Idrok ko’lami - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	56.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Idrok ko’lami

Купить

MAVZU: IDROK KO’LAMI
MUNDARIJA:
MAVZU: IDROK KO’LAMI .......................................................................................................... 2
MUNDARIJA: ................................................................................................................................. 2
2.1. Idrokning nerv fiziologik asosi ….. …………………………………….…….26
2.2. Kuzatish va kuzatuvchanlik …………………………………………….……30
2.3. Idrokda ob'ekt va fon ………………………………………….……….…….35
XULOSA................................................................................................................38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................39

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Ma'lumki, idrok sezgi organlari asosida vujudga
keladi. Har bir idrok jarayonida bir necha sezgi organi ishtirok etishi mumkin.
Lekin ulardan biri eng muhim o'rinda turadi. Masalan: suratni idrok qilishda
ko'rish organi, musiqa va nutqni idrok qilishda eshitish organi bosh o'rinda turadi.
Idrok jarayoni qaysi sezgi organining yetakchilik o'ynashiga qarab idrokni bir
necha turlarga ajratish mumkin. Masalan: ko'rish idroki, eshitish idroki, hid idroki,
ta'm idroki va boshqalar. Bundan tashqari idrokning aralash turi ham mavjud
bo'lib, bunda bir necha analizator birgalikda ishtirok etadi. Masalan: kinofilmni
idrok qilishda kurish va eshitish sezgisi ishtirok etadi. Tevarak-atrofdagi narsa va
hodisalar bir-biriga bog'liq. Ular muayyan makonda, ma'lum vaqtda sodir
bo'ladilar. Shuningdek, ular bir-birlariga va idrok qiluvchiga nisbatan ma'lum
munosabatda, shakl, hajm va boshqa xossalarga egadirlar. Idrokni klassifikasiya
qilishda materiyaning yashash formalari, fazo,vaqt, harakat asos qilib olinadi.
Shunga ko'ra idrokning quyidagi turlarga ajratiladi:
1. Fazoni idrok qilish.
2. Vaktni idrok qilish.
3. Harakatni idrok qilish.
Kurs ishining vazifasi: Idrok obrazlari ularni vujudga keltiruvchi ob'yektlar
va shaxsning o'zida bo'lgan bir qancha omillar bilan taqozo etiladi. Kishi psixik
hayoti va shaxsiy xususiyatlarining idrokka ta'siri va unda aks etuvchi mazmunini
appersepsiya deydilar. Kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari, ma'lumotlari,
turmush tajribalari, kasblar, sinfiy chiqishlaoi jihatidan turlicha idrok qiladilar.
Kishinipg qaysi soxaga doir bilim va tajribasi qanchalik boy bo'lsa, uning shu
soxadagi idroki xam to'liq chuqur va sermazmun bo'ladi. Idrok qilinadigan
ob'yektlar idrok qiluvchiga nisbatan ko'p xil sharoitlarga ega. Ularning turgan joyi,
masofasi,fazodagi holati, yoritilganlik darajasi cheksiz har xil bo'ladi.Lekin
predmetlarni shakli, xajmi va rang jixatiga nisbatan doimiylikda idrok qilamiz.
Narsa-hodisalarni idrok qilish sharoiti o'zgarsayu, ulardan hosil bo'lgan
obrazlarning o'z holicha saqlanib qolishi idrokning konstantligi deyiladi. Ko'rish
3

idroklarida masofa, rang shakl, hajm konstantliklari ro'y beradi. Masalan; qalamni
20 sm va 1 m masofadan idrok qilish, doskani 1 m va 10 m, masofadaya idrok
qilish, oq kog'oz yoki oq bo'rni quyoshda, xona ichida, karidorda ham oq idrok
qilinadi. Konstantlik hodisasida odam narsalarni ko'z ro'parasiga tushgan suratiga
aynan muvofiq ko'rmaydi, balki ular haqiqatdan mavjud bo'lsa shunday ko'radi. Bu
kishining tajribasi, amaliy faoliyati jarayonida vujudga keladin.
Kurs ishining maqsadi: Sezgi idrok bilan bo g’ li q bo’ladi, lekin narsa va
h odisani idrok q ilishdan oldin uni sezish lozim, shu bois sezgilar materiyaning
sezgi a'zolarimizga ta'siri natijasidir. Sezgi axborotlarini qabul qilib, tanlab,
to’plab, har bir sekundda axborotlar oqimini qabul qilib va qayta ishlab miyaga
yetkazib beradi. Natijada tevarak - atrofdagi tashqi olamni va organizm o’z ichki
holatini adekvat "mos" aks ettirishi hosil bo’ladi. Sezgi a'zolari tashqi olamning
inson ongiga olib kiradigan yo’llaridan biridir.
Bazi hollarda narsalar noto'g'ri idrok qilinadi. Narsalarni ana shunday
noto'g'ri idrok qilishni sellyuziya deyiladi. Masalan: Aristotel illyuziyasida.
Sergeley aynan bir xil bo'lgan 1 kg tarozi toshi 1 kg og'irrok idrok qilinadi.
Sellyuziya hodisasi ayniqsa geometrik figuralarni idrok qilishda ko'p uchraydi:
Idrok qilib turgaya shaxs psixikasida ro'y beradigan o'zgarishlar ham illyuziya
hodisasini paydo qilishi mumkin. Masalan: o'rmondagi to'nkani biror yirtqich
hayvon deb idrok qilish. Sellyuziyalar hosil bo'lishining sabablari bor. Chunonchi
Aristotel illyuziyasida hajmi katta narsaga ko'proq o'rganib qolgan. Geometrik
figuralarda qo'shimcha chiziqlar tatsir etadi. Ko'ruv illyuziyalari amaliy ishlarda
katta ahamiyatga ega. Chunonchi harbiy ishlarda texnika joyni niqoblash shunga
asoslanadi.
Kurs ishi tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar.
4

I BOB IDROK HAQIDA UMUMIY TUSHINCHA
1.1. Idrok tushunchasining ta'rifi
Shaxs tevarak-atrofdagi narsa hodisalarning faqat ayrim xossalarini ongda
aks ettirib qolmaydi balki ularning barcha xossalarini birgalikda bir butun holda
ham aks ettiradi. Sezgi organlariga bevosita ta'sir etib turgan narsa-hodisalarning
obrazlarining kishi bir butun holda aks ettirishi idrok deyiladi. Masalan: uyni idrok
qilish, gulni idrok qilish, odamni idrok qilish va boshqalar. Sezgi va idrok bir-biri
bilan chambarchas bog'liq. Kishi narsa-hodisalarning ayrim xossalarini sezadi. Uni
bir butun holda idrok qiladi. Chunki, narsa va xossa bir-biridan ajralmas
bo'lganligidan sezgi va idrok ham bir-biridan ajralgan holda voqea bo'lmaydi.
Odam narsalarni idrok qilayotganda uning ayrim xossalarini sezadi. Masalan:
chaqmok qandni idrok qilinadi, uning shirinligi seziladi. Quyoshni idrok qilinadi,
uning issiqligi seziladi va boshqalar.
Idrokning murakkabligi. Sezgilar oddiy elementar psixik jarayondir. Idrok
esa sezgilarga qaraganda murakkab psixik jarayon hisoblanadi. Idrokning
murakkabligi quyidagilarda ifodalanadi: Har bir idrok tarkibiga ayni vaqtda bir
necha sezgi kiradi. Masalan, qovunni idrok qilish. Bunda quyidagi sezgilar ishtirok
etadi qovunning shakli va rangini aks etgiruvchi ko'rish sezgisi, hidini aks
ettiruvchi hid sezgisi, mazasinn aks ettiruvchi ta'm sezgisi, harakatni aks etgiruvchi
teri sezgisi va boshqalar. Bu sezgilar taxlil yordamida ajratib olinadi va idrokning
reseptiv tomonini tashkil etadi. Ular ishtirokida narsaning barcha xossalari bir
butun holda aks ettiriladi.
Bu esa idrokning perseptiv tomonini tashkil etadi.
Har bir idrok tarkibiga kishining o'tmishda hosil qilingan bilim va tajribalari
kiradi. Biz bunday shakl buyumlarni ilgari juda ko'p marta ko'rganmiz. Ular haqida
muayyan bilimlarimiz bor. Shuning uchun bu shakllardagi yetishmagan joylarni
o'sha bo'limlardan olib qo'shamiz va bir butun aks ettiramiz. Demak, idrok
jarayonita xotira faoliyati qo'shiladi.
5

Analizator - tashqi va ichki muhitdan keladigan ta'sirotlarni qabul qilib olib,
fiziologik jarayon bo’lgan qo’zg’alishni psixik jarayonga, ya'ni sezgilarga
aylantiruvchi nerv mexanizmlari tizimi. Analizator apparati 3 qismdan tashkil
topgan bo’lib, ular quyidagilardan iborat:
periferik (reseptor) - tashqi quvvatni nerv jarayoniga o’tkazadigan maxsus
transformator qismi;
analizatorning periferik bo’limining markaziy analizator bilan bog’laydigan
yo’llarni ochadigan afferent (markazga intiluvchi) va efferent (markazdan
qochuvchi) nervlar;
analizatorning periferik bo’limlaridan keladigan nerv signallarining qayta
ishlanishi sodir bo’ladigan qobiq osti va qobiq bo’limlari.
Analizatorning qobiq bo’limida reseptor hujayralarining asosiy qismi
jamlangan o’zak, ya'ni markaziy qism va qobiqning turli joylarida ma'lum
miqdorda mavjud tarqoq hujayra qismlaridan tarkib topgan tashqi qism bo’ladi.
Analizatorning o’zak qismida reseptordan markazga intiluvchi nervlar joylashgan
bo’lib, ko’plab hujayralardan iborat. Mazkur analizatorning periferik, ya'ni tarqalib
ketgan qismlari boshqa analizatorlarning o’zaklari bilan yondosh sohalariga kiradi
va alohida narsalarni izlash jarayonida butun bosh miya qobiqining katta qismi
ishtirok etishiga erishiladi. Analizatorning o’zagi analiz va sintez qilish
funksiyasini bajaradi , masalan , tovushlarning balandligi.
Tarqoq qismlar dag’al analiz funksiyalarni, masalan musiqiy ohang va
tovushlarni farqlash bilan bog’liq bo’ladi.
Analizator nerv jarayonlarining yoxud reflektor yoyining butun yo’li
manbasi va eng muhim qismini tashkil etadi. Reflektor yoyi reseptordan ta'sirotni
miyaga olib boruvchi nerv yo’llari va effektordan tarkib topgandir. Reflektor yoyi
elementlarning o’zaro munosabati murakkab organizmning tevarak-atrofdagi
olamda to’g’ri mo’ljal olishning organizmning yashash sharoitlariga muvofiq
tarzdagi faoliyatining negizini ta'minlaydi.
Sezgilar tasnifi va turlari.
6

