladi. Ana shunday ijtimoiy me’yorlardan biri mazkur urug‘ ichida erkak va ayollaming jinsiy muloqotlarini ma’lum bir muddatga (ovga tayyorlanish, ov vaqtlarida) taqiqlovchi jinsiy tabular (taqiqlash)ning yuzaga kela boshlaganligidir. Tabu — axloqiy me’yorlarga qaraganda ancha jiddiy va qattiq taqiqdir. Axloqiy me’yorlami buzuvchilami jamoa jazolashi, uni yo‘q qilib yuborishi ham yoki kechirib tirik qoldirishi ham mumkin. Ko‘pincha esa tabulami buzganlar, ular buni bilib qilganmi yoki bilmaymi, bundan qat’i nazar so‘zsiz jazolangan, yo‘q qilib yuborilgan. Ishlab chiqarishdagi jinsiy tabulaming yuzaga kelishi urug‘ o‘rtasida erkak va ayolni maishiy ajratib qo‘yish bilan kuzatila di. Tabu vaqtida erkaklarga nafaqat ayollarga teginish, balki ularga qarash, ular bilan gaplashish, ular tayyorlagan ovqatni iste’mol qilish, hatto ular bilan bir tom ostida, ya’ni «bir uyda» bo‘lish taqiqlangan. Dehqonchilikning yuzaga kelishi, mavsumiy dala ishlarining ortib borishi bilan jinsiy tabulardan xoli vaqtlar borgan sari kam muddatli boiib boravergan. Erkaklarda ham, ayollarda ham jinsiy zo‘riqishning jadalligi ortib borgan. Shuning uchun tabulardan xoli qolgan vaqt oraligi o‘ziga xos shahvoniy aysh-u ishratlarga aylana borgan. 5 Atoqli psixolog Z. Freyd bu davmi o‘z navbatida bayramlarga qiyoslagan. Chunki aksariyat bayramlarda, boshqa kunlari taqiqlangan deyarli barcha narsaga ruxsat beriladi. Bu bayramlarda hech nima bilan cheklanmagan, jo ‘shqin jinsiy muloqotlar amalga oshirilgan. Shunday qilib, qisqa muddatli estrus yuzaga kelgan, biroq endi bu estrus biologik sabablar bilan emas, ijtimoiy sabablar bilan bogiiq 5 G`.B.Shoumarov “Oila psixologiyasi” , “Sharq” Toshkent – 2008 18 boigan. Bu vaqtlarda hali na nikoh va na oila mavjud boigan. 0 ‘z navbatida tabular keyinchalik nikohning ilk turlaridan boim ish ekzogam nikohlarni yuzaga keltiradi (ekzogam nikoh — urugiararo, qabilalararo nikoh). Chunki tabular faqat o‘z urugi uchungina taalluqli boiib, unda qon-qarindoshlar о ‘rtasida jinsiy muloqot taqiqlangan, boshqa qabila yoki urug‘ a’zolariga esa taalluqli boimagan. Shuning uchun erkaklarga qayerdadir, ovloq joy da boshqa urug‘ga mansub boigan ayolni uchratib qolib, undan shahvoniy obyekt sifatida foydalanishi mumkin boigan. Mabodo erkaklar uzoq muddat qishloq xo‘jalik ishlari bilan band boigan vaqtlarida biron-bir begona erkak bilan ayollar ham bu ishni qilishgan. Tabu davom etayotgan davrda bir urug‘ erkagi o‘z ayollaridan uzoqda, o‘z kulbasida boshqa urug‘ga mansub ayolni saqlashi mumkin bo`lgan. 19 II.BOB. IBTIDOIY TO`DA TAVRIDA NIKOHNING O`RNI 2.1.Nikoh va uning o`ziga xos xususiyatlari, promuskitet Keyinchalik bu tasodifiy aloqalar qabila qoidalarida zaruriy, ko‘zda tutilgan odatlarga aylanib bordi. Bu o‘rinda odamlarga, bu «boshqa urug‘dagilar» bilan boigan aloqalardan tug‘ilgan nasllar nisbatan bo‘ydor, baquwat abjir ekanligi sezilib bordi. Bu aynan hozirgi zamon odami gomosapiens shakllana boshlagan davrga, taxminan bundan 42—45 ming yillar muqaddamga to‘g‘ri keladi. Shunday qilib endogamiya (faqat bir urug‘ vakillari 32 о ‘rtasidagi jinsiy aloqa)dan, agomiya, ya’ni jinsiy munosabatlarning vaqtinchalik taqiqlanishi orqali ekzogamiya (turli qabila vakillari o‘rtasidagi muntazam jinsiy aloqa) yuzaga keldi. Bundan nikohning guruhli nikoh turi yuzaga kelgan. Guruhli nikohda bir urug‘ erkaklari boshqa urug‘ning barcha ayollari uchun er va aksincha ikkinchi urug‘ning erkaklari birinchi urug‘ ayollarining erlari hisoblangan. Guruhli nikohning yuzaga kelishi qaytanga nikoh juftlari doirasini ma’lum bir guruh a’zolari bilangina chegaralab, birmimcha qisqartiradi. Bunday hollarda boshqa urug‘dagi « егкак » bu qabilaga faqat bitta maqsadda, «nikoh» maqsadidagina kelar edi, o‘zlari esa on a oilalarida yashardi va ishlashardi, ular o‘zlarining «xotin»lari yashaydigan oilada hech qanday huquqqa ega emas edilar. Guruhli nikoh ikki urug‘ning nikoh aloqalaridan iborat bo‘lgan — nikoh munosabatlarining birinchi shakli bo‘lgan. Albatta, bunday urugiami hali moddiy ne’matlar ishlab chiqish emas, balki bolalami dunyoga keltirishgina bog‘lab turgan. Ishlab chiqarish va bolalami dunyoga keltirish munosabatlari bir-biridan ajratib qo‘yilgan edi. Jinsiy aloqalar esa faqat bir-birlari bilan mulkiy ishlab chiqarish ishlari bilan bog‘lanmagan odamlar o‘rtasidagina mavjud bo‘lgan. Guruhli nikohda shaxsiy nikoh bo‘lmagan, ya’ni unda biron-bir doimiy « ег -xotinlik» juftlari mavjud 20 boimagan. Har bir ayolning nikoh jufti aynan kim bo‘lishligi urug‘ tomonidan belgilanmagan, bu faqat odamlaming xolis xohishlari, istaklari bo‘lgan xolos. Urug‘ faqat zo‘ravonlik, majburlash hollari kuzatilgandagina aralashishi mumkin bo‘lgan, ya’ni har bir individga o‘zi qanday xohlasa, shunday yo‘l tutish huquqi ta’minlangan. Bunday munosabatlami hozirgi zamon tili bilan «nikoh», deb atash mushkul, chunki bunday munosabatlar juftlardan na huquq, na majburiyat va na o‘zaro mas’uliyatni talab qilgan. Shuningdek, oila deb atash mumkin bo‘lgan, bolalami boqish va tarbiyalash bilan bog‘liq bo‘lgan alohida bir muhabbat ham bo‘lmagan. Tabiiyki, gumhli nikohda u yoki bu bolaning otasi kim ekanligini aniqlash mushkul boigan, shuning uchun bolalarning kelib chiqishi faqat ona tomonidangina hisoblangan. Urug‘ni faqat ayolga tegishli tomoni tan olingan. Bolalar faqat o‘z onasinigina bilganlar. Ulaming singillari, singillarining bolalari, tug‘ishgan aka-ukalari va boshqa qarindoshlar ona urug‘ini tashkil qilgan. Guruhli nikohning moddiy asosi boiib asosan uy xo‘jaligini yuritish hisoblangan, chunki bu vaqtga kelib ovchilik hamma vaqt ham umg‘ ehtiyojini qondira olmay qolgan. Bu davrda ayol uy xo‘jalik ishlari bilan bogiiq boigan barcha ishlami bajargan va shu bilan bogiiq holda urug‘ a’zolari o‘rtasida o‘ziga xos hurmatga ega boigan, urug‘ oqsoqollari kengashida e’tiborli o‘rin egallagan. Matriarxat (onalik) davri bir necha o‘n ming yillar davom etgan. Keyinchalik guruhli nikoh doirasida o‘zaro may liar zaminida yetarlicha doimiy juftlar shakllana boshladi. Bundan paydo boigan juftli nikoh dastawal bir erkak doimo faqat bitta ayol bilan yashashligini bildirmagan. Erkak kishi bir necha ayol bilan boiishi mumkin boigan, xuddi shuningdek ayol ham bir necha erkak bilan munosabatda boigan. Aniqrog‘i, bunday nikohni juftli nikoh emas, balki ibtidoiy-egalitar, ya’ni teng huquqli nikoh deyish to‘g‘riroq boiadi. Tabiiyki, urug‘ning birmuncha boobro* a’zolari bir necha ayolga ega boiishi mumkin boigan. Bu davrga kelib ko‘p erlilik kamroq uchragan. Bunday juft nikohlar taxminan bundan 25—24 ming yillar muqaddam urug‘ ichida xo‘jalik va iqtisodiy 21 munosabatlaming yangi shakllariga o‘tish bilan xususiy mulkchilikning yuzaga kelishi bilan bogiiq boigan. Bu yoida qo‘yilgan birinchi qadam «sovg‘a ayirboshlash» deb atalgan odat boigan. Dehqonchilik va chorvachilikning rivojlanishi bilan umg‘ning, qabilaning har bir a’zosi mehnati mahsuldorligi sezilarli darajada ortgan va bu ortiqcha iste’mol mahsulotlarining yuzaga kelishiga olib kelgan. Har bir ishchi o‘zi yaratgan mahsulotni qabilaning «umumiy qozoniga» tashlaydigan eskicha taqsimot shakli endi ishlab chiqarishning yanada rivojlanishiga to'sqinlik qila boshladi (chunki bu qabilaning порок , dangasa a’zolarini ham ishlab ehiqarish faoliyatidan jazosiz qutulib qolishligiga olib kelgan). 6 Shuning uchun qabila ortiqcha mahsulotni maium bir qismini qabila mulkiga o‘zining abjirligi, chaqqonligi, ishlab ehiqarish faoliyatida ko‘proq muvaffaqiyatlarga erishganligi bilan farqlanib turgan a’zolariga «mukofot» tariqasida taqsimlashga mxsat berishga majbur boigan. Hammaga teng taqsimlash bilan birga asta-sekin odamning imkoniyatiga, uning qabila mulkiga qo‘shayotgan ulushi miqdoriga qarab «mehnat haqi» taqsimlana boshlangan. Agar teng taqsimlanishda jamoa mahsulotidan ulush olish «huquqi» mazkur urug‘ga taalluqliligiga qarab berilgan bo‘Isa (jamoa mulkiga qancha hissa qo‘shganidan qat’i nazar), endi bu «huquq» mahsulot yaratishdagi ishtirokiga asoslanadigan bo‘ldi. Urug‘ning ayrim a’zolarida ortiqcha mahsulot, shaxsiy mulkning pay do bo‘lishi, oilaning shakllanishi tomon qo‘yilgan yangi qadam boigan «sovg‘a ayirboshlash»ni yuzaga keltirdi. Erkak kishi boshqa urug‘dagi «o‘z ayoliga» «mukofotini» sovg‘a qilgan, shuningdek ayol ham o‘zinikini unga bergan. Toki ular o‘rtasida sovg‘a ayirboshlash davom etar ekan, erkak bilan ayol o‘rtasidagi jinsiy aloqa ham davom etavergan. Sovg‘a ayirboshlashning to‘xtatilishi esa ular o‘rtasidagi aloqaning ham tugashini bildirgan. Shunday qilib, nikohning yana bir turi individual juft nikoh yuzaga kelgan. Bunda ayolni o‘zining qondosh qarindoshlari, ya’ni o‘z urug‘i 6 G`.B.Shoumarov “Oila psixologiyasi” , “Sharq” Toshkent – 2008 22 erkaklari bilan teng taqsimlash munosabatlari, boshqa urug‘dagi erkaklar bilan esa sovg‘a ayirboshlash munosabatlari bog‘lab turgan. Shuni aytib o‘tish joizki, juftli oilaning yuzaga kelishi, boshidanoq uni o‘z urug‘iga qarshi qo‘yishni va onalik urug‘i asoslarining buzilishiga olib kelishini bildirgan. Ya’ni erkak kishi o‘z mukofotini boshqa urug‘dagi «o‘z ayoli» va uning bolalariga qanchalik ko‘p bersa, uning o‘z onalik urug‘iga shunchalik kam ulush qolgan. Biroq «er» hali «xotinning» va uning bolalarining yagona boquvchisi bo‘lmagan. Juftli oilalarni yanada asosliroq bo‘lishi uchun sovg‘a ayirboshlash noadekvat bo‘lishi kerak edi, ya’ni er xotiniga, xotin eriga berganga qaraganda ko‘proq berishi lozim edi, shunday qilib u (er) xotinning bolalarini boquvchisi bo‘lib qolishi, sovg‘a ayirboshlash munosabatlari boquvchilik munosabatlariga aylanishi lozim edi. Shu bilan birga erkakning xotin va uning bolalari bilan aloqasi muntazam va uzoq muddatli bo‘lib bordi. Nihoyat qabilalararo nikoh zaminida doimiy o‘rin olgan xo‘jalik birligi — jamoa tashkil topdi, unga erlar o‘z xotinlari va ulaming bolalari bilan kirdi. Erkaklar o‘z singillaridan, ayollar esa mos ravishda o‘z aka-ukalaridan ajralishdi. Yangi iqtisodiy xo‘jalik birligi yoki oilaning yana bir turi - juft oila yuzaga keldi, unga, asosan er, xotin va uning bolalari kirdi. Endi nikoh o‘ziga xotinning bolalarini tarbiyalash va boqishni ta’minlashni maqsad qilib qo‘ygan erkak va ayolning ittifoqiga aylandi. Buning uchun er-xotinning har biri o‘z urug‘idan olgan ulushidan, mahsulotidan foydalanishgan. Juft nikohning yuzaga kelishi bilan juftlar o‘rtasidagi jinsiy munosabatlar nafaqat shunchaki axloqiy me’yorlar bilan boshqariladigan doiralarga, balki, ijtimoiy-iqtisodiy doiraga (ramkaga) kiritildi. Oila ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi rivojlanishining umumiy ko‘rinishlari asosan nikoh rishtalarini mustahkamlash sari borib, nikohgacha va nikohdan tashqaridagi aloqalami chegaralab borgan. Masalan, Yangi Gvineyadagi papauslarda nikoh mustahkamligini ta’minlovchi shunday iqtisodiy vositalardan biri boiib kelin uchun toianadigan toiovlar (qalin) xizmat qilgan. Er xotinini, uning bevafoligi uchun jazolash huquqini olgan, shuningdek yetkazilgan «axloqiy ziyon uchun» uning o‘ynashidan moddiy rag‘bat ham talab qilishi mumkin boigan. 23 (Albatta, bu erkakni shu xotinning bolalarini boqishda faqat uning eri boiganligi uchungina ishtirok etishga majburligi bilan bogiiq boigan. Shu bolalami onasining eri — ota deb atalgan, bu o‘rinda biologik nuqtayi nazardan u haqiqatan ham shu bolalaming otasi boimasligi mumkin. Hali u vaqtlarda biologik qarindoshlik ahamiyatga ega boimagan. Xususiy mulkchilikning yuzaga kelishi va mustahkamlanishi bilan sinfiy munosabatlar shakllana borgan, bu esa nikohning hozirgi zamon shakli — monogamiyaning shakllanishiga asos boigan. Monogam oila va monogam nikoh o‘zining klassik shaklida faqat sinfiylik jamiyatining yetilishi bilan tasdiqlana borgan. Xususiy mulkchilikning yuzaga kelishi bir odam ishlab ehiqarish vositalarining to ia yoki qisman boshqaruvchi egasi boiib qolishini, boshqa odam esa ulardan butunlay mahrum boiishligini yoki xususiy mulk egasi tobe boiishligini bildiradi. Agar awalida ijtimoiy (jamoa) mahsulotini olish uchun faqat shu jamoaning a’zosi boiishgina kifoya boisa, keyinchalik buning uchun odamning ijtimoiy (jamoa) mehnatidagi haqiqiy ishtiroki talab qilindi, so‘ng esa nafaqat jamoaga a’zolik va na mehnat, balki aynan ishlab ehiqarish vositalariga, xususiy mulkka egalik jamiyatda ishlab chiqilgan mahsulotni taqsimlashga asos boiib qoldi. Teng taqsimlash va mehnatiga yarasha taqsimlash o‘miga xususiy mulkka egaligiga qarab taqsimlash yuzaga keldi. Mehnatning o‘zi, o‘z-o‘zicha jamoa tomonidan yaratilgan mahsulotdan ulush olishga huquq berolmay qoldi. Qul o‘zi yaratgan mahsulotning arzimagan qismini olish huquqiga ham ega bo‘lmagan, chunki uning o‘zi ham (butun borlig‘icha, hatto uning hayoti ham) toialigicha xususiy mulk egasiga, quldorga tegishli boigan. Bu jamiyat miqyosida, oila miqyosida ham shunga o‘xshash o‘zgarishlar ro‘y bergan. Xususiy mulkchilikka, sinfiylik jamiyatiga o‘tish bilan, teng taqsimlanishning butunlay yo‘qolishi asnosida bolalami boqish, tarbiyalash majburiyati butunlay oila zimmasiga yuklatiladi. Bunda er faqat ishlab chiqarish vositalarining egasi, mulkdori bo‘lganligi uchungina boquvchi hisoblanadi. Bu o'rinda u mehnatda ishtirok etishi yoki ishtirok etmasligi hech qanday ahamiyatga 24 ega bo‘lmagan. Ayol esa faqat xususiy mulk egasi bo‘lmaganligi uchun boquvchi rolida mavjud bo‘lgan. Uning mehnatda ishtirok etishi (hatto oiladagi barcha moddiy boyliklar faqat uning mehnati evaziga yaratilgan bo‘lsa-da) hech qanday rol o‘ynamaydi. Shunday qilib, sinfiylik jamiyatida er-xotin o‘rtasidagi aloqalar asosida ulaming ishlab chiqarish vositalariga bo‘lgan munosabatlari yotadi. Hatto ijtimoiy taqsimot bo‘yicha kelayotgan mahsulotning hammasi xotin tomonidan yaratilgan bo‘Isa ham, hatto er xotinni emas, balki xotin erni ta’minlay digan bo‘Isa ham xususiy mulk egasi bo‘lib er hisoblangan, aynan u boquvchi hisoblangan. Shunday qilib, bu davrga kelib xotin qul rolini bajarishga tushib qolgan. Ayollar ko‘plab fuqarolik huquqlaridan mahrum etilgan, u qonun oldida ham o‘z eri bilan teng bo‘lmagan. Quldorlik va feodal jamiyatlarda faqat erkaklargina bevosita ijtimoiy-iqtisodiy ishlab chiqarish munosabatlari tizmiga kirishgan. Ayollar esa bu tizimlar bilan faqat o‘z erlari vositachiligi orqaligina aloqada bo‘lgan. Shu bilan birga erga oila uchun barcha majburiyat, barcha mas’uliyat yuklatilgan. Er qonuniy tartibda oila a’zolarining, o‘z farzandlarining xo‘jayini deb e’lon qilingan. Qondoshlikni onalik chiziqlari bo‘yicha hisoblash mumkin bo‘lmay qolgan, uning o‘miga qarindosh-urug‘chilikni otalik chizig‘i, shajarasi bo‘yicha hisoblab kelingan. Masalan, Napoleon kodeksida jumladan, otasi kimligidan qat’i nazar «Nikohda urug‘langan bolaning otasi er hisoblanadi», — deb ta’kidlangan. Bu erkakni o‘zining biologik jihatdan ham otalikning ishonchliligini ta’minlashga o‘z xotinini begona erkak bilan aloqaga kirishish ehtimolini bartaraf etishga intilishlarini tug‘dirdi. Xotindan vafodorlikni talab qilish ham, kelindan iffatlilikni talab qilish ham shundan kelib chiqqan. Hatto er ko‘pincha xiyonat ustida tutib olingan xotinini oidirish uchun qonuniy huquqqa ham ega bo‘lgan. Masalan, Fransiyada XIX asming o‘rtalarida ham xotinning eriga xiyonat qilganligi uchun unga 3 oydan 2 yilgacha qamoq jazosi belgilangan. Bu talablar (monogamiyaning bu turi) aslida faqat ayollar uchun joriy etilgan. 25 Ayol kishi uchun jinoyat deb hisoblangan va jiddiy oqibatlarga (huquqiy va ijtimoiy) olib keluvchi xatti-harakat (masalan, turmush o‘rtog‘iga xiyonat qilish), erkak uchun, qandaydir obro‘ yoki juda yomon baholanganda unchalik ahamiyatli boimagan, faxr bilan «osib yurish» mumkin boigan axloqiy dog‘dek hisoblangan. 2.2.Ibtidoiy to`dada nikohning ahamiyati Ma’lumki, jamoa (urug’, qabila) undagi erkak va ayollar o’rtasidagi munosabatlar asosida rivoj topgan. Biroq bu munosabatlarning madaniylashish jarayoni oson kechmagan va u uzoq davom etgan. Masalan, oila va uning shakllanishida muhim o’rin tutadigan to’y marosimi vujudga kelguniga qadar yuz ming yillar o’tgan bo’lsa kerak. Quyida oila va to’y marosimining paydo bo’lishi va tadrijiy rivojlanib borishi jarayoni to’g’risida qisqacha to’xtalamiz Qadimshunoslarning ta’kidlashicha, eng qadimgi davlarda erkak va ayollar o’rtasidagi jinsiy aloqalar avval mavsumiy holda (jumladan, erta bahorda) sodir bo’lgan. Odamning bosh miyasi rivojlanib, uning tabiiy (yovvoyi) ehtiroslari madaniylashgani sari uning jinsiy aloqa qilishi mavsumiyligi ham barham topa borgan va bu ish qulay vaqtlarda ham bajariladigan urf-odatga aylangan. Tarixiy manbalardan ma’lumki, odamlar to’da – katta jamoa bo’lib yashagan davlarda, “to’dadagi barcha erkak va ayollar bir-biriga umumiy er-xotin hisoblangan”. U davlarda jinslar orasidagi munosabatlarda muayyan tartib-qoida bo’lmagan. Keyinchalik jinslar orasidagi mavsumiy aloqalar tartibga solinib, u muayyan tadbir shaklida uyushtirilgan. Bu xildagi mavsumiy tadbirlar keyinroq “Orgaistik bayramlar” deb nom olgan. Bu tadbir o’tkaziladigan paytda barcha erkak va ayollarga jinsiy aloqa qilish uchun erkinlik berilgan. Bu bayram urug’chilik va undan keyingi paytlarda, oila vujudga kelgan davlarda ham saqlanib qolgan. Gerodot o’zining “Tarix” kitobida massagetlarning har biri bittadan ayolga uylanib, biroq ulardan birga foydalanishgan, deb yozgan. Ehtimol bu odat jamoa 26 munoasabatlari avj olgan davrda oila qurish shakllanmagan zamonlarda yuz bergan bo’lishi mumkin. Ibtidoiy jamiyatda bir urug’ ichidagi erkak-ayolning jinsiy munosabatlari ko’plab salbiy oqibatlarga, jumladan, mayib-majruh bolalar tug’ilishiga olib kelgan. O’zaro qarindoshlarning jinsiy loqalari tufayli bolalar nogiron bo’lib tug’ilishini payqagan rahbarlari avvalgi yaqin qarindoshlar (ona-bola, ota-qiz, aka- singil, opa-uka) o’rtasidagi jinsiy aloqalarni taqiqlashgan. Ona urug’ining kelib chiqishi davrida ko’pgina yangi urf-odatlar, shu jumladan, to’p (guruhli) nikoh vujudga keldi. To’p nikohning asosiy xususiyati shundn iborat ediki, bir urug’ning barcha ayollari ikkinchi urug’ erkaklariniki, ikkinchi urug’ning erkaklari esa birinchi urug’ ayollariniki bo’lgan. Har ikkala urug’ ayollarining o’z urug’idagi erkaklari bilan jinsiy qo’shilishlari shu tariqa barham topdi (I. Sirojiddinov. “Nikoh to’ylari qanday paydo bo’lgan?” // Saodat. 1990. №12. -24-25-betlar). Ko’pgina urug’larda ayollar boshqa urug’dagi erkaklardan farzand ko’rishlari lozimligi joriy etilgan. Natijada bunday “ekzogamiya” odatlari insonning jismoniy takomillashuvida katta o’rin tuta boshlagan. Endilikda esa bolalarni ma’naviy tarbiyalash masalasi kun tartibida turgan. Chunki bu urug’larda onasi voyaga yetkazgan bolalar o’z otalari kim ekanligini bilmas ham edilar. O’g’il bolani tarbiyalashda tog’alari katta yordam berishgan. Shu sababli, tog’aning obro’yi juda katta bo’lgan. Bu odat keyingi davrlarda ham saqlanib qolgan. Ma’lum davrdan so’ng onalar otalardan o’z farzandini boqish, tarbiyalashni talab qilib, ularni ichkuyov shaklida urug’da olib qolishga intilishgan. Bu odat kelgusida oilaning paydo bo’lishiga asos bo’lgan. Matriarxat davrida ayollar jamiyatda yetakchi o’rin egallashgan. Urug’ boshlig’i ayol bo’lgan. Ayollar uy ishlari, ovqat tayyorlash, bola tarbiyalash ishlari bilan shug’ullanishgan. Erkaklar esa, ayollarga bo’ysunib, asosan ovchilik bilan mashg’ul bo’lishgan. Tarixda erkak va ayollar nisbati doimo teng bo’lavermagan. Ba’zida erkaklar, boshqa davrlarda ayollar soni ko’payib ketgan. Bu o’ziga xos odatlarning 27 shakllanishiga asos bo’lgan. Tarixda ko’p xotinlilik odatlari bo’lganligi bizga ma’lum. Biroq qadimda unga teskari udum – ko’p erlilik ham bo’lgan. Jumladan, mashhur arxeolog N. Tolstov o’zining “Ko’hna Xorazm” (“Drevniy Xorezm”) degan asarida ko’p erlilik haqida qiziqarli ma’lumotlar beradi. Qadim zamonlarda bitta ayol bir yo’l bir necha erkakka yoki aka-ukalarga turmushga chiqqan. Uning bosh eri – katta aka hisoblangan. O’sha davrlarda ayolning eri qancha ko’p bo’lsa, uning obro’yi shuncha baland bo’lgan. Uning qancha eri borligini bosh ro’molidagi o’ram chiziqlaridan bilishgan. Albatta, bunday odatlar erkaklarga nisbatan ayollar kamayib ketgan davrlarda sodir bo’lgan. Bunday davrlarda qiz ko’rish omad hisoblangan. Biroq shunday davlar ham bo’lganki, qizlar ko’p tug’ilib, jamiyatdagi muvozanat buzilgan. Ba’zi urug’larda buning oldini olish maqsadida vaxshiy odatlarni qo’llashgan. Masalan, qadimiy arab qavmlarida qizlar ko’p tug’ilsa, kelgusida ular baxtiqaro bo’ladi deb (ayniqsa, kasal, xunuk, mayib) qizlarni qabrga solib ko’mishgan. Tarixdan ma’lumki, oilaning ilk shakllari turli joylarda turlicha xilda paydo bo’lgan.Yakka (juft) monogam oilaning vujudga kelishi insoniyat hayotida juda muhim kelishi insoniyat hayotida juda muhim voqea bo’lgan. Chunki oilalarning paydo bo’lishi urug’chilik jamiyatini er-xotindan tashkil topgan kichik guruhlarga bo’lib tashlagan va u “oilalar jamoasi”ni vujudga keltirgan. Matriarxat davrida, odatda, qiz o’ziga qayliq tanlagan. Lekin qiz o’zi istagini hammaga bildirishi va tanlagan kuyovini barchaga tanishtirishi shart bo’lgan. Ko’pincha ana shu tanishtiruv paytida yoki undan so’ng ziyofat berilgan. Bu xolning odatga aylanishi keyinchalik to’y marosimining vujudga kelishiga turtki bo’lgan. Urug’chilik davrida oila vujudga kelishi bilan to’y marosimlarining ilk shakllari vujudga kelgan. To’y butun jamoaning bayramiga aylanib ketgan. Qadimiy to’ylarning diqqatga sazovor odatlari ko’p bo’lib, ularning biri – kuyov va kelinning turmush qurishga tayyorgarligini sinab ko’rish bo’lgan. Matriarxat davrida kuyov maxsus sinab ko’rilgan. Kuyovni turmushda lozim bo’ladigan ov qilish, o’tin yorish, olov yoqish, olishish (jang) kabilar bo’yicha qobiliyatlari sinab 28 ko’rilgan. Patriarxat davrida esa teskari jarayonlar ko’zga tashlanadi. Kelin kiyim tikish, uy-ro’zg’orni tartibga solish, ovqat pishirish kabi layoqatlarini namoyon qilgan. Shunday qilib, insoniyatning madaniylashuvi negizida jamiyatning ilk boshlang’ich asosi – oila va uning paydo bo’lishiga asos – to’y marosimi vujudga kelgan. Hayot taqazosi bilan vujudga kelgan urug’lar keyinchalik qabilani tashkil etgan. Dastlabki qabilalar ikki va undan ortiq, urug’dan tashkil topishi mumkin edi. Bir Avstraliya qabilasining ikki «pallaga» yoki ikki nikoh sinifi»-kroki va kumetiga bo’linishi buning yaqqol misolidir. Urug’chilik jamiyatining bu dastlabki tuzilishini dual tashkilot deb atash rasm bo’lgan. Bu dual tashkilot turli mamlakatlardagi ko’pgina qabilalarda so’ngi vaqtlargacha ham saqlanib sodda yoki murakkab tarzda ko’zga tashlanadi. Dual tashkilotining navbatdagi murakkabroq shakli boshqacharoq bo’lib, bunda qabila har qaysi to’rt urug’dan iborat ikkita «pallaga» bo’linadi. Ilk qabila tuzilishining bu ikki shakli fratriy-birodarlik sistemasi deb ataladi. Shimoliy Amerikadagi tubjoylik seneka-irokezlar qabilasi fratriya tashkilotining klassik namunasi hisoblanadi. Seneka-irokezlar qabilasi to’rt urug’dan iborat bo’lgan ikki fratriyaga bo’lingan. Mazkur fratriya va urug’lar alohida nomlar bilan atalgan. Rivoyatlarga ko’ra ularda Ayiq va Kiyikdan iborat ikkita boshlang’ich urug’ bo’lgan, Bo’ri, Qunduz, Toshbaqa (Ayiq fratriyasi) Loyho’ra, Qo’tos, Lochin (Kiyik fratriyasi ) kabi urug’lar ularning bo’linishi natijasida shakillangan. Bunday misollarni yer yuzining boshqa xalqlarida ham kuzatish mumkin. Urug’chilik tuzumining bunday dual tashkiloti shaklida paydo bo’lishi erkak va ayollar orasidagi munosabat-nikoh rivojlanishining yangi bosqichi bilan chambarchas bog’liqdir. Kishilikning poda davrlarda nikoh munosabatlari o’zining betartibligi va umumiyligi bilan xarakterlidir. Nikoh va oila munosabatlarining bu shakli promiskuitet deb ataladi. 7 Urug’chilik tuzumi 7 A.Bababekov va O.Mo`minov “Inson evolyutsiyasi va old tarix” o`quv qo`llanma. T-2020. 29 davriga kelib esa nikoh va oila munosabatlari o’zgara bordi.Promiskuitetda dastlabki cheklanish sodir bo’ldi, bu ham bo’lsa katta avlod bilan kichik avlod o’rtasidagi nikoh munosabatlarining bekor qilinishidir. Mazkur davrdagi dual tashkilotining eng muhim xususiyati shundan iborat ediki, bu bir «pallaga» mansub odamlarning o’zaro nikohlana olmasligi edi. Endi er va xotin qabilaning turli «palla» sidan bo’lishi shart edi. Birmuncha rivoj topgan fratriadagi dual tashkilotining nikoh tartibi bir fratriyadagi va undagi urug’ning odamlari o’zaro nikohlanishi mumkin emas. Yigit boshqa fratriyaga mansub bo’lgan qiz yoki ayol bilan nikohlana olishi mumkin edi. Natijada bir fratriya boshqa fratriyaga nisbatan «ona fratriyasi» ona urug’i boshqasi esa “ota fratriyasi” ota urug’i vujudga kelar edi. Shu tariqa ekzogamiya nikoh tartibi vujudga kelgan. Shunday qilib, doimo qabilaning ikki pallasi, fratriyalar va fratriyadagi ikki urug’ o’rtasida tuziladigan nikoh tartibining xususiyati bu tartibni dual ekzogamiya deb atashga asos bo’ldi. Ikkinchidan esa doimo bir urug’ bir fratriya, ichida shubhasiz ekzogamiya shakillanayotgan vaqtda nikoh tartibi bir yigit va bir qizning qovushishidan iborat bo’lmagan ekzogamiyali nikohga muvofiq butun bir urug’ning hamma erkaklari boshqa urug’ yoki pallaning ayollariga er bo’lishi huquqiga ega bo’lgan. Nikohning bu tarixiy shakli guruhli nikoh deb atalgan. Guruhli nikohning o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, bundan tug’ilganbolaning otasi aniq bo’lmay, faqatgina onasi ma’lum bo’lgan xolos. Bunday sharoitda butun dual sistema-urug’lar, pallalar va fratriya ayollar atrofida to’planadi. Demak har bir shunday guruh, ayollar avlodidan tashkil topadi va qon- qarindoshlik onalar avlodidan hisoblanadi. Shu tariqa urug’ ona urug’i sifatida vujudga kelib, urug’chilik tuzumi rivojlanishida matriarxat,deb ataladigan davr boshlangan. Urug’chilik tuzumining bu dastlabki bosqichidayoq erkak va ayollar o’rtasidasida jtimoiy mehnat taqsimotining harakteri va jamiyat 30 rivojlanishining bu bosqichida ayollarning o’ynagan xo’jalik roli urug’chilik tuzumining ota avlodidan emas balki ona avlodlaridan boshlanishining asosiy sabablaridan biri deb hisoblanadi. Lekin insoniyatning barchasi o’z boshidan matriarxat paleolitdan neolit oxirgacha bo’lgan uzoq lekin qatorasiga ikki marta ishlatilgan tarixiy davrni o’z ichiga oladi. Lekin kishilikning matriarxat bosqichiyer sharining hamma yerida bir vaqtning o’zida boshlanib bir vaqtning o’zida nihoyasiga etgan xolos. Uning rivojlanish darajasi ham turlicha bo’lgan. Bu shubhasiz ishlab chiqarish kuchlarining qay darajada rivojlanishiga bog’liq edi. Ishlab chiqarish kuchlarining rivojlana borishi oqibatida matriarxatdan patriarxatga o’tish sodir bo’ladiki, endilikda erkaklar ishlab chiqarishda asosiy rol o’ynay boshladilar. Bu o’tish avvalo xo’jalikning yuksalishida motiga asosidagi dehqonchilikdan omoch asosidagi dehqonchilikka o’tishda, uy hayvonlarini urchitib, ko’paytirib boqishdan chorvachilikka o’tishda namoyon bo’ldi. Natijada erkaklar xo’jalikda etakchi o’rniga chiqib oldilar, ayollar esa uy xo’jaligi ishlari bilan shug’ulllanib ikkinchi o’ringa tushib qoldilar. Endilikdaurug’ ota urug’i nomi oldi. Lekin yer yuzining turli yerlarida ona urug’i va ota urug’i tartibida hayot kechirayotgan etnik gruppalar, qabilalar va xalqlar hamon mavjud. Ammo ota urug’i tarkibidagi qabila, elat va xalqlar asosiy ko’pchilikni tashkil qiladi. Mazkur ijtimoiy tashkilot qon-qarindoshdan iborat xo’jalik tashkiloti bo’lib, unda birgalikda ishlab chiqarish mavjuddir. Ishlab chiqarish vositalari va iste’mol mahsulotlari urug’ a’zolari uchun umumiy bo’lgan. Matriarxatdan patriarxatga o‘tish nikohning va oilaning yangi shakllarini paydo bo‘lishi bilan birga sodir bo‘ladi. Mazkur davrga kelib, matrilokal o‘rnashish endilikda erkaklar egallay boshlagan ijtimoiy va xo‘jalik vaziyati bilan murosasiz qarama-qarshilikka uchraydi. Endilikda erkak o‘zining yangi ijtimoiy vaziyatga tayangan holda matrilokal nikoh tartibini yemirib tashlaydi va xotinini o‘z uyiga olib keladi. Bu patrilokal o‘rnashish tartibi bo‘lib, 31 nikohning yangi, yuqori shakli edi. Bolalari bilan birgalikda er va xotinning mustahkam bog‘lanishi yakka nikohni monogamiyani vujudga keltirdi. Shunday qilib katta ona oilasi o‘rniga katta patriarxal oila paydo bo‘ldi. Bu jarayon qisqa vaqt ichida bo‘lgani yo‘q albatta. Unda matriarxatning sarqitlari uzoq vaqt saqlanib qolgandir. Patriarxatning dastlabki bosqichida oila erkak va ularning xotinlaridan iborat bo‘lib, ularning bolalari ona urug‘ida, o‘z tog‘alari huzurida yashaydilar. Patriarxatda katta oilani katta yoshdagi erkak boshqaradi. Ayol o‘z ona urug‘idan qarindoshlari bilan aloqasini buzmaydi. Balki, u yerda tez-tez bo‘lib, ma'lum muddatga qolib ketadi. Ayol homilador bo‘lib, oy-kuni yaqinlashgach ona oilasiga kelib yangi farzandini tavallud etadi. Bu ayollarning ma'lum darajadagi mustaqilligidan darak beradi. Lekin vaqti kelib, patriarxatning ikkinchi bosqichlarida ota matriarxatning bu qoldig‘ini yemirib tashlab bolalarini ham, xotinini ham o‘z uyini ushlab qoladi. Oqibat natijada bu oila patriarxat oilaga aylanadi. Yerga va ishlab chiqarish qurollariga egalik oila xo‘jaligining asosini tashkil etadi. Bu vaqtga kelib katta patriarxal oila maydaroq oilaga bo‘linadi. Bu patronimiya deb atalgan bir butun xo‘jalik va ijtimoiy kollektivni tashkil qiladi. Yerning ma'lum uchastkasi ham ularga beriladi, yerda birgalikda ishlanadi, hosil esa oila o‘rtasida taqsimlanadi. Patronimiyalar dastlab alohida qishloqni tashkil qilar edi. Lekin keyinchalik patronimiyalardan iborat qishloqlar paydo bo‘ladi. Patriarxal oilalar va patronimiyalar birlashib bir necha qishloqlardan iborat bo‘lgan patriarxal urug‘ jamoasini tashkil etadi. Patriarxal urug‘ jamoasi qabilaning urug‘ga berilgan yeridan foydalanadi. Oilaviy munosabatlar ikki kishi er va xotin orasidagi hissiyotlarga asoslanib shakllanadi. Agar hissiyotlar ortda qolib, hayot muammolari ustun kelib, er ozini tergovchi sifatida tutsa, xotini doimiy teros ostida ushlansa, yoki xotini doimo moddiy muammolar, boylik, rozgor hisob-kitobini qilib erni doimo tergasa bir- birlariga bolgan his-tuygu yoqolib ketadi. Inson bazida oziga yaqin bolgan 32 odamlarni tushunmaydi. A.Grin o’zining asarlaridan birida “Bizning ichki dunyomiz qamdan-kam odamni qiziqtiradi”, deydi. Er va xotin bir-birlarini juda yaxshi biladigan, tushunadigan – deb o’ylashadi. Aslida esa yaqin odamni ichki dunyosini ko’ra bilish uni tushunishni xohlashmaydi. Er va xotin turmush qurib, jismonan bir-biriga yaqinlashgani bilan qalban yaxshilik bu boshqa narsa. Bu yaqinlikka erishish uchun unga intilish, qiziqish va yaqin odami bilan doimo suhbatda bolish, suhbat orqali uni ichki dunyosiga kira olish kerak. Bu munosabatlar qiziquvchan, erkin va teng huquqli insonlar orasida paydo boladi. V.A.Sisenko oilaviy munosabatlarni mustahkam yoki sustligini asosi er va xotin bir-birlarini konglini ola bilishidadir deb biladilar. Ularning bir-biriga bolgan mehrida, bir-birini hohlashida, tushunishida va oilada doimo yaxshi kayfiyat, kulgi bolishidadir. XULOSA Xulosa hozirgi kunda har qanday jamiyat taraqqiyotida oilalaming, oilalar mustahkamligining o‘mi beqiyosdir. Chunki tirik organizmning salomatligi uni tashkil qiluvchi har bir hujayraning sog‘lomligiga bog‘liq bo‘lganidek, butun organizm o‘z faoliyatini maqsadga muvofiq amalga oshirishida har bir hujayraning munosib o‘mi bo‘lganidek, oila ham davlat, jamiyat deb atalgan butun bir organizmni tashkil etuvchi hujayradir. Har bir oilaning sog‘lom bo‘lishi, ularda ijobiy psixologik iqlimning hukm surishi, mana shu muhitda dunyoga kelib, shaxs sifatida shakllanib, so‘ng o‘zi yashayotgan davlatning fuqarosi sifatida o‘z mamlakatining iqtisodiyoti, ijtimoiy hayoti taraqqiyotini ta’minlovchi, hal qiluvchi omil bo‘lgan inson kamolotida oilaning tutgan о‘mi beqiyosdir. Nima sababdan biz ko‘proq oila va unda yuz beradigan munosabatlarga e’tiborli bo‘lamiz, nima sababdan oila maskanida o‘zimizni yaxshi, baxtli his etsak, ishimiz ham yurishgandek, omadimiz chopgandek bo‘ladi? Chunki oila bizning hayotimizdagi eng aziz va muqaddas dargoh! Faqat oilagina insonning baxtli bo‘la olishi, o‘zini 33 kimlargadir kerakli his eta olishi yoki bo‘lmasa o‘zini ezilgan, omadsiz sezishiga sabab bo‘la oladi. Maxsus manbalarda qayd etilishicha, yer yuzida bun-dan 4 mlrd. yillar muqaddam hayot nishonalari, jonzodlar yuzaga kelgan. Hozirgi zamon odamlarining dastlabki ibtidoiy ajdodlari fikrlovchi odam bundan 3 mln. yillar muqaddam shakllangan. Uzoq muddat davom etgan ibtidoiy taraqqiyotdan song asta-sekinlik bilan ibtidoiy jamoalar, kishilik jamiyatlari yuzaga kela boshlagan va odamlar ortasida dastlabki ozaro munosabatlar, muloqotlar shakllana borgan. Lekin ularni hali tom manoda insoniy munosabatlar deb bolmas edi. Umuman erkak va ayollarning bir-birlariga nisbatan qarama-qarshi jins vakillari sifatida ozaro munosabatlarining ilk korinishlarida, yani nikoh munosabatlarining yuzaga kelishining ilk bosqichlarida jinslar ortasidagi munosabatlar asosan biologik omillar bilan boshqarilgan xuddi maymunlarda bolgani kabi ibtidoiy odamlarning ayollari ham vaqti-vaqti bilan, qisqa muddatli (oy davomida 4-5 kungacha, faqat ayrim turlardagina 19 kungacha) «estrus» degan holatni, estrus davrini his qilganlar (estrus qoshilishga moyillikning shiddatli, kuchli namoyon bolishi). Bunday kunlarda ayollar kimni xohlasa oshalar bilan farqlab otirmay qoshilavergan, qolgan kunlari esa qoshilish bolmagan. Odamlarning tik yurishga otishi bilan odam organizmida roy bergan ozgarishlar, «ilk ayollarni» koz yorish jarayonida kop nobud bolishiga va oqibatda odamlar todasida ularni sonining keskin kamayib ketishiga olib kelgan. Shu tufayli erkaklar ortasida koplab nizolar yuzaga kelgan, ularning kopchiligi qonli toqnashuv ishtirokchilaridan birining nobud bolishi bilan tugagan. Bunday tabiiy tanlanish, estrus hodisasi uzoqroq muddat davom etgan uruglarning otroq yashab qolishiga olib kelgan. Shuning uchun estrus muddatining uzayishi bilan ayollar bu davrda «sovuqroq», ozining jinsiy maylini nazorat qiladigan va endi kim togri kelsa osha b ilan emas, balki faqat ozlariga yoqadigan erkaklar bilangina qoshiladigan bolib borganlar. Erkaklarga nisbatan «tanlab» munosabatda bolish – oziga xos insoniy muhabbatning biologik poydevori yuzaga kela boshlanganligidan dalolat beradi. 34 Shu orinda ta’kidlab otishimiz joizki, hozirgi odam tushunadigan, his qiladigan «sevgi» hissining ilk elementlari, ayollarning shu holati xususiyati evaziga insoniyat ruhiyatiga singib borgan. Shulardan song, asta – sekinlik bilan, garchi hech qanday ijtimoiy me’yorlar bilan boshqarilmasada bir – birlarini shahvoniy ma’qul koradigan juftlardan iborat unchalik katta bolmagan guruhlar tashkil topa boshlaydi. Shunday qilib , estrusning uzayishi hamma ushun ham qulay ma’qul bolmagan. Bu urug tarkibiga kiruvchi erkaklar ortasida yana janjallar, qon tokilishlarga sabab boladigan holatlarni keltirib chiqargan. Odamlar jamoasi xojalik faoliyatining jiddiy buzilishi, urugning yashab qolishi uchun havfning royobga chiqishiga olib keldi. Shu tarzda yuzaga kelayotgan jamiyatda, urug ichidagi jinsiy muloqotni boshqarish, biologik instinkt, zoologik individualizimni jilovlash uchun maxsus ijtimoiy me’yorlar shakllana boshladi. Ana shunday ijtimoiy me’yorlardan biri mazkur urug ichida erkak va ayolning jinsiy muloqotlarini ma’lum bir muddatga (ovga tayyorlanish, ov vaqtlarida) ta’qiqlovchi jinsiy tabular (ta’qiqlash)ning yuzaga kela boshalganligidir. Tabu – axloqiy me’yorlarga qaraganda ancha jiddiy va qattiq ta’qiqdir. Axloqiy me’yorlarni buzuvchilarni jamoa jazolashi, uni yoq qilib yuborishi ham yoki kechirib tirik qoldirishi ham mumkin bolgan. Kopincha esa tabularni buzganlar, ular buni bilib qilganmi, yoki bilmaymi bundan qat’iy nazar sozsiz jazolangan, yoq qilib yuborilgan. Tabuning bugungi kundagi ahamiyati kattadir. Qarindosh urug ichida nikohning rad etilishi hatto Quroni Karimda ham aytib otilgan. Zero, uning salbiy oqibatlari: qarindosh-uruglar orasiga sovuqchilik tushishi, naslga tasiri togrisida malumot beriladi. Dehqonchilikning yuzaga kelishi, mavsumiy dala ishlarining ortib borishi bilan jinsiy tabulardan xoli vaqtlar borgan sari kam muddatli bolib boravergan. Erkaklarda ham, ayollarda ham jinsiy zoriqishning jadalligi ortib borgan. Shuning uchun tabulardan xoli qolgan vaqt oraligi oziga xos shahvoniy ayshu ishratlarga aylana borgan. 35 Atoqli psixolog Z. Freyd bu davrni oz navbatida bayramlarga qiyoslagan. Chunki aksariyat bayramlarda, boshqa kunlari taqiqlangan deyarli barcha narsaga ruxsat beriladi. Bu bayramlar hech nima bilan cheklanmagan, joshqin jinsiy muloqotlar amalga oshirilgan. Shunday qilib qisqa muddatli estrus yuzaga kelgan, biroq endi bu estrus biologik sabablar bilan emas, ijtimoiy sabablar bilan bogliq bolgan. Bu vaqtlarda hali na nikoh va na oila mavjud bolgan. Tabu davom etayotgan davrda bir urug erkagi oz ayollaridan uzoqda, oz qabilasidan boshqa uruqqa mansub ayolni saqlashi mumkin bolgan. Guruhli nikohning yuzaga kelishi nikoh juftlari doirasini ma’lum bir guruh a’zolari bilangina chegaralab, birmuncha qisqartiradi. Keyinchalik guruhli nikoh doirasida ozaro mayillar zaminida etarlicha doimiy juftlar shakllana boshladi. Bundan paydo bolgan juftli nikoh dastavval bir erkak doimo faqat bitta ayol bilan yashashligini bildirmagan. Erkak kishi bir necha ayol bilan bolishi mumkin bolgan, xuddi shuningdek ayol ham bir necha erkak bilan munosabatda bolgan. Aniqrogi bunday nikohni juftli nikoh emas, balki ibtidoiy – egalitar, ya’ni teng huquqli nikoh deyish togqriroq boladi. Tabiiyki, urugning bir muncha boobro a’zolari bir necha ayolga ega bolishi mumkin bolgan. Bu davrga kelib kop erlilik kamroq uchragan. Bunday juft nikohlar taxminan bundan 25-24 ming yillar muqaddam urug ichida xojalik va iqtisodiy munosabatlarning yangi shakllariga otish bilan xususiy mulkchilikning yuzaga kelishi bilan bogliq bolgan. Bu yolda koyilgan birinshi qadam «sovga ayrboshlash» deb atalgan odat bolgan. Dehqonchilik va chorvachilikning rivojlanishi bilan urugni, qabilani bir a’zosi mehnatning mahsuldorligi sezilarli darajada ortgan va bu ortiqcha iste’mol mahsulotlarining yuzaga kelishiga olib kelgan. Har bir ishchi ozi yaratgan mahsulotni qabilaning «umumiy qozoniga» tashlaydigan eskicha taqsimot shakli endi ishlab chiqarishni yanada rivojlanishiga tosqinlik qila boshladi (chunki bu qabilaning nopok, dangasa a’zolarini ham ishlab chiqish faoliyatidan jazosiz qutilib qolishiga olib kelgan). Shuning uchun qabila ortiqcha mahsulotni ma’lum 36 bir qismini qabila mulkiga ozining abjirligi, chaqqonligi, ishlab chiqarish faoliyatida koproq muvaffaqiyatlarga erishganligi bilan farqlanib turgan a’zolariga «mukofot» tariqasida taqsimlashga ruxsat berishga majbur bolgan. Hammaga teng taqsimlash bilan birga asta – sekin odamning imkoniyatiga, uning qabila mulkiga qoshayotgan ulushi miqdoriga qarab «mehnat haqi» taqsimlana boshlangan. Agar teng taqsimlashda jamoa mahsulotidan ulush olish «huquqi» mazkur uruqqa taalluqliligiga qarab berilgan bolsa (jamoa mulkiga qancha hissa koshganidan qatiy nazar) endi bu «huquq» mahsulot yaratishdagi ishtirokiga asoslanadigan boldi. Urugning ayrim a’zolarida ortiqcha mahsulot, shaxsiy mulkning paydo bolishi, oilaning shakllanishi tomon koyilgan yangi qadam bolgan «sovga ayrboshlash»ni yuzaga keltirdi. Erkak kishi boshqa urugdagi «oz ayoliga» ozining «mukofotini» sovga qilgan, shuningdek ayol ham ozinikini unga bergan. Shuni aytib otish joizki, juftli oilaning yuzaga kelishi, boshidanoq, uni oz urugiga qarshi qoyishni va onalik urugi asoslarining buzilishiga olib kelishini bildirgan. Ya’ni erkak kishi oz mukofotini boshqa urugdagi «oz ayoli» va uning bolalariga qanchalik kop bersa, uning oz onalik urugiga shunchalik kam ulush qolgan. Nihoyat (dualno rodovoy) qabilalararo nikoh zaminida doimiy orin olgan xojalik birligi – jamoa tashkil topdi, unga erlar oz xotinlari va uning bolalari bilan kirdi. Erkaklar oz singillaridan, ayollar esa mos ravishda oz aka – ukalaridan ajralishdi. Yangi iqtisodiy xojalik birligi yoki oilaning yana bir turi – juft oila yuzaga keldi, unga, asosan er, xotin va uning bolalari kirdi. Endi nikoh oziga xotinning bolalarini tarbiyalash va bokishni ta’minlashni maqsad qilib qoygan erkak va ayolning ittifoqiga aylandi. Buning uchun er – xotinning har biri oz urigidan olgan ulushidan, mahsulotidan foydalanishgan. Bunday ittifoqni yuzaga kelishining ob’ktivligi mehnatiga yarasha taqsimotni rolini ortishi va teng taqsimlashni rolining pasayishi bilan ortib bordi. Juft nikohning yuzaga kelishi bilan juftlar ortasidagi jinsiy munosabatlar nafaqat shunchaki axlokiy me’yorlar bilan boshqariladigan doiralarga, balki, ijtimoiy – iqtisodiy doiraga (ramkaga) kiritildi. 37 Olloh Taolo Niso surasida aytadiki: «Ey odamlar, sizlarni bir jondan yaratgan va undan oziga juft yaratgan parvardigorga taqvo qilingki, u shu juftdan kopgina erkagu ayollarni tarkatdi». Uylanish Islomda muqaddas ahdnoma va vasiqadir. Nur surasida: «Va ayollar sizlardan ishonchli vasiqa olganlardir» - deyilgan. Islom shaxsiy mol – mulkni sarflashda erkak va ayolni tenglashtirgan bolsa- da, merosda unday qilmadi. Bir er kishiga ikki ayolning nasibasini tayin qildi. Bu ham adolatli hukmdir, chunki Islom doirasida erkak kishining moliyaviy mas’uliyat ayol kishinikiga nisbatan bir necha marta kopdir. Islom erkak kishiga oiladagi barcha moliyaviy ogirliklarni kotarishni buyurgan. Ayol kishi esa bunday mas’uliyatdan mutlaqo ozoddir. Hatto ayol oziga zarur bolgan sarflarni ham boshqalardan olishdan haqlidir. Ayol kishining nafaqasini turmushga chikmasdan avval ota yoki boshqa yaqin qarindoshlari beradilar. Turmushga chikkanlaridan song esa bu narsa erining vazifasiga aylanadi. Bunda ayol kishi xoh boy bolsin, xoh kambagal bolsin – farqi yoq. Agar ayol kishi boquvchisiz bolsa, uni davlat oz kafolatiga oladi. Shuningdek, uning bolalarini boqish ham otaning yoki ota tarafdan bolgan qarindoshlarning vazifasidir. Mana shu sabablarga kora, ozaro muvozanatni saqlash maqsadida erkak kishining merosdagi haqqi ayol kishinikidan ikki barobar ko`pdir. Demak, jamiyat uchun nihoyatda ahamiyatli hisoblangan ota-ona va bola, er va xotin, oila a’zolarining o‘zaro munosabatlari bilan bog‘liq bo‘lgan muammolar aynan oila negizida yuzaga keladi. Shuning uchun ham qadim zamonlardan boshlab oila, undagi munosabatlar masalalari har bir davming donishmand, olim, mutafakkirlari tomonidan o‘rganilib kelinganligini va ulaming qarashlarida bu masalalaming yoritilganligini kuzatamiz. Bu qarashlami, fikrlami sizning hukmingizga havola etish orqali oila, o‘zaro munosabatlar muammolari bizning hayotimizda doimo muhim masalalar sirasiga’kirishini qayd etamiz. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1.Sh.Mirziyoyev "Erkin farovon, demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent -- "O'zbekiston"- 2016.56B. 2.“Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” Mirziyoyev Sh.M “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz” – T; O’zbekiston, 2017 – 488 b. 3.O` zbekistan Respublikasi "Ta’lim t o` g ` risidagi" Q onuni T.,199 7 4.Mo рган Л.Г “Друвнее обшество” , Лондон , 1877 5. Engels F., Oila, xususiy mulk va davlatning kelib chiqishi, T., 1967 6. Пи.ил А . И . История первобитного обшество , M., 1968 8 .I.Yusupov, U Yusupov “Oila-ma’naviyat bulog`i” Toshkent – 2003 y 9. M.Xalmatova “Oilaviy munosabatlar madaniyati va sog`lom avlod tarbiyasi” T. “O`qituvchi” 2000 y 39 10. A.Bababekov va O.Mo`minov “Inson evolyutsiyasi va old tarix” o`quv qo`llanma. T-2020. 11. Roger Lewin and Robert A. Evolution the human story, Principles of Human Evolution. Great Britain, 2011, oley, 2nd ed., Blackwell, 2004. р 10-46. 12. Roger Lewin. Human evolution: an illustrated introduction / 5th ed. Blackwell , 2005. Р 14-102 13.Вишняцкий Л.Б. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры: - Кишинев: “Высшая антропологическая школа” , 2005. Стр. 10-55. 14. Алексеев В.П. Перщиц А.И. История первобытного общесво. -М. “Наука”, 2012. Стр. 3-10. 15. Mo ' minov U . O ., Bababekov A . D . - Inson evolyutsiyasi va old tarix [2020] 16. О. U . Mo ‘ minov “ Inson evolyutsiya va old tarix o ` quv qo ` llanma ” Toshkent - “ Innovatsiya - Ziyo ” – 2020 17. G `. B . Shoumarov “ Oila psixologiyasi ” , “ Sharq ” Toshkent – 2008 18. V . M . Karimova “ Oila psixologiyasi ” darslik , Toshkent – 2007 Internet ma’lumotlari: www.arxiv.uz www.gov.uz www.google.uz www.ta’lim.uz 40

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.IBTIDOIY TO`DANING PAYDO BO`LISHI VA AHAMIYATI

1.1.Inson evolutsiyasida ibtidoiy to`da davrining o`rni va ahamiyati

1.2.Ibtidoiy to`da davrida yuzaga kelgan nikoh munosabatlari

II.BOB. IBTIDOIY TO`DA TAVRIDA NIKOHNING O`RNI

2.1.Nikoh va uning o`ziga xos xususiyatlari, promuskitet

2.2.Ibtidoiy to`dada nikohning ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить