Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari - Psixologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	347.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	01 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Psixologiya

Sotuvchi

Jo'ni Zarifov

Ro'yxatga olish sanasi 31 Mart 2024

6 Sotish

Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI _________ UNIVERSITETI
_______________________ FAKULTETI
_________ YO‘NALISHI ____ – GURUH TALABASI
________________NING
“UMUMIY PSIXOLOGIYA” FANIDAN TAYYORLAGAN
KURS ISHI
Mavzu: Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari
Topshirdi: _____________
Qabul qildi: _____________
1

Mundarija
Kirish………………………………………………………………………………3
I BOB Psixologiya fanining shakllanish jarayoni, mazmun-mohiyati va
tadqiqot predmeti………………………………………………….…....………..6
1.1 Psixologiya fanining nazariy mohiyati va uning ilmiy tadqiqot
obyekti……………………………………………………...……. ...........................6
1.2 Psixologiya fanining asosiy yo‘nalishlari hamda ularning o‘ziga xos
jihatlari……………………………………………………………….....................18
II BOB Idrok tushunchasi va uning psixologik mohiyati..………………....…33
2.1 Idrok to‘g‘risida umumiy tushuncha.................................................................33
2.2 Irodaning nerv-fiziologik asoslari irodaviy akt va uning tuzilishi .........……..41
Umumiy xulosalar……………………………………………………………….48
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………51
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi:
Insonning psixik faoliyati murakkab jarayonlardan iborat bo‘lib, u tashqi
muhit bilan o‘zaro aloqada shakllanadi va rivojlanadi. Ushbu jarayonlar orasida
idrok alohida o‘rin egallaydi. Idrok insonning atrof-muhitdagi predmet va
hodisalarni sezgi organlari orqali qabul qilib, ularni ongda yaxlit obraz sifatida aks
ettirish jarayonidir. Idrok insonning bilish faoliyatida muhim bosqich hisoblanib, u
orqali inson tashqi olamni anglaydi, voqelikni to‘g‘ri baholaydi va o‘z faoliyatini
maqsadga muvofiq tashkil etadi. Shu sababli idrok psixologiya fanining muhim
tadqiqot obyektlaridan biri hisoblanadi.
Zamonaviy jamiyat taraqqiyoti sharoitida insonning bilim olish jarayoni,
tafakkur darajasi va dunyoqarashi ko‘p jihatdan uning idrok jarayonining
rivojlanganlik darajasiga bog‘liqdir. Chunki inson tashqi olam haqidagi dastlabki
ma’lumotlarni aynan idrok orqali qabul qiladi. Idrok qanchalik aniq, to‘liq va
tizimli bo‘lsa, insonning bilim olish jarayoni ham shunchalik samarali kechadi.
Shuning uchun ham psixologiya fanida idrokni o‘rganish va uni rivojlantirish
masalasi muhim ilmiy muammolardan biri sifatida qaraladi.
Bugungi kunda ta’lim tizimida ham shaxsning bilish jarayonlarini
rivojlantirishga katta e’tibor qaratilmoqda. O‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish
darajasi ko‘p jihatdan ularning idrok qilish qobiliyatiga bog‘liq. Agar idrok
jarayoni yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lsa, o‘quvchi o‘quv materialini to‘liq
anglay olmaydi, uning mazmunini chuqur tushunishda qiyinchiliklarga duch
keladi. Shu sababli ta’lim jarayonida idrokni rivojlantirish masalasi muhim
pedagogik va psixologik vazifalardan biri hisoblanadi.
Idrok insonning sezgi organlari faoliyati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lsa-da,
u oddiy sezgidan farq qiladi. Sezgi orqali inson predmetlarning alohida
xususiyatlarini qabul qilsa, idrok orqali ushbu xususiyatlar bir butun holda aks
ettiriladi. Masalan, inson biror predmetni ko‘rganida uning rangini, shaklini,
hajmini va boshqa belgilarini alohida sezgilar orqali qabul qiladi, ammo idrok
3

jarayonida ushbu belgilar yagona obrazga birlashadi. Shu jihatdan idrok insonning
bilish faoliyatida muhim o‘rin tutadi.
Psixologiya fanining rivojlanish tarixida idrok masalasi ko‘plab olimlar
tomonidan tadqiq qilingan. Jumladan, idrok jarayonini o‘rganishda Gestalt
psixologiya maktabi vakillari, rus va g‘arb psixologlari muhim ilmiy qarashlarni
ilgari surganlar. Ularning fikricha, idrok inson ongida tashqi olamni yaxlit tizim
sifatida aks ettiradi. Idrok jarayoni insonning tajribasi, bilimi, ehtiyojlari va
qiziqishlari bilan chambarchas bog‘liq holda shakllanadi.
Shuningdek, idrok inson faoliyati bilan ham uzviy bog‘liqdir. Inson turli
faoliyat turlari orqali atrof-muhitni o‘rganadi, predmet va hodisalarning muhim
belgilarini anglaydi hamda ular haqida tasavvur hosil qiladi. Faoliyat jarayonida
idrok tobora takomillashib boradi. Shu sababli idrokni rivojlantirishda amaliy
faoliyat, kuzatuv, tahlil va tajriba muhim rol o‘ynaydi. Idrokni rivojlantirish
shaxsning intellektual rivojlanishida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Idrokning
rivojlanganligi insonning tafakkur jarayonlarini faollashtiradi, mantiqiy fikrlashni
shakllantiradi va bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Shu bilan
birga, idrokning rivojlanishi insonning tasavvuri, xotirasi va diqqat kabi boshqa
psixik jarayonlarning rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy psixologiyada idrokni rivojlantirishning turli yo‘nalishlari mavjud
bo‘lib, ular sezgi organlarini takomillashtirish, kuzatuvchanlikni rivojlantirish,
tafakkur va tasavvur bilan bog‘liq holda idrokni shakllantirish kabi omillarni o‘z
ichiga oladi. Ushbu yo‘nalishlar insonning bilish faoliyatini rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, ta’lim jarayonida o‘quvchilarning idrok qobiliyatini
rivojlantirish ularning bilimlarni samarali o‘zlashtirishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, idrokni rivojlantirish jarayoni shaxsning psixologik
xususiyatlari, individual farqlari va hayotiy tajribasi bilan ham bog‘liqdir. Har bir
insonning idrok qilish qobiliyati turlicha bo‘lishi mumkin. Ba’zi insonlar predmet
va hodisalarni tez va aniq idrok etsa, boshqalarda bu jarayon nisbatan sekinroq
kechadi. Shu sababli idrokni rivojlantirishda individual yondashuv muhim
ahamiyatga ega.
4

Bugungi kunda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi ham insonning
idrok jarayoniga o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Inson ko‘plab vizual va eshitish
axborotlarini qabul qilishi natijasida idrok jarayoni yanada murakkablashib
bormoqda. Shu sababli zamonaviy sharoitda insonning idrok qobiliyatini
rivojlantirish masalasi yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Yuqorida keltirilgan fikrlar shuni ko‘rsatadiki, idrok insonning bilish
jarayonida muhim o‘rin tutadi va uning rivojlanishi shaxsning intellektual hamda
psixologik kamolotida muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ham idrokni
rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini o‘rganish psixologiya fanining muhim
vazifalaridan biridir. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi idrokning psixologik
mohiyatini o‘rganish, uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilish
hamda idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini ilmiy jihatdan asoslab
berishdan iboratdir. Ushbu maqsadga erishish uchun idrok tushunchasi, uning
xususiyatlari, bilish jarayonidagi o‘rni hamda idrokni rivojlantirishga xizmat
qiluvchi psixologik va pedagogik omillarni o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, idrokni rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlarini
o‘rganish ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil etishga yordam beradi.
Idrokning rivojlanganligi o‘quvchilarning bilimlarni chuqur o‘zlashtirishiga,
mustaqil fikrlash qobiliyatining shakllanishiga va atrof-muhitni to‘g‘ri anglashiga
xizmat qiladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, “Idrokni rivojlantirishning
asosiy yo‘nalishlari” mavzusi psixologiya fanida dolzarb ilmiy masalalardan biri
hisoblanadi. Ushbu mavzuni o‘rganish insonning bilish jarayonlarini chuqurroq
anglash, shaxsning psixologik rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash hamda ta’lim
jarayonini samarali tashkil etishda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
5

I BOB Psixologiya fanining shakllanish jarayoni, mazmun-mohiyati va
tadqiqot predmeti
1.1 Psixologiya fanining nazariy mohiyati va uning ilmiy tadqiqot obyekti
Jahon fanlarining muayyan qonuniyatlarga asoslanib turkumlarga kiritilishiga
ko'ra, psixologiya fani bu tizimda nufuzli o'rin egallashiga barcha obektiv hart va
haroitlar yetarlidir. Qat'iy ishonch bilan aytilgan fikrning zamirida bir qator muhim
ham tabiiy, ham ijtimoiy omillar yotishi shak-shubshasizdir. Chunki, psixologiya
fani insoniyat tomonidan kashf qilingan fanlarning ichida eng murakkabi bo'lib,
biosferik ta'limotdan kelib chiqqan holda psixika yuksak darajada tashkil topgan
materiyaning xususiyatini aks ettiruvchi kategoriya sifatida o'rganilib kelingan.
Lekin bugungi kunda neosferik ta'limotga binoan fazoviy munosabatlar,
sayyoralararo aloqalar, o'zaro ta'sirlar, moddalar, zarrachalar, nurlar harakati,
almashinishi, qo'shilishi to'g'risida mulohazalar, faraziy asosda bo'lsa ham,
yuritilmoqda.
Ayniqsa, biosferaga kirib kelayotgan moddalarning o'zaro birikuvi, muayyan
fazoviy maydonning hosil qilishi, to'planishi inson tana a'zolariga ijodiy ta'sir
ko'rsatishi, natijada favquloddagi holatlar sodir bo'lishi, kashfiyotlar yuz berishi,
intuitiv (lotincha "intueri" sinchkovlik, diqqat bilan qaramoq yoki ichki sezgirlik
demakdir) shakldagi ruhiy holatlarning kuchayishi namoyon bo'lishi mumkin.
Bular qatoriga telepatik (yunoncha "tele" uzoqni "pathos" sezaman degan ma'no
anglatadi) samaralar, o'ta sezgirlik, ekstrasenzitivlik (lotincha "extra" o'ta, "sensus"
sezgirlik degani), ekstrasenslik (lotincha "extra" o'ta, "sensus" his qilaman
ma'nosini bildiradi) kabi psixologik holatlarning kechishi sabablarini kiritsa
bo'ladi.
Shuningdek, omadsizlik, ichikishlik, kasalning intizor kutishi, nasib etmaslik,
ishqiy kechinmalar, tushda ayon bo'lish kabi ruhiy holatlar, hodisalar hanuzgacha
ishonchli dalillar bilan tushuntirib berilgani yo'q. Ammo bu borada bilish ob'ekti
(lotin. "objectum" jism demakdir) bilan sub'ektining (lotin. "subjectum" tashqi
olamni biluvchi inson) birikuvida psixologiyaning qulay imkoniyatga ega
ekanligini ta'kidlab o'tish o'rinlidir. Ushbu fikrni yaqqollashtirish maqsadida ayrim
6

misollar va talqinlarni qaytadan tahlil qilib o'tamiz.
Jumladan, chaqaloq dunyo yuzini ko'rishdan e'tiboran idrokida tevarak-atrofni
va unga mehrigiyosi bilan termilayotgan kishilar muhitini aks ettira boshlaydi,
dastavval ob'ektiv (tashqi) va sub'ektiv (ichki, odamlar o'rtasidagi) muhitga
moslashish sodda instinktlar (lot. "instinctus" tabiiy qo'zg'atuvchi, tug'ma xususiyat
demakdir), hartsiz reflekslar (lot."reflexus" aks ettirish) yordamida oddiy
ta'sirlanish va taassurot tarzida namoyon bo'ladi. Taraqqiyotning mazkur davrida u
o'zligini tushuna va anglay olmaydi, hatto buning yuzaga kelishi haqida mulohaza
yuritishi ham aslo mumkin emas. Bola bir yoshgacha davrda tez sur'atlar bilan
rivojlanadi, yil davomida uning jismoniy a'zolari 50 foizgacha takomillashishi
mumkin. Jismoniy o'sish-psixik (ruhiy) taraqqiyotni tezlashtirishga puxta zamin
hozirlaydi, natijada ko'rish, ushlash, yurish, talpinish, g'azablanish va quvonish,
samimiylik ham beg'uborlik singari insoniy tuyg'ulari vujudga keladi, nutq
faoliyati paydo bo'lishi uning tushunish darajasini yangi bir sifat bosqichiga
ko'taradi. Psixikaning muayyan xususiyatlari, holatlari, hodisalari, xossalari,
sifatlari, fazilatlari, qonuniyatlari orqali moddiy dunyoni tushuna boradi va unda
o'z faoliyatining mazmunida barcha ob'ektlarni amalga oshira boshlaydi. Bolalik
dunyosining ichki murakkab qatlamlaridan asta-sekin " o'zlik" ni, shaxsiy "men"
likni tushunish tuyg'usi, sezish, his qilish jarayonlari shakllana boshlaydi hamda u
yoki bu har xil xususiyatli to'siqlarni yengish imkoniyati ro'yobga chiqadi.
Mazkur taraqqiyot bosqichi psixologiya fanida "men" davri yoki " o'zlik"ni
anglash davri deb yuritiladi, u bolada nutq paydo bo'lganidan boshlanib, bir necha
rivojlanish bosqichlarini o'z ichiga qamrab oladi. "Men" davrining anglashilgan
shakllari va ko'rinishlarining namoyon bo'lishi o'smirlik davriga to'g'ri keladi.
O'smirlik davrida o'g'il va qizlarning ruhiyatida o'zlikni anglashga bog'liq bir talay
muammoli savollar va ularning turmushda qaror toptirish tuyg'ulari, istaklari,
orzulari paydo bo'lib, ko'pincha bu narsalar yakka shaxsning "kimligi",
"qandayligi", "kimga va nima uchun kerakligi "ga yo'naltiriladi. Bolaning psixik
xususiyatlari, funktsiyalari (lot."function" ijro etish, bajarish degan ma'no
anglatadi) uni qurshab turgan jonli va jonsiz tabiat ajoyibotlarini jismoniy va
7

ijtimoiy vositalar orqali egallash uchun xizmat qiladi.
Xuddi shunga o'xshash o'zligini anglash jarayoni insoniyatning barcha tarixiy
va evolyutsion (lot. "evolution" tabiiy ravishda o'zgarish) taraqqiyoti davrlariga
xos xususiyat sanaladi. Ibtidoiy jamiyatda kishilarning kuch-quvvati yashash
uchun kurashga va tashqi dunyoni egallashga sarflangan, ana shu tariqa tabiat
haqidagi dastlabki bilimlar, tajriba saboqlari orqali o'zlashtirilgan. Yarim yirtqich
holatdagi ajdodlarimiz olovni kashf qilganlar, yovvoyi hayvonlarni ovlaganlar,
tabiat ne'matlaridan bahramand bo'lganlar va xuddi shu qabilda tabiat bilan tanisha
boshlaganlar, moddiy dunyoning saxiyligi, tabiatning ehsonlari va ofatlari,
hayvonot olamini madaniylashtirish (xonakilashtirish), yer ilmini o'rganish
bo'yicha bilimlarning to'planishi natijasida inson tabiatning qulligidan qutila
borgan soniyadan e'tiboran o'zligini (kimligini) anglash imkoniyati tug'ila
boshlagan.
Lekin u davrning odamlari bolaga o'xshab o'zligini oqilona, odilona,
omilkorlik bilan tasavvur eta olmaganlar. Insoniyat taraqqiyotining tarixiy
davrlarida kishilarda ichki ruhiy imkoniyatlar yuzaga chiqa boshlagan, tug'ma
mayl va layoqatlar alomatlari asta-sekin iste'dodga, qobiliyatga aylana borgan.
Ammo bu jarayon birining o'rniga ikkinchisini mexanik (yunoncha "mechanike"
qurol yoki sodda tarzda demakdir) ravishda yuzaga kelganligini bildirmaydi, balki,
aksincha, murakkab sifat o'zgarishlari, organlarning takomillashuvi, tajribalarda
to'plangan tatbiqiy bilimlar tartibga solinayotganligini ifodalaydi.
Insonning jismoniy (biologik), ruhiy (psixik), ijtimoiy (sotsial) rivojlanishi
natijasida yer kurrasida moddiy dunyo, ma'naviyat, yozuv, san'at, adabiyot, fan,
texnika yaratilgan. Bularning zamirida inson tafakkuri, ongi, aql-zakovati, kuchli
irodasi, mustahkam xarakteri (yunoncha "character" qiyofa, xislat degani),
ijodiyoti, xayolati yotadi. Insoniyat taraqqiyotining muayyan bosqichida odam
o'zini hayajonlantirgan, taajjubga solgan savollariga javob izlash imkoniyati
vujudga kelgan. Buning natijasida "Inson qanday fikrlaydi?", "Odam qanday
yangilik yaratishi mumkin?", " Ijod qilish qay yo'sinda paydo bo'ladi?", "Moddiy
dunyoni qay tariqa bo'ysundirish mumkin?", "Aql-zakovatning o'zi nima?",
8

"Insonga uning ichki ruhiy dunyosi qaysi qonunlar asosida bo'ysunadi?", "Inson
o'ziga-o'zi ta'sir o'tkaza oladimi?", "O'zgalarga-chi?" kabi turli-tuman muammolar
yechimini qidirishga harakat qiladi. Mana buning barchasi psixologik bilimlar
tug'ilish nuqtasini vujudga keltiradi va ana shu daqiqadan boshlab inson o'zini o'zi
anglaydi. Binobarin, psixologik bilimlar namoyon bo'lishi o'zini o'zi anglashni
omiliga aylanadi, ular borgan sari tobora uyg'unlashib, mutanosiblashib borib,
izchil, uzluksiz aloqaga o'sib o'tadi.
1-ilova
Bu bebaho ahamiyatga ega bo'lgan insoniyatning buyuk yutug'l tafakkurning
kashf qilinishiga olib keldi. Avvallari uning fikri, xayoli tashqi dunyoni egallashga
qaratilgan bo'lsa, tafakkur kashf qilingan davrdan boshlab sub'ekt-ob'ekt (inson
fikrlashi tashqi olamga qaratilgan) munosabati o'rnini sub'ekt (insonning fikri o'zini
9

o'zi anglashga yo'naltirilgan) munosabati egallay boradi. Demak, inson ob'ektiv
dunyoni sub'ektiv tarzda aks ettirish orqali o'zini o'zi tadqiq qilishdek murakkab,
qaltis ishni amalga oshirishga qaror qiladi. Ana shu boisdan, psixologiya faninnig
vazifalari ko'lami kengaydi, murakkablashdi, ichki tarkibida keskin burilish yasab,
o'z predmetiga insonni ilmiy jishatdan o'rganishdan tashqari o'zini o'zi anglashni
ham kiritdi.
Psixologiya faninig boshqa fan sohalaridan farqli tomoni shundan iboratki,
uning amaliy, tatbiqiy jihatlari mavjud bo'lib, ijtimoiy turmushning barcha
jabhalarida bevosita qatnashadi, muayyan darajada ta'sir o'tkazadi. Psixologiya
boshqa fanlardan farqli o'laroq o'z tatbiqiy ma'lumotlari, natijalarining ko'pqirra,
ko'pyoqlama ekanligi bilan tubdan ajralib turadi va mutlaqo boshqa sifat
ko'rsatkichiga ega. Ayniqsa, bu borada o'zini o'zi boshqarish alohida ahamiyat kasb
etadi, shuning uchun u tabiatni o'rganish ilmidan tafovutlanib, o'zining psixik
jarayonlari, funktsiyalari, holatlari, hissiyoti, irodasi, xarakteri, temperamenti
kabilarni boshqarishda o'z aksini topadi. Inson o'zini anglay borib, o'z insoniy
xislati, xususiyati, sifati, xulqini o'zgartirish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Hozirgi kunda jahon psixologiyasi fani o'zini o'zi boshqarish va
takomillashtirsh, o'zini o'zi qo'lga olish, o'ziga o'zi buyruq berish, o'zini o'zi
tarbiyalash bo'yicha boy materiallar to'plagan, bu esa o'z navbatida inson
munosabati, maqsadi, holati, kechinmalari o'zgarishi va yangidan yaralishi haqida
ilmiy-tatbiqiy ma'lumotlar beradi, kundalik turmush psixologiyasi rang-
barangligini ta'minlab turadi. Psixologiya inson psixikasini aniqlash, shakllantirish,
yangi haroitga ko'chirish, takomillashtirsh, rivojlanish dinamikasini ta'minlash,
yangi sifat bosqichiga o'tishini qayd qilish imkoniyati borligi bilan o'ta amaliy,
tatbiqiy fanga aylangandir. Psixologiya fanining sohalari uning amaliyot uchun
muhim ahamiyat kasb etishidan dalolat beradi (huquqshunoslik psixologiyasi,
klinik psixologiya, mehnat psixologiyasi, savdo psixologiyasi, sotsial psixologiya,
pedagogik psixologiya, maxsus psixologiya, sport psixologiyasi va hokazo).
Psixologiya amaliy, tatbiqiy jihatdan o'z predmetiga ega bo'lib, amaliy sotsial
psixolog, injener (muhandis) psixolog, oilaviy psixoterapevt, tibbiyot psixologi,
10

maktab psixologi kabi sohalarni o'z ichiga qamrab olgandir.
Yuqorida bildirilgan fikrlarga yakun yasab, shu narsani alohida ta'kidlab o'tish
kerakki, psixologiya fani ko'hna tarixga ega bo'lishga qaramay, u juda navqiron
fandir, chunki ilmiy psixologiya nemis psixologi V.Vundt tomonidan 1879 yilda
Leyptsig (Germaniya) universitetida asos solingan birinchi eksperimental
laboratoriya ochilishidan boshlanadi. Shuning uchun endigina refleksiyani
(lotincha "reflexus" o'zining ruhiy holatini tahlil qilish degani) ilmiy jihatdan
o'rganishni psixologiya fani predmeti tarkibiga kiritish davri (mavridi) keldi.
Psixologiya fani tabiatshunoslik fanlari va falsafa negizida paydo bo'lgan
bo'lib, to hanuzgacha uning na gumanitar, na tabiiy fanlar qatoriga kiritilishi
aniqlangani yo'q, lekin shunga qaramasdan, uni har ikkala yo'nalishdagi sohalar
bo'yicha to'plangan ma'lumotlar, qonuniyatlar birlashuvining mahsuli deb atash
mumkin. Ammo psixologiyaning tarkibida ham gumanitar, ham ijtimoiy bilimlar
mavjud bo'lishidan qat'iy nazar, u alohida xususiyatga ega bo'lgan mustaqil fandir.
Psixologiya fanini tahlil qilishda uning qay fan sohasi bilan aloqasini
aniqlashdan ko'ra ilmiy va kundalik turmush psixologiyasi o'rtasidagi munosabat
to'g'risida mulohaza yuritish maqsadga muvofiqdir. Ma'lumki, har qanday fan
negizida odamlarning turmush va amaliy tajribasi muayyan darajada o'z aksini
topgan bo'ladi. Masalan, kimyo predmeti moddalarning xususiyatlari, ularning
zichligi, og'irligi, o'zaro birikuvi to'g'risidagi kundalik turmush bilimlariga
suyanadi, matematika fani sonlar, miqdoriy munosabatlar, geometrik shakllarning
xossalari, trigonometrik funktsiyalar haqidagi inson tasavvurlari asosiga quriladi.
Lekin psixologiya yuzasidan ana shunday mulohazalar yuritish yoki bildirish
mumkin emas, chunki uning zamirida tubdan boshqacha o'ziga xoslik yotadi. Har
qaysi shaxs kundalik turmushning o'ziga xos psixologik bilimlarini egallagan
bo'lib, o'z saviyasi, salohiyati bilan turlicha kamolot ko'rsatgichiga egadir, hatto
turmush tajribasida to'plangan bilimlar ilmiy psixologik bilimlardan ustunroq
turishi ham mumkin ("Qari bilganni pari bilmas"). Chunki, yirik yozuvchilar
(shaxslararo munosabat va muomala, muloqot xususiyatlari yuzasidan
kuzatuvchanlikka egadirlar), vrachlar, o'qituvchilar, savdogarlar uzluksiz ravishda
11

kishilar bilan muomalaga kirishishlari natijasida ularning ichki dunyosi va xulq-
atvoriga oid bilimlar bilan yuksak darajada qurollangandirlar.
o'zligini anglash va boshqarish sari yetaklaydi.
Endi psixologiya fanining premeti to'g'risidagi savolga javob berishga harakat
qilaylik. Ma'lumki, psixologiya tarixida bu muammoni tahlil qilishga bag'ishlangan
son-sanoqsiz tadqiqotlar mavjuddir. Lekin ular haqida batafsil fikr yuritmoqchi
emasmiz, chunki bu narsa navbatdagi paragrafda berilishi rejalashtirilgan.
"Psixologiya" (yunoncha "psychelogos") so'zini o'zbek tiliga tarjima qilsak, u
"jon", "ruh" haqidagi "fan, ta'limot" degan ma'no anglatadi. Biroq hozirgi davrda
"jon" tushunchasi o'rniga "psixika"ni qo'llashda davom etmoqdamiz. Lingvistik
nuqtai nazardan "jon", "psixika" tushunchalari aynan bir xil ma'noni bildiradi.
Lekin "psixika" tushunchasi bugungi kunda "jon"dan kengroq ko'lamga ega bo'lib,
ham ko'zga ko'rinuvchi, ham ko'zga ko'rinmovchi tomonlarini o'zida aks ettiradi.
Psixikaning tarkibiy qismlari faoliyat, xulq, muomala yaqqol namoyon bo'lish
xususiyatiga ega bo'lsa, bilish jarayonlari, psixik holatlar, ichki kechimalar, ijodiy
rejalar, ilmiy farazlar miyada mujassamlashgani uchun ular ko'zga ko'rinmaydi.
Psixologiya fanining keyingi davrdagi taraqqiyoti ular o'rtasida bir talay
tafovutlarni keltirib chiqardi.
Psixika to'g'risida dastlabki tasavvurga ega bo'lish uchun dastavval psixik
hodisalar mohiyati bilan tanihamiz. Odatda psixik hodisalar deganda ichki,
sub'ektiv tajriba faktlarning (voqelikning) namoyon bo'lishi tushuniladi, boshqacha
so'z bilan aytganda psixika hayotning sezgi, idrok, xotira, tafakkur, xayol kabi har
biri alohida olingan yaqqol shakllaridan iboratdir.
Ichki, sub'ektiv tajribaning o'zi nimani anglatadi? Insondagi quvonch yoki
zerikish tuyg'ulari, uning nimalarnidir esga tushirishi, biron-bir xohish yoki intilish
kechinmalari, xotirjamlik yoki hayajonlanish, hadiksirash hislarining barchasi
shaxsning ichki dunyosini tarkibiy qismlaridir, ya'ni bularning hammasi sub'ektiv
psixik hodisalar sanaladi. Sub'ektiv hodisalarning asosiy xususiyati ularning
bevosita sub'ektga taalluqliligidir. Agar inson idrok qilsa, sezsa, fikrlasa, eslasa,
xohish bildirsa, albatta ana shu hodisalarni bir davrning o'zida tushunib (kuzatib)
12

ham turadi. Inson intilsa, ikkilansa, bir qarorga kelsa, biz ularning barchasini sodir
bo'layotganligini anglab turamiz ham. Shuning uchun psixik hodisalar bizning
ruhiyatimizda sodir bo'lishidan tashqari, ular bevosita ko'z o'ngimizda namoyon
bo'lib turadi.
Obrazli qilib aytganda, odamning ichki dunyosida turli hodisalar vujudga
keladi, kechadi, odatda shaxs bunday hodisalarni harakatlantiruvchi kuchi hamda
ularning tomoshabini hisoblanadi. Yuqorida ta'kidlab o'tilgan sub'ektiv hodisalar
xususiyatidan kelib chiqqan holda ayrim psixologlar psixologiya fani sub'ektiv
kechinmalarning paydo bo'lishi va ularning kechishi bilan shug'ullanishi zarur,
uning asosiy metodi o'zini o'zi kuzatish (shaxsning o'z fikrlari, his-tuyg'ulari va
xatti-harakatlarini o'zi kuzatishi) bo'lmog'i kerak degan xulosaga keladilar. Lekin
psixologiya fanining keyingi davrdagi taraqqiyoti bunday cheklanganlik fanni
mutlaqo ta'minlay olmasligini tasdiqladi.
2-ilova
Psixikaning turli shakllarda ko'rinishi, jumladan, psixik jarayonlar,
anglashilmagan holatlar, xulq-atvor, psixosomatik (yunoncha "psyche" jon "somo"
tana ma'nosini anglatadi) hodisalar, inson aql-zakovati va qo'lining mo'jizakorligi
moddiy va ma'naviy madaniyat mahsulini yaratdi. Har qanday faktlarda
(voqelikda), hodisalarda psixika namoyon bo'ladi, o'zining xususiyatlarini ajratadi,
faqat ular orqaligina psixikani o'rganish mumkin.
Psixologik voqelik-fakt deganda sub'ektning ichki kechinmalarining tarkibiy
qismlari bilan bir qatorda ularning ob'ektiv shakllari (xulq-atvor, tana harakati,
13

jarayoni, faoliyat mahsuli, ijtimoiy-madaniy hodisalar) orqali psixikaning
xususiyatlari, holatlari, qonuniyatlarini o'rganish
tushuniladi. Boshqacha so'z bilan aytganda, inson ongidan tashqari, unga
bog'liq bo'lmagan holda hukm suruvchi ob'ektiv borliq, ya'ni atrofimizdagi narsa
va hodisalar, muhit, haroit va boshqalarning psixikada aks etishi psixologik
voqelik deb ataladi.
Shunday qilib, yuqorida biz psixologiya to'g'risidagi tasavvurlar, uning
predmeti hamda unga kiruvchi ilmiy tushunchalar, psixologik holatlar, voqelik
yuzasidan fikr almashdik, ilmiy psixologik materiallar o'rtasidagi bog'liqlik va
tafovut bo'yicha mulohaza yuritdik.
Bugungi kunda psixologiya to'g'risidagina emas, balki uning sohalari bo'yicha
ham boy ilmiy materiallar to'plangan. Jahon psixologiya fani tajribasidan mana
bunday sohalar mustaqil tadqiqot predmetiga ega ekanligi haqida ishonchli dalillar
mavjuddir: mehnat psixologiyasi (injenerlik psixologiyasi, aviatsiya psixologiyasi,
kosmik psixologiyasi), pedagogik psixologiya (ta'lim psixologiyasi, tarbiya
psixologiyasi, oliy maktab psixologiyasi, maxsus psixologiya, iste'dod
psixologiyasi) tibbiyot psixologiyasi (psixoterapiya, psixogigiena,
psixofarmokologiya, patopsixologiya), yuridik psixologiya (mehnat tuzatish, sud
psixologiyasi, sud psixologik ekspertizasi) harbiy psixologiya, savdo va reklama
psixologiyasi, sport psixologiyasi, yosh psixologiyasi, qiyosiy psixologiya,
psixofiziologiya, eksperimental va amaliy psixologiya kabilar.
Psixologiya predmeti quyidagilarni qamrab olishi zarur:
) psixologik bilish jarayonlari (sezgi, idrok, xotira va hokazo)
1 2) psixikaning shakllari (faoliyat, xulq, muomala),
3) psixikaning holatlari (kayfiyat, xayolparishonlik kabilar),
4) psixikaning hodisalari,
5) psixikaning xislatlari, fazilatlari, sifatlari, xossalari,
6) psixikaning qonunyatlari,
7) psixikaning mexanizmlari,
8) psixik haroit, muhit, vaziyat,
14

9) o'zaro sababiy bog'lanishlar,
10) tadqiqot metodlari, vositalari, materiallari, printsiplari va hokazo.
Psixologiya fanining vujudga kelis
Psixologiya fanining vujudga kelishi, shakllanishi, rivojlanishi to'g'risida
batafsil ma'lumot berish ushbu kurs uchun hart emas, chunki uning psixologiya
tarixi sohasi mavjuddir. Shunga qaramasdan, psixologiya fanining paydo bo'lishi
haqidagi ayrim ilmiy materiallar, ma'lumotlar yuzasidan qisqacha mulohaza
yuritish maqsadga muvofiq.
Insoniyatning ijtimoiy tarixiy taraqqiyoti davomida qadimgi odamlar tabiiy
hamda ijtimoiy ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda ibtidoiy jamoa a'zolarining
psixologik xususiyatlarini aniqlash, ulardan shaxslararo munosabatlarda oqilona
foydalanish, o'zining xatti-harakati, shaxsiy faoliyati va muomalaga kirishishida
ularni hisobga olishga intilib yashab kelganlar. Ko'p ming yillik ijtimoiy hayot
tajribalariga asoslangan ravishda odamlar shaxsning individual (lotincha
"individuum" alohida, yakka hol odam) xususiyatlarini jon bilan bog'lashga va
uning ta'siri bilan izohlashga harakat qilishgan.
Qadimgi odamlaming tasavvurlariga qaraganda, inson tanasida jon joylashgan
bo'lib, u shaxsga oid xususiyatlar, xislatlarni vujudga keltirish imkoniyatiga ega
emish. Qadimgi ajdodlarimizning "jon" to'g'risidagi tasavvurlari shunga bog'liq,
mutanosib tushunchasini keltirib chiqardi va buning natijasida animizm (lotincha
anima "jon" degan) ta'limoti insoniyat tomonidan kashf qilinadi. Ibtidoiy
xalqlarning tasavvurlarida ruh insonning tanasi bilan uzviy bog'liq holda hukm
suradi, go'yoki yashaydi. Shuning uchun ijtimoiy hodisalar, hatto ong, shuningdek,
real voqeliklar (o'lim, uyqu, bexush bo'lish, betoblik) kabilarni sodda tarzdagi
moddiylik (mavjudlik) nuqtai nazaridan talqin qilishga uringanlar.
Sodda tafakkur shakllari bilan qurollangan qadimgi odamlar atrof-muhit
to'g'risidagi rang-barang holatlar, hodisalar mohiyatini ilmiy jihatdan dalillash
imkoniyatiga ega bo'lmaganligi sababli idrok qilingan narsani uning haqiqiy
mohiyati tarzida aks ettirishgan. Ularning tasavvurlarida quyidagicha talqinlar
keng o'rin egallagan:
15

1) O'lim uyquning bir turi, lekin ruh ba'zi bir sabablarga ko'ra tanaga qaytib
kelmaydi;
2) tush ko'rish yqudagi tanani tark etib yurgan harakatdagi ruhning
taassurotidir,
3) ruhinsonning aynan o'zidir;
4) ruhning eshtiyojlari, turmush haroitlari tirik odamnikidan tafovutlanmaydi;
5) marhumlarning ruhlari muayyan mashg'ulotlar tizimiga, ijtimoiy qonun-
qoidalarga rioya qiluvchi hamjamiyatni yaratar emish;
6) tirik insonlar bilan marhumlarning ruhi bir-biriga bog'liq bo'lib, moddiy
jihatdan o'zaro aloqadordirlar.
Qadimgi insonlar tabiatning qudrati (kuch-quvvati) oldidagi zaifligi tufayli
yakka shaxs ham, jamoa ham ruhga itoatkor tarzida tasavvur etilishi natijasida din,
ibodat tushunchalari paydo bo'ladi. Insoniyatning ijtimoiy tarixiy taraqqiyoti
davomida mehnatni rejalashtirish, ishlab chiqarish munosabatlari, ishlab chiqarish
kuchlari va ularning tabaqalashuvi, odamlar tafakkurining rivojlanishi tufayli
jonning (ruhning) moddiylikdan tashqari xususiyati, ko'rinishi yuzasidan g'oyalar
vujudga keladi. Buning natijasida animistik tasavvurlar o'rnini ruhni borliqning
naturalistik (lotincha "natura" -tabiat ma'nosini anglatuvchi) falsafiy manzarasi
tarzida izoshlash namoyon bo'la boshladi:
1 Ruh olamining ibtidosini tashkil qiluvchi narsalar (suv, havo, olov)ning
insonlar va hayvonlarga jon bag'ishlovchi shakli (Fales eramizdan oldingi VII - VI
asrlar, Aneksimon V asr, Geraklit VI-V asrlar);
2 Eramizdan oldin ijod qilgan yunon faylasuflarining ilmiy izlanishlari
natijasida materiyaning jonliligi, ya'ni gilozoizm (yunoncha "hule" modda, "zol" -
hayot ma'nosi) to'g'risidagi g'oya yuzaga keladi;
3. Materiyaning jonliligi haqidagi g'oyani rivojlantirgan atomizm (yunoncha
"atomos"-bo'linmas degani) namoyandalari (Demokrit eramizdan avvalgi V-IV
asrlar, Epikur IV-III asrlar, Lukretsiy 1 asr) bir qancha fikrlarni ilgari surdilar.
jumladan:
A) Ruh tanaga jon bag'ishlovchi moddiy jismlar,
16

B) Moddiy asos sifatidagi aql;
V) Hayotni boshqaruvchi idrok vazifasini bajaruvchi a'zo;
G) Ruh bilan aql tana a'zolari, binobarin, ularning o'zi ham tanadir;
D) Ular harsimon, kichik harakatchan atomlardan iboratdir.
Atomistlaming fikrlari tahlili shuni ko'rsatdiki, unda tananing (jonli
narsaning) aks ettirishidan tortib to psixikaga (yuksak aql idrokgacha) jonliligi
xususiyatining materiyaga xos xususiyat ekanligining e'tirof etilishi o'sha davr
uchun buyuk ilmiy voqelik edi.
Yuqoridagi psixolog olimlarming mulohazalari organizmning anatomik-
fiziologik uzilishi, miyaning tarkibi singari moddiy asoslarga suyangan holda real
voqelikni tushuntirish imkoniyatiga ega emas edi. Xuddi shu omildan kelib
chiqqan holda insonning tafakkuri, shaxsiy fazilatlari, uning maqsad ko'zlashi,
gavdani idora etishga qobilligini dalillash to'g'risida fikr yuritish murakkab ruhiy
jarayon hisoblanadi.
17

1.2 Psixologiya fanining asosiy yo‘nalishlari hamda ularning o‘ziga xos
jihatlari
Inson o'zining kimligini anglashga intilishdan, o'z ruhiy dunyosini va o'zgalar
ruhiyatini bilish istagi paydo bo'lishdan, tabiat va jamiyat hodisalarini tushunishga
ehtiyoj sezishdan, o'tmish, hozirgi zamon, kelajak haqida mulohaza yuritishdan
e'tiboran psixologiya fan sifatida rivojlana boshladi. Psixologik bilimlar juda uzoq
o'tmish tarixga ega bo'lsa-da, lekin u fan sifatida falsafadan XIX asrga kelib ajralib
chiqdi. Psixologiyani alohida fan sifatida ajralib chiqishga o'sha davrda kishilik
jamiyatida yuz berayotgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy o'zgarishlar sabab bo'ldi,
chunki bular ijtimoiy zaruriyatning taqozosi edi. Psixologik holatlarni tadqiq
qilish, ya'ni psixika mohiyatini tushunish maqsadida o'sha davrda eksperimental
ilmiy psixologik laboratoriyalar vujudga kela boshladi.
Ilk psixologik tadqiqotlar laboratoriyasi nemis olimi V.Vundt tomonidan
1879 yilda Leyptsig universitetida tashkil qilindi. Xuddi shu laboratoriya andozasi
boyicha boshqa mamlakatlarda bir qancha mustaqil laboratoriyalar ochildi. XIX
asrning oxiri va XX asrning boshlariga kelib psixologiya fani to'g'risidagi ilmiy
tushunchalarda keskin o'zgarishlar yuzaga keldi va ularning ta'siri natijasida
psixologiyaning tadqiqot ob'ekti sifatida insonga muhitning ta'siri, uning xulq-
atvorini o'rganish muammolari tanlab olindi. Shu davrda psixologiya fanining
rivojlanishiga ijobiy hissa qo'shgan psixologiya maktablari vujudga keldi,
jumladan Amerika (AQSh) psixologiyasining asosiy yo'nalishlaridan bo'lgan
bixeviorizm, Germaniyada geshtaltpsixologiya maktabi, Venada Z.Freydning
psixoanalizi va boshqalar. Shu maktablarning hammasi o'zining nuqtai nazariga
asoslanib, psixologiya fanining tarkibiy qismlarini o'rganishga harakat qildi.
Psixologik konseptsiyalarning rang-barangligi sababli va fan-texnikaning
rivojlanishi ta'siri bilan psixologiya o'zining tadqiqot ob'ektlariga ega bo'lgan
ko'plab sohalarga ajrala boshlandi. Hozirgi davrda psixologiyaning nazariy va
amaliy yutuqlari atrof-muhit hamda jamiyatning juda keng qirralariga tatbiq
qilinmoqda. Psixologiya fanini muayyan sohalarga bo'lishda aniq, yaqqol
faoliyatining psixologik tomoni, insonning jamiyatga nisbatan psixologik
18

munosabati, taraqqiyotining psixologik jabhasi asos qilib olingan.
Quyida psixologiya sohalarining tavsifiga qisqacha to'xtalib o'tamiz. Umumiy
psixologiya umumiy psixologik qonuniyatlar, mexanizmlar, murakkab ichki
bog'lanishlar, nazariy va metodologik printsiplar, ilmiy tadqiqot metodlar,
psixikaning filo va ontogenetik o'zgarishlarini, ilmiy tushunchalar va kategoriyalar,
bilish jarayonlarini amaliy va nazariy jihatdan tadqiqot qiladigan soha. Umumiy
psixologiya boshqa sohalar kabi hartli ravishda qabul qilingan nomdan iboratdir.
Psixologiya fanining ilmiy tushunchalarini, kategoriyalari (shaxs, motivatsiya,
faoliyat, muomala, ong)ni, tadqiqot metodlarini umumiy psixologiyada
umumlashtirish uchun uning boshqa sohalaridagi tekshirish natijalarini
mavhumlashtirish maqsadga muvofiq. Shuning bilan birgalikda umumiy
psixologiyaning tadqiqot natijalari psixologiyaning boshqa sohalari uchun asos
bo'lib xizmat qiladi. Umumiy psixologiya fani asosiy kategoriyalar, tushunchalar,
psixik jarayonlar, holatlar, hodisalar, individual-tipologik xususiyatlarni o'z ichiga
oladi.
3-ilova
1. Psixik jarayonlar: sezgi, idrok, tasavvur, xotira, tafakkur, xayol va
boshqalar. 2. Irodaviy jarayonlar: motiv, motivatsiya, ehtiyojlar, intilishlar, qaror
qabul qilish kabilar. 3.Hissiy jarayonlar: his-tuyg'ular, emotsiya, kayfiyat,
19

emotsional ton, stress, affekt singarilar. Psixik holatlarga psixik jarayonlarning
ma'lum bir sifatlarining ko'rinishlari kiradi. Masalan, hissiy jarayonlardan psixik
holat sifatida kayfiyat, psixik xususiyatlarga qobiliyatlar va boshqalar kiradi.
Umumiy psixologiyadagi bu bo'linish hartli ravishda amalga oshirilgan bo'lib,
unda jarayon tushunchasi umumiy tadqiq qilinayotgan hodisaning jarayoniy
xususiyatga ega ekanligi ta'kidlanadi, xolos. Psixik holat tushunchasi psixik
holatlarga nisbatan nisbiy statikligini anglatadi. Psixik xususiyat tushunchasi esa
tadqiq qilinayotgan hodisaning mustahkamligini, qaytaruvchanligini aks ettiradi va
bu narsa shaxs tuzilishida o'z ifodasini topadi. Umumiy psixologiyadan boshqa
sohalar, bilimlar asos sifatida foydalaniladi, xuddi shu boisdan u universal
xususiyat kasb etadi.
va Eksperimental psixologiya- eksperimental metodlar yordamida psixik
hodisalarni tadqiq qilishning umumiy sohasi. Psixologiya fan sifatida falsafadan
ajralib chiqishida eksperimental tadqiqotlar o'tkazish asosiy rol o'ynagan. XIX
asrning o'rtalarida psixologik hodisalar ustidan ilk bor amaliy eksperimental
psixologik tadqiqotlar o'tkazilgan. Bu fiziologik laboratoriyalarda elementar
funksiyalarni o'rganish orqali, ya'ni ilk bor sezgi va idrokni o'rganish bilan
boshlangan. Bu tadqiqotlar eksperimental psixologiyaning falsafa fiziologiyadan
mustaqil, alohida fan sifatida vujudga kelishiga muhim asos va ob'ektiv hart-haroit
yaratib bergan. Eksperimental psixologiya fan sifatida ajralib chiqishiga V. Vundt
o'zining katta hissasini qo'shgan. Ilk eksperimental tadqiqotlar o'zini o'zi kuzatish
metodi yordami bilan insonning ichki funksiyalarini o'rganishga qaratilgan edi.
Keyinchalik eksperimental ishlar turlicha hayvonlarda o'tkazila boshlangan.
Tadqiqotlarning ko'pchiligi T.L.Morgan, E.L.Torndayklar tomonidan olib borilgan.
Eksperimental tadqiqotlar orqali faqat psixik funksiyalargina emas, balki
hissiyotlarning individual variantlari ham tekshirilgan. Eksperimental
psixologiyaning tadqiqotlari psixologiya sohalarining nazariyasiga asos bo'lib
xizmat qiladi.
Mehnat psixologiyasi insonning mehnatga munosabati, mehnat faoliyatining
qonuniyatlari va rivojlanishini tadqiq qiladigan psixologiya sohasi. Mehnat
20

psixologiyasining ob'ekti ishlab chiqarishda va mehnatda shaxsning faoliyati, uni
ishdan bo'sh vaqtining, dam olishining ishlab chiqarishga ta'sirini ham tekshirgan.
Mehnat unumdorligiga ishchini boqish uchun ketgan sarflar miqdori ko'p bo'lsa,
unga qancha qulay hart-haroit yaratilsa, shunchalik ijobiy ta'sir yuzaga keladi. Shu
asosda yuqoridagi fanlar mehnatkashga psixologik iliq muhit yaratish uchun
mehnat psixologiyasiga yordam beradi. Mehnat psixologiyasini
G.Myunsterbergning "Psixologiya va ishlab chiqarish unumdorligi" (1913) va
"Psixotexnika asoslari" (1914) kitoblari chiqqan davrdan boshlab alohida soha
sifatida vujudga kelganligi e'tirof etilgan. Mehnat psixologiyasining asosiy vazifasi
ishlab chiqarish munosabatlarini ijobiylashtirish, mehnatkashlarga zarur hart-haroit
yaratib berish, kasbiy kasalliklarning, ishlab chiqarishda jismoniy falokatlarning,
psixologik zo'riqishlarning oldini olishdir.
Aviatsiya psixologiyasi aviasanoat va aviaxizmatchilarning mehnat
faoliyatida kechuvchi psixologik qonuniyatlarni o'rganadi. Aviatsiya
psixologiyasining predmeti murakkab aviatsiya tizimini boshqarishdagi inson
psixikasining rolini tekshirishdan iborat. Aviatsiya psixologiyasi ob'ekti shaxs
faoliyati, jamoa tuzilishini tashkil qilishning hart-haroitlari hisoblanadi. Aviatsiya
psixologiyasi sub'ekti uchuvchilar, muhandis, texnik xizmat ko'rsatish tarkibini
tashkil etuvchi styuardessalar va boshqalar. Aviatsiya psixologiyasi soha sifatida
uchuvchi qurilmalar yaratilishi vaqtidan, ya'ni XIX asrning oxiri va XX asrning
boshlaridan vujudga kelgan. Aviatsiya psixologiyasi tug'ilishining asosiy sababi
uchuvchi apparatlar ishlatishda va boshqarishda inson omili xavfsizligiga hart-
haroit yaratish ehtiyojidir. Aviatsiya psixologiyasi psixologiyaning boshqa sohalari
bilan uzviy bog'liqdir.
Muhandislik psixologiyasi inson va mashina o'rtasidagi munosabatni, insonga
mashinaning psixologik ta'sirini va insonning mashina bilan munosabati
jarayonining psixologik qonuniyatlarini tadqiqot metodlari yordami bilan
o'rganuvchi psixologiya sohasi. Muhandislik psixologiyasi fan-texnika
revolyutsiyasi ta'sirida vujudga kelgan bo'lib, quyidagi muammolarni tekshiradi: 1)
inson va EHM kabi avtomatika tizimi yuklamasida inson vazifasini tahlil qilish; 2)
21

EHM operatorlarining hamkorlik faoliyatida muloqot jarayoni va ularning o'zaro
ta'sirini tadqiq qilish; 3) operator faoliyatining psixologik tuzilishini tahlil etish; 4)
operator ishining sifatiga, tezligiga, samaradorligiga ta'sir qiluvchi omillarni
tekshirish; 5) inson tomonidan axborotqqabul qilishni tadqiq etish; 6) operator
faoliyatini boshqarish mexanizmini o'rganish;7) EHM ni boshqarishdagi
buyruqlarni inson tomonidan qabul qilish xususiyatini aniqlash; 8) operatorlar
uchun psixodiagnostika va proforientatsiya metodlarini ishlab chiqish; 9)
operatorlarni o'rganishni optimallashtirish. Muhandislik psixologiyasining
yuqoridagi muammolarini tekshirish natijasida yolg'iz operator faoliyatidan
umumiy mehnat faoliyatini o'rganishga o'sib o'tiladi.
Kosmik psixologiya vaznsizlik va bo'shliqda aniq mo'ljal ola bilmaslik
haroitida, organizmda juda ko'p ortiqcha taassurotlar yuklangan paytda ro'y
beradigan nerv-psixologik zo'riqish bilan bog'liq bo'lgan alohida holatlar
tug'ilganda kishi faoliyatining psixologik xususiyatlarini tadqiq qiladigan
psixologiya sohasi.
Ekstremal psixologiya insonning o'zgargan muhit hart-haroitlarida psixik
faoliyatining kechishi qonuniyatlarini o'rganadigan psixologiya sohasi. Ekstremal
haroitda insonga bir qancha faktorlar ta'sir qiladi: monotoniya, makon o'zgarishi,
xavf omili, vaqt, shaxsiy ahamiyatga molik axborotning o'zgarishi, yolg'izlik,
guruhiy izolyatsiya va hayotiy xavf. Ekstremal haroitga inson moslashishining
biologik vazifasi ekstremal haroitda ishlovchilarni tanlab olish (kosmos, arktika,
yong'in va hokazo), mashqlantirish, trening o'tkazishdan iborat.
Pedagogik psixologiya tarbiya va ta'lim muammolarini tadqiq qiladigan
psixologiya sohasi. Pedagogik psixologiya shaxsning maqsadga muvofiq
rivojlanishi, bilish faoliyatining va shaxsda ijtimoiy ijobiy sifatlarni
tarbiyalashning psixologik muammolarini o'rganadi. Pedagogik psixologiyaning
maqsadi- o'qitishning oqilona rivojlantiruvchi ta'sirini, hart-haroit va boshqa
psixologik faktorlardan kelib chiqqan holda kuchaytirishdir. Pedagogik
psixologiya XIX asrning ikkinchi yarmida ijtimoiy taraqqiyotning ta'siri natijasida
vujudga kelgan. Eksperimental psixologiya tadqiqotchilari pedagogik psixologiya
22

rivojlanishiga katta hissa qo'shganlar. Bundan tashqari, pedagogik psixologiyaning
fan sifatida taraqqiy etishda o'sha davrda yuzaga kelgan psixologik yo'nalishlar
ham o'zining ijobiy ta'sirini o'tqazgan. Bixevioristik psixologiya yo'nalishi
pedagogik psixologiya uchun asos qilib tarbiyachi va o'qituvchiga vosita qilib
tashqi muhit ta'sirini oladi. Tashqi muqhit qanchalik ijobiy ta'sir qiluvchi omil
bo'lsa, ya'ni qulay hart-haroit vujudga kelsa, demak shaxsning tarbiyalanishi
shunchalik ijobiy kechadi.
Hozirgi zamon pedagogik psixologiya rivojlanishi natijasida insonning
individual psixologik farqlari, ijtimoiy-tarixiy tajribalar ta'siri hamda boshqa
odamlar o'rtasidagi muloqot, muomala ta'siri borligini, shuningdek, yana bir
qancha faktorlarni hisobga olgan holda shaxsni rivojlantiruvchi ta'lim orqali
o'qitish va tarbiyalash yotadi. Pedagogik psixologiyani hartli ravishda bir necha
turga ajratish mumkin: a) ta'lim psixologiyasi; b) tarbiya psixologiyasi; v)
o'qituvchi psixologiyasi; g) oliy maktab psixologiyasi kabilar.
Tibbiyot psixologiyasi kasallarning davolanishi, gigiena, profilaktika,
diagnostika jabhalarini tadqiq qiluvchi psixologiya sohasi. Tibbiyot
psixologiyasida tadqiqotlar tizimiga kasalliklarning kechishi, ularning shaxs
psixologiyasiga ta'siri qonuniyatlari, insonning kasallikdan sog'ayishiga
mikrosotsial guruh ta'siri o'rganiladi. Tibbiyot psixologiyasi o'z ichiga klinik
psixologiya, patopsixologiya, neyropsixologiya, somatopsixologiya kabi
bo'limlarni qamrab oladi. Tibbiyot psixologiyasi tarkibiga psixoterapiya sohasini
ham kiritadilar. Tibbiyot psixologiyasining asosiy muammosi kasallikni
davolashning inson psixologiyasiga ta'sirini tadqiq qilishdir. Uning asosiy
muammosi insonning psixologiyasiga ijobiy ta'sir qiluvchi va shu bilan
davolanishni tezlashtiruvchi, ijobiy davolash muhitini tashkil qilishdir. Psixik
hodisalar bilan miyaga fiziologik tuzilishlar o'rtasidagi nisbatni o'rganadigan soha
neyropsixologiya.
va Dorivor moddalarning kishi psixik faoliyatiga ta'sirini tekshiradigan soha
psixofarmokologiya. Bemorlarni davolash uchun psixik jihatdan salomatligini
ta'minlash chora-tadbirlari tizimini ishlab chiqish bilan shug'ullanuvchi soha
23

psixoprofilaktika. Yuridik psixologiya huquq doirasidagi munosabatlar
odamlarning psixik faoliyatini huquqiy boshqarish mexanizmlari qonuniyatlarini
o'rganuvchi psixologiya sohasi. Eksperimental psixologiya ta'siri ostida XX
asrning boshlarida yuridik psixologiya sohasida ilk laboratoriya tadqiqotlari
o'tkazilgan. Bu tadqiqotchilar guvohlarning ko'rsatmalarini va so'roq olib borish
asoslarini o'rganishni maqsad qilib qo'ygan edilar.
Yuridik psixolog sifatida yozuvchi A.K.Doylning qahramoni Sherlik Xolmsni
atash mumkin. Yuridik psixologiya bo'yicha tadqiqot ishlari o'sha vaqtlarda
G.Gross, K.Marbe, V.Shtern, K. Yung va boshqa psixologlar tomonidan olib
borilgan. Keyinchalik yuridik psixologiyaning o'ziga xos tadqiqot yonalishlari
vujudga keldi: jinoyatchilar shaxsini tadqiq qilish, guvohlik ko'rsatuvchilar
ko'rsatmalarini tekshirish, sud psixologiyasi ekspertizasining nazariy va amaliy
tomonlari ishlab chiqilgan. Yuridik psixologiya umumiy psixologiyaning metodlari
va o'ziga xos ularning shakllarini qo'llaydi.
Hozirgi zamonda uning bir qancha bilimlari mavjuddir. kriminal psixologiya,
sud psixologiyasi, jinoyatchilarni qayta tarbiyalash psixologiyasi, ya'ni penitentsiar
psixologiyasi yoki axloq tuzatish mehnat psixologiyasi kabilar.
Harbiy psixologiya-harbiy faoliyatining inson psixikasiga ta'siri, harbiy
faoliyatning xususiyatlarini psixologik qonuniyatlarini o'rganuvchi, tadqiq qiluvchi
psixologiya sohasi. Jangchi shaxsining psixologik faktorlarini tekshirish -harbiy
psixologiyasining asosiy muammolaridan biridir. Harbiy jamoalarda shaxslararo
munosabatlar, komandirlar bilan jangchilar muloqotining psixologik xususiyatlari,
favquloddagi holatlarda harbiy xizmatdagi kishilar psixikasining o'zgarish,
bo'linmalarda psixologik muhit masalasi, harbiy-vatanparvarlik tuyg'usini
shakllantirsh birlamchi muammo ekanligi va hokazo. Harbiy psixologiya negizida
sotsial psixologiya, mehnat psixologiyasi, muhandislik psixologiyasi, pedagogik
psixologiya sohalarining nazariy-amaliy materiallari, umumbahariy qonuniyatlar
yotadi.
Sport psixologiyasi sport musobaqalari va mashqlanish faoliyatida inson
psixikasining rivojlanishi, guruhiy munosabatlarning psixologik qonuniyatlarini
24

tadqiq qiluvchi psixologiya sohasi. Mazkur soha XX asrning 60-70 yillarida jadal
su'atlar bilan rivojlana boshladi va uning ilk tadqiqotlari sportchilarning individual
psixologik farqlarini o'rganishga qaratilgan edi. Hozirgi davrga kelib esa sport
psixologiyasi o'rganayotgan muammolar ko'lami kengaydi, shu boisdan uning
asosiy vazifasi sportchilarning psixik va jismoniy kamolotga ta'sir o'tkazuvchi
muhim hart-haroitlarni yaratib berishdir. Bundan tashqari, sport psixolgiyasi
sportchilarning shaxs sifatida rivojlanishiga, erishgan yutuqlariga psixologik
yordam ko'rsatish jabhalari bilan ham shug'ullanadi.
Savdo psixologiyasi jahon mamlakatlarida keng rivojlangan bo'lib, tijorat
ta'sirining psixologik negizlari, ob'ektiv va sub'ektiv hart-haroitlarini, ehtiyojning
individual, yoshga, jinsga oid va boshqa xususiyatlarini, xaridorlarga xizmat
ko'rsatishning psixologik omillarini aniqlaydigan soha. Savdo psixologiyasi savdo-
tijorat reklamalari, modalar psixologiyasi va shu kabi masalalarni tadqiq qiladi.
Ayniqsa, sotuvchi-xaridor munosabati, kishilarga ta'sir o'tkazish, ularda iliq his-
tuyg'u, ishonch uyg'onish mexanizmlari, mantiqan ularni muomala jarayonida
ishontirish, qiziqtirish, ijtimoiy ahamiyatini tushuntira bilish, nizomli holatlarning
oldini olish, xizmatda muloqot madaniyati va uning treninglaridan unumli
foydalanish, xaridorlarning psixologik xususiyatlarini anglagan holda munosabatda
bo'lish qonuniyatlarini tadqiq etish ham mazkur sohasining tekshiruv predmetiga
kiradi.
Ijodiyot psixologiyasi badiiy qadriyatlarni o'zlashtirishda, ularning yangi
ko'rinishlarini ijod qilishda va shu qadriyatlar inson tomonidan idrok qilishda
kechadigan psixologik holatlarni hamda bu holatlarning shaxs hayoti, faoliyatiga
ta'sirini o'rganuvchi psixologiya sohasi. Ijod psixologiyasi bir tomondan
psixologizm ta'siri ostida, ikkinchi tomondan esa aksilpsixologizm iskanjasida
rivojlanadi. Psixologizm tarafdorlari badiiy asarlar yaratilishi individual ong
ta'sirida vujudga keladi, deb talqin qilishadi. Aksilpsixologizm bu asarlarga
sub'ektning psixik faolligining ta'sirini inkor qildi.
Hozirgi zamonda san'at asarlarining tarixiy jihatdan ularni ijodkorlarining
shaxsiy xususiyatlari birlamchi ekanligidan kelib chiqiladi. Zamonaviy san'at
25

psixologiyasi san'atkorlarning qobiliyatlarini asar yaratishda hissiy ko'rinishlarni,
shaxslararo munosabatlarni psixologik nuqtai nazardan o'rganadi. San'atda inson
ruhiy olamini amaliy jihatdan tekshirish, baholash, o'ziga xos jihatlarini guruhlash,
individual, guruhiy, jamoaviy ta'sir xususiyatlarini harhlash imkoniyati mavjud.
San'at psixologiyasi ijtimoiy tarbiya berishning psixologik mexanizmlari, yo'llari,
qonunyatlari, metodlari kabilarni tadqiq etuvchi muhim sohalardan biridir.
Bugungi kunda uning quyidagi sohalari o'z tadqiqot predmeti va ob'ektiga egadir.
ijod psixologiyasi, san'at psixologiyasi, badiiy tarjima psixologiyasi, badiiy
ijodiyot psixologiyasi, xalq amaliy san'ati psixologiyasi, badiiy me'morlik
psixologiyasi kabilar.
Yosh psixologiyasi shaxsning psixik rivojlanish qonuniyatlarini inson
tug'ilishidan to umrining oxirigacha bo'lgan davrni, ya'ni ontogenezni o'rganadigan
psixologiya sohasi. Yosh psixologiyasi bolalar psixologiyasi sifatida XIX asrning
oxirida vujudga kelgan bo'lib, u fan va texnika taraqqiyoti, jamiyat talabiga binoan
bolalar psixologiyasi taraqqiyotida qo'llanilgan. Yosh psixologiyasi hozirgi
zamonda bolalar psixologiyasi, o'smirlik va o'spirinlik psixologiyasi, yetuklik
psixologiyasi, gerontopsixologiyadan iboratdir. U insonning ontogenezda
rivojlanish jarayonida psixik holatlarning kechishi, psixik funksiyalarning roli,
ularning o'zgarishi, harakatlantiruvchi kuchlar, mexanizmlar, ta'sir o'tkazuvchi
ob'ektiv va sub'ektiv faktorlar, taraqqiyot qonuniyatlarini tadqiq qiladi. Yosh
psixologiyasi umr q'tishi bilan psixologik farqlar, individual-psixologik
xususiyatlar o'rganishini o'rganadi, tadqiqotlarda madaniy, ijtimoiy-tarixiy, milliy
ta'sirni hisobga oladi. Shuning uchun yosh psixologiyasining ob'ektlari o'ta
murakkab bo'lib, taraqqiyotlar taraqqiyotini tekshirishni taqozo qiladi. Jahon
psixologiyasida to'plangan barcha nazariy materiallarga, shu jumladan genetik
modellashtirish (L.S.Vigotskiy) metodlariga, egizaklar metodiga va shunga
o'xshash o'ta murakkab jarayonlarning longityud (uzluksiz) uslubi yordamida
tekshirishga asoslanadi. Yosh psixologiyasining asosiy vazifalaridan biri- bolani
psixik rivojlanishining ijobiy shaklda tashkil etilishi, yosh davrlari inqirozi
bosqichlari, jarayonlari va paytlarida psixologik yordam ko'rsatish chora-
26

tadbirlarini ishlab chiqishdan iboratdir. Yosh psixologiyasi pedagogik
psixologiyaning ilmiy, amaliy, tajribaviy asosi bo'lib hisoblanadi, lekin boshqa
sohalari bilan ham uzviy alohida faoliyat ko'rsatadi, inson kamolotining o'ziga xos
xususiyatlari to'g'risida ijtimoiy ahamiyatga molik materiallar to'playdi.
Maxsus psixologiya normal psixik rivojlanmagan tug'ma yoki keyinchalik
orttirilgan nuqsonlar, defektlar ta'siri ostidagi insonlarning psixologiyasini tadqiqot
qilish sohasi. Uning bir necha bo'limlari hukm suradi: patopsixologiya-rivojlanish
jarayonida psixikaning aynishi, miyadagi kasallikning turlicha kechishi,
psixikaning tamoman izdan chiqishi hollarini o'rganuvchi soha;
oligofrenopsixologiya-psixik rivojlanishning miyadagi tug'ma asoratlar bilan
bog'liq patologiyasi to'g'risida tadqiqot ishlarini olib boruvchi soha;
surdopsixologiya-quloq eshitishning butunlay kar bo'lib qolgunga qadar jiddiy
kamchiliklari, nuqsonlari bilan shug'ullanuvchi, bolani voyaga yetkazishning
omilkor yo'l-yo'riqlarini topuvchi, korrektsion-tuzatish ishlarini olib boruvchi soha;
tiflopsixologiya-chala ko'ruvchi va mutlaqo ko'zi ojiz odamlarning psixologik
rivojlanishini tadqiq qiluvchi soha. Maxsus psixologiyaning yana o'ziga xos tor
bo'limlari ham mavjud bo'lib, insonlarning kasalligi, nuqsoni, aql-idrok darajasi,
nutq faoliyati patologiyasiga binoan tadqiqot ishlari olib boriladi.
Qiyosiy psixologiya- psixologiyaning murakkab bo'limlaridan biri bo'lib,
psixikaning filogenetik holatlari va ularning shakllarini tadqiq qiladigan sohasi.
Qiyosiy psixologiyada hayvonlar psixologiyasi odamlarniki bilan qiyoslanadi,
ularning xulq-atvoridagi o'xshashliklar va tafovutlar sabablari tekshiriladi,
harakatlantiruvchi kuchlar, ta'sir o'tkazuvchi vositalar, omillar aniqlanadi.
Zoopsixologiya qiyosiy psixologiyaning bo'limidan iborat bo'lib, u turli
guruhlarga, turlarga mansub hayvonlar, jonivorlar psixikasini, ularning xatti-
harakatlarini o'rganadi.
Etologiya-biologik va psixologik jabhalar qorishmasidan iborat bo'lib,
hayvonlarning xatti-harakatidagi tug'ma alomatlar, mexanizmlar insonniki bilan
umumiy negizga ega ekanligini o'rganuvchi soha.
Differentsial psixologiya-shaxslar o'rtasidagi tafovut va farqlarni hamda
27

guruh a'zolari orasidagi nomutanosibliklarning psixologik tomonlarini, ya'ni
psixologik farqlarini o'rganuvchi psixologiya sohasi. Differentsial psixologiyaga
F.Galton asos solgan bo'lib, u individual farqlarni statistik analiz qilish uchun bir
qancha usullar va asboblar yaratgan. Differentsial psixologiya terminini nemis
psixologi V. Shtern o'zining "Individual farqlar psixologiyasi" (1900 yil) asarida
ishlatgan. Differentsial psixologiyaning asosiy metodlaridan biri- testdir. Avval
individual testlar, keyinchalik esa guruhiy testlar qo'llanila boshlangan, ular asosan
aqliy rivojlanishdagi farqlarni o'rganishga qaratilgan bo'lib, muayyan vaqt
o'tgandan so'ng proektiv testlar ishlab chiqilgan. Mazkur testlar qiziqishdagi,
intilishdagi, hissiyotdagi tafovutlarni tekshirishga qaratilgandir. Testlarning faktor
analizi yoki intellektga oid ma'lumot beruvchi omillari o'rganilgan. Jahon
psixologiyasida eng keng yoyilgan nazariyadan biri bu N.Spirmenning ikki faktorli
konsepsiyasidir. Bu nazariyaga binoan, har bir faoliyat uchun umumiy bitta faktor
mavjuddir, bundan tashqari, o'sha faoliyatga qaratilgan xususiy faktor ham mavjud.
Shu sohada oid yana bir nazariy L. Tyorston, Dj.Gilford va boshqalarning
multifaktorlik yondashuvidir. Mazkur nazariya umumiy faktor borligini inkor
qiladi, unda boshlang'ich aqliy qobiliyatlar asosiy o'ringa qo'yiladi.
Psixologiya inson qobiliyatlari genetik, biologik omillarga asoslangan, degan
g'oya mavjud bo'lib, ta'kidlanishicha, ular go'yoki nasldan naslga o'tadi. Hozirgi
zamon differentsial psixologiya diagnostika, prognostika metodlari yordami bilan
shaxslarni qobiliyati bo'yicha tanlashda ilmiy printsip va qonuniyatlarga
asoslanadi..
Psixofiziologiya-odamlarning individual psixologik va psixofiziologik
farqlarini tadqiq qiluvchi, psixikaning genetikasini o'rganuvchi psixologiya sohasi.
Xatto differentsial psixofiziologiya termini mavjud bo'lib, uni 1963 yilda
V.D.Nebilitsin tomonidan fanga kiritilgan. Psixofiziologiyaning ikkita asosiy
tadqiqot yondashuvi mavjud: a) mustaqil amaliy tadqiqotlarda olingan fiziologik
va psixologik natijalarni o'zaro solishtirish, qiyoslash; b) biron bir faoliyatda
fiziologik funksiyalar o'zgarishini o'rganish.
Ijtimoiy (sotsial) psixologiya-odamlarning ijtimoiy guruhlarga birlashishini,
28

bu guruhiy tavsifni, shaxsning guruhiy faoliyati va xulq-atvorini, ijtimoiy
psixologik qonuniyatlar, holatlar, hodisalar, ijtimoiy ustanovka kabilarni tadqiqot
qiluvchi psixologiya sohasi.
Qadimgi zamondan ijtimoiy psixologik voqelik falsafiy nuqtai nazardan
o'rganilib kelingan, lekin shaxs, guruh, jamoa munosabatlari qamrab olinmagan.
Ijtimoiy psixologiya faniga asos bo'lib psixologiya, sotsiologiya, antropologiya,
etnografiya, krimonologiya, falsafa kabi fanlar xizmat qilib kelgan.
XIX asrning ikkinchi yarimida sotsial psixologiyani fan sifatida
rivojlantirishga ilk urinishlar boshlangan. Jahon jamoatchiligi tomonidan sotsial
psixologiya 1908 yildan e'tiboran alohida fan sifatida tan olingan. Bunga asos
bo'lib bir vaqtning o'zida angliyalik psixolog U.(V) Makdugall va amerikalik
sotsiolog E.Rosslarning tadqiqot natijalari xizmat qildi. Chunki bu ishlarda "sotsial
psixologiya" termini qo'llanilgan edi. Ulardan keyingi yillarda AQShda va boshqa
mamlakatlarda sotsial psixologiya muammolari yuzasidan tadqiqotlar o'tkazish
jarayoni keng yoyildi. Ayniqsa, AQSh da o'tkazilgan Kotornning tajribasi,
E.Meyoning izlanishlari sotsial psixologiya tarixida asosiy rol o'ynaydi. Bu
tadqiqotchilarning asosiy ob'ekti bo'lib kichik guruhlar xizmat qilgan, tajribalar
laboratoriya haroitida o'tkazilgan. Sotsial psixologiya fan sifatida muloqot,
muomala qonuniyatlari, shaxslararo munosabat, individual va guruhiy o'zaro ta'sir,
guruhlarning ichki va tashqi tuzilishi, ularning turlari, tasnifi, ommaviy holatlar va
boshqalarni tekshiradi. Sotsial psixologiya bir necha sohalarni o'z ichiga qamrab
oladi: din psixologiyasi, oila psixologiyasi, muomala psixologiyasi, kichik guruh
psixologiyasi, katta guruh psixologiyasi, modalar psixologiyasi, insonni inson
tomonidan idrok qilish psixologiyasi, etnopsixologiya va boshqalar.
Din psixologiyasi-psixologik va ijtimoiy psixologik omillarning diniy ong
bilan hartlanganligini, dinning insonga ta'sirini o'rganuvchi psixologiya sohasi. Din
psixologiyasi XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida vujudga kelgan bo'lib,
insonni ibodat qilishdagi, diniy an'analarni, rasm-rusumlarni bajarishdagi hissiyot
holatlarini o'rganishni o'z oldiga maqsad qilib qo'yadi. Diniy psixologiyani
o'rganish quyidagi yo'nalishlarda amalga oshirilmoqda: a) umumiy nazariya: diniy
29

ong, uning tuzilishi, diniy hissiyot, dinning shaxs shakllanishidagi ahamiyati; b)
din psixologiyasi differentsiatsiyasi: ijtimoiy muhit va tarixiy davrdan shakllangan
ong va hissiyot tadqiqoti; v) diniy guruh psixologiyasi; g)diniy rasm-rusumlar
psixologiyasi; d) xurfikrlilik ta'limi psixologiyasi kabidir.
Siyosiy psixologiya-jamiyatning siyosiy hayotidagi psixologik xususiyatlar,
holatlar, qonuniyatlar, ta'sirchanlik va ta'sir o'tkazish jarayonlari kabi jabhalarni
tekshiruvchi psixologiya sohasi.
Oila psixologiyasi-oilaning psixologiyasini o'rganuvchi fanlararo tadqiqot
qilishga yo'nalgan psixologiya sohasi. Oila psixologiyasi oilaning psixologik
muammolarini o'rganadi, u oilaga ta'sir qiluvchi omillarni, oiladagi rollar
taqsimlanishi, er-xotin munosabati, shaxslararo munosabat, yosh xususiyatlari,
jinsiy tafovutlarga asoslanib muloqotga kirishish kabilarni o'rganadi. Oila
psixologiyasi tomonidan to'plangan materiallar oila mustahkamligini saqlash
uchun maslahatlar berishda, har bir sosiologik va psixologik dasturlar tuzishda
qo'llaniladi. Shuningdek, oila tiplari, tuzilishi, iyerarxiyasi, ularga ta'sir qiluvchi
ob'ektiv va sub'ektiv omillar ham mazkur sohaning tadqiqot predmetiga kiradi.
Boshqaruv psixologiyasi-jamiyatda faoliyat ko'rsatayotgan shaxslar, guruhlar
va jamoalar o'rtasidagi ishlab chiqarish bilan bog'liq bo'lgan nazorat, basholash,
munosabat qonuniyatlarini, rashbar faoliyati va xarakteri, qobiliyati xususiyatlarini
tadqiq qiladigan ijtimoiy psixologiyaning sohasi.
Fan psixologiyasi ilmiy tadqiqot o'tkazishning samaradorligini oshirish uchun
psixologik ta'sir omillarini o'rganuvchi psixologiya sohasi. Fan psixologiyasi fanga
oid boshqa sohalar bilan uzviy bog'liq bo'lib, ishlab chiqarishda, ilmiy markazlarda
ijtimoiy va individual xususiyatlarga ega bo'lgan psixologik qonuniyatlarni tadqiq
qiladi, insonning ijtimoiy qobiliyatlari, aqliy imkoniyatlari hamda ulardan unum
foydalanish omilarini tekshiradi. Kashfiyotlar amalga oshirilishi negizlari,
mexanizmlari, hart-haroitlari va unda inson omilining roli kabi holatlarni o'rganadi.
Kompyuterlashtirish psixologiyasi- kompyuterning ishlab chiqarishdagi roli,
psixik aks ettirishga ta'siri, shaxs tuzilishining o'zgarishini o'rganuvchi psixologiya
sohasi. Mazkur soha kompyuter va inson o'rtasidagi dialogik munosabatni ham
30

tadqiqot qiladi, natijada "texnika-inson-texnika" o'zaro ta'siri mexanizmini
tekshiradi. va zarur jabshalar o'zaro ta'sirini aniqlaydi. Kompyuterlashtirish inson
psixologiyasida muayyan o'zgarishlarni yuzaga keltiradi, sermashsul texnika
yaratish tizimini tezlashtirishga muhim psixologik asos yaratadi.
Kompyuterlashtirishning bosh muammosi-uning insonga ta'sir o'tkazish
mexanizmlarini tadqiqot qilishdir.
Parapsixologiya-hozirgi zamon fanining chegarasidan tashqaridagi,
tushuntirish qiyin bo'lgan psixik hodisalarni o'rganadi.
Ekstrosensorika-o'ta sezuvchanlik, telepatiya-fikrni masofaga uzatish,
kelajakka bashorat qilish va hokazo. Parapsixologiyaga nisbatan qiziqish qadimdan
mavjud bo'lib, unga nisbatan ixlos to hozirgi kungacha kamaygani yo'q, gosho uni
psixotronika deb ham atashadi. Xiromantiya-qo'l kaftiga qarab fol ochish, inson
kelajagi va uning taqdiri haqidaoldindan bashorat qilishdan iborat noilmiy soha.
Spritizm-o'lgan odamlar arvohlari, ruhlari bilan aloqa o'rnatish mumkin, ular
hamisha barhayot va biz bilan muloqotga muhtoj g'oyani ilgari suruvchi
parapsixologiya sohasi.
Jahon psixologiyasi fanida xulq-atvor,muomala va faoliyat muvaffaqiyatini
ta'minlovchi omillarning eng muhimi tariqasida insonning emotsional hayoti
yotishi aksariyat nazariyotchi psixologlar tomonidan ta'kidlab o'tiladi. Bu
talqinning haqqoniyligiga hech qanday e'tirozlar bo'lishi mumkin emas. Chunki,
mazkur omil eksperimental psixologiyaning mustaqil soha sifatida vujudga
kelishidan e'tiboran ustuvor, dalil taqozo qilmaydigan atribut singari tadqiqot
predmeti mohiyatiga singib ketgan. Shuni alohida ta'kidlab o'tish lozimki, inson
muomalasining, xulq-atvorining kechishi, faoliyatining muvaffaqiyatli, sermahsul
yakunlanishi ko'p jishatdan shaxsning emosional holatlariga "emosional ton,
kayfiyat, stress, affekt va hokazo", izoshlanishi murakkab bo'lgan ruhiy
kechinmalarga, yuksak his-tuyg'ularga bog'liq. O'yin, mehnat, o'qish, muomala va
boshqa faoliyat turlarining muvaffaqiyatli kechishi, shaxslararo munosabatlarda
xulq-atvorning namoyon bo'lishi ijobiy psixologik holat sifatida basholansa,
emosiya va shissiyotning barqaror, maqsadga yo'nalgan tarzda hukm surishi
31

ehtimoli e'tirof etiladi.
His-tuyg'ularning mustahkamligi, barqarorligi, mukammalligi sifatlarning
mavjudligi ularning dinamik stereotiplar tipiga aylanganligidan dalolat beradi,
faoliyat va xulqning shaxs tomonidan ongli ravishda boshqarish uslubi
shakllanganligini bildiradi. Tabiatning tarkibiy qismlari va jamiyatning a'zolari
bilan turli shakldagi, har shil xususiyatli munosabatga kirishishi, ular bilan
muomala qilish maromlarini davriy "muvaqqat tarzda" o'zgarishni vujudga
keltiradi. Ana shu o'zgarish tufayli muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik, omad va
omadsizlik, optimizm va pessimizm, romantika va realiya, simpatiya va antipatiya,
progress va regress, jo'shqinlik va tushkinlik, faollik va sustlik kabi birinchisi
ijobiy (pozitiv), ikkinchisi esa salbiy (negativ) ruhiy hodisa kelib chiqadi. Faoliyat
va xulqning amaliyotida bir tekis kechishini ta'minlovchi emotsional holat
barqarorligining buzilishi unga qiyos qilingan muvaffaqiyatning birlamchi omili
to'g'risidagi ilmiy ma'lumotlarning shubha ostida qoldiradi.
Binobarin, jamiki narsaning boshlang'ich asosi, manbai emotsiya degan
g'oyani, uning qiymatini umumiy fonda birmuncha qadrsizlantiradi, lekin ikkinchi,
ustuvor va yetakchi, umumiy va xususiy ob'ektiv va sub'ektiv, muhim va nomuhim
mezonlar, alomatlar, o'lchamlar yordami bilan basholanishi ushbu psixologik
masala moshiyatini oqilona talqin qilish zaruriyatini vujudga keltiradi. Xolbuki
shunday ekan, ularning mohiyatini, keltirib chiqaruvchi sabablarni,
harakatlantiruvchi kuchlarini muayyan dalillarga asoslanib tashlil qilish muammosi
maydonga keladi.
32

II BOB Psixologiya fani va uning asosiy tarmoqlarining ilmiy tavsifi
2.1 Psixologiya fanining nazariy-metodologik asoslari va uning asosiy
yo‘nalishlari
Idrok sezgilarga nisbatan murakkab va mazmundor psixik jarayon
hisoblanganligi sababli barcha ruhiy holatlar, hodisalar, xususiyatlar, xossalar va
inson ongining yaxlit mazmuni, egallangan bilimlar, tajribalar, ko'nikmalar bir
davrning o'zida namoyon bo'ladi va aks ettirishda ishtirok qiladi.
Idrok tushunchasi lotin tilida „perceptio" qabul qilish, idrok deb nomlanadi,
uning yuqori bosqichi esa „ap-persepsiya" deyiladi. Appersepsiya - idrok
jarayonini shaxsning oldingi bilimlari, shaxsiy va ijtimoiy tajribalari, qiziqishlari,
motivatsiyasi, ehtiyojlari va odatlari, umuman, ruhiy hayotining barcha mazmuni
bilan belgilanishidir. Appersepsiya hodisasi tufayli odamlar o'z idroklarining
mazmuni bilan bir-birlaridan muayyan darajada farq-lanadilar, ya'ni ular aynan bir
xil narsani o'z bilim sa-viyasi, maslagi, pozitsiyasi, dunyoqarashi va ijtimoiy kelib
chiqishiga asoslangan holda turlicha idrok qiladilar hamda aks ettiradilar. Masalan,
„ildiz" tushunchasini biologlar o'simliklarning moddiy asosi sifatida, matematiklar
sonlarning ildiz ostidagi ko'rinishida, ijtimoiy nuqtayi nazardan qarindosh-
urug'chilik shaklini ko'z o'nglariga keltiradi. Mazkur tushuncha ba'zi hollarda
idrokning aniqlik, to'liqlik, ravshanlik, predmetlik, tanlovchanlik kabi sifati
ma'nosida qo'llanadi.
Psixologiya nazariyalariga ko'ra, apparsepsiya hodisasi barqaror va vaqtincha
deb yùrituvchi ikki ko'rinishga ajratiladi. Barqaror apparsepsiya hodisasi shaxsning
dunyoqarashi, qat'iy maslagi, ideali, pozitsiya motivatsiyasi, qiziqishi, bilim
saviyasi, madaniy darajasi, xulq-atvori, ma'naviyati va kasbiy tayyorgarligiga
bog'liq bo'lib, u o'ta murakkab tuzilishga egadir. Muvaqqat apper-sepsiya turi esa
shaxsning faqat idrok qilish jarayonidagi emotsional holatiga, ya'ni uning
kayfiyati, ruhlanishi, stress, affektiv ko'rinishdagi his-tuyg'ularida, ularning sur'ati,
davomiyligi, tezligida o'z ifodasini topadi. Psixologiya fanida idrok muayyan
shakllarga ajratilib tadqiq qilinadi, Vaqt, harakat, fazo yordami bilan atrof-
muhitning, biosferaning, ijtimoiy turmushning mohiyati yuzasidan axborotlar,
33

ma'lumotlar, xususiyatlar to'planadi. Bor-liqdagi narsa va hodisalarning yashash
shakli, uzluksiz ravishda harakatda bo'lishi, muayyan obyektiv vaqt birligida
mavjud bo'lishi inson ongida bevosita in'ikos qilinadi.
4-ilova
Odatda, insonning vaqtni idrok qilishi, asosan, ruhiy hodisalar, holatlar,
vaziyatlar, xususiyatlarning o'zaro o'rin almashinuvi tufayli namoyon bo'ladi va
o'ziga xos tuzilishi bilan mazkur jarayonning boshqa shakllaridan farq qilib turadi.
Vaqtni idrok qilish inson tomonidan aks ettirilayotgan vaqt birligining haqqoniy
mazmuniga, shaxsning unga nisbatan munosabatiga bog'liq bo'lib, xuddi shu
mezon orqali uning mahsuldorligi o lchanadi. Masalan, shaxsning ehtiyoji,ʻ
motivatsiyasi, qiziqishlari va intilishiga mos, mutanosib vaqt birligini idrok
qilgandagina vaqt obyektiv jihatdan (kechinmalar, his-tuyg'ularga nisbatan
shaxsning ijobiy haqqoniy munosabatlari) tez o'tganday idrok qilinadi. Odatda,
yoqtirmaslik, idrok qamroviga nomutanosiblik esa
shaxsda zerikish vaqt „sekin" o'tish tuyg'usini uyg'otadi. Biosfera va
34

nosferadagi harakatlarni idrok qilish jismlarning nisbatan (ijtimoiy, siyosiy, tabiiy
holatlarining) fazodagi (ijtimoiy hayotdagi) o'rin almashinuvini bevosita (bavosita)
in'ikos ettirishdan iboratdir. Shu sababdan harakat nisbatan taqqoslanib, ba'zida
nisbat berilmasdan, taqqoslanmay idrok qilinishi ilmiy psixologik manbalarda
qayd qilib o'tiladi. Mabodo harakatdagi jism uni qurshab turgan harakatsiz boshqa
jismlarga taqqoslangan holda idrok qilinsa, bunday toifadagi harakat nisbatan idrok
qilish deb ataladi. Agarda harakatlanayotgan jism hech qanday narsa bilan
taqqoslanmasdan idrok qilinsa, bu ko'rinishdagi harakat nisbat berilmay idrok
qilish deyiladi. Fazoni idrok qilish voqelikdagi narsa va hodisalarning fazoda
egallagan o'rnini, shaklini, miqdorini va bir-biriga nisbatan muno-sabatlarini bilish
jarayonining shaklidir. Voqelikni idrok qilish orqali inson borliq to'g'risida, uning
xususiyatlari, hajmi, masofasi (ich tomoni, chuqurligi) yuzasidan muay-yan
ma'lumotlar, xossalar, axborotlar to'plash, ularni farqlash imkoniyatiga ega bo'ladi.
Idrokning har uchala shakli yordamida dunyoni bilish jarayoni amalga oshadi,
verbal va noverbal holatlar bilan bevosita va bilvosita yo'l bilan muayyan obrazlar
(timsollar, tavsiyalar) mujassamlashadi, natijada yaxlit in'ikos etish holati yuzaga
keladi, bilishga oid mahsullar to'planadi.
Idrok jarayonida uning fenomenlari (yunoncha „phai-nomenon" - noyob,
g'ayriodatiy holat degan ma'noni anglatadi) muayyan hodisalarni aks ettirishda
ishtirok etadi, in'ikosning turlicha aniqlikda namoyon bo'lishi mumkinligi
to'g'risida ma'lumot beradi. Ular jahon psixologiyasi fanida gallutsinatsiya
(lotincha hallucinftio" - alahlash, bosinqirash, valdirash, ya'ni yo'q narsalarning
ko'rinishi, eshitilishi, sezilishi degan ma'nolarni anglatadi), illuziya (lotincha
illusio"-xato, adashish, yanglishish degan ma'noni bildiradi), attraksiya (fransuzcha
attraction"-o'ziga tortish, mahliyo etish, jalb qilish ma'nosini beradi), ruschada
yasnovideniye" - yaqqol oldindan ko'rish, yaqqol g'oyibdan xabar olish demakdir,
tushunchalari orqali ifodalanadi.
Yaqqol, voqelikdagi narsa va hodisalarning tana a'zolarining qabul qilish
analizatorlariga bevosita ta'siri bo'lmasdan inson ongida turli obrazlarning
(ovozlarning eshitilishi, paydo bo'lishi, sharpalarning sezilishi) xayolan, fikran
35

paydo bo'lishidan iborat idrokning psixopatologik (ruhiy xastalik) hodisasiga
gallutsinatsiya deyiladi.
Gallutsinatsiya hodisasi muvaqqat ruhiy xastalikning alomati bo'lib, ba'zan
qo'rqinch hissi mahsuli hisoblanadi.
Ba'zida bosh miya katta yarimsharlari po'stlog'idagi qo'z-g'alish
jarayonlarining nuqsonli, sust harakati natijasida, goho asab tizimining
zaharlanishi, zaiflashuvi, haddan tashqari toliqishi tufayli yuzaga kelish mumkin.
Bizningcha, gallutsinatsiya hodisasi bir necha ko'rinishga ega. Ularning asosiylari
quyidagilardan iborat: a) yo'q narsalarning ko'zga ko'rinishi; b) u yoki bu ovozlar,
tovushlar, kuylar eshi-tilishi; d) yo'q sharpalar, hidlar sezilishi kabilar.
Illuziya hissiy a'zolarimizga bevosita ta'sir etib turgan narsa va hodisalarning
noto'g'ri (noadekvat), yanglish idrok qilishdan iborat jarayonining noyob
hodisasidir. Ba'zan psixologiya fanida noto'g'ri (noadekvat) idrok qilishga olib
keluvchi qo'zg'atuvchilar konfiguratsiyasining (lotincha configuratio" tashqi
tuzilishida o'xshashlik, o'zaro o'xshashlik, joylashuvda yondashuvlik, degan
ma'nolarni anglatadi) o'zi ham illuziya deb ataladi. „Adekvat" tushunchasi
(lotincha adae gguatus", ya'ni teppa-teng, mutlaqo mos, ayni to'g'ri, demakdir).
Hozirgi davrda ko'rish idrokini kuzatishning eng samarali yo'li bu tasvirlarni ikki
o'lchovda ifodalashdir. Illuziyalarning bir turkumi optik geometrik illuziyalar deb
nomlanib, ular asosiy tasvir va uni qurshab turgan fazoviy joylashuv bilan farq
qiluvchi boshqa shakllar o rtasida o'lchov munosabatining buzi-lishida namoyonʻ
bo'ladi. Tasvirlar yorug' fonda qora fonga nisbatan qoraroq tuyuladi, ya'ni holat
mahsuli deyiladi. Kontrast (fransuzcha Contraste" keskin qarama-qarshilik)
yorug'lik bilan fon o'rtasidagi munosabat ifodasi demakdir. „Fon" fransuzcha so'z
bo'lib, u fond" - asos. negiz, tag ma'nosini bildiradi.
Aksariyat illuziyalar ko'rinadigan harakatlar bilan bog'liq bo'ladi, chunonchi:
a) qorong'ilikda harakatsiz yorug'lik manbayidan nurlarning tartibsiz tarqalishi
(avtokinetik harakat); b) fazoviy jihatdan yaqin joylashgan ikki harakatsiz
stimulning tez sur'atlar bilan namoyon etib turishi harakat taassurotini vujudga
keltiradi (stro-boskopik harakat); d) harakatsiz obyektni uni qurshab turgan fonga
36

qarama-qarshi yo'nalishga qo'yish harakat tuyg'usini paydo qiladi (induksion
harakat) kabilar.
Attraksiya insonning o'zi bilan o'zga o'rtasidagi muno-sabatida namoyon
bo'lib, o'ziga mahliyo qilish, qalbni „jiz" ettirishdan iborat, ongsizlikka taalluqli
insonning inson tomonidan idrok qilish hodisasidir. Bu hodisa bir qancha
manbalar, qo'zg'atuvchilar, motivlar ta'sirida vujudga kela-di, jumladan: 1)
dastlabki tashqi ko'rinish, istarasining is-siqligi; 2) subyektga nisbatan rishtasiz
bog'lanib qolishlik, ongsizlik darajasidagi anglashilmagan ichki noaniq moyillik:
3) shaxslarning xarakteridagi o'xshashlikning mavjudligi; 4) sheriklarning
muomala maromidagi yaqinlik va boshqalar.
Psixologiya fanida kam tadqiq qilingan idrok feno-menlaridan bittasi bu
yaqqol ko'rinish (yasnovideniye) deb atalib, voqelik, holat, hodisa va tasodifni
yaqqol oldindan ko'rish, g'oyibdan yaqqol xabar kelish singari parapsi-xologik
muammodir. Faqat ayrim hollardagina yaqqol ko'rinishining aniq ilmiy
hisoblashlarga asoslangan mahsuli namoyon bo'lishi mumkin, xolos. Aksariyat
vaziyatlarda yaqqol ko'rishlik bilan subyektining shaxsiy xayoloti, o'zgalarning
diqqatini tortishga, jalb qilishga aloqador hissiy kechinmalardan boshqa narsa
bo'lmasdan, uning yaqqollilik ehtimoli darajasi juda pastdir. Biroq shu narsani rad
etmaslik kerakki, ayrim allomalarning bashoratlari, yaqqol oldindan ko'rish
imkonining yuksakligi, aniqligi kishini hanuzgacha hayajonga soladi.
Idrokning muhim tomoni bu uning xususiyat-larining turli jabhalar,
vaziyatlar, sharoitlarda namoyon bo'lishidir. Idrokning muhim xususiyati bu faol
ravishda, bevosita aks ettirish imkoniyatining mavjudligidir. Odatda, insonning
idrok qilish faoliyati uning o'zlashtirgan bilimlari. to'plagan tajribalari, shuningdek,
murakkab analitik-sintetik harakatlar tizimi zamirida yuzaga keladi. Bu holat idrok
qilinishi zarur bo'lgan o'quv fani mohiyatiga bog'liq ilmiy faraz yaratish, uni
amalga oshirish borasida qaror qabul qilish, yaqqol voqelik bilan tasavvur
qilinayotganning o'zaro mosligini aniqlash singari bosqichma-bosqich, o'zaro bir-
birini taqozo etuvchi tarkibiy qismlardir.
Idrokning yana bir muhim xususiyati bu umum-lashgan holda narsa va
37

hodisalarni aks ettirishidir. Ma'lumki, inson psixikasiga kirib borayotgan
ko'pqirrali alomatlar idrok qilish bilan cheklanib qolmay, balki o'sha majmua aniq
jism yoki hodisa sifatida baholanadi. Jismlarning o'ziga xos xususiyatlarini
belgilash bilan qanoat hosil qilmay, balki mazkur narsalarni ma'lum ma'noviy
qismlarga ajratadi. Jumladan, soat", „bino", „hayvonot" va hokazo.
Idrokning yana bir xususiyati bu uning harakat-chanligi va
boshqaruvchanligidir. Masalan, toshko'mir yorug'likda yog'du sochadi, oq
qog'ozdan ko'proq nur balqiydi. Lekin inson bu narsalarni qora" va „oq" deb idrok
qiladi, vujudga kelgan bevosita subyektiv taassurotlarga o'zgartishlar, tuzatishlar
kiritadi. Chunki idrok jarayoni inson oldida turgan maqsadga va maqsad qo'ya
olishga, unga berilgan ustanovkaga (ongli, ixtiyoriy ko'rsatmaga) uzviy bog'liq
holda irodaviy boshqarilish xususiyatiga egadir. Shuning uchun insonni idrok
qilish faoliyatida ongli. boshqariluv imkoniyati mavjud bo'lib, analitik-sintetik
harakatlar negizida verbal orqali amalga oshiriladi.
Idrokning boshqa bilish jarayonlaridan, jumladan, sezgidan farqli tomoni
shuki, u narsa va hodisalarni yaxlit holda aks ettiradi. Shu yaxlitlik belgisi alohida
namoyon bo'luvchi ayrim alomatlarda ifodalanuvchi narsalarni buyum yoki jism
sifatida in'ikos qilish qobiliyatiga ega. Chunki jismlarning aniqligi, ravonligi
buyum yoki jism sifatida ko'z-ga tashlanishida o'z ifodasini topib, muayyan
tuzilishni vujudga keltiradi. Idrok mazmuniga, tarkibiga kiruvchi har qanday
hodisa, xoh verbal, xoh noverbal tarzda ifodala-nishidan qat'i nazar u buyum yoki
jism sifatida gavdala-nadi va unga nisbatan berilgan yaxlitligini namoyish etadi.
Psixologiya fanida idrok etilayotgan narsalarning fizik holati o'zgarsa ham,
lekin uning ko'z to'r pardasidagi obrazining o'zgarmasligi, nisbiy turg'unlik
ko'rsatuvchi qonun, ya'ni eng muhim xususiyati konstantlik deyiladi. Doimiylik,
o'zgarmaslik uning asosiy belgilari hisoblanadi.
Narsa va hodisalar idrok obyektiga tushishi bilan ular ketma-ket aks ettiriladi,
degan xulosa g'ayritabiiy holatdir.
Chunki idrok maydoniga kirib kelayotgan va idrok qilinadigan narsalar
qo'zg'atuvchisining ildamligi, kuchli ehtiyojlarga mos tushadigani qabul qilinadi.
38

Boshqacha qilib aytganda. qo'zg'atuvchining kuchi, yangiligi, qandaydir ahamiyat
kasb etishi, yo'nalishi harakatchanligi analitik-sintetik harakatlar majmuasida
saralanadi. Shu bois har qanday narsa va hodisalar inson tomonidan idrok
qilinmaydi. Chunki u tabiiy va sun'iy shart-sharoitlar, obyektiv va subyektiv
omillar tekshiriluvidan o'tkaziladi, ya'ni saralov jarayoni amalga oshiriladi,
natijada nomutanosibi yoki me'yoridan ortig'i aks ettirish doirasidan chetda
qolaveradi.
Idrok qilinishi zarur bo'lgan narsa va hodisalar muayyan tuzilishga ega
bo'lgandagina ularning tarkibiy qismlari, alomatlari to'g'risida mulohaza yuritish
mumkin bo'ladi. Shu sababdan ularning hajmi, fazoda egallagan o'rmi, rangi, ichki
mohiyati, ko'rinishi, vazni to'g'risida muayyan tu-shunchaga ega bo'lishi uchun
idrok qilinadigan narsa aniq tuzilishga, ya'ni strukturaga ega bo'lish lozim. Bilish
ja-rayonini taqozo etuvchi idrokning muhim xususiyatlaridan yana biri, uning
tuzilishga ega ekanligi, ya'ni struktura-viyligidir. Ushbu xususiyatsiz idrokning
mag'zi hi-soblanmish yaxlitlik haqida jonli mushohada bo'lishi mumkin emas,
chunki struktura qismlardan vujudga kelsa, alohidaliklar birikmadan yaxlit
tuzilmaga keladi.
Yuqoridagi xususiyatlarning barchasi insonning yosh xususiyatlariga, aqliy
kamolotiga, tajribasiga. bilim saviyasiga bog'liq. Lekin to'g'ri idrok qilish uchun
quyidagi shart-sharoitlar: 1) subyektning aks ettirishi zarur bo'lgan narsalar haqida
oldingi uquvi, tasavvurlarining ko'lami, ularning kengligi, chuqurligi; 2) mazkur
jism, fan, voqelik, muammo o'rganilishi bilan bog'liq bo'lgan maqsad, maqsad
qo'ya olish; 3) perseptiv faoliyatning faolligi, izchilligi va tanqidiy xususiyati; 4)
idrok qilish faoliyati tarkibiga kiruvchi faol xatti-harakatlarning saqlanishi.
ularning o'zaro uyg'unligi muhayyo bo'lmog'i lozim.
Muayyan sharoitda shaxs idrok qiladigan narsa yoki jism idrokning obyekti
deb ataladi. Idrok qilinadigan narsa uni o'rab turgan boshqa narsa, jism yoki
hodisalarga nis batan obyekt hisoblanib, obyektning atrofidagilar esa fon deyiladi.
Idrokning sifati obyektni fondan tez, to'liq va aniq ajratib olish bilan belgilanadi.
Idrok qo'zg'atuvchilarning ayrim xususiyatlarini aks ettiruvchi sezgilardan
39

farq qilib, narsani butunligicha, uning hamma xususiyatlari bilan yaxlitligicha aks
ettiradi. Shuning uchun idrok ayrim sezgilarning oddiy yig'indisidan iborat, degan
xulosa chiqarib bo'lmaydi. Idrok o'ziga xos tuzilishga ega bo'lgan hissiy bilishning
sifat jihatdan yangi, yuksak bosqichidir.
Idrokning predmetliligi, yaxlitligi, ma'lum tartibda tuzilishi, konstantligi,
anglanganligi, tanlovchanligi uning eng muhim xususiyatlaridandir.
40

2.2 Irodaning nerv-fiziologik asoslari irodaviy akt va uning tuzilishi
Idrokni klassifikasiya qilishda quyidagi 3 ta muhim tomoni hisobga olinishi
kerak va ular quyidagi jadvalda keltirilgan.
5-ilova
➤ Idrok jarayonida qaysi analizatorning yetakchi rol o'ynashiga qarab: ko'rish,
eshitish, teri tuyish knestezik harakat, hid bilish va ta'm bilish idroklari bir-biridan
farq qiladi.
➤ Yashash shakllariga qarab idrok: fazoni vaqtni va harakatni idrok qilishga
bo'linadi.
➤ Idrok faollik darajasiga qarab: ixtiyorsiz va ixtiyoriy shakllarga bo'linadi.
Bunga sabab idrokning diqqat bilan uzviy bog'liqligidir. Diqqat idrokning
faolligini oshiradi hamda idrokning mukammal, ravshan, aniq bo'lishiga xizmat
qiladi.
Ma'lumki idrok odatda ixtiyoriy va ixtiyorsiz bo'ladi. Ixtiyorsiz idrok hamisha
ixtiyorsiz diqqat bilan bog'liq bo'lib, muayyan bir maqsadsiz, hech qanday iroda
kuchi sarf qilinmasdan amalga oshiriladi. Ixtiyorsiz, idrok biror narsani to'satdan,
ta'sir etayotgan narsalarning boshqa narsalardan keskin farq qilishi, haddan
tashqari originalligi, yorqinligi natijasida yuzaga keladi. Ixtiyorsiz idrok odamning
butun faoliyati davomida uzluksiz davom etib, ayrim paytlarda ixtiyoriy idrok
bilan almashinib turadi. Lekin shunday bo'lsa ham inson hayotida ixtiyoriy
idrokning roli benihoya kattadir.
41

Ixtiyoriy idrok oldindan belgilangan muayyan bir maqsad asosida amalga
oshiriladi. Idrokning ishtiroki asosan ixtiyoriy idrokda namoyon bo'ladi. Chunki
ixtiyoriy idrok ko'pincha odamda irodaviy zo'r berishni talab qiladi. Masalan,
darsni ixtiyoriy idrok bilan eshitib o'tirish odamdan anchagina iroda kuchini talab
qiladi. Umuman olganda, har qanday ixtiyoriy idrokda albatta diqqat qatnashadi.
Tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalarni yaxlit aks ettirishdan iborat
bo'lgan iroda jarayonining bir qancha o'ziga xos xususiyatlari bordir. Odatda ikki
idrok turi farq qilinadi. Ulardan biri sodda idrok bo'lsa, ikkinchisi murakkab
idrokdir. Sodda idrok deganda atrofimizdagi turli-tuman narsalari masalan,
xonadagi stol-stullar, shkaflar hamda shkaflardagi o'yinchoqlarni idrok qilish
sodda idrok qilishdan iboratdir.
Idrokni tasnif qilishda materiyaning yashash shakllari fazo, vaqt, harakat asos
qilib olinadi, unga ko'ra idrok quyidagi turlarga ajratiladi:
1. Fazoni idrok qilish
2. Vaqtni idrok qilish
3. Harakatni idrok qilish
Idrok ham sezgi kabi reflektor jarayon hisoblanadi. I.P.Pavlov bo'yicha
idrokning negizini tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalar reseptorlarga ta'sir
etishi natijasida bosh miyaning katta yarim sharlari qobiqida hosil bo'ladigan
shartli reflekslarning muvaqqat nerv bog'lanishlari tashkil etadi. Tashqi olamdagi
narsalar va hodisalar kompleks qo'zg'atuvchi sifatida xizmat qiladi.
Analizatorlarning qobiq bo'linmalar o'zagida ana shu kompleks
qo'zg'atuvchilarning murakkab tahlili va sintezi amalga oshiriladi. Idrok sezgilarga
qaraganda miyaning ancha yuksak darajadagi tahlil qilish, umumlashtirish faoliyati
hisoblanadi. Tahlil qilmasdan turib, idrokning anglangan bo'lishi mumkin emas.
Jumladan, notanish xorijiy tilda aytilgan nutq boshdan-oyoq tovushlar oqimi
tarzida idrok etiladi. Nutqning anglangan holda idrok etilishi, ya'ni u tushunishi
uchun nutqning alohida iboralarga mohiyat e'tibori bilan so'zlarga ajratish shartidir.
Ayni paytda nutqni idrok etish jarayonida tahlil bilan bab- baravar tarzda sintez
42

qilinadi, shu tufayli biz aloqida tarqoq tovushlarni emas, balki so'zlarni va
iboralarni idrok etamiz. Muvaqqat nerv bog'lanishlarining o'rnatilishi sintezning
negizini tashkil qiladi. Idrokning negizi nerv bog'lanishlarining ikki turidan, bitta
analizator doirasida hosil bo'ladigan bog'lanishlardan va analizatorlararo
bog'lanishlardan tarkib topadi. Birinchi holat organizmga bitta modallikdagi
kopleks qo'zg'atuvchi ta'sir etganda kuzatiladi. Eshitish analizatorlariga ta'sir
qiladigan alohida tovushlarning o'ziga xos birikmasidan iborat kuy ana shunday
qo'zg'atuvchi bo'lishi mumkin. Ushbu kompleksning hammasi bitta murakkab
qo'zg'atuvchi sifatida ta'sir qiladi.
Kompleks qo'zg'atuvchining ta'siri ostida hosil bo'ladigan nerv
bog'lanishlarining boshqa bir turi ham borki, ular turli xildagi analizatorlar
doirasidagi bog'lanishlardan iboratdir. L.M.Sechenov narsani yoki fazoni ko'rish
kinestezik, paypaslash assosiasiyalari orqali va boshqa sezgilarning assosiasiyasi
orqali idrok etilishini izohlab bergan edi.
Kishidagi bog'lanishlarga albatta so'zning eshitilishi bilan obrazi ham
qo'shiladiki, unda muayyan narsa yoki fazoga munosabat gavdalangan bo'ladi.
Idrok negizida hosil bo'ladigan muvaqqat nerv bog'lanishlari tashqi olamdagi
narsalar va hodisalar xususiyatlarining ob'ektiv bog'lanishlar asosida tarkib topadi.
Analizatorlar o'rtasida hosil bo'ladigan bog'lanishlar tufayli biz idrokimizda narsa
va hodisalarning buning uchun moslashgan analizator bo'lmagan xususiyatlarini
(masalan, narsaning hajmi, solishtirma og'irligi) ham aks ettiramiz.
Shuning uchun ham biz idrok qilganimizda olamni sezgilarimizga nisbatan
chuqurroq qilib olamiz. Bu muvaqqat nerv bog'lanishlar narsa-hodisaning birgina
xossasi bilan emas, balki barcha xossalari kompleks qo'zg'atuvchilar ta'siri bilan
vujudga keladi. Masalan, talaba butun bir dars jarayonida idrok qilayotganda
o'qituvchini ko'radi, uning nutqini tinglaydi, yozadi. Bu kompleks qo'zg'atuvchilar
ko'rish, eshitish, muskul-harakat reseptorlarini qo'zg'aydi. Kompleks
qo'zg'atuvchilarning analizatorlarning miya po'sti qismidagi yadrolarida murakkab
tahlil va sintez qilishi amalga oshadi. Idrok jarayonida tahlil bilan bir vaqtda sintez
43

ham ro'y beradi. Shuning uchun biz ayrim tovushlarni emas, butun so'z va
iboralarni idrok qilamiz. Demak, idrokning nerv fiziologik asosida ikkinchi signal
tizimining muvaqqat nerv bog'lanishlari yotadi. Muvaqqat nerv bog'lanishlarining
hosil bo'lish jarayonini sintez asosini ikki xil nerv bog'lanishlari tashkil qildi.
Bir analizator doirasida hosil bo'ladigan bog'lanishlar bir narsadagi kompleks
qo'zg'aluvchilarining organizmga ta'sir etishdan vujudga keladi. Masalan, eshitish
analizatoriga ta'sir qiladigan ayrim tovushlarning o'ziga birikishi shunday
qo'zg'ovchi bo'la oladi. Musiqa tinglash, rasm ko'rish, ular analizatorlararo
bog'lanishlar, bir narsa yoki bir necha analizatorlarga ta'sir etadi. Masalan, ko'rish,
muskul analizatorlari, ma'ruza, monolog.
Idrok jarayonining navbatdagi yana bir o'ziga xos xususiyati idrok qilishda
ba'zan yuz beradigan illyuziya hodisasidir. Illyuziya bizga ta'sir qilayotgan
narsalarni yanglish idrok qilish demakdir. Odatda ikki xil illyuziya farqlanadi:
a) ob'ektiv illyuziya;
b) sub'ektiv illyuziya.
Ob'ektiv illyuziya hamma odamlar uchun umumiy xarakterga ega bo'lib, uni
geometrik illyuziya deb ham yuritiladi. Ob'ektiv illyuziya biz idrok qilayotgan
narsalarning o'zaro bir-biriga ta'siri tufayli yuz beradi. Illyuziyaning bu turi har xil
geometrik shakllarni idrok qilishda juda yaqqol ko'rinadi. Masalan, uzunligi
baravar bo'lgan ikkita gorizontal to'g'ri chiziq chizilsa, bu chiziqlarning uchlariga
tashqariga qaratilgan va ichkariga qaratilgan chiziq kattaroq bo'lib ko'rinadi. Idrok
jarayonida yuz beradigan illyuziyaning bu turiga juda ko'plab misol keltirish
mumkin. Masalan, baravar kattalikka ega bo'lgan uchta ketma-ket turgan to'g'ri
burchakli ustunchalarni chizib, ularning atrofiga uzoqlashtiruvchi chiziqlarni
chizsak, bu uchta ketma-ket turgan ustunchalar har xil kattalikda bo'lib ko'rina
boshlaydi. Bu erda uzoqlashtiruvchi chiziqlarning ta'sirida illyuziya hosil bo'ladi.
Sub'ektiv illyuziyalar odamning ayni chog'dagi hissiy holati bilan bog'liq
bo'ladi. Boshqacha qilib aytganda, odamning hissiy holatida ro'y beradigan
o'zgarishlar idrok jarayoniga ta'sir qiladi. Masalan, yuqorida aytib o'tilganidek,
44

odam kechasi yolg'iz ko'chada qo'rqib ketayotgan bo'lsa, har bir sharpa uning
qo'rqinch hissini kuchaytirib yuboradi. Natijada uning ro'parasidan chiqib qolgan
butalgan daraxt qandaydir dahshatli mavjudotga o'xshab ko'rinadi.
Hayotda keng tarqalgan har xil ins-u jins, devlar, ajinalar va shu kabi nojins
narsalar haqidagi ko'plab gaplar kuchli qo'rqinch hissi ta'sirida noto'g'ri idrok
qilish, ya'ni sub'ektiv illyuziya tufayli vujudga kelgandir. Ba'zan odam qattiq
qo'rqqan paytida bosh miya katta yarim sharlarining po'stidagi muhim
markazlardan birortasi uzoq muddatli tormozlanish holatiga tushib qolishi
mumkin. Buni akademik I.L.Pavlov hayotni muhofaza qiluvchi tormozlanish deb
atagan edi. Ana shunday paytda tormozlanib qolgan markaz bilan bog'liq bo'lgan
organizmning biror qismida keskin o'zgarish paydo bo'ladi. Chunonchi odamning
og'zi yoki ko'zi qiyshayib qolishi mumkin yoki ho'li, oyoqi falaj bo'lib qolishi
mumkin.
Sub'ektiv illyuziya hodisasi, ya'ni qattiq qo'rqinch hissi ta'sirida noto'g'ri.
idrok qilish hodisasi bolalarda ham uchrashi mumkin. Shuning uchun ana shu
yug'oridagi mulohazalarni, ya'ni yanglish idrok natijasida paydo bo'ladigan
qo'rqinchli obrazlarni nazarda tutib, hech vaqt bolalarni qo'rqitish kerak emas.
Psixologiyada ko'rish illyuziyalarining o'rganilishi muayyan o'zining tadqiqot
tarixiga ega. Masalan, agarda biz ko'rsatkich va o'rta barmoqlarimizni chalishtirib,
no'xot yoki bironta dumaloq narsani chalishtirgan holda ikkala barmoqimizning
uchi bilan bosib turib, shuningdek ayni bir davrda aylantiraversak, bu holda
barmoqlarimizning tagida bitta emas, balki ikkita no'xot bordek his qilamiz.
Ana shu holdagi bir narsaning ikkita bo'lib sezilishi Aristotel (Arastu)
illyuziyasi deb ataladi.
6-ilova
45

Idrok qiluvchi shaxsning psixikasida ro'y beradigan o'zgarishlar bilan yuzaga
keladigan tasodifiy illyuziyalar ham mavjuddir. Sahroda chanqagan inson uzoqda
yarqirab turgan sho'rhok yerni ko'l deb idrok qilishi (lekin bu illyuziyani sahrodan
farq qila olishi joiz) yoki o'rmondagi to'nka qo'rqoq insonning ko'ziga bironta
yirtqich hayvonga o'xshab ko'rinishi xuddi shu illyuziyalar jumlasidandir.
O'q chiziqlari illyuziyasi uzunligi baravar bo'lgan ikki o'q chiziqning
chetlariga ikki xil (kesishmaydigan va kesishadigan) chiziqlar chizilsa, illyuziya
paydo bo'ladi. Ya'ni, kesishadigan chiziqlar o'q chiziqga nisbatan kesishmaydigan
chiziqlar chizilgan, o'q chiziqidan uzunroq bo'lib ko'rinadi. Bu illyuziya
kesishadigan va kesishmaydigan chiziqlar tamoyillariga asoslangan.
7-ilova
Parallel qilib chizilgan bir necha chiziqlar parallel emas, balki har xil tomonga
kesilgan chiziqlardek tuyuladi.
"Temir yo'l" illyuziyasi kesishadigan to'g'ri chiziqlarning torroq joyiga
joylashgan chiziq uzunroq bo'lib ko'rinadi. Aslida esa har ikkala parallel chiziqning
uzunligi tengdir.
Ikkita barovar doira shaklini chizib, ulardan birini o'sha doiradan kattaroq,
ikkinchisini esa kichikroq doiralar ichiga olinsa, ikkinchi doira kattaroq
ko'rinadigan bo'lib qoladi. Ya'ni kichik doiralar o'rtasida berilgani katta doiralar
orasida berilganiga qaraganda kattaroq bo'lib ko'rinadi.
Birinchi odamga qaraganda ikkinchisi uzunroq, uchinchisi esa undan ham
uzunroq bo'lib ko'rinadi. Aslida esa ular balandligi jihatidan bir - biriga teng.
46

8-ilova
Voqelikdagi narsa va hodisalarning tana a'zolarini qabul qilish analizatorlarga
bevosita ta'sir etmasdan inson ongida turli obrazlarning (ovozlarning eshitilishi,
sharpalarning sezilishi) xayolan, fikran paydo bo'lishidan iborat idrokning
psixopatalogik (ruhiy xastalik) hodisasiga gallyusinasiya deyiladi. Gallyusinasiya
hodisasi muvaqqat ruhiy xastalikning alomati, ba'zan qo'rqinch hissi mahsuli
hisoblanib, bosh miya katta yarim sharlari qobiqidagi qo'zg'alish jarayonlarining
nuqsonli sust (patologik) harakati natijasida goho asab tizimining zaharlanishi,
zaiflashuvi, haddan tashqari toliqishi tufayli yuzaga kelishi mumkin.
Gallyusinasiya hodisasi bir necha xil ko'rinishga ega bo'lishi mumkin, ularning eng
asosiylari quyidagilardan iboratdir: a) yo'q narsalarning ko'zga ko'rinishi; b) u yoki
bu ovozlar, tovushlar eshitilishi; v) yo'q sharpalar, hidlar sezilishi kabilardir.
Odatda illyuziyani gallyusinasiyadan farq qila olish lozim. Illyuziya shu
lahzada shaxsning sezgi a'zolariga ta'sir etib turgan biror narsani yanglish, noto'g'ri
idrok qilish jarayoni bo'lsa, gallyusinasiya yo'q mavjud bo'lmagan narsalarni tashqi
ta'surotsiz idrok qilishdir. Masalan, yo'q narsalarning ko'zga bordek ko'rinishi, yo'q
ovozlarning quloqqa eshitilishi, yo'q hidlarning dimoqqa urilishi kabilar
gallyusinasiyaning mahsuli bo'lib hisoblanadi. Gallyusinasiya shaxsning biror
narsa va holatni ko'rgandek, eshitilgandek, his qilgandek kabi tasavvurning aks
etishidir xolos. Gallyusinasiya hodisasi ko'pincha kasallikdan (isitma,
alahsirashdan) darak beruvchi alomatdir, u nerv tizimini buzadigan kasalliklarning
oqibatida ro'y berishi mumkin.
47

Umumiy xulosalar
Mazkur kurs ishida idrokning psixologik mohiyati, uning inson bilish
jarayonidagi o‘rni hamda idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari ilmiy
jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida idrok inson psixikasining muhim
tarkibiy qismi ekanligi, u orqali inson atrof-muhitdagi predmet va hodisalarni
yaxlit holda qabul qilishi hamda ularni ongida aks ettirishi aniqlab berildi. Idrok
jarayoni insonning sezgi organlari orqali amalga oshib, tashqi olam haqidagi
dastlabki bilimlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Shu sababli idrok insonning
bilish faoliyatida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan psixik jarayonlardan biri
hisoblanadi.
Tadqiqot davomida idrokning inson faoliyatidagi ahamiyati alohida yoritildi.
Inson atrof-muhitni idrok qilish orqali predmet va hodisalarning xususiyatlarini
anglaydi, ular o‘rtasidagi bog‘liqliklarni tushunadi hamda o‘z faoliyatini maqsadga
muvofiq tashkil etadi. Idrok jarayoni shaxsning tajribasi, bilimi, ehtiyojlari va
qiziqishlari bilan chambarchas bog‘liq holda shakllanadi. Shu bois idrok faqatgina
sezgi organlari faoliyati bilan cheklanib qolmay, balki insonning tafakkuri,
xotirasi, tasavvuri va diqqat kabi boshqa psixik jarayonlari bilan ham uzviy
aloqada rivojlanadi. Mazkur kurs ishida idrokning asosiy xususiyatlari ham tahlil
qilindi. Idrokning yaxlitlik, predmetlilik, doimiylik, tanlovchanlik kabi
xususiyatlari insonning voqelikni to‘g‘ri va aniq qabul qilishida muhim rol
o‘ynashi aniqlandi. Ushbu xususiyatlar orqali inson atrof-muhitdagi predmet va
hodisalarni yaxlit holda idrok qiladi, ularning muhim belgilarini ajratib ko‘rsatadi
hamda ular haqida to‘liq tasavvur hosil qiladi.
Shuningdek, kurs ishida idrokni rivojlantirish masalasiga alohida e’tibor
qaratildi. Idrokni rivojlantirish insonning bilish jarayonlarini takomillashtirishga,
tafakkur faoliyatini rivojlantirishga va bilimlarni samarali o‘zlashtirishga yordam
beradi. Idrokning rivojlanganligi insonning atrof-muhitni to‘g‘ri anglashiga,
voqelikni chuqur tahlil qilishiga hamda to‘g‘ri xulosa chiqarishiga imkon yaratadi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, idrokni rivojlantirish bir necha muhim
yo‘nalishlar orqali amalga oshirilishi mumkin. Avvalo, sezgi organlarini
48

rivojlantirish idrokni takomillashtirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Insonning ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish va teri sezgilari qanchalik
rivojlangan bo‘lsa, idrok jarayoni ham shunchalik aniq va to‘liq kechadi. Shu
sababli turli mashqlar, kuzatishlar va amaliy faoliyatlar orqali sezgi organlarini
rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, idrokni rivojlantirishda kuzatuvchanlikni shakllantirish ham
muhim o‘rin tutadi. Kuzatuvchanlik insonning predmet va hodisalarning muhim
belgilarini payqash, ularni tahlil qilish va solishtirish qobiliyatini anglatadi.
Kuzatuvchanlik rivojlangan shaxs atrof-muhitdagi o‘zgarishlarni tez payqaydi,
muhim belgilarni ajrata oladi hamda voqelikni chuqurroq anglaydi. Idrokni
rivojlantirishda insonning tafakkur faoliyati ham katta ahamiyatga ega. Tafakkur
orqali inson idrok jarayonida olingan ma’lumotlarni tahlil qiladi, umumlashtiradi
va ular asosida yangi bilimlar hosil qiladi. Shu sababli idrok va tafakkur bir-biri
bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular birgalikda insonning bilish faoliyatini ta’minlaydi.
Mazkur kurs ishida idrokni rivojlantirishning ta’lim jarayonidagi ahamiyati ham
ko‘rib chiqildi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning idrok qobiliyatini rivojlantirish
ularning bilimlarni samarali o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. Agar o‘quvchining
idrok jarayoni yaxshi rivojlangan bo‘lsa, u o‘quv materialini tez va to‘g‘ri
anglaydi, o‘rganilgan bilimlarni amaliy faoliyatda qo‘llay oladi. Shu sababli
pedagogik jarayonda o‘quvchilarning idrok qobiliyatini rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratish zarur.
Shuningdek, zamonaviy jamiyat sharoitida axborot oqimining ortib borishi
ham insonning idrok jarayoniga o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Inson turli vizual va
eshitish axborotlarini qabul qilishi natijasida idrok jarayoni yanada murakkablashib
bormoqda. Shu sababli zamonaviy sharoitda insonning idrok qobiliyatini
rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, idrok insonning bilish faoliyatida
muhim o‘rin tutadi va uning rivojlanganligi shaxsning intellektual hamda
psixologik rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Idrokning rivojlanganligi
49

insonning tafakkurini faollashtiradi, mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantiradi
hamda bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, idrok inson psixikasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
u orqali inson atrof-muhitni anglaydi, predmet va hodisalarni yaxlit holda qabul
qiladi hamda ular haqida bilim hosil qiladi. Idrokni rivojlantirish insonning bilish
jarayonlarini takomillashtirishda, shaxsning intellektual salohiyatini oshirishda
hamda ta’lim jarayonini samarali tashkil etishda muhim ahamiyatga ega.
Shu sababli idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini o‘rganish
psixologiya fanining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonni
chuqur o‘rganish shaxsning psixologik rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash, ta’lim
jarayonini takomillashtirish hamda insonning bilish faoliyatini yanada
rivojlantirishga xizmat qiladi.
50

Foydalanilgan adabiyotlar
1. I.A.Karimov O'zbekiston buyuk kelajak sari. T. 1998 yil.
2. I.A.Karimov Barkamol avlod orzusi. T. 1999 yil.
3. I.A.Karimov Barkamol avlod. O'zbekiston taraqqiyotining poydevori.
T. 1997 yil
4. A.V. Petrovskly Umumiy psixologiya. T. 1992 yil.
5. N.P. Anikeyeva Jamoada ruhiy muhit. T. 1993
6. E.G. G'oziyev Psixologiya. T. 1994 yil.
7. E.G. G'oziyev Oliy maktab psixologiyasi. T. 1999 yil.
8. L.P. Xoxlova Talabalar uchun psixodoglyadan topshiriqlar.
T. 1992 yil.
9. E.G. G'oziyev Tafakkur psixologiyasi. T. 1990 yil.
10. M. Momatov Talabalar pst 10. E.G.G'oziyev, M. Momatov Talabalar
psixalogiyasi. T. 1992 yil.
11. E.G.G'oziyev. B.E. O'tanov Hamkorlik psixologiyasi. T. 1992 yil.
12. Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiyadan praktikum. T. 1991 yil.
13. www.ziyonet.uz
51

Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari kurs ishi

Sotib olish