Sezgilar qaysi a'zolar yordamida hosil qilinishiga qarab, quyidagi turlarga,
ya'ni ko’rish, eshitish, hid bilish, ta'm bilish, teri, muskul-harakat, organik
sezgilarga ajratiladi. Ular sezgi a'zolari qaerda joylashganligiga qarab tavsiflanadi.
Jahon psixologiyasi fanining so’nggi yutuqlari hamda atamalariga binoan
sezgilar quyidagicha klassifikasiya qilinadi. Ushbu tasniflanishning dastlabki
ko’rinishi ingliz olimi Ch.Sherringtonga taalluqlidir. U reseptorning qaerda
joylashganligiga qarab, sezgilarni uch turga bo’ladi.
Tashqi muhitdagi narsa va hodisalarning xususiyatlarini aks
ettirishgamoslashgan hamda reseptorlari tananing sirtqi qismida joylashgan
sezgilar, ya'ni ekstroreseptiv sezgilar;
Ichki tana a'zolari holatlarini aks ettiruvchi hamda reseptorlari ichki tana
a'zolarida, to’qimalarda joylashgan sezgilar, ya'ni interoreseptiv sezgilar.
Tanamiz va gavdamizning holati hamda harakatlari haqida ma'lumot
(axborot, xabar) beruvchi muskullarda, bog’lovchi paylarda, mushaklarda
joylashgan sezgilar, ya'ni proprioreseptiv sezgilar.
Sezgilarning tasnifi va bu boradagi tadqiqotlarni tahlil q ilamiz. Dastlabki
mulohazalar interoreseptiv sezgilar u borasida rus psixologi A.R.Luriya tadqiqot
ishini olib borgan. Uning fikricha, interoreseptiv sezgilar asl, tub, ma'nodagi
sezgilar emas, balki emosiyalar bilan sezgilar o’rtasidagi oraliq sezgilar sifatida
namoyon bo’ladi. Psixologiya fanida mazkur sezgilar to’la o’rganilmaganligi
sababli uni "noma'lum hislar" deb atalgan. Bu asosan ichki organlarning
xastaliklarida vujudga keluvchi holatlarni diagnostika qilishda alohida ahamiyat
kasb etadi.
Interoreseptiv sezgilar insonning kayfiyatida, emosional reaksiyalari
o’zgarishida ko’zga tashlanadi, bolada esa xatti-harakatning keskin o’zgarishiga
sabab bo’ladi. Chunki bola tana a'zolaridagi ichki holatini anglash, his qilish
imkoniyatiga ega emas. Shuning uchun undagi xatti-harakatning umumiy
o’zgarishi belgilardan buni sezish mumkin.
Interoreseptiv sezgilar organizmdagi ichki jarayonlarni o’zaro o’rin
almashtirish muvozanatini ta'minlab turishning asosi hisoblanadi. Bu jarayonni bir
7

so’z bilan aytganda, organizmdagi jarayonlarni o’zaro o’rin almashib turishning
gemostazi (barqarorligi) deb ataladi. Shuningdek, mazkur sezgilar insonda yuzaga
keladigan puls, zo’riqish, affekt holatlarini yo’qotish, tug’ilib kelayotgan mayllarni
qondirish bilan bog’liq vazifani bajaradi. Natijada ichki tana a'zolarining
faoliyatini izdan chiqarish holati yuz berishi mumkin.
Interoreseptiv sezgilarning fiziologik mexanizmlari intero-sepsiya bilan
birgalikda K.M.Bikov, V.N. Chernigovkiylar tomonidan atroflicha o’rganilgan.
Ularning fikriga ko’ra, bu narsalarning barchasi shartli reflektor faoliyati
mexanizmlaridan kelib chiqadi
Proprioseptiv sezgilar gavdaning fazodagi holati to’g’risida signallar bilan
ta'minlab turadi. Ular inson harakatining boshqaruvchisi hisoblanib va afferent
asosini tashkil qiladi.
Pereferik reseptorlar muskullar, pay va bo’g’imlarda joylashgan bo’lib,
maxsus tanachalar shakliga ega va ular Puchchini tanachalari deb ataladi.
Tanachalarda vujudga keluvchi qo’zg’atuvchilar muskullarning
harakatlashuvi natijasida va bo’g’imlar holatining o’zgarishi, nerv tolalari
yordamida, orqa miyaning orqa ustunidagi oq suyuqligiga etkaziladi.
qo’zg’ovchilar Burdax va Goll yadrosining quyi bo’limlariga yetib keladi va undan
po’stosti tugunchalaridan o’tib, bosh miya katta yarim sharining qoronqulashgan
zonasida harakatlarini yakunlaydilar.
harakatning afferent asosi ekanligini A.Orbeli tomonidan,hayvonlarda
P.K.Anoxin, odamlarda esa N.A.Bernshteynlar tomonidan o’rganilgan.
Psixologik ma'lumotlarga ko’ra, gavdaning fazodagi holati, sezgirligi statik
sezgilarda o’z ifodasini topadi. Uning markazi ichki quloq kanallarida joylashgan
bo’lib, ular o’zaro bir-biriga perpendikulyar bo’shliqda tutash holatda yotadi.
Masalan, bosh holatining o’zgarishi quyidagi sxemada ko’rish mumkin:
a) endolimfa suyuqligiga bog’liq qo’zg’alish;
b) eshitish nervi;
v) vestibulyar nervi;
g) bosh miya po’stining chakka bo’lmasi;
8

d) miya apparatiga o’tadi;
Vestibulyator sezgi apparati ko’rish bilan bevosita aloqada bo’lib, fazoni
mo’ljalga olish (orientirlash) jarayonida ishtirok etadi. Masalan, avtomobil
yo’lidan o’tish va hokazo. Bu jarayon patologik holatda ham uchrashi mumkin.
Ekstroreseptiv sezgilar intermodal, nospesifik sezgi turkumlariga ham
ajratiladi. Masalan, eshitish organi orqali 10-15 sekundga tebranishni sezish
mumkin, lekin quloq bilan emas, balki suyaklar yordamida (miya qopg’og’i, tirsak,
tizza uchlari) payqash - vibrasiya sezgilari deyiladi. Masalan , karlarni tovushlarni
idrok qilishi. Odatda vibrasion sezgirlik intermodal sezgi deb ham nomlanadi.
Uning quyidagi ko’rinishlari qam mavjud:
a) hid, ta'm va maza sezgilarida;
b) o’ta kuchli tovushda, o’ta yorqin yorug’likda;
v) uch xil ta'sirning uy g’ unlashgan integrativ h olatida;
Sezgining nospesifik shakliga terining foto sezgirligi kirib, u ranglarni,
nozik jumlalarni ajratish, qo’l uchlari bilan sezish orqali ro’yobga chiqadi.
Terining foto sezgirligi A.N.Leontev tomonidan kashf qilingan bo’lib, bu narsa
ko’pgina holatlarga oqilona yondashish imkoniyatini vujudga keltiradi. Tadqiqot
asosan qo’l uchiga yashil va qizil ranglarni yuborish orqali amalga oshirilgan.
Terining foto sezgirligi tabiati psixologiyada yetarli darajada o’rganilmagan.
Sezgi turlari
Psixologiya fanida uchta katta guruhga ajratilgan sezgilar
(ekstroreseptiv,
proprioreseptiv, introreseptiv) o’z navbatida q uyidagi turlarga ajratiladi: 1

- Ko’rish sezgilari;
- Eshitish sezgilari;
- H id bilish sezgilari;
- Ta'm bilish sezgilari;
- Teri sezgilari;
- Muskul - h arakat (kinestetik);
1
G'oziyev E.G'.Umumiy psixologiya. Darslik. I, II kitob. - T., 2002.
9

- Statistik sezgilar;
- Organik sezgilar;
Ko’rish sezgilari
Insonlar tomonidan rang va yoruqlikni sezish ko’rish sezgilari orqali amalga
oshadi va seziladigan ranglar xromatik va axromatik turlarga bo’linadi.
Psixofiziologik qonunga ko’ra yoruqlik nurlari uchburchak shisha prizma orqali
o’tib singanda hosil bo’ladigan rang xromatik ranglar deb atalib, ularga kamalak
ranglar, ya'ni qizil, zarg’aldoq, sariq, yashil, havo rang, ko’k, binafsha tuslarini
qamrab oladi. Odatda oq rang, qora rang, kulrang va ularning turlicha ko’rinishlari
axromatik ranglar deb nomlanadi.
Ko’rish sezgilarining organi ko’z hisoblanib, u ko’z soqqasi undan chiqib
keladigan ko’ruv nervlaridan tashkil topgan bo’lib, ko’z soqqasini tashqi tomirlari
va to’r pardalari o’rab turadi. Tashqi pardaning tiniq bo’lmagan oq qismi sklera
yoki qotgan qattiq parda deb nomlanadi. Uning old tomoniga joylashgan bir
muncha qavariq qismi tiniq mugus parda bo’lib, uning oldingi qismi rangdor parda
deb ataladi. Mazkur pardaning rangiga binoan uning tovlanishiga qarab, odamlarda
ko’z ko’k, qora kabi jilva beradi. Rangdor pardaning o’rta qismida yumaloq tiniq
modda bo’lib, uni qorachiq deb ataymiz va u orqali ko’z ichiga yoruqlik nurlari
kiradi.
Ko’zlarning uchinchi pardasi to’r parda deb nomlanib, u ko’z soqqasining
deyarli butun ichki yuzasini qoplaydi. qorachiq bilan rangdor pardaning orqasida
ikki tomoni qavariq, tiniq jism ko’z gavqari joylashgan bo’ladi. Yoruqlik nurlari
unda to’planib, so’ng sinadi va to’r pardaga narsa yoki jismning aksi, surati
tushadi.
Ko’z soqqasining gavqari bilan to’r parda o’rtasidagi butun ichki yuzasi
shishasimon jism deb nomlanuvchi maxsus tiniq suyuqlik bilan qoplangan bo’ladi.
To’r parda rang va yoruqlikni sezish uchun muhim ahamiyatga ega bo’lib, unda
ko’ruv nervining tarmoqlari joylashgandir. Ushbu tarmoqlarning chekkadagi
uchlarida tayoqcha va kolbachalar deb ataladigan maxsus nerv xujayralari
mavjuddir. Inson ko’zini to’r pardasida 130 millionga yaqin tayoqchalar va
10

kolbachalar deb ataladigan maxsus nerv hujayralari mavjuddir. Inson ko’zining
to’r pardasida 130 millionga yaqin tayoqcha va 7 millionga yaqin kolbacha bor deb
taxmin qilinadi. Kolbachalar yordami bilan xromatik, ya'ni kunduzgi ranglar
ko’riladi.
Tayoqchalar yoruqlikni yaxshi sezuvchan bo’lib, xira va qorong’u paytlarda
o’z funksiyasini bajaradi, axromatik ranglarni aks ettiradi.
To’r pardaning eng sezgir joyi - sariq dog’ning asosan, kolbachalar bilan
markaziy chuqurchasi hisoblanib, unga qaysi narsaning aksi tushsa, xuddi shuni
hammadan ravshanroq ko’ramiz. Obektga tik qarash natijasida ko’z muskullari
unga qaratiladi va aks ettiruvchining sur'ati sariq dog’ga tushadi. Bunday tarzdagi
ko’rish to’g’ri ko’rish deyiladi.
Odam ko’zi ranglarning taxminan, 380 millimikrondan 780
millimikrongacha uzunlikdagi to’lqinlarning ta'sirini sezadi.Uch rangli sezgi
nazariyasining asosiy qoidalari 1756 yilda M.V.Lomonosov tomonidan bayon
qilingan bo’lsa, 1856 yildan keyin nemis fizigi G.Gelmgols tomonidan uni to’la
isbotlab berilgan.
Ushbu nazariyaga binoan to’r pardaning kolbachalarida uchta asosiy element
mavjuddir, ulardan birining qo’zg’alishi qizil rang sezgisini, ikkinchi qo’zg’alishi
yashil rang sezgisi va uchinchi qo’zg’alishi binafsha rang sezgisini hosil qiladi.
Nazariyaga ko’ra yoruqlik to’lqinlari birdaniga uchta elementni bir xilda
qo’zg’atsa, oq rang sezgisi vujudga keladi. Lekin yorug’lik to’lqinlari ikki yoki
uch elementga ta'sir qilsa-yu, ammo bu bir tekis kechmasa, u holda sezuvchi
elementlardan har birining qanchalik qo’zg’aluvchanligiga qarab, har xil rang
sezgilari namoyon bo’ladi.
Hozirgi zamon psixologiyasida ranglarni sezish yolg’iz to’r pardasidagi
jarayonlar bilangina emas, balki miya po’stida yuzaga keladigan boshqa jarayonlar
bilan ham bog’liq ekanligi to’g’risida ma'lumotlar mavjuddir. Zamonaviy
ma'lumotlarga binoan tayoqchalarda ko’rish purpuri degan maxsus modda borligi
isbotlangan. Ko’zga yoruqlik ta'siri etganda ko’rish purpuri kimyoviy yo’l bilan
parchalanib, tarkibiy qismlarga bo’linadi va mazkur jarayon ko’rish nervini
11

qo’zg’atib, yorug’lik sezgisini hosil qiladi va qorong’ulikda esa purpur funksional
holatini qayta tiklaydi. Fazoni idrok qilish undagi narsalarning shaklini hajmini va
o'zaro munosabatlarini aks ettirishdir. Demak, fazodagi narsalar uch o'lchovda
idrok qilinadi, narsalarning shakli: uch burchakli, to'rt burchakli, kub kvadrat doira,
konus va boshqalar. Narsalarning hajmi katta kichik, o'rtacha, yirik mayda va
boshqalar. Narsalarning bir-biriga va idrok qiluvchiga munosabati: o'ngda,
chapda, yuqorida, pastda, uzokda va hokazo.
Fazoni ko'rish, teri, muskul harakat organlari bilan idrok qilinadi. Fazoni bir
ko'z bilan va ikki ko'z bilan idrok qilamiz. Molikulyar idrokda narsalarning
chetlaridan kelayotgan gavharida bir-birini kesib o'tadi va ularning kesishgan
joyida ko'rish burchagi hosil bo'ladi. Bu burchakniig katta-kichikligi idrok
qilinayotgan narsaning katta-kichikligiga hamda uning ko'zdan qanchalik uzoq-
yaqinligiga bog'liq. Ko'z gavharining va umuman, ko'zning narsalarni eng yaxshi
ko'rish uchun moslashuvini akkomodasiya deyiladi. mlnjul^chgining asosiy
shakllaridan biridir. Vaqtning "tez" yoki "sekin" o'tishni kishining vaqtga va
diqqat yo'naltirilgan ob'yektga munosabatiga ham bog'liq. Masalan, biror darsning
o'tilishi, kinofilmni ko'rish, avtobus yoki biror kishining kelishini kutish va hokazo.
Odamlar vaqtning ob'yektiv belgilari va uning oralig'ini noto'g'ri farqlashga imkon
beradigan bir narsalar oy, quyosh, yulduzlar harakatidan foydalanib
kelganlar.
12

1.2. Idrokning murakkabligi.
Idrok tarkibiga xayol tasavvurlari kiradi. Masalan: derazadagi qirovni idrok
qilib, tropik o'rmon yoki gullarga o'xshatish, kesib olingan daraxt to'nkasini idrok
qilib biror yovvoyi hayvonga o'xshatish, osmondagi para-para suzib oq bulutlarni
idrok qilib, to’plab kuyilgan paxtaga o'xshatish va boshqalar.
Idrok tarkibiga tafakkur va nutq faoliyati kiradi. Agar idrok-qilinayotgan
narsa yoki hodisa biz uchun yangi notanish bo'lsa, darrov fikr yuritish faoliyati
boshlanadi va "bu nima",
"buning nomi nima " degan savol tug'iladi. Shuningdek, har bir idrok hukm
shaklida ifodalanadi. Ya'ni narsa yoki hodisaga nom beriladi, uni so'z bilan aytiladi
mavjud tushuncha doirasiga kiritadi. Masalan: "bu gul", bu mashina, "bu kitob"
va boshqalar,
Idrok jarayoniga his-tuyg'ular ta'sir qiladi. Bu his-tuyg'ular idrok
qilinayotgan narsa hodisalar tug'risida o'tmishda tug'ilgan taassurotlar va fikrlardan
hamda ayni paytdagi idrok jarayonidan vujudga kelishi mumkin. His-tuyg'ular
idrokning aktivlik darajasini kuchaytiradi, uning mazmunini jonli, erkin qiladi.
Idrok jarayonida diqqat g'oyat katta ahamiyatga ega. Diqqat idrokning
aktivligini oshiradi va uning mukammal bo'lishiga xizmat qiladi. Diqqatsiz hech
narsani idrok qilish mumkin emas.
Narsa-hodisalarni to'liq, va raso idrok qilish uchun shu narsa-hodisa ular
ustida diqqat kuchli va barqaror turish zarur. Demak, o'quv materialini yaxshi
qilish uchun o'quvchilar diqqatiga e'tibor brish kerak.
Kuzatish va kuzatuvchanlik. Kuzatish idrokning mustaqil faoliyati sifatida
namoyon bo'ladi. Kuzatishning muvaffaqiyati oldindan quyiladigan maqsadga,
ko'riladigan tayyorgarlikka, kishining bilim va tajribalariga, diqqatning kuchiga va
fikrlash aktivligiga bog'rliq. Kishining rejali, tizimli va davomli ixtiyoriy idrok
qilish qobiliyatini kuzatuvchanlik deyiladi. Kuzatuvchanlik shaxsning shunday
xislatlaridanki, bunda u narsa-hodisalarning unga bilinmaydigan lekin muhim
harakterli xususiyatlarini payqay oladi. Kuzatuvchan kishi ko'proq narsani ko'radi.
Chukurroq tushunadi, narsa-hodisalar o'rtasidagi o'xshashlik va farqni topadi,
13

muhim bo'lmagan belgilarni ajratadi. Akademik I.Pavlov kuzatuvchanlikning ilmiy
bilimdagi ahamiyatiga yuksak baho bergan.
Eshitish sezgilari tovushlarni eshitishdan iborat bo’lib, musiqaviy va
shovqinli tovushlarni aks ettiradi. Odatda tovushlar oddiy va murakkab turlarga
ajratiladi, ularning birinchisi tonli, ikkinchisi esa bir necha tondan tashkil topadi.
Tonlardan biri asosiy ton hisoblanib, u tovushning balandigini, kuchini belgilaydi,
boshqalari keluvchi tovushlar sanalib, ular obertonlar deyiladi. Musiqa
asboblaridan taralayotgan tovushlarning o’ziga xosligi fan tilida tembr deb ataladi.
hatto nutq tovushlari ham ohangli tovushlar (unli tovushlar) yoki shovqinlardan
(undosh tovushlar) tashkil topgan bo’ladi.
Eshitish sezgilari organi quloq bo’lib, tashqi quloqlar suprasi bilan eshituv
yo’lidan iborat. O’sha quloqlar nog’ora parda va unga yopishgan uchta suyakcha:
bolg’acha, sopdan va uzangidan tashkil topgan. Ichki quloq (quloq labirinti) o’zaro
birlashmagan uchta bo’lakdan tuzilgan.
Tashqi quloq havo to’lqinlarini yig’uvchi karnay vazifasini bajaradi.
Nog’ora parda va unga yopishgan suyakchalar havo to’lqinlarini ichki quloqqa
uzatadi. O’rta quloq maxsus yo’l orqali og’iz va burun bo’shlig’i bilan tutashgan
bo’ladi. Ichki quloqlarning yuqori qismi uchta yarim doira kanaldan, o’rta qismi
kameradan va pastki qismi chig’anoqdan tashkil topgan.
Ichki quloqlarning uchchala bo’limi endolimfa nomli suyuqlikdan iboratdir.
Ichki quloqlarning asosiy qismi chiqanoqdan iborat bo’lib, uning ichida kortiy
organ mavjud, u gumbaz shakliga ega bo’lib, asosida membrana joylashgan.
Membrana uzunligi qisqarib boruvchi elastik tolalardan iborat bo’lib, ular tarang
tortilgan to’rlarga o’xshaydi. Uning yuqori qismida maxsus, tayoqchasimon
hujayralar mavjud va ular kortiy dugalari deb yuritiladi. Membrananing tolalari
endolimfaga ingichka qo’llari bor maxsus hujayralar yordamida korniy dugalari
orqali katta yarim sharlar po’stining bo’lagida joylashgan.
Havo to’lqinlarining harakati tufayli tovush chiqaruvchi jismlar
tebranganida eshitish sezgilari hosil bo’ladi. Agar musiqaviy tovushlar havo
to’lqinlarining sekin harakatlari natijasida vujudga kelsa, shovqinli tovushlar esa
14

ularning notekis harakatlari natijasida yuzaga keladi. Odamning eshitish organi bir
sekundda 16 martadan 20000 martagacha tebranishli tovushlarni qabul qiladi.
Hid bilish sezgilari hid bilish sezgilariga hidlarni his qilish kiradi va ularning
organi burun kavagining yuqori tomoni hisoblanib, bu yerda hid bilish hujayralari
hamda sezuvchi nerv tarmoqlari joylashgan. Ular shilliq pardalarda botib turadi.
Hidli moddalar sezuvchi nervni qo’zg’aydi. hid bilish markazi bosh miya
yarim sharlari orqa yuzasining pastki qismida mavjud deb taxmin qilinadi. Hidli
moddalar hid bilish hujayralariga gaz holatida ta'sir etib, kimyoviy reaksiyalar
yo’li bilan ularni qo’zg’atadi. Oddiy gaz holatidagi hidli moddalar havo bilan nafas
olish jarayonida burun havosiga kirib keladi, natijada aks ettirish holati hosil
bo’ladi.
Ta'm bilish sezgilari
Ta'm bilish sezgilari shirin, achchiq, nordon, sho’r singari mazalarni his
qilish bilan tavsiflanadi. Ta'm bilish sezgilarining organi tilning yuzasi va
tanglayning yumshoq qismidan tashkil topgan. Tilning shilliq pardasida maxsus
ta'm bilish so’rg’ichlari mavjud bo’lib, ularning tarkibi tayoqchasimon
hujayralardan tuzilgan maxsus ta'm bilish "kurtaklari"ga ega. Ta'm bilish
so’rg’ichlari til yuzasida bir tekis taqsimlanmaganligi uchun uning orqa qismi
achchiqni, uchi shirin mazani, chetlari esa nordon mazani sezadi. Lekin ularning
o’rtasi bo’lsa mazani aks ettira olmaydi. Ta'm bilish so’rg’ichlarining hujayrali
qismlarida maxsus sezuvchi nervlarning chekka uchlari joylashgan, ular ta'm bilish
organidagi qo’zg’alishni bosh miyaga uzatib turadi, uning markazlariga yaqin
joylashgan.
Teri sezgilari .
Teri sezgilari tarkibi tuyish va harorat turlaridan iborat bo’lib, ularning
bunday nomlanishining bosh omili bu reseptorlarning tarkibi va organizmning
tashqi shilliq pardalarida joylashganligidadir.
Tuyish sezgilari ikki xil axborotni qabul qilish imkoniyatiga ega bo’lib,
birinchisi tegish va tarqalishini tuyish sezgilari, ikkinchisi esa silliq yoki g’adir -
budurni tuyish bilan tavsiflanadi. Odatda tana a'zosiga narsalarning tegishini sezish
15

tashqi qo’zg’atuvchi kuchayganda siqiq sezgiga aylanadi, u yanada kuchayganda
og’riq sezgisiga aylanadi.
Tuyish sezgilari organi teridagi va tashqi shilliq pardalardagi tuyish
tanachalari deb nomlanuvchi tanachalardan iborat. Tanachalarning ichida va
qisman tashqarisida tuyish nervining chekka tarmoqlari mavjud, ular terida va
shilliq pardalarda bir tekis taqsimlangan, barmoqlarning uchlarida til uchida labda
zich joylashgan, xuddi shu boisdan sezgirlik darajasi boshqalardan yuksakroqdir.
Psixologiyada tuyish tanachalari va sezuvchi nervning chekka tarmoqlari
zichligi ekstiziometr asbobi yordami bilan o’lchanadi. Asbob keriladigan ikki
oyoqli sirkuldan tashkil topgan, bo’lib, uning o’zagidagi darajalar oyoqlarning
uchlari o’rtasidagi masofani o’lchaydi 2
.
Tuyish sezgilarining markazi bosh miya po’stining orqadagi markaziy
nuqtasida joylashgan deb taxmin qilinadi. Tuyish sezgilarining tashqi, ya'ni fizik
sababi bu biron- bir narsalarning teriga bevosita tegishidir.
Muskul - harakat sezgilari, statik sezgilar
Muskul-harakat sezgilari motor sezgilar deb nomlanib, ularga og’irlikni,
qarshilikni, organlar harakatini bilish sezgilari kiradi. Ularning organlari-gavda
muskullari, paylar, bo’g’imlardan iboratdir. Organlarning tarkibida sezuvchi
nervlarning chekka tarmoqlari mavjud bo’lib, ularning ta'sirida harakat va statik
sezgilar vujudga keladi.
Muskul - harakat sezgilarining fizik sababi muskullarga ta'sir etuvchi
narsalarning mexanik tazyiqi va gavda harakatlaridir.
Statik sezgilar gavdaning fazodagi holatini sezish va muvozanat saqlash
sezgilari deb ataladi. Gavdaning fazodagi holatini bilish va muvozanat saqlash
sezgisi uchun ichki quloqdagi vestibulyar apparat reseptor vazifasini bajaradi.
Vestibulyar apparat quloq dahlizi yarim doira kanallaridan tashkil topgan bo’ladi,
sezuvchi nerv tarmoqlari esa gavdaning fazodagi harakatini va holatini boshqaradi.
Gavda muvozanatini saqlashda alohida ahamiyat kasb etib, ular endolimfada suzib
yuradigan mayda ohaktosh kristallardan tashkil topgan.
2
G'oziyev E.G'. Psixologiya. - T.: “O‘qituvchi”, 1994
16

Organik sezgilar
Organik sezgilarning reseptorlari ichki organlarda, qizilo’ngach, me'da,
ichak, qon tomirlari, o’pka va shu kabilarda joylashgan bo’ladi. Ichki organlardagi
jarayonlar organik sezgilar reseptorlarining qo’zg’atuvchilaridir.
Ularga quyidagilar kiradi:
a) Og’riq sezgilar;
b) chanqoq sezgilari;
v) noxush tuyg’ular;
g) ochlikni sezish.
Sezgilarning umumiy qonuniyatlari
Sezgilarning yuzaga kelishi ma'lum qonuniyatlarning asosida yuz beradi.
Sezgilar biror bir sezgi a'zosining qo’zg’alishidan hosil bo’ladi. Qo’zg’atuvchi
reseptorga ta'sir etishi bilanoq sezgi hosil bo’lmaydi. Qo’zg’atuvchi ta'sir eta
boshlagandan bir necha vaqtdan keyin sezgi hosil bo’ladi. Lekin sezgilarning har
xil turlari faqat o’ziga xosligi bilan emas, balki ular uchun umumiy bo’lgan
xususiyatlar bilan ham ifodalanadi. Sezgilarning sifati, jadalligi uzoq davom etishi
va ko’p joylarda yuz berishi ana shunday xususiyatlar jumlasiga kiradi. quyida
sezgilarning xususiyatlari yaqqol ifodalangan.
Sifat - mazkur sezgining asosiy xususiyati bo’lib, uni boshqa sezgi turlaridan
farqlaydi va ayni shu sezgi turi doirasida o’zgarib turadi. Masalan, eshitish sezgisi
past-balandligi, mayinligi, zo’rligi bilan farq qiladi va hokazo. Sezgining jadalligi
uning miqdorini ifoda etadigan xususiyat bo’lib, ta'sir kelayotgan
qo’zg’atuvchining kuchi va reseptorning funksional holati bilan belgilanadi.
Sezgining davomiyligi uning vaqtinchalik xususiyati hisoblanadi. U ham sezgi
a'zosining funksional holati bilan lekin asosan qo’zg’atuvchining ta'sir qilish vaqti
va ta'sirning jadalligi bilan belgilanadi. Qo’zg’atuvchi sezgi a'zosiga ta'sir qilishi
bilanoq sezgi hosil bo’lmaydi, balki bir oz vaqt o’tgach hosil bo’ladi. Bu sezgining
latent (yashirin) davri deb ataladi. Latent davri har xil sezgi turi uchun turlicha,
masalan, taktil sezgilari uchun 130 millisekund bo’lsa, og’riq sezgisi uchun 370
millisekundan iborat.
17

Bilinar - bilinmas sezgi hosil qiluvchi qo’zg’atuvchining minimal kuchi
sezgirlikning quyi chegarasi deyiladi. Sezgilarning quyi chegarasi analizatorning
absolyut sezgirligi darajasini aniqlaydi. Masalan, 1gramm qandni 1 piyola
choydagi mazasi uncha sezilmaydi. 0.1 sm qog’ozni qo’l kaftiga qo’yilsa, uning
og’irligi sezilmaydi. Sezgi chegarasining me'yori qanchalik kichik bo’lsa, mazkur
analizatorning sezgirligi shunchalik yuksak bo’ladi.
Ko’rish va eshitish analizatorining sezuvchanligi juda yuksakdir.
S.I.Vavilov (1851-1951)ning tajribalarida ko’rsatilganidek, kishining ko’zlari to’r
pardagi bor yo’g’i 28 kvant atrofida nur tushgan taqdirda ham yoruqlikni ko’ra
oladi. Tim qorong’ulikda 27 kilometr masofada yonib turgan shamni ko’rish
qobiliyatiga egamiz. Ayni paytda badanimizga biror narsa tekkanini sezishimiz
uchun ko’rish va eshitish sezgilari hosil bo’lishiga sarflanganiga nisbatan, 100-
10000000 barovar zid quvvat talab qilinadi.
Analizatorning mutlaq sezuvchanligi sezgining faqat quyi emas, balki yuqori
chegarasi bilan kifoyalanadi. Sezgining mutlaqo yuqori sezuvchanligi deb
qo’zg’atuvchining kuch bilan ta'sir qilishiga aytiladi. Bunda ta'sir ko’rsatayotgan
qo’zg’atuvchiga aynan o’xshaydigan sezgi hosil bo’ladi. Bizning reseptorlarimizga
ta'sir qilayotgan qo’zg’atuvchilar kuchining yana ham oshishi og’riq sezgisini hosil
qiladi.
Sezgi a'zolari yordamida u yoki bu qo’zg’atuvchining faqat bor yo yo’qligini
qayd etmasdan, balki qo’zg’atuvchilarning kuchiga va sifatiga qarab farqlay
olishimiz mumkin. Sezgilar o’rtasidagi bilanar-bilinmas farqni hosil qiluvchi ikkita
qo’zg’atuvchi o’rtasida mavjud bo’lgan minimal farq ajratish chegarasi yoki
ayirma chegarasi deb ataladi.
Nemis fiziologi E.Veber (1795-1878) kishining o’ng va chap qo’llarida
ko’tarib turgan ikkita narsaning qaysi biri og’irroq ekanligini aniqlay bilish
qobiliyatini tekshirar ekan, farq ajratish sezgirligi mutloq emas, balki nisbiyligini
qayd etgan edi. Bundan qo’shimcha qo’zg’atuvchining asosiy qo’zg’atuvchiga
nisbatan doimiy o’lcham bo’lishi kerak, degan ma'no kelib chiqadi. Jumladan,
qo’lda 100 gramm og’irlikdagi yuk turgan bo’lsa yukning bilinar-bilinmas
18

og’irligini payqash uchun og’irlik 3.4 gramm atrofida oshirilishi kerak. Yukning
og’irligi 1000 gramm bo’lgan taqdirda esa sezgi hosil qilishida salgina farq sezishi
uchun og’irlik 33.3 gramm chamasi oshirilishi kerak. Shunday qilib, ilk
qo’zg’atuvchining o’lchami qanchalik katta bo’lsa, unga qo’shimcha ham
shunchalik katta bo’lishi lozim.Farqlanishning boshlanishi mazkur analizator
uchun doimiy bo’lgan nisbiy o’lchash bilan belgilanadi. Ko’rish analizatori uchun
bu nisbat taxminan 1
100 ni,eshitish analizatori uchun
1
10 ni, taktil analizatori uchun,
1
30
ni tashkil etadi. Bu holatni tajriba yo’li bilan tekshirish uning faqat o’rtacha
kuchga ega bo’lgan qo’zg’atuvchilar uchun urinish ekanligini ko’rsatadi.
Nemis fizigi G.Fexner (1801-1887) Veber o’tkazgan tajribalarda olingan
ma'lumotlarga asoslanib, sezgilarning jadalligi qo’zg’atuvchining kuchiga
bog’liqligini quyidagicha shaklida ifodalangan edi.
S = KLg j +C
Bunda S - sezgining jadalligini, j - qo’zg’atuvchining kuchini, K va C
konstantlar o’zgarmas, doimiyligi va miqdorlarni bildiradi. Asosiy psixofizik
qonun nomi bilan yuritiladigan qonun quyidagicha izohlanadi. Sezgining jadalligi
qo’zg’atuvchi kuchining logarifmiga proporsionaldir. Boshqacha qilib aytganda,
qo’zg’atuvchining kuchi geometrik progressiya yo’li bilan osha borgan taqdirda
sezgilarning jadalligi arifmetik progressiya yo’li bilan oshadi. Bu qonun Veber -
Fexner qonuni ham deb ataladi.
Ayirma sezuvchanlik yoxud farq ajratish sezuvchanligi ham farqlanish
chegarasining o’lchamiga nisbatan teskari bog’lanishda bo’ladi; farqlanish
chegarasi qanchalik katta bo’lsa, ayirma sezuvchanlik ham shunchalik kam
bo’ladi.
Sezgilar chegarasining absolyut me'yori bilan belgilanadigan analizatorning
sezgirligi barqaror bo’lmasdan qator fiziologik va psixologik shart-sharoitlar ta'siri
ostida o’zgarib turadi. Ushbu shart-sharoitlar orasida adaptasiya (moslashish)
hodisasi alohida o’rin egallaydi.
19

Adaptasiya - yoxud moslashuv - sezgi organlari sezgirligining qo’zg’atuvchi
ta'siri ostida o’zgarishi demakdir.
Adaptasiya (yoki moslashish) ikki turga bo’linadi:
a) negativ adaptasiya;
b) pozitiv adaptasiya.
Pozitiv adaptasiyada kuchsiz qo’zg’atuvchi ta'siri ostida sezgirlik oshadi.
Ko’rish analizatorida pozitiv adaptasiya, qorong’ulik adaptasiyasi deyiladi.
Negativ adaptasiya ikki xil bo’ladi: 3
a) qo’zg’atuvchining davomiy ta'siridan sezgirlik yo’qoladi. Masalan,
qo’limizga yuk qo’yilsa sezamiz, ammo vaqt o’tishi bilan sezmay qolamiz.
b) kuchli qo’zg’atuvchi ta'siridan sezgirlikning susayishi. Masalan, qorong’u
xonadan birdaniga chiqib qolsak, avvaliga hech narsa ko’rmaymiz, vaqt o’tishi
bilan sezgirlik pasayib biz normal ko’ramiz.
Adaptasiya teri reseptorlarida tez yuzaga keladi. I.P.Pavlov fikricha,
"Adaptasiya bosh miya po’stloq qismidagi muhofazalovchi tormozlanishi tufayli
hosil bo’ladi". Haroratga, hidlarga nisbatan ham adaptasiya bo’ladi.
Sensibilizasiya - analizatorlarning o’zaro munosabati va mashq qilishi
natijasida sezgirlikning kuchayishidir.
Sensibilizasiyaning adaptasiyadan farqi:
Adaptasiyada sezgirlik oshadi yoki kamayadi, sensibilizasiyada esa faqat
oshadi;
adaptasiyada sezgirlikning o’zgarishi tashqi chegaralarga bog’liq bo’lsa,
sensibilizasiyada psixologik, fiziologik holatlarga bog’liq bo’ladi.
Sinesteziya qo’zg’atuvchining bir analizatorga ta'siri bilan boshqa
analizatorga xos sezgining paydo bo’lishidir. Ko’rish, eshitish sinesteziyasi
ko’proq uchraydi. Sinesteziyalar har bir shaxs uchun doimiy bo’ladi. Masalan,
kompozitorlardan Skrebin, A.F.Lest, N.Rimskiy Korsakovlarda "rangdor eshitish"
qobiliyati bo’lgan. Demak, sinesteziya ikki sezgining bir sezgi bo’lib
qo’shilishidir. "Masalan, "shirin so’z", "bag’ri tosh".
3
Karimova V.M. Psixologiya. T.: Sharq,
20

Sezgilar kontrasti qarama-qarshi sifatga ega bo’lgan bir vaqtdagi qo’zg’alish
tufayli sezgirlikning o’zgarishidir. Masalan, tinch joyda tovush kuchliroq seziladi.
Oqimtir fonda qora rang qoraroq, qoramtir fonda oq rang yana ham och bo’lib
seziladi. Odam charchaganda sezgirlik pasayadi. harakat oshganda sovuqqa
sezgirlik o’tkirlashadi. Sezgirlik kasbga ham bog’liq. Masalan, rassomlarda rang
sezish, musiqachilarda tovush sezish va shu kabilar.
Sezgi borasidagi nazariyalar
Psixologiya fanida shunday ilmiy dalillar mavjudki, mobodo inson
axborotlarning shaxobchasidan mahrum bo’lsa, u holda u uyqu faoliyatiga
sho’ng’iydi. Masalan, teri tuyish sezgilari patologiyaga uchrasa, unda odam
(ko’pincha vaqtincha muvaqqat) ko’rish, eshitish, hid sezgisidan mahrum bo’lishi
mumkin. Mobodo axborotlarni kuzatish shaxobchasi ilk bolalik yoshi davrida
buzilsa, kar yoki ko’r bo’lib qolsa, u taqdirda uning aqliy rivojlanishida keskin
to’xtalish, vaqtincha orqada qolish yuzaga keladi. Agar bola maxsus usul yoki
uslubga o’rgatilmasa, tabiiy ravishda mavjud kamchiliklarning o’rnini to’ldirib
bo’lmaydi.
Nemis faylasufi Xristian Volf "Rasional psixologiya" (1732 yil) va "Empirik
psixologiya" (1734 yil) kitoblarida ongning ichki holati, aqliy fikr yuritishga
qobiliyatning tabiiy moddiy asosi zamiridan kelib chiqib, tashqi olamdan kelib
tushadigan axborotlar shaxobchasiga, ya'ni sezgi kanaliga hech qanday bog’liq
emas, deb tushuntirishga harakat qildi. Sezgilarga mana bunday yondashish
nazariyotchisi "fanga rasionalizm" tushunchasi bilan birga kirib keldi. X.Volf va
uning tarafdorlari psixologik jarayonlar (sezgi, idrok, xotira va boshqalar)
murakkab ijtimoiy tarixiy taraqqiyot mahsuli emas, degan g’oyani ilgari surdilar.
Shuning bilan birga "Ong", "Aql" tarixiy evalyusiya natijasi emas, deb inson
psixikasiga o’zgacha yondashib, uni izohlab berish mushkul bo’lgan "birlamchi"
xususiyat ekanligini tushuntirishga intiladilar. Mazkur nazariyaga asoslangan
psixologlar insonning sezgilari uni tashqi olam bilan bog’lab turuvchi birdan bir
shaxobcha ekanligini inkor qilishgacha borib yetdilar va voqelikni mana bunday
tarzda izohlashga harakat qildilar; sezgilar insonni tashqi olamdan ajratib turadilar,
21

ular atrof-muhit o’rtasidagi bartaraf qilib bo’lmaydigan devor hisoblanadilar.
Berkli, Yung, Myuller, Gelmols singari olimlar sezgi organlarining "Spesifik
energiyasi" nazariyasini ishlab chiqdilar. Bu g’oyaning asoschisi sifatida Iogann
Myuller qat'iy pozisiyada turib, uni butun vujudi bilan himoya qilishga intildi.
Ushbu nazariyaga binoan har qaysi sezgi a'zosi hoh quloq, hoh til, hoh teri
bo’lishidan qat'iy nazar tashqi dunyoning ta'sirini aks ettirmaydi, atrof-muhitda
bo’lib turgan real, jarayonlar yuzasidan axborotlar berishga qobil emas, faqat u
tashqi ta'sirdan shaxsiy jarayonlarning qo’zg’atuvchisidan turtki oladi, xolos.
Mazkur nazariyaga ko’ra har bir sezgi a'zolari o’zining spesifik energiyasiga ega
bo’lib, u har qanday ta'sirdan qo’zg’aladi. Masalan, ko’zni bosib, unga elektr toki
bilan ta'sir qilib ko’rilsa, yorug’lik sezgisi hosil qilinadi. quloqqa elektr
qo’zg’atuvchisi bilan ta'sir o’tkazilsa, u holda tovush sezgisi vujudga keladi.
Binobarin, sezgi a'zolari tashqi ta'sirni aks ettirmaydi, balki ularning ta'siridan
qo’zg’aladi. Inson hech qachon tashqi voqelikni, dunyoni ob'ektiv ta'sirlarini idrok
qilmaydi, balki sezgi a'zolari faoliyatida o’zlarining shaxsiy sub'ektiv holatlarini
aks ettiradi.
Sezgilarning reseptor nazariyasiga ko’ra reseptor sezgi a'zolari ularga ta'sir
qiluvchi qo’zg’atuvchilarga nisbatan sust javob qaytaradi, sezgilar harakatga
qarama-qarshi turuvchi sust jarayondir. harakatning o’zi esa aksincha faol
(aktiv)dir.
Hozirgi davrda sezgilarning reseptor nazariyasi mutlaqo sezgi
jarayonlarining fiziologik mexanizmini ochib berishga yaroqsiz ekanligi qator
tadqiqotchilar tomonidan ishonchli omillarga suyangan holda ta'kidlab o’tilgandir.
Sezgi jarayonining faolligini tan oluvchi nazariya sezgilarning reflektor
nazariyasi deb ataladi. hayvonlar va jonivorlarning sezgilari sust xususiyatga emas,
balki tashqi olam ta'sirining biologik ahamiyatga molik jihatlarini faol ravishda
ajratgan holda xatti-harakatni amalga oshiradilar. Masalan, asalari bir xil
turkumdagi gullarga nisbatan aralash qollardagi gullarga faolroq javob reaksiyasini
bildiradi. Mushuk sichqonning qimirlashiga e'tiborini kuchaytiradi, lekin xuddi
shunga o’xshash kamerton tovushiga aslo parvo ham qilib qo’ymaydi.
22

Bu omillar shuni ko’rsatib turibdiki, birinchidan, sezgilar faollik
xususiyatiga ega, ikkinchidan ularning vujudga kelishida harakat tarkiblari ishtirok
etadi.
AQSHlik psixolog Neffning ta'kidlashicha, mikroskop ostiga olib teriga igna
sanchilsa, xuddi shu uchastkada reflektor harakat reaksiyalari kuzatilgan:
tomirning hisishi, teri galvanik refleks, goho ko’z harakati, bo’yin muskullarining,
taranglashuvchi qo’lning harakat reaksiyasi sodir bo’lishi mumkin.
Jahon psixologlari tomonidan narsalarning murakkab tomonlarini tanish,
farqlash harakatning ishtirokisiz amalga oshmasligi ta'kidlab o’tilgan. Masalan,
ko’zni yumib, jismni farqlash uchun qo’l bilan uni paypaslash kerak, aks holda
uning holati, shakli, qattiq yoki yumshoqligi g’adir-budurligini bilib, sezib
bo’lmaydi.
I.M.Sechenovning fikriga ko’ra jismni ko’z bilan idrok qilish uchun ko’z
o’sha narsani "qidirsin", faqat shundagina maqsadga muvofiq harakat yuzaga
chiqqan bo’ladi. Hozirgi davrda psixologiya fanida ko’z harakatlari nazariyasi
ishlab chiqilgan bo’lib, ular makro va mikro ixtiyoriy va ixtiyorsiz ko’rinishlarga
ajratiladi. Ular q uyidagi nomlar bilan ifodalanadi:
Konvergent, divergent, gorizontal, vertikal, parsimon va bosh q alar. Ko’z
harakati yordami bilan fazoda o’rin almashib turgan jismlarni topish, bilib olish va
idenfikasiyalash amalga oshiriladi. Ko’z harakatlari uch jufti tashqi muskullari,
ya'ni miya bosh suyagining III, IV va VI juft nervlari orqali ro’yobga chiqadi,
ko’zning makro va mikro harakatlari sezgining mexanizmi rolini bajarish
imkoniyatiga ega.
Jahon psixologiya fani ma'lumotlariga qaraganda sezgilar atrof- muhit
to’g’risida va o’zimiz haqimizda yagona bilish manbai sifatida xizmat qiladi.
Sezgilar shunday bir axborot kanaliki, ular tashqi olamdan va ichki tana a'zolaridan
keladigan barcha holatlar, taassurotlar xuddi shu yo’llar orqali miya po’stiga yetib
boradi, insonga ta'sirlarga nisbatan to’g’ri javob reaksiyalari qaytarishga yordam
beradi.
23

His etish yoki sezgining filogenetik taraqqiyoti shuni ko’rsatadiki,
hayvonlarda ma'lum narsani sezish, his etish ularning biologik jihatdan zaruriyat
ehtiyoj ekanligiga qarab rivojlangan.
Bu holatlar ko’pincha xorij olimlari tomonidan izchil ravishda o’rganilgan,
ularning o’ziga xos omillar mexanizmlari mavjudligi ta'kidlab o’tilgan. Masalan,
turli asalari xatti-harakatlari kuzatilganda, gulga o’xshash murakkab geometrik
shaklga nisbatan asalarining differensirovkasi oson kechgan. Agarda shu murakkab
geometrik shakl gullarga oid bo’lmasa, u holda arida differensirovka juda
qiyinchilik bilan vujudga kelgan. Tadqiqotchi Bosning kuzatishicha, jonivorlar
qurt-qumursqalarga xos bo’lgan tovushlarga nisbatan xuddi shu turdagi
harakatlarga befarqlik bildirmagan, moboda tovushlar qattiq va tez sur'atda kechsa,
ularga hech qanday e'tibor bermagan. Ushbu vazifani olim biologik
shartlanganlikdan kelib chiqqan tabiiy ehtiyoj, instinkt bilan uzviy bog’lagan.
S.V.Kravkov (1893-1951) ma'lumotlariga ko’ra bir sezgi a'zolarining
faoliyati ikkinchisining ta'siri tufayli o’zgaradi, tovush asosan ko’rish sezgisi,
yorug’lik sezuvchanligini orttiradi, shunga o’xshash turli hidlar hamda yorug’lik
va hid bilishga nisbatan sezgirlikni oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. Bunday
o’zaro ta'sir sababli miya ustuni yuqori qismi va ko’rish bo’rtiqlariga tegishli
o’simtalarning yaqin joylashganligi tufayli boshqasiga o’tishi osonroq amalga
oshadi.
Bundan tashqari sezgilarning o’zaro qo’zg’alishi va tormozlanishini
o’rganish ham alohida ahamiyatga ega, chunki ayrim hollarda avtomatik
boshqarish tufayli unga uchishda sun'iy sezgirlikning pasayishi yoki ortishi zarurati
tug’iladi. I.P.Pavlov tomonidan analizatorlarning murakkab o’zaro ta'sir shakllari
mavjud ekanligi qayd etilgandir. Ular bevosita bosh miya po’stida namoyon bo’lib,
bir vaqtning o’zida ko’rayotgan jismni, eshitilayotgan tovushni, kelayotgan hidni
sezishimizda o’z ifodasini topadi. Bu bosh miya po’stida kechadigan fiziologik
jarayonlarni bosib o’tishi zarur bo’lgan zonalar perekretik zonalar deb nomlanadi.
Sezgilarning klassifikasiyasi ularning turli spesifik tavsiflariga, ya'ni moddalligiga
qarab emas, balki tashkil etilishining har xil darajalariga qarab ham ajratiladi.
24

Sezgilarni ob'ektiv yo’nalishi bo’yicha Ye.N.Sokolov, Vinogradovlar
tekshirganlar va ular passiv jarayon emasligi, vegetativ elementlar fiziologik nafas
olish tizimida o’zgarishga sabab bo’lishini tushuntirib berilgan. Ushbu vaqt
reflektor o’zgarishlarni sezgining ob'ektiv ko’rsatkichi sifatida ishlashga imkoniyat
yaratadi. Ma'lumki, sezgini paydo qiluvchi har bir qo’zg’atuvchi, reflektor jihatdan
yuzaga keluvchi jarayonlarni chaqiradi, chunonchi tomirlarning torayishini, teri
galvanik reflektorlarning paydo bo’lishi, teri qalinligining o’zgarishi miyaning
elektr faoliyatining o’zgarishi, ko’zlarning qo’zg’atuvchi tomon burilishi kabilar.
Bularning hamma sezgi jarayonlarning paydo bo’lishini o’z ichiga oladi. Xuddi
shu sababdan ular sezgilarning ob'ektiv ko’rsatkichlari tariqasida xizmat qila oladi.
25

MAVZU: IDROK KO’LAMI .......................................................................................................... 2
MUNDARIJA: ................................................................................................................................. 2
2.1. Idrokning nerv fiziologik asosi
Odamga juda ko'p narsa va hodisalar ta'sir qilib turadi. Bular shunday ko'p
xossalariga egaki, xatto odam bir vaqtning o'zida ularga javob reaksiyasi qaytara
olmaydi. Odam ko'p sonli qo'zg'ovchilardan faqat ayrimlarini aniq va yangilangan
holda ajratib oladi. Shu ajratib narsa-hodisalar esa fon sanaladi, Masalan o'qituvchi
bir darsda bir necha o'quvchilardan so'raydi. Har safar so'ralayotgan turadi.
Chaqirilgan o'quvchi uning javobi hatti-harakati idrok ob'yekti hisoblanadi. Boshqa
o'quvchilar faoliyati idrok foni bo'lib qoladi. Idrok foniga qolgan o'quvchi javob
berish uchun chaqirilib qolsa idrok ob'yektiga aylanadi va aksincha. Demak idrok
ob'yekti va foni dinamik harakterga ega bo'lib, doimo o'zgarib turadi. Ob'yekt va
fonning dinamik bosh miya katta yarim sharlari po'stida vujudga keladigan optimal
qo'zg'alish duchorining almashinishi bilan taqozo etiladigan diqqatining bir
ob'yektdan boshqa ob'yektga o'tishi bilan izohlanadi. Idrok fonidan ob'yektni
ajratishning psixologik qonuniyatlarini ikkilangan tasvirlar, lederlar, predmet
konturlarini ajratish kabilarda aniq ko'rish mumkin. Juda ko'p hollarda ob'yektni
fondan tez va aniq ajratib idrok qilish uchun uni alohida rang, shakl va boshqa
belgilar bilan ta'kidlab quyiladi. Masalan: transport belgilari, temir yo'l
ishchilari maxsus to'q, sariq rangli kiyim kiyadilar va boshqalar.
Tajribalarda shu narsa qayd etilganki, qo’zg’atuvchilar intensivligi oshgan
sari javob reaksiyasi ham intensivroq bo’lib borar ekan. Bu esa sezgilarning
intensivligini asos sifatida ishlatishga muhim negiz hozirlaydi. Tomir va
elektrofizologik reaksiyalar chegaralarga odatdagi qo’zg’atuvchilarga qaraganda
yaqin qo’zg’atuvchilarga nisbatan keskinroq bo’ladi.
Idrok sezgilarga nisbatan murakkab va mazmundor psixik jarayon bo’lib,
barcha ruhiy holatlar, xususiyatlar, xossalar va inson ongining yaxlit mazmuni
egallangan bilimlar, tajribalar, ko’nikmalar bir davrning o’zida namoyon bo’ladi,
aks ettirishda ishtirok etadi.
Idrok sezgiga nisbatan bir muncha murakkabroq, to’laroq aks ettirish
jarayoni bo’lib, sezgi a'zolarimizga ta'sir etib turgan narsa va hodisalarni butun
26

belgi hamda xususiyatlari bilan butunligicha, ya'ni yaxlit aks ettirishdan iboratdir.
Masalan, olmani ko’rgan paytimizda uning shakli, rangi, ta'mi, hidi va navi bilan
birgalikda bir butun narsa tarzida idrok etamiz. Demak, idrok qilish jarayonida
deyarli barcha sezgilarimiz qatnashadi.
Shuning uchun ham idrok sezgiga nisbatan ancha murakkab aks ettirish
jarayonidir.
Shaxs tevarak-atrofdagi narsa va hodisalarning faqat ayrim xossalarini
ongda aks ettirib qolmaydi, balki ularning barcha xossalarini birgalikda bir butun
holda ham aks ettiradi.
Psixologik adbiyotlarda idrok tushunchasiga turlicha ta'riflar uchraydi.
Jumladan M.Vohidovning "Psixologiya" darsligida idrok deb sezgi a'zolarimizga
ta'sir etayotgan narsa va hodisalarni yaxlit holicha aks ettirishga aytiladi, deb
keltiriladi.
V.Karimovaning "Psixologiya" o’quv qo’llanmasida idrok bu bilishimizning
shunday shakliki, u borliqdagi ko’plab xilma-xil predmet va hodisalar orasida
bizga ayni paytda kerak bo’lgan ob'ektni xossa va xususiyatlari bilan yaxlit tarzda
aks ettirishimizni ta'minlaydi. 4

Keltirilgan ta'riflardan kelib chiqqan holda idrokka quyidigicha ta'rif berish
mumkin: Idrok-deb sezgi a'zolariga bevosita ta'sir etib turgan narsa-hodisalar
obrazlarini kishi ongida bir butun holda aks ettirilishiga aytiladi.
Kishi narsa- h odisalarning ayrim xossalarini sezadi. Uni bir butun h olda
idrok q iladi. Chunki narsa va xossa bir-biridan ajralgan holda mavjud bo’lmaydi.
Odam narsalarni idrok qilayotganda uning ayrim xossalarini sezadi. Masalan:
chaqmoq qandni idrok qilinadi, uning shirinligi seziladi. quyoshni idrok qilinadi,
uning issiqligi seziladi va boshqalar.
Idrok qo’zg’atuvchilarning ayrim xususiyatlarini aks ettiruvchi sezgilardan
farq qilib, narsani butunligicha, yaxlitligicha, uning hamma xususiyatlari bilan
birgalikda aks ettiriladi. Shuning uchun idrok ayrim sezgilarning oddiy
4
Karimova V.M. Psixologiya. T.: Sharq,
27

yig’indisidan iboratdir, degan xulosa chiqarib bo’lmaydi. Idrok o’ziga xos
tuzilishga ega bo’lgan hissiy bilishning sifat jihatidan yangi yuksakroq bosqichidir.
Idrokning muhim tomonlaridan biri - uning xususiyatlarini turli jabhalar,
vaziyatlar, sharoitlarda namoyon bo’lishidir. Idrokning muhim xususiyatlaridan
biri - bu faol ravishda bevosita aks ettirish imkoniyatining mavjudligidir. Odatda
insonning idrok qilish (perseptiv) faoliyatini uning o’zlashtirilgan bilimlari,
to’plagan tajribalari shuningdek, murakkab analitik-sintetik harakatlar tizimi
zamirida yuzaga keladi.
Idrokning yana bir muhim xususiyati, uning narsa va hodisalarni
umumlashgan holda aks ettirilishdir. Ma'lumki, inson psixikasiga kirib borayotgan
ko’p qirrali, ko’p yoqlama amallari idrok qilish bilan cheklanib, chegaralanib
qolmasdan, balki o’sha majmua aniq qism yoki hodisa sifatida baholanadi.
Idrokning navbatdagi xususiyati uning harakatchanligi va
boshqaruvchanligidir. Masalan: toshko’mir yoruqlikda yoqdu sochadi, oq
qog’ozdan ko’proq nur balqiydi. Lekin inson bu narsalarni "qora" va "oq" deb
idrok qiladi, vujudga kelgan bevosita sub'ektiv taassurotlarga nisbatan
o’zgartirishlar, tuzatishlar kiritadi.
Idrok jarayonida deyarli barcha sezgilarimiz ishtirok etsa ham idrok
sezgilarimizning oddiy yig’indisidan iborat deb bo’lmaydi. Idrok jarayonida turli
sezgilarimizdan tashqari odamning shu paytgacha orttirilgan turmush tajribasi ham
ishtirok etadi. Odam o’z turmush tajribasida juda ko’p narsa va hodisalarni takror-
takror idrok qilgani tufayli odamning idroki anglanilgan xarakatlarga egadir.
Shuning uchun yetarli turmush tajribasiga ega bo’lgan odam (ya'ni katta yoshli
odamlar) idrok qilayotgan narsasi nima ekanligini anglashga yordam beradi. hech
qanday turmush tajribasiga ega bo’lmagan odam, (ya'ni chaqaloq, bolalar) idrok
qilayotgan narsasi nima ekanini hali mutlaqo bilmaydi.
Idrok jarayoni shunchaki oddiy aks ettirishdan iborat emas. Idrok jarayonida
odamning diqqati, xotirasi, tafakkuri, xayoli, hissiyoti va irodasi ishtirok etadi.
Chunonchi, odam diqqatini qaratmasdan (yo’naltirmasdan) birorta narsani ham
mutlaqo idrok eta olmaydi.
28

Di qq at q aratilgandagina ta'sir etayotgan narsa va h odisalarni ravshan idrok
etamiz. Idrok jarayonida odamning ilgari orttirgan turmush tajribasi ishtirok qilar
ekan, binobarin idrok jarayoni odamning xotirasi bilan bog’liqdir.
Idrokda har doim xususan tanish jarayoni ishtirok etadi. Tanish jarayoni
qatnashayotganini tufayli odam idrok qilayotgan narsalarini darrov anglab ola
biladi. Mashhur rus fizologlaridan I.I.Sechenovning ta'kidlashicha, odam hozirgi
idrokidan hosil bo’lgan obrazlar ilgarigi idroklarida vujudga kelgan va xotirasida
saqlanib qolgan obrazlar bilan taqqoslab ko’radi. Agar hozirgi idrokdan hosil
bo’lgan obraz ilgari xuddi shu narsani idrok qilishdan vujudga keltirilgan obrazga
to’la mos kelsa, ayni choqda idrok qilayotgan narsasini taniydi. Aksincha, agar
hozirgi idrokdan hosil bo’lgan obraz ilgarigi obrazga mos kelmasa, ya'ni ayni
chog’da idrok qilayotgan narsani odam tanimasa idrok davom ettirila beradi. Idrok
jarayonida nutq va tafakkurning qatnashishi shunda namoyon bo’ladiki, har bir
idrok nihoyasiga borib, hukm shaklida, ya'ni chigal gap shaklida ifodalanadi.
Chunonchi odamni yoki biror idishni idrok qilayotganimizda idrokimizni, "bu
piyola" deb tugallaymiz. Narsalarning nomini atash bilan idrokimizning
mazmunini ravshanlashtiramiz. Agar idrok jarayonida narsalarning nomini atay
olmasak, ya'ni idrok qilayotgan narsalar bizga notanish qandaydir yangi narsalar
bo’lsa, unday paytda idrok jarayonidagi tafakkur faollashib ketadi. Odam idrok
qilayotgan narsasi nima ekanligi haqida o’ylay boshlaydi.
29

2.2. Kuzatish va kuzatuvchanlik
Idrok jarayonida xayolning qatnashishi shunda ko’rinadiki, odam o’zidan
allanimalarni qo’shib, idrok qilayotgan narsasidan hosil bo’lgan obrazning
mazmunini kengaytirib yuboradi. Masalan, osmondagi to’da-to’da bulutlarga
qarab, ularning shaklini nimalargadir o’xshatish mumkin. Idrok jarayonida
xayolning ishtirok qilishi, xususan, bolalarda yaqqol ko’rinadi.
Idrok jarayonida his-tuyg’ularning ishtirok qilishi shu idrok qilayotgan
narsalarimizga nisbatan hosil bo’ladigan munosabatlarimizda ko’rinadi. Odam
idrok qilayotgan hamma narsalarga nisbatan bir xilda munosabatda bo’lmaydi.
Agar odam ilgari biror narsani idrok qilayotgan paytda qattiq xafa bo’lgan,
kayfiyati buzilgan bo’lsa, shu narsani yana ikkinchi marta idrok qilganda yana
hissiyotlarga nisbatan bo’lsa ham sodir bo’ladi. Bundan tashqari idrok hissiy
holatning ishtiroki yana shunda ochiq ravshan ko’rinadiki, odam qattiq qo’rqinch
hissini boshidan kechirayotgan paytda idroki yanglish bo’ladi, ya'ni kuchli hissiy
holat ta'sirida ayrim narsalar boshqacha bo’lib ko’rinadi. Chunonchi kechasi
qorong’i ko’chada qo’rqib kelayotgan odamga ro’parasidagi to’nka pisib, poylab,
o’tirgan odamga o’xshab ko’rinadi. Shuning uchun ham " qo’rqqanga qo’sha
ko’rinar" degan xalq maqoli bejiz aytilgan emas. Aksincha, odamning kayfiyati
choq, xursand paytida hamma idrok qilayotgan narsalari chiroyli va yoqimli bo’lib
tuyuladi.
Ma'lumki, idrok sezgi a'zolari asosida vujudga keladi. Har bir idrok
jarayonida bir necha sezgi a'zosi ishtirok etadi. Lekin ulardan biri eng muhim
o’rinda turadi. Masalan, suratni idrok qilishda ko’rish organi, musiqa va nutqni
idrok qilishda eshitish organi yetakchilik qiladi. Idrok jarayonida qaysi sezgi
a'zosining yetakchilik rolini o’ynashiga qarab, idrokni bir necha turlarga ajratish
mumkin. Masalan, ko’rish idroki, eshitish idroki, hid bilish idroki, ta'm bilish
idroki va boshqalar. Bundan tashqari idrokning aralash turi ham mavjud bo’lib,
bunda bir necha analizator birgalikda ishtirok etadi. Masalan, kinofilmni idrok
qilishda ko’rish va eshitish sezgisi ishtirok etadi. Tevarak atrofdagi narsa va
hodisalar bir-biriga bog’liq. Ular muayyan makonda ma'lum vaqtda sodir bo’ladi.
30

Shuningdek, ular bir-birlariga va idrok qiluvchiga nisbatan ma'lum munosabatda
shakl, hajm va boshqa xossalarga egadir.
Sezgilar eng oddiy elementar psixik jarayondir. Idrok esa sezgilarga
qaraganda murakkab psixik jarayon qisoblanadi. Idrokning murakkabligi
quyidagilarda ifodalanadi:
Har bir idrok tarkibiga ayni vaqtda bir necha sezgi kiradi. Masalan, qovunni
idrok qilish, bunda quyidagi sezgilar ishtirok etadi, qovunning shakli va rangini
aks ettiruvchi ko’rish sezgisi, hidini aks ettiruvchi hid sezgisi, mazasini aks
ettiruvchi ta'm bilish sezgisi, harakatini aks ettiruvchi teri sezgisi va boshqalar. Bu
sezgilar tahlil yordamida ajratib olinadi va idrokning perseptiv tomonini tashkil
qiladi. Ular ishtirokida narsaning barcha xossalari bir butun holda aks ettiriladi. Bu
esa idrokning perseptiv tomonini tashkil qiladi.
Har bir idrok tarkibiga kishining o’tmishda hosil qilingan bilim va tajribalari
kiradi. 5

Idrokning nerv fiziologik asosi
Idrok ham sezgi kabi reflektor jarayon hisoblanadi. I.P.Pavlov bo’yicha
idrokning negizini tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalar reseptorlarga ta'sir
etishi natijasida bosh miyaning katta yarim sharlari qobiqida hosil bo’ladigan
shartli reflekslarning muvaqqat nerv bog’lanishlari tashkil etadi. Tashqi olamdagi
narsalar va hodisalar kompleks qo’zg’atuvchi sifatida xizmat qiladi.
Analizatorlarning qobiq bo’linmalar o’zagida ana shu kompleks
qo’zg’atuvchilarning murakkab tahlili va sintezi amalga oshiriladi. Idrok
sezgilarga qaraganda miyaning ancha yuksak darajadagi tahlil qilish,
umumlashtirish faoliyati hisoblanadi. Tahlil qilmasdan turib, idrokning anglangan
bo’lishi mumkin emas. Jumladan, notanish xorijiy tilda aytilgan nutq boshdan-
oyoq tovushlar oqimi tarzida idrok etiladi. Nutqning anglangan holda idrok etilishi,
ya'ni u tushunishi uchun nutqning alohida iboralarga mohiyat e'tibori bilan
so’zlarga ajratish shartidir. Ayni paytda nutqni idrok etish jarayonida tahlil bilan
bab- baravar tarzda sintez qilinadi, shu tufayli biz aloqida tarqoq tovushlarni emas,
5
vanov P.I., Zufarova M.Ye. “Umumiy psixologiya” T.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati
31

balki so’zlarni va iboralarni idrok etamiz. Muvaqqat nerv bog’lanishlarining
o’rnatilishi sintezning negizini tashkil qiladi. Idrokning negizi nerv
bog’lanishlarining ikki turidan, bitta analizator doirasida hosil bo’ladigan
bog’lanishlardan va analizatorlararo bog’lanishlardan tarkib topadi. Birinchi holat
organizmga bitta modallikdagi kopleks qo’zg’atuvchi ta'sir etganda kuzatiladi.
Eshitish analizatorlariga ta'sir qiladigan alohida tovushlarning o’ziga xos
birikmasidan iborat kuy ana shunday qo’zg’atuvchi bo’lishi mumkin. Ushbu
kompleksning hammasi bitta murakkab qo’zg’atuvchi sifatida ta'sir qiladi.
Kompleks qo’zg’atuvchining ta'siri ostida hosil bo’ladigan nerv
bog’lanishlarining boshqa bir turi ham borki, ular turli xildagi analizatorlar
doirasidagi bog’lanishlardan iboratdir. I.M.Sechenov narsani yoki fazoni ko’rish
kinestezik, paypaslash assosiasiyalari orqali va boshqa sezgilarning assosiasiyasi
orqali idrok etilishini izohlab bergan edi.
Kishidagi bog’lanishlarga albatta so’zning eshitilishi bilan obrazi ham
qo’shiladiki, unda muayyan narsa yoki fazoga munosabat gavdalangan bo’ladi.
Idrok negizida hosil bo’ladigan muvaqqat nerv bog’lanishlari tashqi olamdagi
narsalar va hodisalar xususiyatlarining ob'ektiv bog’lanishlar asosida tarkib topadi.
Analizatorlar o’rtasida hosil bo’ladigan bog’lanishlar tufayli biz idrokimizda narsa
va hodisalarning buning uchun moslashgan analizator bo’lmagan xususiyatlarini
(masalan, narsaning hajmi, solishtirma og’irligi) ham aks ettiramiz.
Shuning uchun ham biz idrok qilganimizda olamni sezgilarimizga nisbatan
chuqurroq qilib olamiz. Bu muvaqqat nerv bog’lanishlar narsa-hodisaning birgina
xossasi bilan emas, balki barcha xossalari kompleks qo’zg’atuvchilar ta'siri bilan
vujudga keladi. Masalan, talaba butun bir dars jarayonida idrok qilayotganda
o’qituvchini ko’radi, uning nutqini tinglaydi, yozadi. Bu kompleks qo’zg'atuvchilar
ko’rish, eshitish, muskul-harakat reseptorlarini qo’zg’aydi. Kompleks
qo’zg’atuvchilarning analizatorlarning miya po’sti qismidagi yadrolarida
murakkab tahlil va sintez qilishi amalga oshadi. Idrok jarayonida tahlil bilan bir
vaqtda sintez ham ro’y beradi. Shuning uchun biz ayrim tovushlarni emas, butun
so’z va iboralarni idrok qilamiz. Demak, idrokning nerv fiziologik asosida ikkinchi
32

signal tizimining muvaqqat nerv bog’lanishlari yotadi. Muvaqqat nerv
bog’lanishlarining hosil bo’lish jarayonini sintez asosini ikki xil nerv
bog’lanishlari tashkil qildi.
Bir analizator doirasida hosil bo’ladigan bog’lanishlar bir narsadagi
kompleks qo’zg’aluvchilarining organizmga ta'sir etishdan vujudga keladi.
Masalan, eshitish analizatoriga ta'sir qiladigan ayrim tovushlarning o’ziga birikishi
shunday qo’zg’ovchi bo’la oladi. Musiqa tinglash, rasm ko’rish, ular
analizatorlararo bog’lanishlar, bir narsa yoki bir necha analizatorlarga ta'sir etadi.
Masalan, ko’rish, muskul analizatorlari, ma'ruza, monolog.
Kuzatish va kuzatuvchanlik.
Idrokning o’ziga xos juda muhim xususiyatlaridan yana biri
kuzatuvchanlikdir. Umuman olganda idrok jarayonining hammasi kuzatish bilan
har doim uzviy bog’liq. Chunki odam idrok qilayotganida nimanidir kuzatadi.
Lekin ixtiyorsiz idrok jarayonidagi kuzatiladigan narsa va hodisalar odamning
esida saqlanib qola bermaydi.
Kuzatishning muvaffaqiyati oldindan qo’yiladigan tayyorgarlikka, kishining
bilim va tajribalariga, diqqatining kuchiga va fikrlash faolligiga bog’liq. Kishining
rejali, tizimli va davomli ixtiyoriy idrok qilish qobiliyatini kuzatuvchanlik deyiladi.
Kuzatuvchanlik shaxsning shunday xislatidirki, bunda u narsa va hodisalarning
unga bilinmaydigan muhim xarakterli xususiyatlarini payqay oladi.
Akademik I.P.Pavlov kuzatuvchanlikning ilmiy bilimdagi ahamiyatiga
yuksak baho bergan. U Sankt-Peterburg yaqinidagi Pavlova shaqridagi fiziologiya
institutining oldi tomoniga "Kuzatuvchanlik, kuzatuvchanlik va yana
kuzatuvchanlik" deb yozdirib qo’ygan.
Idrokda ob'ekt va fon
Odamga juda ko’p narsa va h odisalar ta'sir q ilib turadi. Bular shunday ko’p
xossalarga egaki, hatto odam bir vaqtning o’zida ularga javob reaksiyasi qaytara
olmaydi. Odam ko’p sonli qo’zg’ovchilardan faqat ayrimlarini aniq holda ajratib
oladi. Shu ajratib olingan narsa hodisalar esa fon sanaladi. Idrok qilinadigan
narsani o’rab turgan boshqa narsa, jism yoki hodisalarga nisbatan ob'ekt
33

hisoblanib, ob'ektning atrofdagilari esa fon deyiladi. Masalan, o’qituvchi bir darsda
bir necha o’quvchilardan so’raydi. Har safar so’rayotganlarni ko’radi. Chaqirilgan
o’quvchi uning javobi xatti-harakati idrok ob'ekti hisoblanadi.
Muayyan sharoitda shaxs tomonidan idrok qilinadigan narsa yoki jism
idrokning ob'ekti deb ataladi. Boshqa o’quvchilar faoliyati idrok foni bo’lib qoladi.
Idrok foniga kirgan o’quvchi javob berish uchun chaqirilib qolsa, idrok ob'ektiga
aylanadi va aksincha. Demak, idrok ob'ekti va foni dinamik tabiatga ega bo’lib,
doimo o’zgarib turadi. Ob'ekt va fonning dinamikligi bosh miya katta yarim
sharlari po’stida vujudga keladigan optimal qo’zg’alish o’choqining almashinishi
bilan taqozo etiladigan diqqatning bir ob'ektdan boshqa ob'ektga o’tishi bilan
izohlanadi. Idrok fonidan ob'ektni ajratishning psixologik qonuniyatlarini
ikkilangan tasvirlar, shrederlar zinapoyasi, predmet konturlarini ajralishi kabilarda
aniq ko’rish mumkin.
34

2.3. Idrokda ob'ekt va fon
Juda ko’p hollarda ob'ektni fondan tez va aniq ajratib olish uchun uni
alohida rang, shakl va belgilar bilan ta'kidlab qo’yiladi. Masalan, transport
belgilari, temir yo’l ishchilari maxsus to’q sariq rangli kiyim kiyadilar va
boshqalar.
Appersepsiya
Idrokning o’ziga xos xususiyatlaridan biri idrok jarayoniga butun psixik
hayot mazmunining (ya'ni butun ma'naviy boyligining) ta'sir etishidir. Yuqorida
aytilganidek, idrok jarayoni odamning turmush tajribasi bilan bog’liq ekan,
binobarin, idrok jarayoniga bilim boyligi odamning ishonch, e'tiqodlari,
dunyoqarashi, qiziqish va ehtiyojlari hamda kasbi ta'sir qiladi. Psixologiyada idrok
jarayoniga odamning butun ma'naviy hayot boyligini ta'sir etishini appersepsiya
deb yuritiladi. Appersepsiya - idrok jarayonini shaxsning oldingi bilimlari, shaxsiy
va ijtimoiy tajribalari, qiziqishlari, motivasiyasi, ehtiyojlari va odatlari, umuman
ruhiy hayotining barcha mazmuni bilan belgilanishidir. Appersepsiya hodisasi
tufayli odamlar o’zaro idrokining mazmuni bilan bir-birlaridan muayyan darajada
tafovutlanadilar, ya'ni ular aynan bir xil narsani uzining bilimi, saviyasi, nuqtai
nazari, dunyoqarashi va ijtimoiy kelib chiqishiga asoslangan holda turlicha idrok
qiladilar hamda aks ettiradilar. Masalan, daladagi gullab turgan paxtani oddiy bir
talaba bilan tajribali agronom idrok qiladigan bo’lsa, albatta, ularning idroklari,
ya'ni paxtani aks ettirishlari juda katta farq bo’ladi. Talaba shunchaki, odatdagi
oddiy bir paxta sifatida aks ettirsa, agronom paxtaning qanday navi, taraqqiyotning
qaysi bosqichda ekanligi, taxminan qancha hosil berishi va shu kabilar bilan birga
chuqur hamda juda to’la idrok etadi. Pedagogik va psixologik bilimlarga ega
bo’lgan tarbiyachi bilan bunday bilimlardan mutlaqo xabarsiz bo’lgan oddiy bir
onaning bolalaridagi turli extiyojlar va harakatlarni idrok qilishlari o’rtasida keskin
farq mavjud. Masalan, ildiz tushunchasini bolalar o’simliklarning moddiy asosi
sifatida, matematiklar sonlarning ildizi ko’rinishida, ijtimoiy nuqtai-nazardan
qarindosh-urug’chilik shaklida ko’z oldiga keltiradilar. Appersepsiya tushunchasi
ba'zi hollarda idrokning aniqligi, to’liqligi, ravshanligi, predmetliligi, tanlovchanlik
35

kabi sifatlarning ma'nosi o’rnida qo’llanilgan. Psixologik nazariyalariga ko’ra,
appersepsiya hodisasi barqaror va vaqtincha (muvaqqat) deb yuritiluvchi ikki turga
ajratiladi. Barqaror appersepsiya hodisasi shaxsning dunyoqarashi, qat'iy maslagi,
motivasiyasi, qiziqishi, bilim saviyasi, madaniy darajasi, xulq-atvori, ma'naviyati
va kasbiy tayyorgarligiga bog’liq bo’lib, u o’ta murakkab tuzilishga egadir.
Muvaqqat (vaqtincha) appersepsiya turi esa shaxsning faqat idrok qilishi
jarayonidagi emosional holatiga, ya'ni uning kayfiyati, ruhlanishi, shijoati, stress,
affekt ko’rinishidagi his-tuyg’ularida, ularning sur'ati, davomiyligi tizimida o’z
ifodasini topadi.
Idrok xususiyatining yana bir o’ziga xos xususiyati uning konstantligidir.
Idrokning konstantligi deganda biz idrok qilishdan ongimizda hosil bo’lgan
obrazning real voqelikdagi bizga ta'sir etib turgan narsaning tabiiy holatiga har
jihatdan mos bo’lishini tushunamiz. 6
Ma'lumki, narsalarning hajmi (katta yoki
kichikligi) shu narsalarni qanday masofadan (uzokdan yoki yaqindan) idrok
qilayotganimizga qarab o’zgarib turadi. Lekin shunday bo’lsa ham idrok qilishdan
hosil bo’lgan narsalarning ongimizdagi obrazlari hamma vaqt shu narsaning tabiiy
holatiga mos bo’ladi, masalan, katta yo’lda ketayotib, uzoqdan gugurt qutichasidek
kichkina bo’lib kelayotgan avtobusni ko’rib, "kichkinagina avtobus" kelyapti
demaymiz. Uzoqdagi avtobusni idrok qilishda ongimizda hosil bo’lgan obraz
avtobusning real hajmiga teng bo’ladi. Yoki tepamizdan katta balandlikda uchib
ketayotgan hozirgi zamon yirik passajir samolyotlarini ko’rib, kichkina
samolyotchalar uchib ketishayapti, deb aytmaymiz. Biroq shu narsani aytish
kerakki, idrokning konstantligi hususiyati ham odamning turmush tajribasi bilan
bog’liqdir. Chunonchi, umrida hech qachon hozirgi zamon katta passajir
samolyotlarini ko’rmagan odam baland uchib ketayotgan samolyotni idrok qilib,
uning real hajmini (qanchalik kattaligini) tasavvur eta olmaydi.
Ko’rishda masofa, rang, shakl, hajm konstantliklari ro’y beradi. qalamni 20
va 1sm masofadan idrok qilish, doskani 1 va 10 m masofadan idrokqilish, oq
qog’oz yoki quyoshda, xona ichida, koridorda ham oq idrok qilinadi. Konstantlik
6
Xaydarov F.I., Xalilova N.I. Umumiy psixologiya. -T.: TDPU
36

hodisasida odam narsalarni ko’z shuur pardasiga tushgan suratiga aynan muvofiq
ko’rmaydi, balki ular haqiqatdan qanday mavjud bo’lsa, shunday ko’radi. Bu
kishining tajribasi, ommaviy faoliyati jarayonida vujudga keladi.
37

XULOSA:
Sezgi a’zolari insoning eng asosiy sezishi uchun hizmat qiluvchi vositalar
hisoblanadi.Biz biror bir sezgi organimizsiz bu hayotdan to’liqligicha rohat olib
yashay olmaymiz missol uchun ko’rish sezgisini oladigan bo’lsak inson bu
dunyoni turli hil ranglarda ko’radi.Agar insonda ko’rish Sezgisini yo’qotsa bu
dunyoni ranglarini anglay olmaydi bu narsani tasavur qilishning o’zi insonda
vahima tuyg’usini uyg’otadi.Yana oddiygina tam bilish sezgisining yo’qolishi
insoni bu dunyoda lazzat olib istemol qilayotgan taomlarining mazzasini sezmay
qolishiga sabab bo’ladi,bu insonga turli xil fizologik zararlarni ham keltirib
chiqaradi yani misol uchun bilmasdan issiq choyni ichib yuborishi yoki issiq
taomlarni istemol qilib qoyishi mumkin yoki judda achchiq bo’lgan narsalarni
istemol qilib qoyishi mumkin buning barchasi inson organlari uchun salbiy tasir
ko’rsatadi shuning uchun biz barcha sezgi a’zolarimizga etiborli bo’lishimiz kerak
bunda zarar keltirishi mumkin bo’lgan odatlardan inson o’zini asrashi lozim deb
bilaman.
38

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Davletshin M.G., To'ychiyeva S.M. Umumiy psixologiya T.: TDPU,
2002. 202b.
2. Ivanov P.I., Zufarova M.Ye. “Umumiy psixologiya” T.: O'zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati, 2008. -480b.
3. Karimova V.M. Psixologiya. T.: Sharq, 2000. -256b.
4. Herbakov A.I. Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiyadan
praktikum. - T., 1991.
5. Psixologiya. Qisqacha izohli lug‘at. - T., 1998.
6. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - СПб.: Питер,
2007. -848 с.
7. G ' oziyev E . G '. Umumiy psixologiya . - T .: O ' zbekiston faylasuflari
milliy jamiyati . 2010. -488b.
8. G'oziyev E.G'. Psixologiya. - T.: “O‘qituvchi”, 1994.
9. G'oziyev E.G'.Umumiy psixologiya. Darslik. I, II kitob. - T., 2002.
10.Xaydarov F.I., Xalilova N.I. Umumiy psixologiya. -T.: TDPU, 2010. -
400b.
39

IDROK KO’LAMI

Купить

Похожие документы
Maktab maslahatchisi vazifalari yangi nizom
Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
Mashg‘ulotlarda metafora va rituallar
Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari