Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi - Psixologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	65000UZS
Hajmi	266.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	01 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Psixologiya

Sotuvchi

Jo'ni Zarifov

Ro'yxatga olish sanasi 31 Mart 2024

7 Sotish

Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI ___________ UNIVERSITETI
______________________ FAKULTETI
____________ YO‘NALISHI ______ – GURUH TALABASI
_____________________ NING
“ __________________ ” FANIDAN TAYYORLAGAN
KURS ISHI
Mavzu: Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi.
Topshirdi: _______________
Qabul qildi: _______________
1

Mundarija
Kirish………………………………………………………………………………3
I BOB Psixologiya fanining predmeti va fanlar tizimida tutgan
o‘rni…………………………………………………...….......……..……….....…..6
1.1 Psixologiyaning fan sifatida rivojlanishi hamda predmeti.. ...............................6
1.2 Hozirgi zamon psixologiya fanining tuzilishi va metodlari……………..........18
II BOB Guruh ichidagi psixologik jarayonlar va Kurt Levinning maydon
nazariyasi………………...……………………..……………….……………..…34
2.1 Guruh dinamikasi va a’zolari o‘rtasidagi psixologik munosabatlar
rivoji....................................................................................................................34
2.2 Psixologiyadagi maydon nazariyasi..…………………………….........…......45
Umumiy xulosalar……………………………………………………………….51
Foydalanilgan adabiyotlar....…………………………..…………………….…54
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi:
Zamonaviy psixologiya fanida inson xulq-atvori va uning ijtimoiy muhit bilan
o‘zaro ta’sirini o‘rganish muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Inson
shaxs sifatida faqat o‘zining individual xususiyatlari asosida shakllanmaydi, balki
u yashayotgan ijtimoiy muhit, guruh va jamoa bilan doimiy aloqada bo‘ladi. Shu
sababli shaxs xulq-atvorini tushunish uchun uning atrofidagi ijtimoiy muhitni ham
tahlil qilish zarur. Psixologiya fanida aynan shu jarayonlarni o‘rganishga qaratilgan
nazariyalardan biri Kurt Levin tomonidan ishlab chiqilgan maydon nazariyasidir.
Maydon nazariyasi psixologiya fanida shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarni tushuntirishga qaratilgan muhim ilmiy konsepsiyalardan biri
hisoblanadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, inson xulq-atvori alohida omillar natijasi
emas, balki shaxsning ichki xususiyatlari hamda tashqi muhit omillari o‘zaro
ta’sirining natijasidir. Kurt Levin inson xulq-atvorini tushuntirish uchun
“psixologik maydon” yoki “hayot maydoni” tushunchasini kiritgan. Ushbu
tushuncha inson faoliyati sodir bo‘ladigan psixologik muhitni ifodalaydi.
Maydon nazariyasining asosiy g‘oyasi shundan iboratki, inson xulq-atvori
shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida yuzaga keladi. Levin bu fikrni
B = f(P, E) formulasi orqali ifodalagan. Bu yerda xulq-atvor shaxsning individual
xususiyatlari hamda muhit omillarining o‘zaro bog‘liqligi natijasida shakllanishi
ko‘rsatiladi. Mazkur yondashuv psixologiyada yangi metodologik qarashlarning
shakllanishiga sabab bo‘lgan.
Maydon nazariyasi nafaqat shaxs psixologiyasini, balki guruh psixologiyasini
ham o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Inson ko‘pincha turli guruhlar tarkibida
faoliyat olib boradi. Oila, ta’lim muassasasi, ish jamoasi yoki do‘stlar davrasi kabi
guruhlar shaxsning xulq-atvoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli guruh
ichidagi psixologik jarayonlarni o‘rganish psixologiya fanining muhim
vazifalaridan biri hisoblanadi.
Guruh psixologiyasini o‘rganishda guruh dinamikasi tushunchasi alohida
ahamiyatga ega. Guruh dinamikasi deganda guruh a’zolari o‘rtasida yuzaga
3

keladigan psixologik jarayonlar, o‘zaro ta’sirlar hamda munosabatlar tizimi
tushuniladi. Guruh dinamikasi guruh a’zolarining bir-biri bilan qanday muloqot
qilishini, qanday qarorlar qabul qilishini hamda guruh ichidagi ijtimoiy
munosabatlar qanday shakllanishini tushuntirishga yordam beradi.
Kurt Levin guruh dinamikasi tushunchasini ilmiy asosda o‘rgangan
olimlardan biri hisoblanadi. U guruh ichidagi psixologik jarayonlarni
tushuntirishda maydon nazariyasidan foydalanishni taklif qilgan. Levinning
fikricha, guruh ichidagi har bir shaxs o‘ziga xos psixologik kuchlar ta’sirida
faoliyat yuritadi. Ushbu kuchlar guruh a’zolarining xatti-harakatlarini, qaror qabul
qilish jarayonlarini hamda guruh ichidagi munosabatlarni belgilaydi. Guruh
dinamikasi jarayonini o‘rganish psixologiya fanida muhim nazariy va amaliy
ahamiyatga ega. Guruh ichidagi psixologik jarayonlarni tushunish orqali jamoa
faoliyatini samarali tashkil etish, nizolarni bartaraf etish hamda guruh a’zolari
o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish mumkin. Ayniqsa, ta’lim jarayonida,
tashkilot va korxonalarda hamda turli ijtimoiy guruhlarda guruh dinamikasi
jarayonlarini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy psixologiyada maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
tushunchalari shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tushuntirishda
muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu nazariyalar inson xulq-atvorini
tushunish, guruh faoliyatini tahlil qilish hamda ijtimoiy munosabatlarning
rivojlanish mexanizmlarini o‘rganishda keng qo‘llaniladi. Maydon nazariyasining
yana bir muhim jihati shundan iboratki, u inson faoliyatini “bu yer va hozir”
tamoyili asosida o‘rganishni taklif qiladi. Levinning fikriga ko‘ra, inson xulq-
atvorini tushunish uchun uning ayni paytdagi psixologik holatini hamda u
joylashgan muhitni hisobga olish zarur. Shu sababli maydon nazariyasi
psixologiyada holistik yondashuvni rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan.
Guruh dinamikasi jarayonlarini o‘rganish shaxsning ijtimoiy rivojlanishini
tushunishda ham muhim rol o‘ynaydi. Guruh ichidagi o‘zaro ta’sir jarayonida
inson muloqot qilish, hamkorlik qilish, muammolarni birgalikda hal qilish hamda
4

ijtimoiy rollarni bajarish ko‘nikmalarini egallaydi. Shu sababli guruh dinamikasi
shaxsning ijtimoiylashuv jarayonining muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Shuningdek, guruh dinamikasi jarayonlarini o‘rganish psixologik treninglar,
ta’lim jarayoni hamda tashkilot psixologiyasida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Guruh ichidagi psixologik jarayonlarni tushunish orqali jamoada samarali muloqot
muhitini yaratish, guruh a’zolari o‘rtasidagi nizolarni kamaytirish hamda jamoaviy
faoliyat samaradorligini oshirish mumkin.
Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi maydon nazariyasi hamda guruh
dinamikasi tushunchalarining nazariy asoslarini o‘rganish va ularning psixologiya
fanidagi ahamiyatini tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, ushbu nazariyalar orqali
shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir hamda guruh ichidagi psixologik
jarayonlarning mohiyatini ochib berish ham muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Shu tariqa, maydon nazariyasi va guruh dinamikasi psixologiya fanining
muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ular shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarni tushuntirishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
nazariyalar yordamida inson xulq-atvorini chuqurroq tushunish, guruh faoliyatini
samarali tashkil etish hamda ijtimoiy munosabatlarning rivojlanish mexanizmlarini
o‘rganish mumkin.
5

I BOB Psixologiya fanining predmeti va fanlar tizimida tutgan o‘rni
1.1 Psixologiyaning fan sifatida rivojlanishi hamda predmeti
Har bir fan boshqa fanlardan o‘z predmeti bilan farq qiladi. Boshqa fanlardan
farqli ravishda, psixologi- ya fanining predmeti, u bahs yurituvchi hodisalarning
o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va tushunish qiyinroq. Buning sababi psixik
hodisalarning o‘zgaruvchanligi, odamni qurshab turgan tashqi olamdagi
hodisalardan farq qilishida. Psixologiyaning predmeti psixika deb atalmish turli
hodisalar (idrok, xotira, tafakkur, iroda va huquq) bo‘lib, ular voqelikdagi haqiqiy
hodisa va fanlarga qarama-qarshi qo‘yib kelingan. Psixologiyaning predmeti
bo‘lgan munosabat uning nomida aks ettirilgan.
«Psixologiya» so‘zi ikki (grekcha so‘z «psyuxe» «jon, ruh», «logos»
«ta’limot») birikmasidan iborat bo‘lib, «ruh, jon» haqidagi ta’limot degan ma’noni
anglatadi. Psixik hodisalarning barchasi «psixika», «odam psixi- kasi», «kishining
ichki dunyosi», «ruhiy hayoti» kabi nomlar bilan ataladi.
Psixologiya rivojlanish tarixida psixologik bilimlarning to‘planishi ikki
yo‘nalishda amalga oshgan:
Hayotiy psixologiyaning rivojlanishi; Ilmiy psixologiyaning rivojlanishi.
Psixik jarayonlar, psixik xususiyatlar, psixik holatlar haqidagi bilim- lar hali
yuzaga kelmagan juda qadim zamonlardayoq hayotiy tajriba aso- sida yuzaga
kelgan. Bu bilimlar turli amaliy faoliyat, hamkorlik, o‘zaro munosabatlar
jarayonida shakllanib avloddan-avlodga o‘tib, tilda, xalq ijodiyotida, maqollarda,
san‘at asarlarida o‘z ifodasini topgan. Masalan, odam xotira jarayonlari haqida
ilmiy bilimga ega bo‘lmasa ham biror matnni takror-takror o‘qishi uni yaxshi esga
olib qolishga yordam berishini bilgan. Bunday bilimlar keng tarqalgan bo‘lib, ular
atrofidagi odamlarning xulq-atvorini tushunishda, kishi o‘z faoliyatini tashqi
olamga, voqelikka to‘g‘ri, mos tashkil qilishga xizmat qilgan.
Ammo psixologiyadagi hayotiy bilimlarning ostida haqiqat, qonuni- yat
yotadi deb bo‘lmaydi. Ikkinchidan ko‘pchilik hayotiy bilimlardan turli kasblarga
doir amaliy faoliyatda (pedagogika, tibbiyot, ishlab chiqarishda) foydalanib
6

bo‘lmaydi. Bu sohalarda ob’ektiv va ishonchli bilimlar talab qi- linadi. Bunday
bilimlar ilmiy bilimlardir.
Ilmiy psixologiya hayotdagi psixik faktlarni miqdor (reaksiya tezligi, xotira
hajmi, diqqatning ko‘lami va h.k.) va sifat jihatdan (idrokning kon- stantligi,
tafakkurning mustaqilligi, xotiraning anglanganligi va h.k.) o‘rganadi. Ilmiy
psixologiya psixik faktlarni o‘rganish va ularni tasvirlash bilan cheklanib qola
olmaydi. Ilmiy bilish hodisalarni tasvirlashdan ularni tushuntirib berishga o‘tishni
talab qiladi. Buning uchun o‘rganilayotgan psixik hodisa qaysi qonuniyatga
bo‘ysunishini aniqlash va o‘rganish lozim. Chunki barcha psixik hodisalar doimo
va bir xil tarzda yuzaga chiqmaydi. Bu hodisalar yuzaga chiqishi ma’lum
qonuniyatlarga bog‘liq. Shu sababli ba’zi hatti-harakat shakllari, odatlar kishining
hayotga moslashishiga yordam bersa, boshqalari sharoit o‘zgarganda o‘zining
maqsadga mu- vofiqligini yo‘qotadi va hatti-harakatning yangidan shakllantirishni
talab qiladi. Hatti-harakatni samarali ravishda qayta qurish uchun uning mex-
anizmlarini bilish lozim.
1-ilova
Bosqich Davr Asosiy g‘oya Mashhur olimlar
Falsafiy bosqich Qadimgi davr Ruh va ongni falsafiy
tushuntirish Aristotel, Platon
Ilmiy psixologiya
bosqichi XIX asr Psixologiyani mustaqil
fan sifatida shakllanishi V. Vundt
Behaviorizm
bosqichi XX asr
boshlarida Xulq-atvorni o‘rganish D. Uotson
Gestalt psixologiya XX asr Psixik jarayonlarni
yaxlit tizim sifatida
o‘rganish K. Koffka
Zamonaviy
psixologiya Hozirgi davr Inson psixikasini
kompleks o‘rganish Turli olimlar
7

Hodisalar o‘rtasidagi qonuniy bog‘liqlikni bilishning o‘zi ana shu qonuniyatni
keltirib chiqaradigan mexanizmlarni ochib bera olmaydi. Psixik faoliyat u yoki bu
psixik jarayonni yuzaga keltiruvchi aniq anatomik hamda fiziologik apparatlarning
ishi bilan bog‘liq bo‘lganligi tufayli psix- ologiya bu mexanizmlarning tabiati va
ta’sir masalalarini boshqa fanlar (fiziologiya, biofizika, bioximiya, kibernetika va
boshqalar) bilan birgalik- da aniqlaydi.
Shunday qilib, hozirgi zamon psixologiya fani psixik hodisalarni, ularning
mexanizmlarini, ular ostida yotgan qonuniyatlarni o‘rganuvchi fandir.
Psixologiya o‘quv predmeti va fan sifatida farqlanadi. Psixologiya fan sifatida
kishining psixikasini o‘rganish, psixik hodisalar asosida yotgan yangi qonuniyatlar
ochish, ruhiy hayotga ta’sir qiluvchi omillarni tahlil qi- lish, turli psixik
hodisalarning mexanizmlarini o‘rganish bilan shu- g‘ullanadi.
Psixologiya o‘quv predmeti sifatida esa talabalarni, o‘quvchilarni, turli soha
mutaxassislarini psixologiya fani tomonidan ochilgan yangili- klar, amaliy natijalar
bilan tanishtiradi. Psixologiya o‘quv predmeti sifatida psixologiya fanining barcha
jabhalarini qamrab olmaydi, u faqat ma’lum yo‘nalishdagi ishlarni yoritadi.
Masalan, pedagoglar tayyorlovchi o‘quv yurtlarida ta’lim va tarbiya jarayonini
tashkil qilish va boshqarish bilan bog‘liq muammolarning psixologik tahlilini va
yechimlarini aks ettiradi.
Psixologiya tashqi olamni faol ravishda sezgilar, idrok, tafakkur, hissiyot va
boshqa shaklda aks ettiruvchi psixik jarayonlar va psixik hodisalar haqidagi fandir.
Ko‘p asrlar davomida psixologiya tavsifiy bilimlar sohasi sifatida shakllanadi.
Qadimgi zamonlardan boshlab ijtimoiy hayot ehtiyojlari har bir ki- shidan
boshqa kishilarning psixologik xususiyatlarini, ularning xarakter- larini xulq-
atvorini o‘rganishni va hisobga olishni taqozo qilgan. Hayot davomida
boshqalarning xulq-atvorini kuzatish, ulardan amalda foyda- lanishga intilish
jarayonida kishi ruhiy olamida (psixikasida) ko‘p tushunarsiz, ba’zan sirli
hodisalarga duch kelganlar. Bunday hodisalar jon- ning ishi deb tushunilgan.
Ularning tasavvuricha, jon o‘z mohiyatiga ko‘ra o‘lmas, boqiy, ko‘rinmas, hidsiz,
ilohiy (xudo tomonidan berilgan) xususiyatlardir. Tana jon uchun vaqtinchalik joy.
8

Jon tanadan chiqib ket- ishi, qaytib kelishi mumkin, jon tanani boshqaradi deb
hisoblaganlar. Ki- shilar hayotida uchraydigan (masalan, tush ko‘rish, alahsirash,
jahl, o‘lim va h.k.) hodisalar jonning faoliyati va xususiyati bilan tushuntirilgan.
Ma- salan, tush ko‘rish-jonning tanadan chiqib ketishi va boshqa jonlar bilan
uchrashishi, o‘lim-jonning qaytib kelmasligi bilan tushuntirilgan. Jonning o‘zini
turlicha tasavvur qilganlar. Gretsiyalik mutafakkirlardan Geraklit (eramizdan
oldingi VI asr) jonni «uchquncha»dan, Demokrit (eramizdan oldingi V asr) «olov
atomi»dan iborat deb hisoblaganlar. Shu bilan birga tabiatni o‘rganish, aniq va
tibbiy fanlardagi rivojlanish, kishi tanasi tuzilish haqidagi bilimlarning boyishi
natijasi psixika (jon) haqidagi bilimlar ham ilmiylashib borgan. Eramizdan oldingi
VI asrda yashab o‘tgan grek vrachi Alkmeon anatomiya hamda tibbiyot sohasidagi
tajribalarga asoslanib, psixikaning organi miya degan fikrni ilgari surdi.
Keyinchalik ko‘pchilik olimlar (shu jumladan Aristotel ham) psixikaning asosiy
organi yurak de- gan fikrni himoya qilganlar. «Meditsina fanining otasi» Gippokrat
(era- mizdan oldingi V asr) temperament haqidagi (sharqda temperament «mijoz»
deb yuritilgan) ta’limotni yaratdi. Ularning fikricha kishi temperamen- ti kishi
tanasidagi «sharbatlar» (suyuqliklar) aralashmasi va ularning nis- bati bilan
tushuntirilgan. Shunday qilib psixikani ilmiy tushunishga katta qadam qo‘yilgan.
Ko‘pchilik adabiyotlarda psixologiya fanining asoschilaridan biri («otasi»)
makedoniyalik mutafakkir Aristotel (eramizdan oldingi IV asr) deb ko‘rsatiladi.
Aristotel jonning rivojlanishi tirik tabiatning rivojlanishi bilan muvofiq boradi
degan g‘oyani ilgari surdi va himoya qildi. Unga qadar jon va tirik tana ikki xil
narsa deb qaralar edi. Aristotel jon va tanan- ing birligi haqidagi g‘oyani maydonga
tashladi. U psixika haqidagi fikr- larini «Jon haqidagi» risolasida aks ettirdi. Bu
risola psixologiya fani so- hasida maxsus yozilgan birinchi asar hisoblanadi.
Aristotel tomonidan yo- ritilgan chizgilar, ularning turlari, asotsiatsiyalar haqidagi
fikrlar bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q.
Eramizdan oldingi II asrda rimlik vrach Ralen fiziologiya va med- itsina
sohasida erishilgan yutuqlarni umumlashtirib, psixikaning fiziologik asoslari
haqidagi tasavurlarni birmuncha boyitdi.
9

XVII asr biologik va psixologik bilimlar taraqqiyotida yangi davrni ochib
berdi. Tana va jonni tushunish sohasida tubdan o‘zgarishlar yuz ber- di. Inson
tanasi mashinaga o‘xshatildi. Tana ham mashina singari ishlaydi deb qaraladi.
Buyuk fransuz matafakkiri Dekart hatti-harakatlarning re- flektor («refleks» so‘zi
frantsuz tilidan kirib kelgan bo‘lib «aks ettirish» degan ma’noni anglatadi)
xarakteri haqidagi g‘oyani ilgari surdi.
XIX-XX asrga kelib barcha fanlar sohasida ayniqsa biologik va aniq fanlar
erishilgan yutuqlar ta’siri ostida psixologiya fanida psixikani tushunish juda kata
o‘zgarishlar ro‘y berdi.
XIX-XX asrda psixologiya mustaqil eksperemental fan sifatida rivojlandi.
Bunga tabiiy fanlar sohasida ayniqsa biologiya, sezgi organlari fiziologiyasi,
psixofizika va psixofiziologiya, oliy nerv faoliyati fizi- ologiyasining rivojlanishi
psixologiyaga pedagogika, meditsina, ishlab chiqarish talabining kuchayishi sabab
bo‘ldi.
Psixologiyaning fan sifatida rivojlanishi tarixini to‘rt bosqichga bo‘lish
mumkin:
Psixologiya jon, ruh haqidagi fan sifatida. Psixologiyaga bundan 2500 yil
avval shunday ta’rif berilgan. U davrda inson hayotidagi ko‘plab tushunarsiz
voqealarni jon, ruh va uning xususiyatlariga bog‘lab tushuntirishga o‘ringanlar.
Psixologiya ong haqidagi fan. Tabiiy fanlarning rivojlanishi ta’siri ostida
XVII asrda paydo bo‘ldi. Kishining fikrlash, his qilish, istaklarining namoyon
bo‘lishini ong deb atadilar. Psixologiya fanining eng asosiy tadqiqot metodi - bu
o‘z-o‘zini kuzatish va tahlil qilish hisoblangan.
Psixologiya xulq-atvor haqidagi fan sifatida. XX asrda shakllangan bo‘lib,
psixologiyaning asosiy vazifasi bevosita kuzatish imkoniyati bo‘lgan psixik
hodisalar, ya’ni kishining xulq-atvori, harakatlari, reaktsiya- si kabilarni o‘rganish
hisoblangan. Kishining hattii-harakatlari ostida yot- gan motivlar hisobga
olinmagan.
Psixologiya psixik faktlarni, psixik hodisalarning mexanizmlari va
qonuniyatlarini o‘rganuvchi fan sifatida. Hozirgi zamon psixologiya fani
10

psixologiyaning fan sifatida rivojlanishi falsafa, tabiiy va tibbiy fanlar, aniq fanlar
sohasidagi ko‘plab boy tajribalarga asoslanib shakllangan.
2-ilova
Psixologiya fanining taraqqiyoti jarayonida uning o‘rganish ob’ekti ham
aniqlashib bordi. Hozirgi zamon psixologiya fani «jon», «ruh»ni emas, balki
insoning ichki dunyosini, ya’ni uning psixik xususiyatlarining yuzaga chiqishini
o‘rganadi. Inson psixikasining barcha shakllari umumiy qilib psixik hodisalar deb
ataladi. Odatda psixik hodisalarning uchta katta guruhi farqlanadi: psixik
jarayonlar, psixik xususiyatlar (sifatlar) va psixik hola- tlar.
Psixik jarayonlar-ob’ektiv voqelikning sub‘ektiv aks ettirilishi shakllaridir.
Psixik jarayonlar yordamida tashqi olam o‘rganiladi, turli bi- lim, ko‘nikma,
malakalar shakllantiriladi. Psixik jarayonlarning quyidagi asosiy turlari farqlanadi:
sezgi, idrok, xotira, tafakkur, xayol, tasavvur, emotsiyalar, iroda. Ular quyidagi uch
guruhga birlashtiriladi: bilish jarayonlari, emotsional (hissiy) va irodaviy
xususiyatlar.
Psixik xususiyatlar (sifatlar) – shaxsning individual psixologik xususiyatlari
bo‘lib, ular bir kishini boshqalardan ajratib turuvchi, ular faoliyatining tipologiyasi,
o‘ziga xos xususiyatlarini belgilab beradi. Psixik xususiyatlar (sifatlar) kishinig
11Psixologiya
Pedagogik
a
Sotsiologiy
a
Falsafa
Biologiya
Tibbiyot

nisbatan turgan xususiyatlaridir. Ular indi- vidual hayot davomida asta-sekinlik
bilan va kam darajada o‘zgaradi. Fa- qat juda katta ta’sirga ega bo‘lgan,
favquloddagi ta’sirlar ostidagina psixik xususityalar keskin o‘zgarishi mumkin.
Psixik xususiyatlarga tempera- ment, xarakter, qobiliyatlar kiradi.
Psixik holatlar – kishi psixikasining dinamikasini, vaqt davomidagi o‘zgari-
shini aks ettiradi. Psixik holatlar turli tashqi va ichki omillar ta’siri ostida yuzaga
keladi va faoliyatning (o‘qish, mehnat, o‘yin) samaradorli- giga ta’sir qiladi. Shu
bilan birga psixik holatlar ma’lum faoliyatning natijasiga munosabat oqibati
shaklida ham yuzaga keladi. Psixik holatlarga toliqish, bezovtalik, g‘azab, stress,
monotonlik, dipretsiya, affekt, kayfiyat va boshqalar kiradi.
Yuqorida ko‘rsatilgan barcha psixik hodisalar o‘zaro chambarchas bog‘liq va
bir butun psixik faoliyatning tomonlari sifatida birgalikda yu- zaga chiqadi.
Hozirgi davrda psixologiya fani bo‘yicha o‘quv qo‘llanmalarda
ko‘rsatilmagan yana bir guruh psixik hodisalar mavjud. Bu guruh hodisalarni
yuqorida tahlil qilingan uch guruhning birortasiga ham bevosita taalluqli
bo‘lmaydi. Bundan tashqari bu hodisalarning ko‘pchiligining mohiyati,
mexanizmlari to‘liq o‘rganilmaganligi uchun ular g‘ayritabiiy, ilohiy, sirli
hodisalar sifatida qarab kelinmoqda. Ularning barchasini para- psixologik hodisalar
deb to‘rtinchi guruhga birlashtirish mumkin. Para- psixologik hodisalarga tush
ko‘rish, gipnoz, telepatiya, telekinez, levitatsi- ya va boshqa turli-tuman
ekstrosensor hodisalar kiradi. Bu hodisalarning ba’zilarining tabiati, mexa-nizmlari
qisman o‘rganilgan bo‘lsa, boshqalar esa turli fan sohalari mutaxassislarini
qiziqtirib kelayotgan muammolar qa- torida turibdi.
Psixologiya fanining ko‘p yillik taraqqiyoti bir qancha yo‘nalishlar
maydonga keldi.
FREYDIZM. Asoschisi venalik psixiatr va psixolog Z.Freyd bo‘lib, bu
yo‘nalish ko‘pchilik pisxologik oqimlar orasida eng ta’sirga ega bo‘lgan
oqimlardan biri. Ularning fikricha odamning hulq-atvori, hatti-harakatlari ikkita
printsipga «rohatlanish prinsipi» (hayvonlar instinktiga o‘xshash jinsiy moyillik
ko‘zda tutilgan) va «reallik prinsipi» (jamiyat talabiga mos kelmaydigan, uyat va
12

man qilingan o‘zining jinsiy hirslariga erk bermasli- gi) ga bo‘ysunadi.
Rohatlanish va reallik prinsiplarining to‘qnashishi na- tijasida qondirilmagan
mayllar ongsizlik (ong osti) sohasiga siqib chiqari- ladi. Ammo ular butunlay
yo‘qotilmaydi, balki ongsizlik sohasidan turib kishi xulq-atvori va hatti-
harakatlariga ta’sir qilib ba’zan boshqarib turadilar.
Hozirgi zamon psixologiya fani va uning fanlar tizimida tut- gan o‘rni.
Hozirgi vaqtda psixologiya o‘zining predmetiga, maxsus vazi- falariga va maxsus
tekshirish metodlariga ega. Bugungi kunda psixologiya sohasiga taalluqli bir
qancha psixologik tashkilotlar, ilmiy muassasalar, o‘quv yurtlari va nashriyotlar
mavjud. Shuningdek, psixologlarning ilmiy assotsiatsiyalari va psixologlar
jamiyati ish ko‘rmoqda. Psixologiya muammolari bo‘yicha Respublikamizda
xalqaro konferensiyalar, kongress- lar o‘tkazmoqda. Psixologiya fanini, uning
ilmiy va amaliy ahamiyatini hozirgi kunda hamma tan olmoqda. Ma’lumki
psixologiya fani XX asrda falsafa fani tarkibidan mustaqil fan sifatida ajralib
chiqdi. O‘z-o‘zidan ravshanki bu bilan psixologiya falsafadan chetda qolib, undan
butunlay uzoqlashgani yo‘q. Hozirgi zamon psixologiya fanining asosini
falsafadagi ilmiy-falsafiy tasavvurlar, turli falsafiy qarashlar tashkil qiladi. Shu
bilan birga psixologiya sohasida erishilayotgan ilmiy va amaliy yutuqlar o‘z
navbatida falsafa fanini, falsafiy amliyot va nazariyani boyitadi.
Psixologiya fani faqatgina falsafa bilan emas, tabiiy fanlar bilan ham uzviy
bog‘liq. Bu borada psixologiya fanining rivojlanishiga fiziologiya sohasidagi
yutuq-larning (miya faoliyati, nerv sistemasi, oliy nerv faoliyati, psixikaning
reflektor tabiati, psixik jarayonlarning neyrofiziologik mex- anizmlari haqidagi
bilimlar) ta’sirining rolini oshirib baholash juda qiyin.
Tabiiy fanlar sohasida olingan bilimlar psixologiya fanining tabiiy- ilmiy
asosi-ni tashkil qiladi.
Hozirgi zamon texnik taraqqiyoti kishi psixikasiga katta talablar qo‘yadi.
Barcha sohalarda psixik omillarning roli oshib bormoqda. Ki- shining xotirasiga,
tafakkuriga, idrokiga, temperamenti xususiyatlariga, reaksiya tezligini hisobga
olishga e’tibor kuchaymoqda. Chunki odamning ishda jiddiy xatolarga yo‘l
13

qo‘ymasligi, ishni buzmasligi uning psixik va shaxsiy fazilatlariga ko‘p jihatdan
bog‘liq. Shu sababli «odam-mashina» tizimini to‘g‘ri tashkil qilishda
psixologiya fanining ahamiyati ortib bormoqda. Bu esa texnik fanlar va
psixologiya o‘rtasidagi aloqalarning mustahkamlanishiga, bir-biriga kirishib
ketishiga olib kelmoqda.
Psixologiya va pedagogika o‘rtasidagi aloqalarni alohida ko‘rsatib o‘tish
lozim. Garchi psixologiya va pedagogika o‘zaro bog‘liq fanlar bo‘lmasada, ular
orasidagi aloqa bir necha yillar mobaynida ko‘p jihatdan psixologiyaning
pedagogikaga «moslashuviga», pedagogika esa psixologi- ya sohasida erishilgan
«tayyor mahsulotlarni» yuzaki hisobga olish tarzida bo‘ldi.
Har tomonlama barkamol shaxsni tarbiyalash vazifasi psixologiya sohasida
qo‘lga kiritilgan yutuqlar ta’lim va tarbiya jarayonini takomil- lashtirishda
psixologiyaning imkoniyatlaridan keng foydalanish imkonini beradi.
Psixologiya oldida turgan vazifalardan biri, pedagogik amaliyotda qo‘llani-
layotgan qoidalarni (ta’lim va tarbiya mazmuni, metodlari, usullari va h.k.)
psixologik pedagogik amaliyotdan oldinda borishi, pedagogika uchun yangi yo‘llar
ko‘rsatishi lozim. Psixologiyaning yordamisiz peda- gogika o‘z oldiga qo‘ygan
ko‘plab vazifalarni muvaffaqiyatli hal qila olmaydi. Chunki texnik taraqqiyot,
o‘zlashtirilshi lozim bo‘lgan infor- matsiyalar hajmi va o‘zlashtirish sur’atini
keskin oshishi, mustaqil va ijodiy fikrlashga talabning oshishi amalda psixologik
bilimlardan keng foydalanishni taqozo etadi.Jahon fanlarining muayyan
qonuniyatlarga asoslanib turkumlarga kiritilishiga ko’ra, psixologiya fani bu
tizimda nufuzli o’rin egallashiga barcha obektiv hart va haroitlar yetarlidir. Qat’iy
ishonch bilan aytilgan fikrning zamirida bir qator muhim ham tabiiy, ham ijtimoiy
omillar yotishi shak-shubshasizdir. Chunki, psixologiya fani insoniyat tomonidan
kashf qilingan fanlarning ichida eng murakkabi bo’lib, biosferik ta'limotdan kelib
chiqqan holda psixika yuksak darajada tashkil topgan materiyaning xususiyatini
aks ettiruvchi kategoriya sifatida o’rganilib kelingan. Lekin bugungi kunda
neosferik ta'limotga binoan fazoviy munosabatlar, sayyoralararo aloqalar, o’zaro
14

ta'sirlar, moddalar, zarrachalar, nurlar harakati, almashinishi, qo’shilishi to’g’risida
mulohazalar, faraziy asosda bo’lsa ham, yuritilmoqda.
Ayniqsa, biosferaga kirib kelayotgan moddalarning o’zaro birikuvi, muayyan
fazoviy maydonning hosil qilishi, to’planishi inson tana a'zolariga ijodiy ta'sir
ko’rsatishi, natijada favquloddagi holatlar sodir bo’lishi, kashfiyotlar yuz berishi,
intuitiv (lotincha “intueri” sinchkovlik, diqqat bilan qaramoq yoki ichki sezgirlik
demakdir) shakldagi ruhiy holatlarning kuchayishi namoyon bo’lishi mumkin.
Bular qatoriga telepatik (yunoncha “tele” uzoqni “pathos” sezaman degan ma'no
anglatadi) samaralar, o’ta sezgirlik, ekstrasenzitivlik (lotincha “extra” o’ta,
“sensus” sezgirlik degani), ekstrasenslik (lotincha “extra” o’ta, “sensus” his
qilaman ma'nosini bildiradi) kabi psixologik holatlarning kechishi sabablarini
kiritsa bo’ladi.
Jumladan, chaqaloq dunyo yuzini ko’rishdan e'tiboran idrokida tevarak-
atrofni va unga mehrigiyosi bilan termilayotgan kishilar muhitini aks ettira
boshlaydi, dastavval ob'ektiv (tashqi) va sub'ektiv (ichki, odamlar o’rtasidagi)
muhitga moslashish sodda instinktlar (lot.”instinctus” tabiiy qo’zg’atuvchi, tug’ma
xususiyat demakdir), hartsiz reflekslar (lot.”reflexus” aks ettirish) yordamida oddiy
ta'sirlanish va taassurot tarzida namoyon bo’ladi. Taraqqiyotning mazkur davrida u
o’zligini tushuna va anglay olmaydi, hatto buning yuzaga kelishi haqida mulohaza
yuritishi ham aslo mumkin emas. Bola bir yoshgacha davrda tez sur'atlar bilan
rivojlanadi, yil davomida uning jismoniy a'zolari 50 foizgacha takomillashishi
mumkin. Jismoniy o’sish-psixik (ruhiy) taraqqiyotni tezlashtirishga puxta zamin
hozirlaydi, natijada ko’rish, ushlash, yurish, talpinish, g’azablanish va quvonish,
samimiylik ham beg’uborlik singari insoniy tuyg’ulari vujudga keladi, nutq
faoliyati paydo bo’lishi uning tushunish darajasini yangi bir sifat bosqichiga
ko’taradi. Psixikaning muayyan xususiyatlari, holatlari, hodisalari, xossalari,
sifatlari, fazilatlari, qonuniyatlari orqali moddiy dunyoni tushuna boradi va unda
o’z faoliyatining mazmunida barcha ob'ektlarni amalga oshira boshlaydi. Bolalik
dunyosining ichki murakkab qatlamlaridan asta-sekin " o’zlik" ni, shaxsiy "men"
15

likni tushunish tuyg’usi, sezish, his qilish jarayonlari shakllana boshlaydi hamda u
yoki bu har xil xususiyatli to’siqlarni yengish imkoniyati ro’yobga chiqadi.
Obrazli qilib aytganda, odamning ichki dunyosida turli hodisalar vujudga
keladi, kechadi, odatda shaxs bunday hodisalarni harakatlantiruvchi kuchi
hamda ularning tomoshabini hisoblanadi.Yuqorida ta'kidlab o’tilgan sub'ektiv
hodisalar xususiyatidan kelib chiqqan holda ayrim psixologlar psixologiya fani
sub'ektiv kechinmalarning paydo bo’lishi va ularning kechishi bilan
shug’ullanishi zarur, uning asosiy metodi o’zini o’zi kuzatish (shaxsning o’z
fikrlari, his-tuyg’ulari va xatti-harakatlarini o’zi kuzatishi) bo’lmog’i kerak
degan xulosaga keladilar. Lekin psixologiya fanining keyingi davrdagi
taraqqiyoti bunday cheklanganlik fanni mutlaqo ta'minlay olmasligini tasdiqladi.
Psixikaning turli shakllarda ko’rinishi, jumladan, psixik jarayonlar,
anglashilmagan holatlar, xulq-atvor, psixosomatik (yunoncha “psyche” - jon
“somo” - tana ma'nosini anglatadi) hodisalar, inson aql-zakovati va qo’lining
mo’jizakorligi moddiy va ma'naviy madaniyat mahsulini yaratdi. Har qanday
faktlarda (voqelikda), hodisalarda psixika namoyon bo’ladi, o’zining
xususiyatlarini ajratadi, faqat ular orqaligina psixikani o’rganish mumkin.
Psixologik voqelik-fakt deganda sub'ektning ichki kechinmalarining
tarkibiy qismlari bilan bir qatorda ularning ob'ektiv shakllari (xulq-atvor, tana
harakati, jarayoni, faoliyat mahsuli, ijtimoiy-madaniy hodisalar) orqali
psixikaning xususiyatlari, holatlari, qonuniyatlarini o’rganish
tushuniladi. Boshqacha so’z bilan aytganda, inson ongidan tashqari, unga
bog’liq bo’lmagan holda hukm suruvchi ob'ektiv borliq, ya'ni atrofimizdagi
narsa va hodisalar, muhit, haroit va boshqalarning psixikada aks etishi
psixologik voqelik deb ataladi.
Shunday qilib, yuqorida biz psixologiya to’g’risidagi tasavvurlar, uning
predmeti hamda unga kiruvchi ilmiy tushunchalar, psixologik holatlar, voqelik
yuzasidan fikr almashdik, ilmiy psixologik materiallar o’rtasidagi bog’liqlik va
tafovut bo’yicha mulohaza yuritdik.
Bugungi kunda psixologiya to’g’risidagina emas, balki uning sohalari
16

bo’yicha ham boy ilmiy materiallar to’plangan. Jahon psixologiya fani
tajribasidan mana bunday sohalar mustaqil tadqiqot predmetiga ega ekanligi
haqida ishonchli dalillar mavjuddir: mehnat psixologiyasi (injenerlik
psixologiyasi, aviatsiya psixologiyasi, kosmik psixologiyasi), pedagogik
psixologiya (ta'lim psixologiyasi, tarbiya psixologiyasi, oliy maktab
psixologiyasi, maxsus psixologiya, iste'dod psixologiyasi) tibbiyot psixologiyasi
(psixoterapiya, psixogigiena, psixofarmokologiya, patopsixologiya), yuridik
psixologiya (mehnat tuzatish, sud psixologiyasi, sud psixologik ekspertizasi)
harbiy psixologiya, savdo va reklama psixologiyasi, sport psixologiyasi, yosh
psixologiyasi, qiyosiy psixologiya, psixofiziologiya, eksperimental va amaliy
psixologiya kabilar.
Psixologiya predmeti quyidagilarni qamrab olishi zarur:
1) psixologik bilish jarayonlari (sezgi, idrok, xotira va hokazo)
2) psixikaning shakllari (faoliyat, xulq, muomala),
3) psixikaning holatlari (kayfiyat, xayolparishonlik kabilar),
4) psixikaning hodisalari,
5) psixikaning xislatlari, fazilatlari, sifatlari, xossalari,
6) psixikaning qonunyatlari,
7) psixikaning mexanizmlari,
8) psixik haroit, muhit, vaziyat,
9) o’zaro sababiy bog’lanishlar,
10) tadqiqot metodlari, vositalari, materiallari, printsiplari va hokazo.
17

1.2 Hozirgi zamon psixologiya fanining tuzilishi va metodlari
Hozirgi zamon psixologiya fani amaliyotning turli sohalari bilan bog‘langan,
g‘oyat tarmoqlanib ketgan fanlar tizimidan iborat. Psixologiya fanining barcha
sohalarini quyidagi asoslar bo‘yicha klassifikatsiya qilish mumkin:
konkret faoliyatning psixologik tomoni; taraqqiyotning psixologik tomoni;
insonning (taraqqiyot va faoliyat sub‘ekti sifatida) jamiyatga bo‘lgan
munosabatning psixologik tomoni.
Konkret faoliyatning psixologik tomoni bo‘yicha psixologiya fanining bir
qator sohalarini ajratib ko‘rsatish mumkin.
Mehnat psixologiyasi. Mehnat psixologiyasi inson mehnat faoli- yatining
psixologik xususiyatlarini, mehnatni ilmiy asosda tashkil qilishin- ing psixologik
asoslarini o‘rganadi. Odamning kasb uchun muhim ahamiyatga ega xususiyatlarini,
mehnat malakalarining shakllanishi va tara- qqiyoti qonuniyatlarini o‘rganish,
ishlab chiqarish vositalarining turli xususiyatlari (rangi, mosligi, joylashishi) ish
joyi kabilar-ning kishiga (mehnatkashga) ta’sirini o‘rganish mehnat
psixologiyasining vazifasiga kiradi.
Mehnat psixologiyasining taraqqiyoti jarayonida uning tarkibidan bir qancha
mustaqil sohalar ajralib chiqdi. Shulardan biri injenerlik psixologiya- si. Injenerlik
psixologiyasi inson va mashina o‘rtasidagi vazifalarni taqsim- lash, ularning
vazifalarini muvofiqlashtrish kabi muammolarni o‘rganadi. Psixologiyaning bu
sohasi asosan avtomatlashtirilgan sistemalarni boshqaruvchi operatorlarning
faoliyatini o‘rganadi. Keyingi yillarda mehnat va injenerlik psixologiyasi
tarkibidan avval aviatsiya, keyinchalik kosmik psixologiya ajralib chiqdi.
Pedagogik psixologiyaning predmeti ta’lim va tarbiya jarayonlarining
qonuniyatlarini o‘rganishdan iborat. Bu soha o‘quvchilarda tafakkurning tarkib
topishi, intellektual faoliyat malakalari va usullarini o‘zlashtirishni boshqarish
muammoalri, ta’lim samaradorligiga ta’sir qiluvchi psixologik omillarni,
pedagoglar va o‘quvchilar orasidagi munosabtlarni, o‘quvchilardagi individual
tafovutlar va ularni hisobga olishni, psixik tara- qqiyotdan orqada qolgan bolalarga
ta’lim va tarbiya berish kabi muammolarni o‘rganadi.
18

Pedagogik psixologiyaning ta’lim psixologiyasi, tarbiya psixologiyasi,
pedagogik faoliyat psixologiyasi, anomal rivojlangan bolalarga ta’lim va tarbiya
berish psixologiyasi kabi ko‘plab tarmoqlari mavjud.
3-ilova
№ Psixologiya tarmog‘i O‘rganish obyekti
1 Umumiy psixologiya Psixik jarayonlar va holatlar
2 Ijtimoiy psixologiya Guruh va jamiyatdagi psixologik jarayonlar
3 Pedagogik psixologiya Ta’lim jarayonidagi psixologik holatlar
4 Mehnat psixologiyasi Ish faoliyatidagi psixologik jarayonlar
5 Yosh psixologiyasi Insonning yosh davrlariga xos psixologik
xususiyatlar
Meditsina psixologiyasi. Psixologiyaning bu sohasi tibbiyot xodimla- rining
faoliyatini, bemorlarning xulq-atvorini o‘rganadi. Meditsina psix- ologiyasi
quyidagi qismlarga bo‘linib ketgan: neyro psixologiya–psixik xo- dimlarning
millati fiziologik tuzilmalari, asoslarini, mexanizmlarni o‘rganadi;
psixofarmokologiya- davolashda qo‘laniladigan turli xil dorilar- ning kishi
psixikasiga ta’sirini o‘rganadi; psixoterapiya-bemorlarni davo- lashda turli psixik
ta’sirlardan foydalanish; psixoprofilaktika va psixogi- giena-turli psixik
kasalliklarning kelib chiqishi, ularni profilaktika qilish masalarini o‘rganadi.
Yuridik psixologiya - huquq tizimida amalga oshirish mobaynida yu- zaga
keladigan masalalarni ko‘rib chiqadi. Uning tarmoqlari: sud ishi psix- ologiyasi,
kriminal psixologiya, penitensiar yoki axloq tuzatish mehnati psixologiyasi.
Harbiy psixologiya-jangavor harakatlar sharoitidagi odamning xulq- atvori,
boshliqlar va ularning qo‘l ostidagilar o‘zaro munosabatlarining psixologik
tomonlari «psixologik urush» olib borish va unga qarshi kurash kabi masalalarni
o‘rganadi.
19

Yosh davrlari psixologiyasi- psixik xususiyatlarning yosh davomidagi
dinamikasini, psixik taraqqiyot qonuniyatlarini o‘rganadi. Yosh davrlari
psixologiyasi quyidagi tarmoqlarga ega: bolalar psixologiyasi, o‘smirlar
psixologiyasi, o‘spirin yoshlar psixologiyasi, katta yoshli kishilar psix- ologiyasi,
geranto psixologiya (qariyalar psixologiyasi).
Sotsial psixologiya (ijtimoiy psixologiya ham deb yuritiladi)-kishilar
orasidagi munosabatlarda yuzaga keladigan psixik hodisalarni o‘rgandi. Uning
predmeti turli xildagi uyushgan va uyushmagan, rasmiy va norasmiy
birlashmalardagi shaxslararo munosabatlarni o‘rganish. Sotsial psixologiya
ijtimoiy kayfiyatni, taqlid qilish hodisasini, «psixologik» yuqishni, guruhlardagi
tabaqalanish va liderlik hodisalarini o‘rganadi.
Shu tartibda psixologiya fanining boshqa sohalarini ham ko‘rib chiqish lozim.
Buz ulardan ba’zilarini sanab o‘tish bilan cheklanamiz xolos. Bularga differensial
psixologiya, siyosiy psixologiya, iqtisodiyot psixologiya, boshqaruv psixologiyasi,
anomal taraqqiyot psixologiyasi va uning tar- moqlari, qiyosiy psixologiya (zoo
psixologiya ham deb yuritiladi) va boshqalar.
Hozirgi zamon psixo-logiya fanining quyidagi prinsiplarini ko‘rsatib o‘tish
mumkin: determinizm printsipi, ong va faoliyat birligi printsipi, psixikaning
faoliyatda rivojalanish printsipi.
Determinizm printsipiga ko‘ra, psixika yashash sharoiti bilan belgila- nadi va
yashash sharoiti o‘zgarishi bilan o‘zgaradi. Agar, hayvon psixikasi haqida
gapiradigan bo‘lsak, uning taraqqiyoti biologik qonuniyatlar asosida ro‘y beradi.
Inson psixikasining taraqqiyotiga esa ishlab chiqarish usullari, ijtimoiy tarixiy
omillar ta’sir qiladi. Ong va faoliyat birligi - ong va faoliyat bir-biriga qarama-
qarshi emas, ular bir butunlikni tashkil qiladilar. Ong faoliyatning ichki rejasini
uning programmasini tashkil etadi. Psixikaning faoliyatda rivojlanishi prinsipiga
ko‘ra psixika taraqqiyot mahsuli, faoliyat natijasi deb qaraladi. Faoliyat jarayonida
(o‘qish, o‘yin, mehnat) odam ijtimoiy tajribani o‘zlashtiradi, bu esa psixik
taraqqiyotning faqat insongagi- na xos shaklini tarkib toptiradi.
Barcha fanlar kabi psixologiya fani o‘zining taraqqiyot ob’ektiga va 3 ta
20

tadqiqot metoda- lariga ega. Psixologiyaning metodlari juda turli-tuman bo‘lishiga
qaramay ularning barchasi umumiy talablarga va qoidalarga bo‘ysunadi. Bular
tadqiqotning dialektik metod bilan ob’ektiv ravishda olib borish va genetik
printsipiga amal qilishdir.
Shunday talablardan biri dialektik metod talabidir. Bu talga kura bar- cha
psixik hodisalarni o‘zgarishda va sha psixik hodisa bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa
narsa va hodisalarga bog‘lab o‘rganishi shart.
Ilmiy psixologik metodlarning ob’ektivligi psixikani o‘rganishda psixik
hodisalar paydo bo‘lishining ob’ektiv shart-sharoitlari va ob’ektiv nomoyon
bo‘lishlari tekshiriladi. Bu talab bajarilmasa maxsus tayyorgar- likka ega
psixologik ham ilmiy jihatdan asosli ma’lumotlar to‘play olmaydi.
Genetik prinsipga amal qilishning mohiyati shundan iboratki, o‘rganilayotgan
har qanday psixik hodisaga protsess tarzida qaraladi. O‘rganilayotgan psixik
faktning tarixini taraqqiyot momentlarini, bu mo- mentlarning o‘rin
almashishlarini o‘rganishdan iborat.
Hozirgi zamon psixologiya fani qancha aniq, tekshirilib, sinovdan
o‘tkazilgan, samarali metodlarga ega. Ularning asosiylariga qisqa to‘xtalib o‘tamiz.
Kuzatish metodi - psixologiya fanida qadimdan keng qo‘llanilib kela- yotgan
metodlardan biridir. Hayotiy psixologiyada aytarli barcha faktlar ku- zatish
yordamida to‘planadi. Ular asosida xulosalar, maqollar, matallar to‘plangan.
Kuzatish metodining ikki turi farqlanadi: o‘z-o‘zini kuzatish va tashqi kuzatish.
O‘z-o‘zini kuzatish o‘z vaqtida psixologiyaning eng asosiy metodi deb
hisoblangan. Chunki bu nuqtai-nazar tarafdorlarining fikricha, kishining haqiqiy
ruhiy holatlarni kishining o‘zi biladi va tushunadi xolos. Boshqa kishi bu
hodisalarni oxirigacha hech qachon tushuna olmaydi. Haqiqatda esa o‘z-o‘zini
kuzatish sub’ektivlikka egadir. O‘z-o‘zini kuzatish shu sababli psixologiyaning
yagona ishonchli metodi bo‘la olmaydi.
Tashqi kuzatish - bir kishining boshqa kishi tomonidan kuzatilishi. Ku-
zatishning bu turi turli vositalar (fotoapparat, kinokamera, xronometraj va boshqa
murakkab kuzatish va ma’lumotlarni aks ettirish vositalari) qo‘llab olib boriladi.
21

Kuzatish psixik hodisalarning tashqi alomatlarini tasvirlash bilan che- klanib
qolmay, balki bu hodisalarning psixologik tabiatini tushuntirib ber- sagina, u
haqiqiy psixologik tadqiqot metodi bo‘la oladi. Kuzatishning mohiyati faktlarni
qayd etish emas, balki ana shu psixologik faktlarning sab- ablarini ilmiy
tushuntirib berishdan iborat. Hayotiy kuzatishda ham odamlar kuzatadilar va
ma’lum xulosalarga keladilar.
Ilmiy psixologik kuzatish turmushdagi kuzatishdan farq qiladi va olin- gan
ilmiy natijalarni tahlil qilishga yo‘naltirilgan.
Ilmiy kuzatish quyidagi talablarga javob berishi shart (talablar):
-gipoteza (faraz)ning mavjudligi uni tekshirish;
-kuzatishning aniq reja asosida olib borilishi;
-kuzatilayotgan kishining kuzatish va uning maqsadini bilmasligi
(yashirinligi);
-kuzatishning sistemali ravishda olib borilishi;
-kuzatishning ob’ektivligi (kuzatuvchining shaxsiy munosabatlari, hissiyotlari
natijasida aks etmasligi lozim).
Eksperement – yangi psixologik faktlarni olishning va ob’ektiv ilmiy
bilishning asosiy qurollaridan biri.
Eksperement metodi keyingi yillarda psixologiya fanining eng yetak- chi
metodlaridan biriga aylandi.
Eksperement-kishini maxsus jixozlangan laboratoriya sharoitlarida o‘rganish.
Psixologik eksperiment psixologik faktni aniq namoyon qilishga yordam beradigan
sharoitni yuzaga keltirish maqsadida tadqiqotchining tek- shiriluvchi faoliyatiga
aralashishini taqozo qiladi. Ekperimentning ustunlik tomonlaridan biri,
eksperimentator tajriba davomida eksperimentning bor- ishini nazorat qiladi va
boshqarishi, bir necha marta takrorlashi mumkin.
Eksperiment metodining ikkita asosiy turi farqlanadi: laboratoriya ek-
sperimenti va tabiiy eksperiment.
Laboratoriya eksperimenti laboratoriya sharoitida maxsus psixologik
apparatlar yordamida o‘tkaziladi. Tekshiriluvchi kishining nima qilishlari lozimligi
22

ularga oldindan ogohlantirib qo‘yiladi.
Tabiiy eksperiment (1910-yilda A.F.Lazurskiy tomonidan tavsiya qi- lingan)
mohiyatiga ko‘ra eksperiment sharoitida tekshiriluvchiga o‘zi ustida tajriba olib
borilayotganligini bildirmaslikka qaratilgan bo‘lib, tadqiqotni odatdagi tabiiy
sharoitga ko‘chiriladi. Eksperimentning yuqoridagi ikkita tu- ridan tashqari
psixologo-pedagogik eksperiment va shakllantiruvchi eksper- iment deb ataluvchi
ikkita tur mavjud bo‘lib, ular pedagogikada keng qo‘llaniladi.
Yuqorida ko‘rsatilgan metodlar asosan tadqiqot maqsadida qo‘l- laniladi.
Bundan tashqari ba’zi psixologik metodlar sinash maqsadida ham qo‘llaniladi.
Bundan maqsad psixologiya faniga, ilmiy bilimlarga biror yangilik kiritish,
qonuniyat ochish emas. Bu metodlarning o‘rganilayotgan shaxsda biror
xususiyatning mavjudligi uning taraqqiyot darajasi, turli metodlarga mos kelishi
darajasini aniqlashdir. Shunday metodlarning bar- chasi umumiy nom bilan test
deb yuritiladi.
Test - qisqa muddat ichida bajariladigan standart vazifalardan iborat. Ularning
natijalarini sifat va miqdor jihatdan tahlil qilish orqali o‘rganilayotgan psixik
funktsiya va xususiyatlarning nechog‘lik takomil- lashganligi va rivojlanganlik
darajasi baholanadi. Testlar yordamida kishi- ning biror kasbga layoqatliligi, aqliy
rivojalanish darajasi, bilim darajasi o‘rganiladi. Testlarning samaradorligi ularni
tuzish uchun asoslangan metodologiya, test o‘zining tuzilishiga ko‘ra ko‘plab
talablarga javob ber- ishi, o‘tkazish sharoiti va talablarining adekvatligi bilan
aniqlanadi.
Har qanday tadqiqot va o‘rganishlar o‘z maqsadiga, yo‘nalishiga,
qo‘llanilayotgan vositalarning xususiyatiga, amaliy yoki nazariy ahamiyati- ga
ko‘ra turlicha o‘tkaziladi. Shu bilan birga ularning umumiy tomonlari ham mavjud.
Masalan, har qanday tadqiqot to‘rt bosqichda o‘tkaziladi.
Birinchi bosqich – tayyogarlik bosqichi. Bu bosqichda material turli vositalar
bilan o‘rganiladi, o‘rganilayotgan hodisalar haqida dastlabki mate- riallar
to‘planadi. To‘plangan materiallar tahlil qilinadi. Bu bosqichda ma’lum gipoteza
(faraz) paydo bo‘la boshlaydi. Bu faraz tadqiqot jarayonida yoki tasdiqlanadi. Yoki
23

inkor qilinadi. Har qanday tadqiqotning samara- dorligi to‘g‘ri tadqiqot yo‘lini
tanlash ko‘p jihatdan tayyorgarlik bosqichiga bog‘liq.
Ikkinchi bosqich-bevosita tadqiqot o‘tkazish bosqichi. Bunda tadqiqot- ning
konkret metodlari ishga solinadi. Bu bosqichda tadqiqotchi o‘z tadqiqotlar
maqsadidan kelib chiqqan holda bir yoki bir necha konkret metodikalardan
(eksperimentlardan) foydalanadi. Tekshirish (eksperiment) o‘tkazilib zaruriy
tadqiqot (eksperimental) ma’lumotlar yig‘iladi.
Uchinchi bosqich-tadqiqot davomida to‘plangan ma’lumotlarni miqdor
jihatdan ishlab chiqish. Psixologiya fani bu bosqichda ko‘plab samarali ma-
tematik statistika usullaridan foydalanadi.
Tadqiqotning to‘rtinchi bosqichi olingan natijalarni tushuntirib ber- ishdan
iborat. Bu bosqichda to‘plangan va matematik metodlar yordamida ishlab
chiqilgan ma’lumotlar psixologik nazariya asosida izohlanadi va tadqiqot
gipotezasining to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligi o‘zil-kesil hal qilinadi
Inson o’zining kimligini anglashga intilishdan, o’z ruhiy dunyosini va
o’zgalar ruhiyatini bilish istagi paydo bo’lishdan, tabiat va jamiyat hodisalarini
tushunishga ehtiyoj sezishdan, o’tmish, hozirgi zamon, kelajak haqida mulohaza
yuritishdan e'tiboran psixologiya fan sifatida rivojlana boshladi.
Psixologik bilimlar juda uzoq o’tmish tarixga ega bo’lsa-da, lekin u fan
sifatida falsafadan XIX asrga kelib ajralib chiqdi. Psixologiyani alohida fan sifatida
ajralib chiqishga o’sha davrda kishilik jamiyatida yuz berayotgan ijtimoiy,
iqtisodiy, siyosiy o’zgarishlar sabab bo’ldi, chunki bular ijtimoiy zaruriyatning
taqozosi edi. Psixologik holatlarni tadqiq qilish, ya'ni psixika mohiyatini tushunish
maqsadida o’sha davrda eksperimental ilmiy psixologik laboratoriyalar vujudga
kela boshladi. Ilk psixologik tadqiqotlar laboratoriyasi nemis olimi V.Vundt
tomonidan
1879 yilda Leyptsig universitetida tashkil qilindi. Xuddi shu laboratoriya
andozasi boyicha boshqa mamlakatlarda bir qancha mustaqil laboratoriyalar
ochildi. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlariga kelib psixologiya fani
to’g’risidagi ilmiy tushunchalarda keskin o’zgarishlar yuzaga keldi va ularning
24

ta'siri natijasida psixologiyaning tadqiqot ob'ekti sifatida insonga muhitning ta'siri,
uning xulq- atvorini o’rganish muammolari tanlab olindi. Shu davrda psixologiya
fanining rivojlanishiga ijobiy hissa qo’shgan psixologiya maktablari vujudga keldi,
jumladan Amerika (AQSh) psixologiyasining asosiy yo’nalishlaridan bo’lgan
bixeviorizm, Germaniyada geshtaltpsixologiya maktabi, Venada Z.Freydning
psixoanalizi va boshqalar. Shu maktablarning hammasi o’zining nuqtai nazariga
asoslanib, psixologiya fanining tarkibiy qismlarini o’rganishga harakat qildi.
Psixologik konseptsiyalarning rang-barangligi sababli va fan-texnikaning
rivojlanishi ta'siri bilan psixologiya o’zining tadqiqot ob'ektlariga ega bo’lgan
ko’plab sohalarga ajrala boshlandi. Hozirgi davrda psixologiyaning nazariy va
amaliy yutuqlari atrof-muhit hamda jamiyatning juda keng qirralariga tatbiq
qilinmoqda. Psixologiya fanini muayyan sohalarga bo’lishda aniq, yaqqol
faoliyatining psixologik tomoni, insonning jamiyatga nisbatan psixologik
munosabati, taraqqiyotining psixologik jabhasi asos qilib olingan.
Quyida psixologiya sohalarining tavsifiga qisqacha to’xtalib o’tamiz.
Umumiy psixologiya - umumiy psixologik qonuniyatlar, mexanizmlar, murakkab
ichki bog’lanishlar, nazariy va metodologik printsiplar, ilmiy tadqiqot metodlar,
psixikaning filo va ontogenetik o’zgarishlarini, ilmiy tushunchalar va
kategoriyalar, bilish jarayonlarini amaliy va nazariy jihatdan tadqiqot qiladigan
soha. Umumiy psixologiya boshqa sohalar kabi hartli ravishda qabul qilingan
nomdan iboratdir. Psixologiya fanining ilmiy tushunchalarini, kategoriyalari
(shaxs, motivatsiya, faoliyat, muomala, ong)ni, tadqiqot metodlarini umumiy
psixologiyada umumlashtirish uchun uning boshqa sohalaridagi tekshirish
natijalarini mavhumlashtirish maqsadga muvofiq. Shuning bilan birgalikda
umumiy psixologiyaning tadqiqot natijalari psixologiyaning boshqa sohalari uchun
asos bo’lib xizmat qiladi. Umumiy psixologiya fani asosiy kategoriyalar,
tushunchalar, psixik jarayonlar, holatlar, hodisalar, individual-tipologik
xususiyatlarni o’z ichiga oladi.
1. Psixik jarayonlar: sezgi, idrok, tasavvur, xotira, tafakkur, xayol va
boshqalar. 2.Irodaviy jarayonlar: motiv, motivatsiya, ehtiyojlar, intilishlar, qaror
25

qabul qilish kabilar. 3.Hissiy jarayonlar: his-tuyg’ular, emotsiya, kayfiyat,
emotsional ton, stress, affekt singarilar. Psixik holatlarga psixik jarayonlarning
ma'lum bir sifatlarining ko’rinishlari kiradi. Masalan, hissiy jarayonlardan psixik
holat sifatida kayfiyat, psixik xususiyatlarga qobiliyatlar va boshqalar kiradi.
Umumiy psixologiyadagi bu bo’linish hartli ravishda amalga oshirilgan bo’lib,
unda jarayon tushunchasi umumiy tadqiq qilinayotgan hodisaning jarayoniy
xususiyatga ega ekanligi ta'kidlanadi, xolos. Psixik holat tushunchasi psixik
holatlarga nisbatan nisbiy statikligini anglatadi. Psixik xususiyat tushunchasi esa
tadqiq qilinayotgan hodisaning mustahkamligini, qaytaruvchanligini aks ettiradi va
bu narsa shaxs tuzilishida o’z ifodasini topadi. Umumiy psixologiyadan boshqa
sohalar, bilimlar asos sifatida foydalaniladi, xuddi shu boisdan u universal
xususiyat kasb etadi.
Eksperimental psixologiya- eksperimental metodlar yordamida psixik
hodisalarni tadqiq qilishning umumiy sohasi. Psixologiya fan sifatida falsafadan
ajralib chiqishida eksperimental tadqiqotlar o’tkazish asosiy rol o’ynagan. XIX
asrning o’rtalarida psixologik hodisalar ustidan ilk bor amaliy eksperimental
psixologik tadqiqotlar o’tkazilgan. Bu fiziologik laboratoriyalarda elementar
funksiyalarni o’rganish orqali, ya'ni ilk bor sezgi va idrokni o’rganish bilan
boshlangan. Bu tadqiqotlar eksperimental psixologiyaning falsafa va
fiziologiyadan mustaqil, alohida fan sifatida vujudga kelishiga muhim asos va
ob'ektiv hart-haroit yaratib bergan. Eksperimental psixologiya fan sifatida ajralib
chiqishiga V. Vundt o’zining katta hissasini qo’shgan. Ilk eksperimental
tadqiqotlar o’zini o’zi kuzatish metodi yordami bilan insonning ichki
funksiyalarini o’rganishga qaratilgan edi. Keyinchalik eksperimental ishlar turlicha
hayvonlarda o’tkazila boshlangan. Tadqiqotlarning ko’pchiligi T.L.Morgan,
E.L.Torndayklar tomonidan olib borilgan. Eksperimental tadqiqotlar orqali
faqat psixik funksiyalargina emas, balki hissiyotlarning individual variantlari ham
tekshirilgan. Eksperimental psixologiyaning tadqiqotlari psixologiya sohalarining
nazariyasiga asos bo’lib xizmat qiladi.
Mehnat psixologiyasi - insonning mehnatga munosabati, mehnat faoliyatining
26

qonuniyatlari va rivojlanishini tadqiq qiladigan psixologiya sohasi. Mehnat
psixologiyasining ob'ekti ishlab chiqarishda va mehnatda shaxsning faoliyati, uni
ishdan bo’sh vaqtining, dam olishining ishlab chiqarishga ta'sirini ham tekshirgan.
Mehnat unumdorligiga ishchini boqish uchun ketgan sarflar miqdori ko’p bo’lsa,
unga qancha qulay hart-haroit yaratilsa, shunchalik ijobiy ta'sir yuzaga keladi. Shu
asosda yuqoridagi fanlar mehnatkashga psixologik iliq muhit yaratish uchun
mehnat psixologiyasiga yordam beradi. Mehnat psixologiyasini
G.Myunsterbergning "Psixologiya va ishlab chiqarish unumdorligi" (1913) va
"Psixotexnika asoslari" (1914) kitoblari chiqqan davrdan boshlab alohida soha
sifatida vujudga kelganligi e'tirof etilgan. Mehnat psixologiyasining asosiy vazifasi
ishlab chiqarish munosabatlarini ijobiylashtirish, mehnatkashlarga zarur hart-haroit
yaratib berish, kasbiy kasalliklarning, ishlab chiqarishda jismoniy falokatlarning,
psixologik zo’riqishlarning oldini olishdir.
Aviatsiya psixologiyasi - aviasanoat va aviaxizmatchilarning mehnat
faoliyatida kechuvchi psixologik qonuniyatlarni o’rganadi. Aviatsiya
psixologiyasining predmeti murakkab aviatsiya tizimini boshqarishdagi inson
psixikasining rolini tekshirishdan iborat. Aviatsiya psixologiyasi ob'ekti shaxs
faoliyati, jamoa tuzilishini tashkil qilishning hart-haroitlari hisoblanadi. Aviatsiya
psixologiyasi sub'ekti uchuvchilar, muhandis, texnik xizmat ko’rsatish tarkibini
tashkil etuvchi styuardessalar va boshqalar. Aviatsiya psixologiyasi soha sifatida
uchuvchi qurilmalar yaratilishi vaqtidan, ya'ni XIX asrning oxiri va XX asrning
boshlaridan vujudga kelgan. Aviatsiya psixologiyasi tug’ilishining asosiy sababi
uchuvchi apparatlar ishlatishda va boshqarishda inson omili xavfsizligiga hart-
haroit yaratish ehtiyojidir. Aviatsiya psixologiyasi psixologiyaning boshqa sohalari
bilan uzviy bog’liqdir.
Muhandislik psixologiyasi - inson va mashina o’rtasidagi munosabatni,
insonga mashinaning psixologik ta'sirini va insonning mashina bilan munosabati
jarayonining psixologik qonuniyatlarini tadqiqot metodlari yordami bilan
o’rganuvchi psixologiya sohasi. Muhandislik psixologiyasi fan-texnika
revolyutsiyasi ta'sirida vujudga kelgan bo’lib, quyidagi muammolarni tekshiradi:
27

1) inson va EHM kabi avtomatika tizimi yuklamasida inson vazifasini
tahlil qilish;
2) EHM operatorlarining hamkorlik faoliyatida muloqot jarayoni va
ularning o’zaro ta'sirini tadqiq qilish; 3) operator faoliyatining psixologik
tuzilishini tahlil etish; 4) operator ishining sifatiga, tezligiga, samaradorligiga ta'sir
qiluvchi omillarni tekshirish; 5) inson tomonidan axborotqqabul qilishni tadqiq
etish; 6) operator faoliyatini boshqarish mexanizmini o’rganish;7) EHM ni
boshqarishdagi buyruqlarni inson tomonidan qabul qilish xususiyatini aniqlash; 8)
operatorlar uchun psixodiagnostika va proforientatsiya metodlarini ishlab chiqish;
9) operatorlarni o’rganishni optimallashtirish. Muhandislik psixologiyasining
yuqoridagi muammolarini tekshirish natijasida yolg’iz operator faoliyatidan
umumiy mehnat faoliyatini o’rganishga o’sib o’tiladi.
Hozirgi zamon pedagogik psixologiya rivojlanishi natijasida insonning
individual psixologik farqlari, ijtimoiy-tarixiy tajribalar ta'siri hamda boshqa
odamlar o’rtasidagi muloqot, muomala ta'siri borligini, shuningdek, yana bir
qancha faktorlarni hisobga olgan holda shaxsni rivojlantiruvchi ta'lim orqali
o’qitish va tarbiyalash yotadi. Pedagogik psixologiyani hartli ravishda bir necha
turga ajratish mumkin: a) ta'lim psixologiyasi; b) tarbiya psixologiyasi; v)
o’qituvchi psixologiyasi; g) oliy maktab psixologiyasi kabilar.
Tibbiyot psixologiyasi - kasallarning davolanishi, gigiena, profilaktika,
diagnostika jabhalarini tadqiq qiluvchi psixologiya sohasi. Tibbiyot
psixologiyasida tadqiqotlar tizimiga kasalliklarning kechishi, ularning shaxs
psixologiyasiga ta'siri qonuniyatlari, insonning kasallikdan sog’ayishiga
mikrosotsial guruh ta'siri o’rganiladi. Tibbiyot psixologiyasi o’z ichiga klinik
psixologiya, patopsixologiya, neyropsixologiya, somatopsixologiya kabi
bo’limlarni qamrab oladi. Tibbiyot psixologiyasi tarkibiga psixoterapiya sohasini
ham kiritadilar. Tibbiyot psixologiyasining asosiy muammosi kasallikni
davolashning inson psixologiyasiga ta'sirini tadqiq qilishdir. Uning asosiy
muammosi insonning psixologiyasiga ijobiy ta'sir qiluvchi va shu bilan
davolanishni tezlashtiruvchi, ijobiy davolash muhitini tashkil qilishdir. Psixik
28

hodisalar bilan miyaga fiziologik tuzilishlar o’rtasidagi nisbatni o’rganadigan soha-
neyropsixologiya.
Dorivor moddalarning kishi psixik faoliyatiga ta'sirini tekshiradigan soha -
psixofarmokologiya. Bemorlarni davolash uchun psixik jihatdan salomatligini
ta'minlash chora-tadbirlari tizimini ishlab chiqish bilan shug’ullanuvchi soha -
psixoprofilaktika. Yuridik psixologiya - huquq doirasidagi munosabatlar
odamlarning psixik faoliyatini huquqiy boshqarish mexanizmlari va
qonuniyatlarini o’rganuvchi psixologiya sohasi. Eksperimental psixologiya ta'siri
ostida XX asrning boshlarida yuridik psixologiya sohasida ilk laboratoriya
tadqiqotlari o’tkazilgan. Bu tadqiqotchilar guvohlarning ko’rsatmalarini va so’roq
olib borish asoslarini o’rganishni maqsad qilib qo’ygan edilar.
Hozirgi zamonda uning bir qancha bilimlari mavjuddir: kriminal psixologiya,
sud psixologiyasi, jinoyatchilarni qayta tarbiyalash psixologiyasi, ya'ni penitentsiar
psixologiyasi yoki axloq tuzatish mehnat psixologiyasi kabilar.
Harbiy psixologiya-harbiy faoliyatining inson psixikasiga ta'siri, harbiy
faoliyatning xususiyatlarini psixologik qonuniyatlarini o’rganuvchi, tadqiq
qiluvchi psixologiya sohasi. Jangchi shaxsining psixologik faktorlarini tekshirish -
harbiy psixologiyasining asosiy muammolaridan biridir. Harbiy jamoalarda
shaxslararo munosabatlar, komandirlar bilan jangchilar muloqotining psixologik
xususiyatlari, favquloddagi holatlarda harbiy xizmatdagi kishilar psixikasining
o’zgarish, bo’linmalarda psixologik muhit masalasi, harbiy-vatanparvarlik
tuyg’usini shakllantirsh birlamchi muammo ekanligi va hokazo. Harbiy
psixologiya negizida sotsial psixologiya, mehnat psixologiyasi, muhandislik
psixologiyasi, pedagogik psixologiya sohalarining nazariy-amaliy materiallari,
umumbahariy qonuniyatlar yotadi.
Sport psixologiyasi - sport musobaqalari va mashqlanish faoliyatida inson
psixikasining rivojlanishi, guruhiy munosabatlarning psixologik qonuniyatlarini
tadqiq qiluvchi psixologiya sohasi. Mazkur soha XX asrning 60-70 yillarida jadal
su'atlar bilan rivojlana boshladi va uning ilk tadqiqotlari sportchilarning individual
psixologik farqlarini o’rganishga qaratilgan edi. Hozirgi davrga kelib esa sport
29

psixologiyasi o’rganayotgan muammolar ko’lami kengaydi, shu boisdan uning
asosiy vazifasi sportchilarning psixik va jismoniy kamolotga ta'sir o’tkazuvchi
muhim hart-haroitlarni yaratib berishdir. Bundan tashqari, sport psixolgiyasi
sportchilarning shaxs sifatida rivojlanishiga, erishgan yutuqlariga psixologik
yordam ko’rsatish jabhalari bilan ham shug’ullanadi.
Savdo psixologiyasi - jahon mamlakatlarida keng rivojlangan bo’lib, tijorat
ta'sirining psixologik negizlari, ob'ektiv va sub'ektiv hart-haroitlarini, ehtiyojning
individual, yoshga, jinsga oid va boshqa xususiyatlarini, xaridorlarga xizmat
ko’rsatishning psixologik omillarini aniqlaydigan soha. Savdo psixologiyasi savdo-
tijorat reklamalari, modalar psixologiyasi va shu kabi masalalarni tadqiq qiladi.
Ayniqsa, sotuvchi-xaridor munosabati, kishilarga ta'sir o’tkazish, ularda iliq his-
tuyg’u, ishonch uyg’onish mexanizmlari, mantiqan ularni muomala jarayonida
ishontirish, qiziqtirish, ijtimoiy ahamiyatini tushuntira bilish, nizomli holatlarning
oldini olish, xizmatda muloqot madaniyati va uning treninglaridan unumli
foydalanish, xaridorlarning psixologik xususiyatlarini anglagan holda munosabatda
bo’lish qonuniyatlarini tadqiq etish ham mazkur sohasining tekshiruv predmetiga
kiradi.
Ijodiyot psixologiyasi - badiiy qadriyatlarni o’zlashtirishda, ularning yangi
ko’rinishlarini ijod qilishda va shu qadriyatlar inson tomonidan idrok qilishda
kechadigan psixologik holatlarni hamda bu holatlarning shaxs hayoti, faoliyatiga
ta'sirini o’rganuvchi psixologiya sohasi. Ijod psixologiyasi bir tomondan
psixologizm ta'siri ostida, ikkinchi tomondan esa aksilpsixologizm iskanjasida
rivojlanadi. Psixologizm tarafdorlari badiiy asarlar yaratilishi individual ong
ta'sirida vujudga keladi, deb talqin qilishadi. Aksilpsixologizm bu asarlarga
sub'ektning psixik faolligining ta'sirini inkor qildi.
Hozirgi zamonda san'at asarlarining tarixiy jihatdan ularni ijodkorlarining
shaxsiy xususiyatlari birlamchi ekanligidan kelib chiqiladi. Zamonaviy san'at
psixologiyasi san'atkorlarning qobiliyatlarini asar yaratishda hissiy ko’rinishlarni,
shaxslararo munosabatlarni psixologik nuqtai nazardan o’rganadi. San'atda inson
ruhiy olamini amaliy jihatdan tekshirish, baholash, o’ziga xos jihatlarini guruhlash,
30

individual, guruhiy, jamoaviy ta'sir xususiyatlarini harhlash imkoniyati mavjud.
San'at psixologiyasi ijtimoiy tarbiya berishning psixologik mexanizmlari, yo’llari,
qonunyatlari, metodlari kabilarni tadqiq etuvchi muhim sohalardan biridir.
Bugungi kunda uning quyidagi sohalari o’z tadqiqot predmeti va ob'ektiga egadir:
ijod psixologiyasi, san'at psixologiyasi, badiiy tarjima psixologiyasi, badiiy
ijodiyot psixologiyasi, xalq amaliy san'ati psixologiyasi, badiiy me'morlik
psixologiyasi kabilar.
Yosh psixologiyasi - shaxsning psixik rivojlanish qonuniyatlarini inson
tug’ilishidan to umrining oxirigacha bo’lgan davrni, ya'ni ontogenezni
o’rganadigan psixologiya sohasi. Yosh psixologiyasi bolalar psixologiyasi sifatida
XIX asrning oxirida vujudga kelgan bo’lib, u fan va texnika taraqqiyoti, jamiyat
talabiga binoan bolalar psixologiyasi taraqqiyotida qo’llanilgan. Yosh
psixologiyasi hozirgi zamonda bolalar psixologiyasi, o’smirlik va o’spirinlik
psixologiyasi, yetuklik psixologiyasi, gerontopsixologiyadan iboratdir. U
insonning ontogenezda rivojlanish jarayonida psixik holatlarning kechishi, psixik
funksiyalarning roli, ularning o’zgarishi, harakatlantiruvchi kuchlar, mexanizmlar,
ta'sir o’tkazuvchi ob'ektiv va sub'ektiv faktorlar, taraqqiyot qonuniyatlarini tadqiq
qiladi. Yosh psixologiyasi umr q’tishi bilan psixologik farqlar, individual-
psixologik xususiyatlar o’rganishini o’rganadi, tadqiqotlarda madaniy, ijtimoiy-
tarixiy, milliy ta'sirni hisobga oladi. Shuning uchun yosh psixologiyasining
ob'ektlari o’ta murakkab bo’lib, taraqqiyotlar taraqqiyotini tekshirishni taqozo
qiladi. Jahon psixologiyasida to’plangan barcha nazariy materiallarga, shu
jumladan genetik modellashtirish (L.S.Vigotskiy) metodlariga, egizaklar metodiga
va shunga o’xshash o’ta murakkab jarayonlarning longityud (uzluksiz) uslubi
yordamida tekshirishga asoslanadi. Yosh psixologiyasining asosiy vazifalaridan
biri- bolani psixik rivojlanishining ijobiy shaklda tashkil etilishi, yosh davrlari
inqirozi bosqichlari, jarayonlari va paytlarida psixologik yordam ko’rsatish chora-
tadbirlarini ishlab chiqishdan iboratdir. Yosh psixologiyasi pedagogik
psixologiyaning ilmiy, amaliy, tajribaviy asosi bo’lib hisoblanadi, lekin boshqa
sohalari bilan ham uzviy alohida faoliyat ko’rsatadi, inson kamolotining o’ziga xos
31

xususiyatlari to’g’risida ijtimoiy ahamiyatga molik materiallar to’playdi.
Maxsus psixologiya - normal psixik rivojlanmagan tug’ma yoki keyinchalik
orttirilgan nuqsonlar, defektlar ta'siri ostidagi insonlarning psixologiyasini tadqiqot
qilish sohasi. Uning bir necha bo’limlari hukm suradi: patopsixologiya-rivojlanish
jarayonida psixikaning aynishi, miyadagi kasallikning turlicha kechishi,
psixikaning tamoman izdan chiqishi hollarini o’rganuvchi soha;
oligofrenopsixologiya-psixik rivojlanishning miyadagi tug’ma asoratlar bilan
bog’liq patologiyasi to’g’risida tadqiqot ishlarini olib boruvchi soha;
surdopsixologiya-quloq eshitishning butunlay kar bo’lib qolgunga qadar jiddiy
kamchiliklari, nuqsonlari bilan shug’ullanuvchi, bolani voyaga yetkazishning
omilkor yo’l-yo’riqlarini topuvchi, korrektsion-tuzatish ishlarini olib boruvchi
soha; tiflopsixologiya-chala ko’ruvchi va mutlaqo ko’zi ojiz odamlarning
psixologik rivojlanishini tadqiq qiluvchi soha. Maxsus psixologiyaning yana o’ziga
xos tor bo’limlari ham mavjud bo’lib, insonlarning kasalligi, nuqsoni, aql-idrok
darajasi, nutq faoliyati patologiyasiga binoan tadqiqot ishlari olib boriladi.
Qiyosiy psixologiya- psixologiyaning murakkab bo’limlaridan biri bo’lib,
psixikaning filogenetik holatlari va ularning shakllarini tadqiq qiladigan sohasi.
Qiyosiy psixologiyada hayvonlar psixologiyasi odamlarniki bilan qiyoslanadi,
ularning xulq-atvoridagi o’xshashliklar va tafovutlar sabablari tekshiriladi,
harakatlantiruvchi kuchlar, ta'sir o’tkazuvchi vositalar, omillar aniqlanadi.
Zoopsixologiya qiyosiy psixologiyaning bo’limidan iborat bo’lib, u turli
guruhlarga, turlarga mansub hayvonlar, jonivorlar psixikasini, ularning xatti-
harakatlarini o’rganadi.
Oila psixologiyasi-oilaning psixologiyasini o’rganuvchi fanlararo tadqiqot
qilishga yo’nalgan psixologiya sohasi. Oila psixologiyasi oilaning psixologik
muammolarini o’rganadi, u oilaga ta'sir qiluvchi omillarni, oiladagi rollar
taqsimlanishi, er-xotin munosabati, shaxslararo munosabat, yosh xususiyatlari,
jinsiy tafovutlarga asoslanib muloqotga kirishish kabilarni o’rganadi. Oila
psixologiyasi tomonidan to’plangan materiallar oila mustahkamligini saqlash
uchun maslahatlar berishda, har bir sosiologik va psixologik dasturlar tuzishda
32

qo’llaniladi. Shuningdek, oila tiplari, tuzilishi, iyerarxiyasi, ularga ta'sir qiluvchi
ob'ektiv va sub'ektiv omillar ham mazkur sohaning tadqiqot predmetiga kiradi.
Boshqaruv psixologiyasi-jamiyatda faoliyat ko’rsatayotgan shaxslar, guruhlar
va jamoalar o’rtasidagi ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan nazorat, basholash,
munosabat qonuniyatlarini, rashbar faoliyati va xarakteri, qobiliyati xususiyatlarini
tadqiq qiladigan ijtimoiy psixologiyaning sohasi.
Fan psixologiyasi- ilmiy tadqiqot o’tkazishning samaradorligini oshirish
uchun psixologik ta'sir omillarini o’rganuvchi psixologiya sohasi. Fan
psixologiyasi fanga oid boshqa sohalar bilan uzviy bog’liq bo’lib, ishlab
chiqarishda, ilmiy markazlarda ijtimoiy va individual xususiyatlarga ega bo’lgan
psixologik qonuniyatlarni tadqiq qiladi, insonning ijtimoiy qobiliyatlari, aqliy
imkoniyatlari hamda ulardan unum foydalanish omilarini tekshiradi. Kashfiyotlar
amalga oshirilishi negizlari, mexanizmlari, hart-haroitlari va unda inson omilining
roli kabi holatlarni o’rganadi.
Kompyuterlashtirish psixologiyasi- kompyuterning ishlab chiqarishdagi roli,
psixik aks ettirishga ta'siri, shaxs tuzilishining o’zgarishini o’rganuvchi
psixologiya sohasi. Mazkur soha kompyuter va inson o’rtasidagi dialogik
munosabatni ham tadqiqot qiladi, natijada "texnika-inson-texnika" o’zaro ta'siri
mexanizmini tekshiradi va zarur jabshalar o’zaro ta'sirini aniqlaydi.
Kompyuterlashtirish inson psixologiyasida muayyan o’zgarishlarni yuzaga
keltiradi, sermashsul texnika yaratish tizimini tezlashtirishga muhim psixologik
asos yaratadi. Kompyuterlashtirishning bosh muammosi-uning insonga ta'sir
o’tkazish mexanizmlarini tadqiqot qilishdir.
33

II BOB Guruh ichidagi psixologik jarayonlar va Kurt Levinning maydon
nazariyasi
2.1 Guruh dinamikasi va a’zolari o‘rtasidagi psixologik munosabatlar rivoji
Psixologik treninglar tabiiy va maxsus tarzda uyushtirilgan bo’ladi. Maxsus
tarzda uyushtirilgan treningda alohida vaziyatlar va o‘yin ishtirokchilarining
shaxsiy ehtiyojlari, ularda individual shakillanishi zarur bo‘lgan sifatlar katta rol
o’ynaydi va shaxs ataylab u yoki bu ijtimoiy psixologik vaziyatga o‘zgalar
tomonidan tushurilishi haqida oldingi bo’limlarda ham keltirib o’tgan edik.
Trening mashg‘ulotlari uchun maxsus vaziyat, aniq maqsad, shaxsiy
ehtiyojlar hamda mashg‘ulotlarni o‘tkazuvchi shaxs yoki boshlovchi bo’lishi zarur.
4-ilova
Trening guruhi huddi miniatyura sahnasiga o’xshaydi. Shunga ko'ra, u barcha
ijtimoiy guruhlarga xos bo'lgan guruhiy jarayonlarini rivojlantiradi.
Guruhiy holatda tashkil etilgan treninglar jarayonida albatta, ruhiy
zo’riqishlar vududga keladi. Bunga sabab trening guruh a’zolari bir birlariga
notanish bo’lishi yoki o’z muammolariga boshqalarning qarashlari, muammolarini
34

boshqalarga aytish jarayonidagi, tortinchoqlik, uyalish kabi holatlarning yuzaga
kelishi sabab bo’ladi. Shu payitda trenerning vazifasi shu zo’riqishni iloji boricha
yumshatishga harakat qilishdan iborat. Buning uchun trener yuqoridagi kabi
guruhdagi noqulay vaziyatlar vujudga kelmasligi yoki vujudga kelgan noqulay
holatlarni bartaraf etishga mo’ljallangan, guruh bilan qay usulda ishlash rejasini
puxta o’ylab chiqishi kerak, ayniqsa guruhning bir necha rivojlanish bosqichlari
borligini bilishi shart.
Treningning rivojlanish asoslari
Konstruktiv ish faqat psixologik jihatdan rivojlangan, tayyorlangan guruhda
amalga oshirilishi mumkin. Guruh terapevtik va tuzatish-rivojlantirish qobiliyatiga
ega bo'lish uchun shunga mos ravishda rivojlanishi kerak. Guruhning shakllanishi
va rivojlanish jarayonini tavsiflashda turli xil yondashuvlar mavjud va guruh
rivojlanishining stsenariysi ko'p jihatdan tashkilot turiga ham, rahbarning roli va
mavqeiga, uning individual yurish uslubiga bog'liq. Ammo ko'pchilik mualliflar
guruh rivojlanish jarayonida kamida to'rtta asosiy bosqichning mavjudligini ajratib
ko'rsatishadi.
1. Yo'nalish berish va bog’liqlik bosqichi. Ishtirokchilarning diqqati
vaziyatga yo'naltirilgan, bir-biriga va rahbarga qaratilgan bo’ladi. Aksariyat
ishtirokchilar trening jarayonida bir –birlariga nisbatan shubha bilan qarashi va
o’zining himoyalanganlik darajasini namoyon qilishi mumkin. Ushbu vaziyatda
ishtirokchilarning o’zini erkin tutishi ko’proq trenerning kasbiy qobiliyatiga
bog’liq bo’lib, trenerdan katta ma’suliyatni talab etadi. Ishtirokchilar trenerdan
ko’rsatmalarni kutishlari kerak bo’ladi, chunki, trener ishtirokchilar o’rtasida rishta
bog’lovchi yagona tashkilotchidir. Trener diqqat bilan guruhning holati,
ishtirokchilarning qiziqishi va intilishini kuzatadi va tahlil qiladi. Shuningdek,
treningni davomiyligi ishtirokchilarning toifasi va trenerning tashkil qilish uslubiga
bog’liq bo’lib, bu treningni keyingi bosqichini muvaffaqiyatli chiqishini
ta’minlaydi.
2. Nizolar va ularni “silliqlash” bosqichi. Trening jarayonida
ishtirokcilar o’z istaklari bilan rollarni taqsimlashadi va guhdagi ijtimoiy rollar
35

asosida o’z orinlariga joylashadilar. Lekin rollarni taqsimlash jarayonida
ishtirokchilar o’rtasida agressivlik, rahbar bilan ochiq qarama –qarshilik, guruhlar
o’rtasida dushmanlik, keskinlik kuchayishi mumkin. Ishtirokchilarning bir-
birlariga konstruktiv yordami hali ham mavjud emas yoki yomon ifodalanganligi
ham kuzatilinishi mumkin. Shunday ekan, ushbu bosqich trenerdan alohida nazorat
va mahoratni talab etib, diqqatini guruhda nima sodir bo’layotganiga qaratishi
kerak bo’ladi. Bu erda trener oldindan vaziyatni to’liq idrok etishi, kora olish
qobiliyati asosida maslahatlar berishi, yuzaga kelgan ziddiyatlni yumshatush va
silliqlash orqali keyingi bosqichlarni barqarorligini ta’minlash imkoniyatini beradi.
3. Hamkorlik va yo'naltirilgan faoliyat bosqichi. Agar ishtirokchilar
ortasida hissiy, umumiy qadriyatlar rivojlangan bo'lsa, umumiy ‘Biz’ ni his qilish,
tushunish, samimiylik paydo bo'lsa, guruhning rivojlanishi ushbu bosqichda yuqori
ko’rsatgichga ega bo’ladi. Bu esa ishtirokchilar o’rtasida o’z muammolari haqida
ochiq suhbatlashishlarni namoyon qiladi. Aynan shu bosqich guruh ichida
terapevtik (davolovchi) va shaxsning rivojlanishini ta'minlash qobiliyatiga ega
bo'ladi.
4. Guruh faoliyatini yakunlash bosqichi. Guruhda vazifalar to’liq
bajarilgandan so’ng, trening davomida guruhni qiziqtirgan barcha masalalar hal
qilingan taqdirda, u ijtimoiy tuzilma sifatida tugatilinadi. Treningdan keyin
ishtirokchilarda zo’riqish hislar paydo bo'lmasligini ta'minlash uchun trener
mashg'ulotni yakunlash bosqichiga katta e’tiborini qaratilishi talab
etiladi.Ishtirokchilar guruhdan tashqarida yashashga hissiy jihatdan tayyor
bo'lishlari kerak. Ko'pincha, mustaqil amaliy faoliyatini boshlagan trener ishning
ushbu bosqichiga, ya’ni ishtirokchilarning ‘guruhni tark etish’ iga ahamiyatsiz
qaraydi, bu oxir-oqibat umuman ta'lim samaradorligiga salbiy ta'sir qiladi.
Jumladan, ishtirokchilar o’rtasida huddi o’zlarini yolg’iz his qilish, umidsizlikka
tushishi holati vujudga keladiki, natijada treningdan olgan taassurotlar, natijalar
tajribasini yo'qotishi yoki treningda qo'lga kiritilgan barcha yutuqlardan voz kechib
ketishi kuzatilinadi.
2. Guruhiy hamjihatlik haqida tushuncha. Guruh hamjihatlik - bu guruh
36

faoliyati samaradorligining zaruriy sharti hisoblanadi. Faqatgina bir – biriga yaqin
guruh ishtirokchilarigina o'z kechinmalarini tashqariga chiqara olishiga yordam
beradi va fikrlarning ochiq bayon etishini ta’minlaydi. Tanqidga nisbatan
birgalikda konstruktiv tarzda ishtirokchilarning xatti- harakatlari va pozitsiyalarini
o'zgartirish vositalaridan biri bo’lib, guruh hamjihatligini targ'ib qilish
quyidagilardan iborat:
 boshqa guruhlar bilan raqobat;
 qabul qilingan maqsadlar yo'lida to'g'ri tashkil etilgan va ishtirokchilar
uchun shaxsan ahamiyatli bo'lgan vazifalarning echimi;
 qatnashchilarning guruh faoliyati bilan bog'liq shaxsiy ehtiyojlarini
qondirish;
 guruhdagi do'stona sog’lom psixologik muhitni hosil qilish;
 ishtirokchilar o'rtasidagi ijobiy munosabatlar va hamdardlik;
 treningda qatnashishdan ularning shubhasiz foyda olishlarini kutish;
guruhning va rahbarning obro'si;
 ishtirokchilarning ijobiy motivatsiyasi va boshqalar.
Agar trening jarayonida ishtirokchilarning treningdan kutgan istak, natijalari,
ishtirokchilarning haqiqiy shaxsiy intilishlari, guruhdagi vaziyatga mos kelmasa
guruhda keskinlik yuzaga keladi. Shuningdek, guruhdagi o'zaro shaxslararo
munosabatlarning tabiati va xususiyatlaridan norozilik kabilar hosil bo’ladi.
Aksincha, relaksatsiya stressning teskari holati bo'lsa-da, guruh dinamikasi
nuqtai nazaridan, guruhning uyg'unligi stressning aksi sifatida qaraladi. Guruhdagi
hosil bo’lgan zo’riqish guruhlar o'rtasidagi ziddiyatlar va to'qnashuvlar natijasida
kelib chiqqan va ishtirokchilarni bir –birlaridan ajratishga qaratilgan
markazlashtiruvchi kuch vazifasini bajaradi. Ziddiyatdan farqli o'laroq, guruhning
hamjihatligi ishtirokchilarni yaqinlashtirishga va guruh munosabatlariga kuch va
barqarorlik yaratishga qaratilgan markazlashtiruvchi kuch sifatida ko'rish mumkin.
Shu bilan birga, guruhdagi keskinlik va tanglikni trening guruhida salbiy va
istalmagan narsa sifatida tushunmaslik , balki uni guruhni kuchlantiruvhi va
rag'batlantiruvchi omil sifatida qarash maqsadga muvoviqdir. Lekin bunday
37

vaziyat ishtirokchilarning noroziligiga va ularning o'zgarishni istashiga olib keladi.
O'z navbatida, guruhning birlashishi bu guruhdagi barqarorlik omili bo'lib, u
ruhlanishning namoyon bo'lishiga yordam beradi va guruhni parchalanishdan
saqlaydi. Uning ta'siri ostida guruh a'zolarining bir – birlarini qo’llab quvvatlashi
va ba'zi xavfsizlikni his qilishishiga omil bo’ladi. Trener ular o'rtasida dinamik
muvozanatni saqlash bilan bir qatorda, guruhning birlashishi va zo'riqishning
qarama-qarshi funktsiyalarini ko'rib chiqishi kerak.
3. Guruh bilan ishlashda trenerga tavsiyalar.Trening mashg’ulotini
o’tkazish jarayonida trener shart-sharoit, vaziyatga moslashuv bilim ko’nik-
malakarini yaratishda ishtirokchilarga ko’maklashish zarur. Shuningdek, guruhga
rahbarlik qilish, tayyor axborotlarni berish, nima ish qilishi kerakligi to’g’risida
maslahat berish yoki taklif kiritish kabi ishlarni bajarmaslikka harakat qilishi
lozim.
Uning shaxsiy xususiyatlari, ma'lum ma'noda har bir ishtirokchining shaxsini
va umuman guruhni rivojlantirish ko’nikma va malakalariga ega shaxs hisoblanadi.
Oxir oqibat, guruh etakchisining o'zi, uning shaxsiy uslubi, bilim va tajriba bilan
birgalikda uning ishining muvaffaqiyatini belgilaydi. Mashqlar, o'yinlar va barcha
psixologik texnikalar va uslublarning umumiyligi - bu usta qo'lidagi asbobdan
boshqa narsa emas. Ushbu vositalardan foydalanish natijasi birinchi navbatda usta
shaxsiga, uning professionalligiga va ikkinchidan, ushbu vositalarning sifatiga
bog'liq. Trener qaysi psixologik yo'nalishni yoki qaysi psixologik paradigmalarni
qo'llab-quvvatlashidan qat’iy nazar, u professional va o'z ishining muvaffaqiyatini
belgilovchi shaxs sifatida taqdimotchi hisoblanadi. Trener mashg’ulotdan qanday
natija kutayotgani va bu natija nima bilan tugashi haqida aniq tasavvurga ega
bo'lishi kerak. Shu bilan birga, etakchining pozitsiyasi, uning uslubi va guruhda
ishlash usullari mashg'ulot davomida bir xil bo'lishi shart emas. Ular
ishtirokchilarning ehtiyojlariga, guruhdagi vaziyatga va guruhning rivojlanish
darajasiga qarab o'zgarishi mumkin.
Psixologik tayyorgarlik jarayonida trener bir necha funktsiyalarni bajaradi.
Bu borada N.V. Klyuyev quyidagilarni ajratib ko’rsatadi:
38

1. Boshqaruvchanlik funktsiyasi.Trening bu ishning tuzilgan modelidir
trener guruhning maqsadlarini belgilaydi, tegishli harakatlar dasturini ishlab
chiqadi va amalga oshiradi, guruhda norma va qoidalarni o'rnatadi mashg'ulotlarni
uslubiy jihatdan ta'minlaydi.
Etakchilik pozitsiyasining ekspressivligi darajasi trening shakli va rahbarning
individual uslubi bilan belgilanadi, ammo bu ishtirokchilarning faolligi pasayishiga
va barcha mas'uliyatni faqat rahbarga yuklashga olib kelmasligi kerak.
2. Analitik funktsiya. Trening tahlillarni o'tkazadi, guruhda bo'layotgan
voqealarni umumlashtiradi va sharhlaydi. Bunday holda sharhlar quyidagi shaklda
berilishi mumkin:
a) o'z kuzatuvlari asosida guruhda sodir bo'layotgan voqealarni
tavsiflash;
b) tegishli konseptual doiradan foydalangan holda guruhda sodir
bo'layotgan holatni ro'yxati va tasnifi;
v) sabablarni tushuntirib, guruhni yanada faollashishi yoki vaziyatni
rivojlantirish haqidagi farazlarni bayon qilish.
3. Ekspert funktsiyasi. Tekshiruv mavjud vaziyat yoki muammo haqida
tegishli ma'lumotlarni taqdim etish orqali amalga oshiriladi. Mashg'ulot
ishtirokchilariga guruhdagi mavjud vaziyatni tahlil qilish va baholashda yordam
beradi. Har bir ishtirokchiga ularning xatti-harakatlarini baholashga va boshqalarga
qanday ta'sir qilganini tushunishga yordam beradi.
4. Vositachilik funktsiyasi. Bu guruh jarayonlarini tashkil etishdan
iborat. Guruhni tashkil qilish yoki guruh ichida nizolar paydo bo’lganda, trener
guruhdagi tanglik jarayonlariga aralashishi mumkin.
Trenerning yana bir vazifasi qatoriga – guruhning qiziqishini oshirib, ularni
yo’naltirib va rag’batlantirib borishdan iborat. Ishtirokchilarning o’zi ishlashi
uchun trener ularga imkoniyat yaratib berishi lozim.Shunday qilinsa ishtirokchilar
muammolarni tahlil qilish va ma’lum bir xulosalarga kelish jarayonida o’zaro
ishonch va hurmat ko’nikmalarini egallab boradi. Ishtirokchilar mustaqil ravishda
biror fikrga kelsa, trener uni to’g’ri qaror sifatida qabul qilishi kerak. Trenerdan
39

har bir ishtirokchining muvaffaqiyatini rag’batlantirib, ularning yashirin
iste’dodlarini namoyon qilishlariga qulay vaziyatlarni tashkil qila olish talab etiladi
(M: ishtirokchi kechikib kelganda chiroyli qo’shiq yoki she’r aytishi; rolli o’yinda
yaxshi rol bajarishi).20
Trener har qanday vaziyatda quyidagilarga amal qilishi kerak:
 mavzu doirasidan chetga chiqmaslik, muhokama etilayotgan mavzularga
nisbatan o’z fikrini bildirish va mashg’ulot so’ngida albatta, xulosa yasashi shart;
 har bir kishini eshitishi, sust ishtirokchilarni faollashtiri shi va faol
qatnashayotgan ishtirokchilarni rag’batlantirishi shart;
 iloji boricha ishtirokchilarni yaqindan bilishi, ishni yaxshi tashkil qilishi,
guruhda do’stona muhitni tashkil qilishi, ziddiyatli holatlarga yo’l qo’ymaslikka
harakat qilishi kerak.
Trenerda fikr almashish malakasi juda yaxshi rivojlangan bo’lishi kerak.
Bu malakani egallash quyidagilarga bog’liq:
– diqqat bilan eshitish;
– eshitib bo’lgach o’z fikrini bildirish;
– o’z hissiyotlarini va kechinmalarini bildirish. Diqqat bilan eshitish malakasi
quyidagilardan iborat:
– gapirayotgan kishiga qarab turish kerak va iloji boricha ko’zlariga boqib
turish;
– uning gaplarini bo’lmaslik kerak;
– atrofdagi ta’sirlarga berilmaslik kerak;
– iloji boricha tinchlikni saqlashga harakat qilish kerak;
– guruhda ish jarayonida yuzaga keluvchi muammoli vaziyatlarni hal etishga
tayyor bo’lish.
Guruh bilan ishlash jarayonida turli muammoli vaziyatlar vujudga kelishi
mumkin. Shuni hisobga olgan holda mashg’ulotlar davomida paydo bo’lishi
mumkin bo’lgan ba’zi bir muammolar ustida to’xtalib o’tamiz.
Kichik guruhchalar paydo bo’lishi. Guruh faoliyatining boshlang’ich
bosqichida ishtirokchilarda xavotirlanish hislari paydo bo’lishi mumkin. Buning
40

sababi ba’zi ishtirokchilar guruh uni qabul qilmasligidan xavotirlanadi hamda
guruhdagi ba’zi ishtirokchilarning qo’llab-quvvatlashiga muhtojlik sezadi.
Natijada guruh ichida kichik guruhchalar paydo bo’ladi. Bu guruhlarda
ishtirokchilar o’zaro yaqinlik va o’zaro ishonchni his etadilar, “sheriklik” hislarini
sezadilar. Bu holat guruhda ishonch muhitini yaratishga hamda guruhni
ahillashtirishga halaqit berishi mumkin.
Boshlovchi nimalar qilishi kerak:
• ishtirokchilarni “ajratadigan” va aralashtirib yuboradigan o’yinlar o’tkazishi
kerak;
• juftliklardagi va kichik guruhlardagi mashqlarda ishtirokchilarni doimo
almashtirib borishi kerak;
•ishtirokchilarning bir-birlarini yanada chuqurroq bilishlari va tanishishlariga
yordam beruvchi o’yinlar o’tkazishi kerak.
Boshlovchining yoki ishtirokchilarning diqqatini jalb etish. Har qanday
guruhda shundaylar topiladiki, ular iloji boricha hammaning diqqatini o’zlariga
qaratmoqchi bo’lishadi. Buni ular turli xilda amalga oshiradilar:
• doimo o’z fikrlarini bayon etishadi;
• boshqalarning gapini bo’lishadi;
• ishtirokchilar va boshlovchi o’rtasida nizo keltirib chiqarishga harakat
qilishadi;
• “hazil-huzul”ga yo’l qo’yishadi, mashg’ulotlarga qiziqishlari yo’qligini
namoyish etishadi yoki har xil qiliqlar chiqarishadi.
Agar bu xil qiliqlar guruhda mavjud bo’lsa, boshlovchi ularni noverbal
ravishda rag’batlantirishi kerak emas (tabassum qilish, bosh qimirlatib tasdiqlash
va h.k.). Ularga so’zlash uchun beriladigan vaqtni cheklash kerak, guruhning ishi
va diqqati bir xil taqsimlanganligini e’tirof etish kerak. “Men sizning gapingizni
bo’lishga majburman, axir boshqalar ham gapirishlari kerak”. Boshqa
ishtirokchilarga, ayniqsa gapirmasdan o’tirganlarga murojaat etish kerak,
“buzg’unchi” ishtirokchi bilan ochiq gaplashib, unga nisbatan fikrlarni bayon
qilish lozim. Jim o’tiradigan, indamas ishtirokchilarni guruh ishiga jalb qilish.
41

Boshlovchi ularga qiyin bo’lmagan savollar bilan murojaat qilishi mumkin, ularni
juftliklardagi mashqlarga ko’proq jalb etishi kerak, rolli o’yinlarda ularga yetakchi
rollarni berish kerak, ularning tashabbuslarini qo’llash, guruhning hamma
a’zolarining fikrini davra bo’ylab so’rash kerak.
Qarshilik ko’rsatish, o’zini himoya qilish. Ba’zi ishtirokchilar juda ko’p ichki
muammolarga ega bo’lishi mumkin, bunday holat guruh qoidalariga
bo’ysunmaslikda ko’rinishi mumkin. Masalan, bahsga chaqiruv; ishonchsizligini
ochiq namoyon qilish; boshlovchini nizolarga undash (bunda ishtirokchi
boshlovchi o’zini boshqalarday tutadimi yoki yo’qmi ekanligini tekshirib
ko’rmoqchi bo’ladi); agar boshlovchi bunday “buzg’unchi” ishtirokchilarning
qiliqlariga e’tibor bermasa, ular hech narsa gapirmay jim o’tirish reaktsiyasi orqali
javob berishlari mumkin. Ishtirokchining qarshiligi u konstruktiv ravishda
namoyon eta olmaydigan ichki zo’riqishi bilan bog’liq bo’lishi ham mumkin.
Boshlovchi nima qilishi kerak: ishtirokchi bilan alohida gaplashib olish kerak;
agar guruhda bitta shunday ishtirokchi bo’lsa, uning ichidagi gaplarni ayta olishi
uchun imkoniyat yaratish kerak; uni nima qiynayotgani, g’azablantirayotgani
haqida gaplashish kerak; faol ishlash uslublaridan foydalanish kerak; zo’riqish,
agressiyani susaytiruvchi o’yinlarni qo’llash kerak.
Bahslarda ko’pchilik ishtirokchilar har doim ham o’z fikrlarini muloyim
bayon eta olmaydilar va nizolarni hal etish yo’l-yo’riqlarini bilmaydilar.
Boshlovchi nima qilishi kerak: bahsni munozaraga aylantirish kerak, ishtirokchi
qo’pol ravishda bayon etgan fikrni qaytadan to’g’rilab aytish kerak, ishtirokchilar
o’z fikrlarini ochiq bayon etishlarini so’rash va shundan so’ng boshqalardan biron
tomonning fikriga qo’shilishlarini so’rash yoki shaxsiy fikrlarini aytishga undash
kerak.
Guruh a’zolari o’rtasida, kichik guruhlar orasida yoki boshlovchi va
ishtirokchi munosabatlarida nizoning paydo bo’lishi. Boshlovchi nima qilishi
kerak: agar guruhdagi ishtirokchilar yoki kichik guruhlar o’rtasida o’zaro nizolar
kelib chiqsa, nizoni konstruktiv yo’l bilan hal etish lozim; agar boshlovchi va
ishtirokchi o’rtasida nizo paydo bo’lsa, boshlovchi o’z hissiyotlarini bayon etib
42

ishtirokchi bilan gaplashishga urinib ko’rishi, kompromissga kelishga urinishi va
kezi kelganda o’z xatosini tan olishi kerak. U quyidagi qoidani esda tutishi kerak:
“Boshlovchi hamma ishtirokchilarga albatta yoqishi va o’zi ham hammani yaxshi
ko’rishi shart emas, ular bir-birlarini yaxshi ko’rishga ham majbur emaslar!”
Trening mashg’ulotlarini o’tish jarayonida ishtirokchilar turlicha munosabat
bildirishlari mumkin:
– ishtirokchilar trenerga turli xil chalg’ituvchi savollar berishi mumkin;
– ba’zi ishtirokchilar o’zini haddan tashqari noqulay his qilib, sukut saqlashi,
umuman gapirmasdan turib olishi mumkin;
– oilaviy hayotning nozik masalalari haqida ochiqdan ochiq gapirib
boshqalarning noroziligi yoki xijolat bo’lishiga sabab bo’lishi mumkin;
– trenerning shaxsiy hayotiga aloqador judayam nozik savollar berishi
mumkin.
Bu xildagi vaziyatlardan chiqib ketish uchun trener ishtirokchilar bilan birga
ishlab chiqilgan, mashg’ulot vaqtida barcha amal qilishi lozim bo’lgan xulq-atvor
va xatti-harakat qoidalariga murojaat qilishi lozim, ya’ni ishtirokchilarga yoki
aynan o’sha ishtirokchiga qoidalarni yana bir bor takrorlatish kerak. Qoidalarning
ta’sirini oshirish uchun mashg’ulot boshlanishida ishtirokchilar bilan rolli o’yin
tashkil qilish maqsadga muvofiqdir.
Guruh dinamikasi tushunchasi 5 ta asosiy elementni o'z ichiga oladi:
1. Guruh maqsadlari.
2. Guruh normalari.
3. Guruh jipsligi.
4. Guruh tuzilishi va yetakchilik muammosi.
5. Guruhning rivojlanish bosqichlari yoki fazalari.
Guruh dinamikasining elementlari - guruhda sodir bo'ladigan barcha
jarayonlar, guruxlar mavjud bo'lgan davrda guruhning psixologik o'zgarishlari
qayd etiladi va ta'minlanadi. Gurux dinamikasining har bir elementi atroflicha
tahlil qilinadi.
Guruhning maqsadi-guruh o'z faoliyati, ishi yoki hayoti davomida olishi
43

kerak bo'lgan natijani belgilaydi. Har bir guruhning maqsadi metodologik asosga,
har bir guruxning alohida tuzilgan dasturuga bog’liq. Guruh turiga qarab,
ishtirokchilarning o'ziga xos maqsadlari shakllantiriladi, ularga erishish esa
guruxlarning tajribasi bo'lib xizmat qiladi. Agar guruh vazifalari asosan har qanday
muammolarni hal qilishdan iborat bo'lsa, shaxsiyatning psixik o’zini his qilishi
boshqa bir masaladir. Shaxsiy rivojlanish guruhlarida asosiy maqsad
ishtirokchilarining ruhiy qulayligidir. Rivojlanish guruhlarida esa ishtirok etishning
maqsadi baxtiyorlik va o’z-o’zidan qoniqish tajribasi bo'lishi mumkin. Ularning
har birining vazifalari odatda o'z-o'zini o'rganish va o'z-o'zini bilish bilan
bog'liqdir.
44

2.2 Psixologiyadagi maydon nazariyasi
Psixologiya fanining rivojlanish jarayonida inson xulq-atvori va uning
ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sirini tushuntirishga qaratilgan turli nazariyalar
shakllangan. Ushbu nazariyalar orasida Kurt Levin tomonidan ishlab chiqilgan
maydon nazariyasi alohida o‘rin egallaydi. Mazkur nazariya shaxs va muhit
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni tushuntirishga qaratilgan bo‘lib, inson xulq-atvorini
psixologik kuchlar tizimi orqali izohlashga harakat qiladi.
Maydon nazariyasining asosiy g‘oyasi shundan iboratki, inson xulq-atvori
shaxsning ichki xususiyatlari va tashqi muhit omillari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir
natijasida shakllanadi. Levin inson faoliyati sodir bo‘ladigan psixologik muhitni
“hayot maydoni” deb atagan. Ushbu maydon insonning ehtiyojlari, motivlari,
maqsadlari hamda tashqi muhit ta’siridan tashkil topadi.
Maydon nazariyasi psixologiya fanining turli yo‘nalishlarida, xususan
ijtimoiy psixologiya, shaxs psixologiyasi hamda pedagogik psixologiyada muhim
nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu nazariya yordamida inson xulq-atvorini
tushunish, guruh ichidagi psixologik jarayonlarni tahlil qilish hamda ijtimoiy
muhitning shaxs rivojlanishiga ta’sirini aniqlash mumkin.
Maydon nazariyasi XX asrning birinchi yarmida nemis psixologi Kurt Levin
tomonidan ishlab chiqilgan. Levin Gestalt psixologiyasi g‘oyalariga tayangan
holda inson xulq-atvorini yaxlit tizim sifatida o‘rganishni taklif qilgan. Gestalt
psixologiyasi inson psixikasini alohida elementlar yig‘indisi sifatida emas, balki
yaxlit tizim sifatida ko‘rib chiqishni taklif qilgan edi.
Kurt Levin ushbu yondashuvni yanada rivojlantirib, inson xulq-atvorini
tushuntirish uchun psixologik maydon tushunchasini kiritdi. Unga ko‘ra, inson
xulq-atvori alohida omillar natijasi emas, balki turli psixologik kuchlarning o‘zaro
ta’siri natijasidir.
Levin inson xulq-atvorini quyidagi formula orqali ifodalagan:
B = f(P, E)
Bu yerda:
B – xulq-atvor
45

P – shaxs
E – muhit
Mazkur formula shuni ko‘rsatadiki, inson xulq-atvori shaxsning individual
xususiyatlari va tashqi muhit omillarining o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi.
5-ilova
Maydon nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri hayot maydoni
tushunchasidir. Hayot maydoni inson faoliyati sodir bo‘ladigan psixologik muhitni
anglatadi. Ushbu muhit nafaqat tashqi omillarni, balki shaxsning ichki psixologik
holatini ham o‘z ichiga oladi.
Levinning fikriga ko‘ra, insonning hayot maydoni doimo o‘zgarib turadi.
Insonning ehtiyojlari, maqsadlari va tajribasi o‘zgarishi bilan uning hayot maydoni
ham o‘zgaradi. Shu sababli inson xulq-atvorini tushuntirish uchun uning ayni
paytdagi psixologik holatini ham hisobga olish zarur.
Hayot maydoni tushunchasi shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni
yaxlit tizim sifatida ko‘rib chiqishga imkon beradi. Ushbu tizimda turli psixologik
kuchlar o‘zaro ta’sirlashib, insonning xulq-atvorini shakllantiradi.
K.Levinning «Maydon nazariya»si. K.Levin (1890-1947) Germaniyada
tug‘ilgan va AQShda ko‘p yillar samarali ishlagan. U barcha tashqi olam omillarini
«fizik maydon» va odamning ichki olamini «psixik maydon» deb ajratadi. Uning
46

fikricha bu ikkala maydon orasida o‘zaro tortish- ish va itarish xususiyatlari
mavjud. Bu xususiyatlar shaxsning ehtiyojlari va motivlariga bog‘liq ravishda
yuzaga chiqadi. Uning fikricha tashqi mu- hit va shaxsning ichki dunyosi orasidagi
muvozanat buzilsa, shaxs hara- katlarida, xulq-atvorida zo‘riqish paydo bo‘ladi.
K.Levin tomnidan shaxsning guruhdagi o‘rni, mavqei, liderlik hodisalari, nizolar
o‘rganilgan.
Yangi nazariyalar orasida Gumanistik psixologiya alohida o‘ringa ega. Bu
yo‘nalishga juda ko‘plab olimlar o‘z hissalarini qo‘shganlar. Gorden L. Olport
(1897-1967) shaxsning o‘zligini ko‘rsatishga, kamolotga intilishi nazariyasini
taklif qildi. U shaxsni ochiq, doim rivojlanishdagi, o‘sishdagi psixofiziologik
sistematarikasida qaraydi. Shaxsning asosiy xususiyati o‘zligini anglashga
kamolga yetishga o‘zining barcha imkoniyatlarini hayotga tadbiq qilishga intilishi
deb qaraladi.
Gumanistik psixologiyaning ko‘zg‘a ko‘ringan namoyondalaridan bi- ri Karl
Rodjersdir. (1902-1987). Uning fikricha shaxsning asosiy xususiyati, bu shaxsning
hayot haqidagi o‘z kontseptsiyasidir. Bu kontseptsiya odamning tashqi muhit bilan
munosabati jarayonida shaklla- nadi. Rodjersning nazariyasiga ko‘ra quyidagilar
muhim ahamiyatga ega:
shaxslararo munosabatlar tenglikka aoslanishi, bir kishi ikiinchisiga tazyiq
o‘tkazmasligi, har bir kishining maqei hurmat qilinishi lozim.
Shaxsning «o‘zagini» uning haqidagi bahosi tashkil qiladi. Bu baho tashqi
muhit bilan o‘zaro munosabatlar jarayonida shakllanadi.
Shaxsning «self» yoki «Men kontseptsiya» ichki, organik va ijtimoiy sezgilar
orasidagi o‘zaro mosligini aks ettiruvchi xususiyat sifatida shakllanadi.
Shaxsning asosiy motivi «o‘zligi»ni o‘stirish motividir.
Shaxsning o‘sishi esa ijtimoiy muhit, shaxslararo munosabatlar ta’siri ostida
yoki tezlashadi, yoki sekinlashadi.
Shaxsni undovchi kuch K.Rodjersning fikricha, «Men kontseptsiya» va «ideal
Men» orasidagi tafovutdir.
Gumanistik psixologiyaning namoyondalaridan yana biri Abraxam Masloudir
47

(1907-1970). U ham K.Rodjers nazariyasiga hamohang nazari- ya, «O‘zligini
(hayotga) tadbiq qilish» nazariyasini taklif qildi. Uning fikricha, shaxning o‘sishga
intilishi tug‘ma, lekin ijtimoiy omillar ostida aktuallashadi (harakat qiladi).
A.Maslou shaxs ehtiyojlarining 5 ta darajaga bo‘lgan ierarxiyasini
(tabaqalashgan) taklif qilgan:
Self-actualisation need – o‘z-o‘zini aktuallashtirish ehtiyoji (o‘zligini
ko‘rsatish, o‘zining imkoniyatlarini to‘liq tadbiq qilish, umuman olganda komil
inson bo‘lish ehtiyoji); Esteem need-hurmatga, tan olinishga bo‘lgan ehtiyoj;
Nedsfor belongingness and love-ijtimoiy munosabatga, guruhga a’zo bo‘lish
ehtiyoji; Safety needs-xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyoj; Deficiency needs-fiziologik
ehtiyojlar.
Psixologlar orasida biosotsial nazariyalarning tarafdorlari ham juda ko‘p. Shu
jumladan G.Ayzenk. U shaxsning ikki o‘lchamli (asosli) model- ini ishlab chiqdi.
Bu modelda odam psixobiologik fenomen sifatida ko‘rib chiqilgan. Shaxsning
asosiy xususiyatlari ikkita asosiy mezon, shkala –
«ekstravertlik-introvertlik» va «emotsional turg‘unlik-neyrotizm» bilan
aniqlanadi.
Biosotsial nazariyalar orasidan D.Kettelning «Shaxs xususiyatlarin- ing
faktorli kontseptsiyasi»ni ko‘rsatib o‘tish lozim. Olim bir-biri korrelyatsiga ega
bo‘lgan 16 birlamchi va bir qancha ikkilamchi va o‘lchamli omillarni ajratib
ko‘rsatgan.
Shaxs haqidagi eng yangi nazariyalar. Psixologiyada yangi nazariya- larning
salmog‘i juda katta. Erik Bern (1902-1970) shaxsni rivojlantirish- ning amaliy va
nazariy asosi sifatida xizmat qilishga yo‘naltirilgan
«transakt tahlil» nazariyasini taklif qildi. Erik Fromm (1900-1980) guman-
istik psixoanalizga asos soldi. Djordj Gerbert Mid (1863-1931) simvolik
kommunikatsiyaning interaktsionistik nazariyasini ishlab chiqdi. Karl Leongard
«Shaxs aktsentuatsiyalari» nazariyasiga asos soldi.
Keyingi yillarda Aleksandr Kellining (1905-1966) «Shaxs kon- struktlari»
nazariyasi juda keng tarqaldi va qo‘llanilmoqda. Bu nazariyaga asosan shaxsning
48

bilish jarayonlarining kechishi uning kelajakdagi hodisalarni qanday «ko‘ra olishi»
(oldindan modellashtirishi, tasavvur qi- lishi) bilan aniqlanadi. A.Kellining fikricha
har bir odam tadqiqotchi. U doimo o‘zidagi «shaxs konstruktlari», o‘zining maxsus
baholash shkalalari asosida reallikning obrazini tuzadi (hosil qiladi). agar tuzilgan
obraz haqiqatdan farq qilsa, to‘g‘ri kelmasa mavjud konstruktlar qayta quriladi.
Barcha bilish jarayonlarining samaradorligi, muvaffaqiyatli konstruktlar ko‘rish
kishining psixologik bilim darajasiga bog‘liq.
Vaziyatni o'rganish borasida 1917 yilda Kurt Levin
"maydon nazariyasi"ni ishlab chiqish orqali birinchi qadamlarni qo'ygan.
Tadqiqotning dastlabki bosqichlarida u "psixologik maydon" ni "bu yerda va
hozir" mavjud vaziyat sifatida tushuntiradi va "bu harakat inson joylashgan muhit
uning atrofidagi haqiqiy vaziyat" deb hisobladi. Keyinchalik u "maydon"
nazariyasini "hayot makoni" ning kengroq nazariyasi bilan almashtirdi va inson va
uni atrofidagi dunyo birligining pozitsiyasini shakllantirdi: inson va uning
atrofidagi dunyo o'ziga xosligi inson uchun zarur bo'lgan ahamiyatga ega bo'lgan
yagona vektor maydonini ifodalashini u anglaydi va tushunadi.
Insonning fazoviy maydoni ularning munosabatlarida shaxs va muhitdir. K.
Levin har qanday aqliy hodisa (voqea), ifodali, muayyan mavzu va muayyan atrof-
muhitning birligi sifatida qaralishi kerakligini ta'kidladi. K. Levinning fikriga
ko'ra, insonning xulq-atvori insonga ta'sir qiladigan muhitning o'ziga xos
xususiyatlari bilan emas, balki shaxs va uning psixologik muhitini o'z ichiga olgan
o'ziga xos yaxlitlik bilan belgilanadi. Uning nazariyasidagi muhit "o'ziga xos kuch
va ta'sirlarning tashqi sohasi" va shaxs stress tizimlarining "ichki sohasi" dir. Inson
va atrof-muhit ikki qutb bo'lib, uning kontseptsiyasida "hayot maydoni" deb
ataladigan bir xil xulq-atvorning ikki nuqtasidir.
K. Levin yozgan vaziyatning ta'rifi ob'ektiv emas, balki sub'ektiv bo'lishi
kerak, ya'ni vaziyat kuzatuvchining pozitsiyasidan ko'ra o'rganilayotgan shaxsning
pozitsiyasidan ko'proq tasvirlangan bo'lishi kerak. Shu bilan birga, u vaziyatning
ijtimoiy konteksti ahamiyatini, uning inson xatti-harakatlariga ta'sirini e'tirof etadi.
K. Levin va uning shogirdlarining tadqiqotlari insonning xulq-atvorini turli
49

xil eksperimental o'rganish talablarini zaga chiqaradi. Shu bilan birga, ular asosiy
e'tiborni vaziyat xatti-harakatlarga ta'sir qilishiga qaratdilar. Bu borada avtoritar va
demokratik guruh iqlimini shakllantirishga yetakchilik uslubining ta'sirini o'rganish
maqsadi keng tarqalgan tajriba bo'ldi. O'zgaruvchi yoshlar o'rtasidagi
munosabatlarda sezilarli farqlarni keltirib chiqarish eksperiment ishtirokchilari va
hokimiyatga ega bo'lganlar uchun ham yetarli darajada samarali bo'ldi. Yetakchilik
uslubining qisqa muddatli o'zgarishi hatto eng barqaror shaxsiy tuzilmalardan biri
deb hisoblangan avtoritar shaxsning kompleksini bostirishi yoki rag'batlantirishi
mumkin edi.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, odamlarning ruhiy salomatligini saqlash va
ularni murakkab vaziyatlarga moslashtirish orqali faqat hodisalarning oldini olish
emas, balki ularning salbiy oqibatlarini kamaytirishga ham erishish mumkin.
50

Umumiy xulosalar
Psixologiya fanining rivojlanish jarayonida inson xulq-atvori va uning
ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sirini tushuntirishga qaratilgan turli nazariyalar
shakllangan. Ushbu nazariyalar orasida Kurt Levin tomonidan ishlab chiqilgan
maydon nazariyasi hamda guruh dinamikasi konsepsiyasi muhim ilmiy ahamiyatga
ega bo‘lib, ular shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni chuqurroq
tushunishga yordam beradi. Mazkur kurs ishida psixologiyadagi maydon
nazariyasi hamda guruh dinamikasi tushunchalarining nazariy asoslari, ularning
psixologiya fanidagi o‘rni hamda shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir
jarayonini tushuntirishdagi ahamiyati tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, maydon nazariyasi inson xulq-atvorini
tushuntirishda muhim nazariy asoslardan biri hisoblanadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra,
inson xulq-atvori faqat uning individual xususiyatlari bilan belgilanmaydi, balki
shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida shakllanadi. Kurt Levin
tomonidan ilgari surilgan B = f (P, E) formulasi aynan shu g‘oyani ifodalaydi. Bu
formulaga ko‘ra, inson xulq-atvori shaxsning ichki xususiyatlari hamda tashqi
muhit omillari o‘zaro ta’sirining natijasidir.
Maydon nazariyasining muhim tushunchalaridan biri “hayot maydoni”
hisoblanadi. Hayot maydoni inson faoliyati sodir bo‘ladigan psixologik muhitni
anglatadi. Ushbu muhit insonning ehtiyojlari, motivlari, maqsadlari hamda ijtimoiy
muhit ta’siridan tashkil topadi. Inson aynan shu psixologik maydon doirasida
faoliyat yuritadi va uning xulq-atvori ushbu maydonda mavjud bo‘lgan psixologik
kuchlar ta’sirida shakllanadi.
Maydon nazariyasi shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni tushuntirishda
muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu nazariya yordamida
insonning xulq-atvori faqat individual xususiyatlar orqali emas, balki u
yashayotgan ijtimoiy muhit bilan bog‘liq holda o‘rganiladi. Shu sababli maydon
nazariyasi zamonaviy psixologiya fanida keng qo‘llaniladigan nazariyalardan biri
hisoblanadi.Kurt Levin tomonidan ishlab chiqilgan yana bir muhim ilmiy yo‘nalish
guruh dinamikasi hisoblanadi. Guruh dinamikasi deganda guruh a’zolari o‘rtasida
51

yuzaga keladigan psixologik jarayonlar, o‘zaro ta’sirlar hamda munosabatlar tizimi
tushuniladi. Guruh dinamikasi guruh ichidagi psixologik muhitni, guruh
a’zolarining o‘zaro munosabatlarini hamda guruh faoliyatining rivojlanish
jarayonini tushuntirishga yordam beradi.
Guruh dinamikasi jarayonlarini o‘rganish psixologiya fanida muhim nazariy
va amaliy ahamiyatga ega. Inson ko‘pincha turli guruhlar tarkibida faoliyat olib
boradi. Oila, ta’lim muassasasi, ish jamoasi hamda turli ijtimoiy guruhlar
shaxsning rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli guruh ichidagi
psixologik jarayonlarni o‘rganish shaxs rivojlanishini tushunishda muhim rol
o‘ynaydi. Guruh dinamikasi jarayonida guruh a’zolari o‘rtasida o‘zaro muloqot,
hamkorlik hamda psixologik ta’sir jarayonlari yuzaga keladi. Ushbu jarayonlar
guruh ichidagi ijtimoiy munosabatlarning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Guruh
ichida yetakchilik, hamkorlik, raqobat hamda nizolar kabi turli psixologik
jarayonlar yuzaga kelishi mumkin.
Maydon nazariyasi guruh dinamikasini tushuntirishda muhim nazariy asos
bo‘lib xizmat qiladi. Levinning fikriga ko‘ra, guruh ham o‘ziga xos psixologik
maydon hisoblanadi. Guruh a’zolari o‘rtasidagi munosabatlar ham psixologik
kuchlar tizimi orqali shakllanadi. Guruh ichidagi har bir a’zo muayyan psixologik
kuchlar ta’sirida faoliyat yuritadi va bu kuchlar guruh ichidagi umumiy muhitni
shakllantiradi.
Guruh dinamikasi jarayonida guruh a’zolari o‘rtasida ijtimoiy ta’sir
jarayonlari yuzaga keladi. Ushbu jarayonlar orqali guruh a’zolari bir-biriga ta’sir
ko‘rsatadi, o‘z fikrlarini almashadi hamda jamoaviy qarorlar qabul qiladi. Guruh
ichidagi ijtimoiy ta’sir jarayonlari shaxsning ijtimoiy rivojlanishida muhim rol
o‘ynaydi.
Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi tushunchalari psixologiya fanining
turli sohalarida keng qo‘llaniladi. Ushbu nazariyalar ijtimoiy psixologiya,
pedagogik psixologiya hamda tashkilot psixologiyasi sohalarida muhim ilmiy asos
bo‘lib xizmat qiladi. Ta’lim jarayonida guruh dinamikasi jarayonlarini hisobga
olish o‘quv jarayonining samaradorligini oshirishga yordam beradi. Guruh ichidagi
52

psixologik muhit o‘quvchilarning bilim olish jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli ta’lim jarayonini tashkil etishda guruh dinamikasi omillarini hisobga
olish muhim ahamiyatga ega.
Tashkilot va korxonalarda ham guruh dinamikasi jarayonlarini o‘rganish
muhim ahamiyat kasb etadi. Jamoa ichidagi psixologik muhit ish faoliyatining
samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Guruh ichidagi hamkorlik, muloqot hamda
yetakchilik jarayonlari jamoaning umumiy faoliyatini belgilaydi. Shuningdek,
maydon nazariyasi va guruh dinamikasi psixologik treninglar hamda ijtimoiy
psixologik tadqiqotlarda ham keng qo‘llaniladi. Ushbu nazariyalar yordamida
guruh ichidagi psixologik jarayonlarni tahlil qilish hamda guruh faoliyatini
samarali tashkil etish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, maydon nazariyasi va guruh dinamikasi psixologiya
fanining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu nazariyalar yordamida
inson xulq-atvori, shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir hamda guruh ichidagi
psixologik jarayonlar chuqurroq tushuntiriladi.
Shu tariqa, maydon nazariyasi va guruh dinamikasi psixologiya fanida shaxs
va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘rganishda muhim ilmiy asos bo‘lib
xizmat qiladi. Ushbu nazariyalar inson xulq-atvorini tushunish, guruh faoliyatini
samarali tashkil etish hamda ijtimoiy munosabatlarning rivojlanish mexanizmlarini
o‘rganishda katta ahamiyatga ega.
53

Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev. “2022–2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida” PF–60-son Farmon. 2022-yil 28-yanvar.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev. “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida” PF–4947-son Farmon. 2017-yil 7-fevral.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Yoshlarni har tomonlama qo‘llab-
quvvatlash va ularning ijtimoiy faolligini oshirish to‘g‘risida” PF–6017-son
Farmon. 2020-yil.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PF–6108-son Farmon.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida” PF–5847-son Farmon. 2019-yil.
6. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2021.
7. G‘oziev E.G. Psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002.
8. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005.
9. Rubinshteyn S.L. Umumiy psixologiya asoslari. – Moskva: Piter, 1999.
10. Levin K. Field Theory in Social Science. – New York: Harper, 1951.
11. Andreeva G.M. Sotsialnaya psixologiya. – Moskva: Aspekt Press, 2001.
12. Nemov R.S. Psixologiya. – Moskva: Vlados, 2003.
13. Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. – Toshkent: Fan, 2007.
14. Ziyonet elektron ta’lim portali materiallari. – www.ziyonet.uz
15. O‘zbekiston Milliy kutubxonasi elektron resurslari.
54

Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi kurs ishi psixologiya

Sotib olish