Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 50000UZS
Hajmi 4.3MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 01 Iyun 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Psixologiya

Sotuvchi

Jo'ni Zarifov

Ro'yxatga olish sanasi 31 Mart 2024

6 Sotish

Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI  OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI __________ UNIVERSITETI
__________________ FAKULTETI
__________ YO‘NALISHI  ___________ – GURUH TALABASI
________________ NING
“ ________________ ” FANIDAN TAYYORLAGAN
KURS ISHI
Mavzu:  Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
            Topshirdi:                                                             ____________
Qabul qildi:                                                             ____________
1 Mundarija
Kirish………………………………………………………………………………3
I BOB Psixologiya fan sifatida shakllanishi……....…………….…......………..6
1.1  Psixologiya haqida umumiy nazariy tushunchalar...…...……. .........................6
1.2 Psixologiya fanining vujudga kelishi va uning moddiy asoslari…...................14
II BOB Ilmiy tadqiqotlar psixologlar faoliyati turi sifatida……….………….26
2.1 Hozirgi zamon psixologiyasining sohalari va vazifalari………….…..............29
2.2 Psixologiyaning metodologiyasi va prinsiplari…………………….......……..32
Umumiy xulosalar……………………………………………………………….43
Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………...46
2 Kirish
Mavzuning dolzarbligi:  
Hozirgi   globallashuv   va   axborotlashuv   jarayonlari   jadallashib   borayotgan
davrda inson omilining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Jamiyat  taraqqiyotining
barcha sohalarida insonning psixik xususiyatlari, uning ongli faoliyati, xulq-atvori
va   ijtimoiy   muhit   bilan   o‘zaro   aloqalari   muhim   o‘rin   tutadi.   Shu   jihatdan
psixologiya   fani,   xususan,   umumiy   psixologiya   inson   ruhiy   jarayonlari   va
holatlarini   ilmiy   asosda   o‘rganadigan   muhim   ilmiy   yo‘nalish   sifatida   alohida
ahamiyat kasb etadi.
Psixologiya   qadimdan   insonni   tushunishga   qaratilgan   bo‘lsa-da,   uning   ilmiy
fan sifatida shakllanishi  nisbatan keyingi  davrlarga to‘g‘ri  keladi. Bugungi  kunda
psixologiya   nafaqat   nazariy,   balki   amaliy   jihatdan   ham   keng   qo‘llanilib,   ta’lim,
sog‘liqni   saqlash,   boshqaruv,   iqtisodiyot   va   boshqa   ko‘plab   sohalarda   muhim
vosita   bo‘lib   xizmat   qilmoqda.   Ayniqsa,   ilmiy   psixologik   bilimlar   inson   xulq-
atvorini bashorat qilish, boshqarish va rivojlantirishda asosiy rol o‘ynaydi.
Mazkur   kurs   ishining   dolzarbligi   shundaki,   ilmiy   psixologik   bilimlarning
o‘ziga   xos   xususiyatlarini   chuqur   o‘rganish   orqali   inson   psixikasining
qonuniyatlarini to‘g‘ri anglash, kundalik hayotdagi psixologik muammolarni ilmiy
asosda   hal   etish   imkoniyati   kengayadi.   Ko‘pincha   odamlar   psixologiya   haqida
kundalik   tasavvurlarga   asoslanib   fikr   yuritadilar,   biroq   ilmiy   psixologiya   ushbu
tasavvurlardan   tubdan   farq   qiladi.   Shu   bois   ilmiy   psixologik   bilimlarning
mohiyatini ochib berish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Ilmiy psixologik
bilimlar oddiy hayotiy kuzatishlarga emas, balki tajriba, tahlil, umumlashtirish va
nazariy xulosalarga asoslanadi. Bu bilimlar tizimli, mantiqiy va dalillarga tayangan
holda shakllanadi. Shuningdek, ular ob’ektivlik, takrorlanuvchanlik va ishonchlilik
kabi   mezonlarga   javob   berishi   bilan   ajralib   turadi.   Ilmiy   psixologiya   inson
psixikasini o‘rganishda aniq metodlardan foydalanadi va bu jihati bilan u kundalik
psixologik bilimlardan farqlanadi.
Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga
xos   xususiyatlarini   har   tomonlama   tahlil   qilish,   ularning   ilmiy   va   amaliy
3 ahamiyatini   yoritib   berishdan   iborat.   Ushbu   maqsadga   erishish   uchun   quyidagi
vazifalar belgilandi:
1. psixologik bilim tushunchasining mohiyatini ochib berish;
2. ilmiy va kundalik psixologik bilimlar o‘rtasidagi farqlarni aniqlash;
3. ilmiy psixologiyaning asosiy xususiyatlarini tahlil qilish;
4. psixologik   bilimlarning   shakllanishi   va   rivojlanish   jarayonini   ko‘rib
chiqish;
5. ilmiy psixologik bilimlarning amaliy ahamiyatini asoslash.
Kurs   ishining   ob’ekti   sifatida   psixologik   bilimlar   tizimi   tanlangan   bo‘lsa,
predmeti esa ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari hisoblanadi.
Tadqiqot   metodlari   sifatida   ilmiy   adabiyotlarni   tahlil   qilish,   taqqoslash,
umumlashtirish,   tizimli   yondashuv   va   nazariy   tahlil   usullaridan   foydalanildi.
Ushbu   metodlar   orqali   mavzuning   nazariy   asoslari   chuqur   o‘rganildi   va   ilmiy
xulosalar   chiqarildi.   Ilmiy  psixologik   bilimlarning   asosiy   xususiyatlaridan   biri   —
ularning tizimliligi hisoblanadi. Psixologik bilimlar alohida faktlar yig‘indisi emas,
balki o‘zaro bog‘langan tushunchalar, qonuniyatlar va nazariyalar majmuasidir. Bu
tizim   inson   psixikasining   turli   jihatlarini   —   sezgi,   idrok,   tafakkur,   xotira,
emotsiyalar, motivatsiya va shaxs rivojlanishini qamrab oladi.
Yana   bir   muhim   xususiyat   —   ilmiylik   darajasidir.   Ilmiy   psixologik   bilimlar
tajriba   va   empirik   ma’lumotlarga   asoslanadi.   Ular   ilmiy   metodlar   orqali
tekshiriladi   va   tasdiqlanadi.   Bu   esa   psixologik   bilimlarning   ishonchliligini
ta’minlaydi.
Shuningdek,   ilmiy   psixologiya   ob’ektivlik   tamoyiliga   asoslanadi.   Ya’ni,
tadqiqot natijalari sub’ektiv qarashlarga emas, balki aniq dalillarga asoslanadi. Bu
jihat ilmiy psixologiyani kundalik psixologik tushunchalardan ajratib turadi. Ilmiy
psixologik bilimlar yana umumlashtirish xususiyatiga ega. Ular alohida holatlarni
emas,   balki   umumiy   qonuniyatlarni   ochib   beradi.   Bu   esa   inson   xulq-atvorini
oldindan bashorat qilish imkonini yaratadi.
Mazkur   kurs   ishining   nazariy   ahamiyati   shundaki,   unda   ilmiy   psixologik
bilimlarning   mohiyati,   xususiyatlari   va   ahamiyati   keng   yoritib   berilgan.   Amaliy
4 ahamiyati esa shundaki, ushbu bilimlar ta’lim jarayonida, shaxsiy rivojlanishda va
kasbiy faoliyatda qo‘llanishi mumkin.
Bugungi   kunda   psixologiya   fanining   rivojlanishi   inson   hayotining   barcha
jabhalariga   ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Shu   sababli   ilmiy   psixologik   bilimlarni   egallash
har   bir   inson   uchun   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Ayniqsa,   pedagoglar,   rahbarlar,
psixologlar va boshqa mutaxassislar uchun bu bilimlar zarur hisoblanadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   ilmiy   psixologik   bilimlarning   o‘ziga   xos
xususiyatlarini o‘rganish nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy jihatdan ham katta
ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishi orqali mazkur masala chuqur tahlil qilinib, uning
dolzarbligi va ahamiyati asoslab beriladi.
5 I BOB Psixologiya fan sifatida shakllanishi
1.1  Psixologiya haqida umumiy nazariy tushuncha
Inson mavjud ekan, u o'z hayotiy tajribaciga asoslanib, u yoki bu holda idrok
etish, olamni anglash, narsa va hodisalarni ajratish kabi xususiyatlarga ega ekanligi
haqida o'ziga o'zi hisob beradi.
Biz kunda qushlarning sho'x navosini, musiqa asboblarining xonishini, inson
nutqini,   uchib   o'tayotgan   samolyot   shovqinini   eshitamiz,   atrofimizni   o'rab   turgan
narsa,   daraxt,   hayvonlar,   mashinalarni   ko'ramiz.   Ularning   rangi   va   hajmini   ajrata
olamiz.   Mazkur   jarayonlar   insondagi   aks   ettirish   xususiyati   bilan   chambarchas
bog'liq.
Psixologiya  fanining  predmetini   tahlil  qilishda  asosiy   e'tiborni   quyidagilarga
qaratish lozim. Jumladan, shaxs  haqida fikr yurituvchi fanlar sirasiga psixologiya
va pedagogika fanlarini kiritish mumkin. Shunga ko'ra pedagogika shaxsni ta'lim-
tarbiya   jarayonida   kamol   topishini   tadqiq   qilsa,   psixologiya   shaxsda   kechadigan
ruhiy   jarayonlarni   o'rganadi.   Shundan   xulosa   qilishimiz   mumkinki,   psixologiya
fanining predmetini - shaxsning psixikasi va uning psixologik xususiyatlari tashkil
qiladi.
Psixologiya   so'zining   lug'aviy   ma'nosi   grekcha   psyuxe   jon,   ruh,   logos   fan,
ta'limot   degan   ma'noni   anglatadi.   Psixologiya   fan   sifatida   psixik   faktlar,   ularning
qonuniyatlari va mexanizmlarini o'rganadi.
Psixologiya   asosan   psixikani   keng   doirada   tadqiq   qiladi.   Shunga   ko'ra
psixikaning yuzga keltiruvchi asosiy psixik faoliyatlari ko'rsatilgan. Aynan psixik
faoliyatlar quyidagi jarayonlarni o'z ichiga oladi:
- bilish faoliyatlari: diqqat, nutq, faoliyat;
- bilish jarayonlari: sezgi, idrok, xotira, xayol, tafakkur;
shaxsning, hissiy, irodaviy sohasi: hissiyot, iroda;
qobiliyat.
shaxsning individual psixologik xususiyatlari: temperament, xarakter,
Psixikaning   paydo   bo'lishining   asosiy   shakllari   M.Gamezo   va
Domashenkolarning   "Atlas   po   psixologii"   nomli   qo'llanmasida   quyidagicha
6 ifodalanadi:
1-rasm
Shunga muvofiq bir qator olimlar tomonidan psixikaga ta'riflar berilib, uning
mazmun   mohiyati   ochib   berilgan.   Jumladan,   professor   M.G.Davletshin   fikricha,
psixika deganda - oliy darajadagi materiyaning (miyaning) xususiyati tushunilib, u
ob'ektiv   borliqni   aks   ettirilishida   namoyon   bo'ladi,   sub'ekt   faoliyatini   ma'lum
maqsad   asosida   yo'naltiradi   hamda   xulq-atvor   negizida   shakllanadi,   professor
V.M.Karimova   fikricha   psixika   inson   ruhiyatining   shunday   holatiki,   u   tashqi
olamni   (ichki   ruhiy   olamni)   ongli   tarzda   aks   ettirishimizni,   ya'ni   bilishimiz,
anglashimizni ta'minlaydi.
Psixika  bu aks  ettirishdir. Jonli  va  jonsiz  tabiatda aks   ettirishning  o'ziga  xos
usullari mavjud. Aks ettirish jarayonini quyidagicha ifodalash mumkin.
7 2-rasm
Jonsiz   materiya   uchun   aks   ettirishning   mexanik,   kimyoviy   va   fizik   turlari
xosdir.   Masalan,   ko'zguning   aks   ettirishi,   suvdagi   ta'sir   va   boshqalar.   Jonli
materiya uchun aks ettirishning fiziologik, psixik aks ettirish turlari xos bo'lib, ong
va   o'zini-o'zi   anglash   uning   eng   yuqori   bosqichidir.   Psixik   aks   ettirish   quyidagi
xususiyatlarga ega:
1) ob'ektiv borliqni to'g'ri aks ettirish imkoniyatini beradi;
2) shaxsning faoliyati davomida mukammallikka erishib boradi;
3) doimo rivojlanib va takomillashib boradi.
4) Shaxsning individualligi orqali namoyon bo'ladi.
Insonda   jismoniy   tanadan   tashqari   undan   farqlanuvchi   yana   nimadir   borligi
haqidagi tasavvurlar qadimdanoq mavjud bo'lgan. Eng qadimgi davrlardayoq inson
tush   ko'rish   hodisasi   orqali   ayrim   odamlarning   noyob   qobiliyatlari   (masalan,
ovdagi   muvaffaqiyatlar)   o'lim   va   boshqa   hodisalarning   sabablarini   tushuntirishga
intilgan.   Ammo   dastlabki   qarashlar   mifologik   xarakterda  edi.   Ular   fikrlash   orqali
emas,   ko'r-ko'rona   ishonch   vositasida   egallanardi.   Ruh   haqidagi   qarashlar
ko'pincha   nafas   bilan   bog'lanardi,   ruhni   esa   uchar   mahluq   sifatida   tasavvur
etardilar.
Psixologiya haqidagi fikrlar qadim zamonlardan beri mavjuddir. Ilk davrlarda
psixologik   xususiyatlarni   jonning   ishi   deb   tushuntirilgan.   Jonning   o'zi   esa   odam
tanasidagi   maxsus   ikkilamchi   jism   deb   qaralgan.   Bunday   tasavvurlar   "animizm"
8 deb   ataladi.   Animizm   so'zi   -anima   "jon"   degan   ma'noni   anglatadi.   Jon   o'z
mohiyatiga   ko'ra   olovsimon   uchqundan   iborat   ekanligi   Geraklit   tomonidan,   yoki
olovsimon atomdan iboratligi Demokrit tomonidan ta'kidlangan.
Platonning   "ideyalar   tug'ma   bo'ladi"   degan   g'oyalari   psixologik   fikr
taraqqiyotiga juda katta hissa qo'shdi. Platon ta'limotiga ko'ra "ideyalar" mohiyati
abadiy va o'zgarmas, ularning tabiiy olamdan tashqarida oliy olam mavjud bo'lib,
ularni odam ko'zi bilan ko'ra olmaydi.
Platon   psixologiyada   "dualizm"   oqimining   asoschisi   hisoblanadi.   Dualizm
so'zi   ikki   yoqlamalik   yoki   ikki   mustaqil   fikr   degan   ma'noni   anglatadi.   Dualizm
ta'limoti   mohiyati   moddiy   va   ruhiy   olam   tana   va   psixikaning   bir-biriga   bog'liq
bo'lmagan holda mavjud bo'lib, azaldan qarama-qarshi narsalar deb tushuntiradi.
Platonning dualizm shogirdi Arastu (Aristotel eramizdan oldingi IV asr 384-
322 yillar) tomonidan birmuncha muvaffaqiyatli bartaraf etildi. Aristotelning "Jon
haqida"   asari   o'sha   davrdayoq   psixologiya   maxsus   fan   sifatida   maydonga   kela
boshlaganidan dalolat beradi. Ana shu tufayli psixologiya jon haqidagi fan sifatida
maydonga   kelgan   va   hozirgi   kunda   psixologiya   fani   o'z   mazmunini   batamom
o'zgartirgan.
Arastu   kishilik   tafakkuri   tarixida   birinchi   bo'lib   ruh   va   jonli   tananing
ajralmasligini   isbotlab   berdi.   Unga   ko'ra,   jon   qismlarga   bo'linmaydi,   lekin   u
faoliyatimiz   davomida   oziqlanishi,   his   etishi   va   harakatga   kelishi,   aql-idrok   kabi
turlarga oid qobiliyatlarda namoyon bo'lishi mumkin. Birinchi qobiliyatlar o'simlik
uchun, ikkinchisi va uchinchisi hayvonlarga, to'rtinchisi esa insonlar uchun xosdir.
O'simliklar,   hayvonlar   ruhi   va   aql   idrok   odam   ruhi   ta'limoti   bilan   Arastu   oliy
qobiliyatlar   va   ularning   negizida   paydo   bo'lishini   bildiradigan   rivojlanish
tamoyilini   joriy   etdi.   Arastu   organizmning   tabiatdan   olgan   qobiliyatlarni   faqat
o'zining xususiy faolligi orqali ruyobga chiqarishga asoslangan holda xarakterning
faoliyatda shakllanishi to'g'risidagi nazariyani ilgari surdi.
aksini topgan. Psixologiyaning fan sifatida yuzaga kelish bosqichlari quyidagi
jadvalda o'z akisni topgan.
3-rasm
9 Geraklit,   Demokrit,   Aflotun,   Arastularning   ta'limotlari   keyingi   asrlarda
psixologik g'oyalarni rivojlanishida tayanch nuqta bo'lib hisoblanadi.
Mazkur   davrlarda   Sharqda   ham   ilk   psixologik   qarashlar   yuzaga   keldi.
Sharqda psixologik qarashlarning paydo bo'lishida buyuk Sharq mutafakkirlarining
roli   katta   bo'lgan.   Ular   orasida   Al-Xorazmiy,   Al-Forobiy,   Abu   Rayhon   Beruniy,
Abu   Ali   ibn   Sino,   Mirzo   Ulug'bek   kabilar   o'zlarining   inson   psixikasi   va   yosh
avlodni   tarbiyalashga   doir   boy   fikrlar   va   qarashlarini   meros   sifatida   qoldirganlar.
Ular   orasida   ayniqsa   Abu   Ali   ibn   Sinoning   mantiq.   metafizika,   tabiiy   fanlar,
ayniqsa, tibbiyot haqidagi fikrlari o'sha davr ilmiy taraqqiyotiga katta hissa qo'shdi.
U   maxsus   psixologik   muammolar   bilan   shug'ullangan   olimlardan   biridir.   Uning
ruh,   asab   tizimi   haqidagi   qarashlari   katta   ahamiyatga   ega.   Ayniqsa,   Abu   Ali   ibn
Sinoning temperament xususiyatlariga qarab yondashish zarurligi haqidagi fikrlari
ming yildan so'ng ham zamonaviy psixologiyada o'z qimmatini yo'qotmagan. Abu
Ali   ibn   Sino   dunyoda   birinchi   bo'lib   psixoterapevtik   usullarni   qo'llab   ko'rgan
olimlardan biridir.
Asta-sekin   ruh   haqidagi   tushuncha   hayotning   barcha   ko'rinishlariga   emas,
faqat   hozir   biz   psixika   deb   atalgan   darajaga   nisbatan   qo'llana   boshlandi.   Psixika
10 kategoriyasining   negizida   idrok   va   tafakkurdan   tashqari   ong   tushunchasi   yuzaga
keldi,   buning   natijasida   ixtiyoriy   harakatlar   va   ularni   nazorat   qilish   imkoniyati
tug'ildi.   Masalan,   Galen   (cramizdan   oldingi   II   asr)   fiziologiya   va   tibbiyot
yutuqlarini   umumlashtirib,   psixikaning   fiziologik   asoslari   to'g'risidagi
tasavvurlarini   yanada   boyitdi.   Uning   ilgari   surgan   g'oyalari   "ong"   tushunchasi
talqiniga muayyan darajada yaqinlashadi.
XVII   asr   biologiya   va   psixologiya   fanlari   uchun   muhim   davr   bo'lib
hisoblanadi.   Jumladan   fransiya   olimi   Dekart   (1596-1650)   tomonidan   xulq-
atvorning reflektor (g'ayriixtiyoriy) tabiatga ega ekanligini kashf etilishi, yurakdagi
mushaklarning   ishlashi   (faoliyati)   qon   aylanishning   ichki   mexanizmi   bilan
boshqarilayotganligini tushuntirilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, refleks
(lotincha   reflexus   aks   ettirish)   organizmning   tashqi   ta'sirga   qonuniy   ravishdagi
javob   reaksiyasi   sifatida   talqin   qilinib,   asab-mushak   faoliyatini   ob'ektiv   tarzda
bilish   vositasiga   aylandi.   Sezgi,   assotsiatsiya,   ehtiros   yuzaga   kelishini   izohlashga
imkon yaratildi.
Psixologiya fanining ilmiy asosga qurilishida ingliz olimi Gobbs (1588-1679)
ruhni   mutlaqo   rad   etib,   mexanik   harakatni   yagona   voqelik   deb   tan   olib,   uning
qonuniyatlari   psixologiyaning   ham   qonuniyatlari   ekanligini   ta'kidladi.   Uning
negizida   epifenomalizm   (yunoncha   eri   o'ta,   rhainominon   -g'ayritabiiy   hodisa)
vujudga   keldi,   ya'ni   psixologiya   tanadagi   jarayon-larning   soyasi   singari   ruy
beradigan ruhiy hodisalar to'g'risidagi ta'limotga aylandi.
Niderlandiyalik   olim   Spinoza   (1632-1677)   ongni   katta   ko'lamga   ega
materiyadan   sira   qolishmaydigan   voqelik,   ya'ni   yaqqol   narsa   deb,   tushuntirdi.   U
determinizm   (lotincha   demmerminara   belgilayman)   tamoyilining,   ya'ni   tabiat,
jamiyat   hodisalarining,   shu   jumladan   psixik   hodisalarning   ob'ektiv   sabablar   bilan
belgilanligi haqidagi ta'limot targ'ibotchisi edi.
XVII   asrdagi   yirik   nemis   mutafakkiri   Leybnis   (1646-1716)   ning   ta'limoti
matematika, jumladan, integral va differensial hisoblar kashf etilishiga ta'sir etgan
edi.   Psixika   hayot   manzarasi   arifmetik   yig'indi   tariqasida   emas,   balki   integral
tarzda namoyon bo'ladi. Leybnis tasavvurlarning uzluksiz chegaralanishi g'oyasiga
11 tayangan   holda   persepsiya   (bevosita   ongsiz   idrok)ni   appersepsiyalar   di   qqat   va
xotirani   o'z   ichiga   olgan   anglangan   idroklardan   farqlagan   edi.   Leybnis
psixologiyaga   psixikaning   faolligi   tabiati   va   uzluksiz   rivojlanishi   hamda
psixikaning onglilik va ongsizlik ko'rinishlari o'rtasidagi murakkab nisbat haqidagi
g'oyani olib kirdi.
XVII   asrda   emperizm   va   sensualizmni   tajriba   va   his   etiladigan   bilimning
"sof" aql-idrokdan afzalligi haqidagi ta'limotning, ya'ni aqlda hech qanday tug'ma
g'oyalar   va   tamoyillar   bo'lishi   mumkin   emasligi   haqidagi   ta'limotning   oldingi
marraga   ko'tarilishiga   olib   keldi.   Bu   ta'limotni   ingliz   faylasufi   va   pedagogi   Jon
Lokk (1632-1704) astoydil himoya qilib chiqqan edi. Uni empirik psixologiyaning
asoschisi   deb,   hisoblash   qabul   qilingan.   Barcha   bilimlarning   tajribadan   kelib
chiqishi   haqidagi   ta'limoti   psixologiya   uchun   muhim   ahamiyatga   ega   bo'lgan.
Chunki   u  ruhiy  hayotning   aniq  faktlari   oddiy  hodisalardan   murakkab   hodisalarga
o'tish   yo'llari   puxta   o'rganilishini   taqazo   etadi.   J.   Lokkning   fikricha,   tajribaning
ikkita manbai mavjud bo'lib, biri tashqi sezgi a'zolarining faoliyati (tashqi tajriba)
va   ikkinchisi   o'zining   xususiy   miyani   idrok   etuvchi   aqlning   ichki   faoliyati   (ichki
tajriba)   dir.   Kishi   hech   qanday   g'oyalarga   ega   bo'lmagan   holda   dunyoga   keladi.
Uning ruhi - "toza taxta" bo'lib, keyinchalik unga tajriba yozuvlari bitiladi. Tajriba
oddiy va murakkab g'oyalardan tarkib topadi. Bu g'oyalar yo sezgilardan, yo ichki
idrok   (refleksiya)   lardan   hosil   bo'ladi.  Ikkinchi   holatda   ong   real   narsalarga   emas,
balki   o'z   xususiy   mahsuliga   yo'naltirilib,   o'zi   bilan   o'zi   bo'lib   qoladi.   J.Lokkning
refleksiya ta'limoti kishi psixologik faktlarni interospektiv tarzda bilib oladi degan
taxminga   asoslangan   edi.   Bu   bilan   yana   dualizm   ta'limoti   ilgari   suriladi.   Ong   va
tashqi   olamni   prinsipial   jihatdan   turlicha   usullar   yordamida   bilish   mumkinligi
jihatidan ham ular bir-biriga qarama-qarshi qo'yilar edi.
J.Lokkning tashqi va ichki tajriba to'g'risidagi ta'limoti ikki xil xarakterga ega
ekanligi ham materialistik ham idealistik ta'limotlarning taraqqiyotiga turtki bo'ldi.
Materialistlar   Gartli   (1705-1784)   bosh   bo'lgan   fransuz,   A.N.Radishchev   (1749-
1802) boshchiligidagi rus materialistlari olamni bilishda tashqi tajribani asos qilib,
olib   inson   psixikasining   ichki   mazmuni   asosida   odam   atrof-muhit   bilan   o'zaro
12 munosabati yotadi degan edilar.
XVIII  asrga kelib nerv sistemasini  tadqiq qilishda  ulkan yutuqlarga  erishildi
(Galler,   Proxazka).   Buning   natijasida   psixika   miya   funksiyasi   ekanligi   haqidagi
ta'limot vujudga keldi. Ingliz tadqiqotchisi Charlz Bell va fransuz Fransua Majandi
tomonidan   yoyiluvchi   va   harakat   nervlari   o'rtasidagi   tafovut   ochib   berildi.   Uning
negizida   psixologiya   fanida   reflektor   yoyi   degan   yangi   tushuncha   paydo   bo'ldi.
Bularning   natijasida   ixtiyoriy   (ongli)   va   ixtiyorsiz   (ongsiz)   reflektor   turlari   kashf
qilindi.
Yuqoridagi   ilmiy   kashfiyotlar   ta'sirida   rus   olimi   I.M.Sechenovning   (1896-
1934)  reflektor  nazariyasi  ruyobga chiqdi va ushbu nazariya psixologiya fanining
fiziologik asoslari, mexanizmlari bosh miya reflekslarining o'ziga xos xususiyatlari
tabiatini ochib berish imkoniyatini yaratadi.
Aytish kerakki, psixologiya fani borasidagi tadqiqotlar, kashfiyotlar shu bilan
tugab qolmasdan, balki bu boradagi ishlar yanada kuchaytirilib samarali natijalarga
erishilmoqda.
13 1.2 Psixologiya fanining vujudga kelishi va uning moddiy asoslari
"Psixologiya" (yunoncha "psychelogos") so'zini o'zbek tiliga tarjima qilsak, u
"jon",  "ruh"  haqidagi  "fan,  ta'limot"  degan   ma'no  anglatadi.  Biroq  hozirgi   davrda
"jon"   tushunchasi   o'rniga   "psixika"ni   qo'llashda   davom   etmoqdamiz.   Lingvistik
nuqtai   nazardan   "jon",   "psixika"   tushunchalari   aynan   bir   xil   ma'noni   bildiradi.
Lekin "psixika" tushunchasi bugungi kunda "jon"dan kengroq ko'lamga ega bo'lib,
ham   ko'zga   ko'rinuvchi,   ham   ko'zga   ko'rinmovchi   tomonlarini   o'zida   aks   ettiradi.
Psixikaning   tarkibiy   qismlari   faoliyat,   xulq,   muomala   yaqqol   namoyon   bo'lish
xususiyatiga ega bo'lsa, bilish jarayonlari, psixik holatlar, ichki kechimalar, ijodiy
rejalar,   ilmiy   farazlar   miyada   mujassamlashgani   uchun   ular   ko'zga   ko'rinmaydi.
Psixologiya   fanining   keyingi   davrdagi   taraqqiyoti   ular   o'rtasida   bir   talay
tafovutlarni keltirib chiqardi.
Psixika   to'g'risida   dastlabki   tasavvurga   ega   bo'lish   uchun   dastavval   psixik
hodisalar   mohiyati   bilan   tanihamiz.   Odatda   psixik   hodisalar   deganda   ichki,
sub'ektiv tajriba faktlarning (voqelikning) namoyon bo'lishi tushuniladi, boshqacha
so'z bilan aytganda psixika hayotning sezgi, idrok, xotira, tafakkur, xayol kabi har
biri alohida olingan yaqqol shakllaridan iboratdir.
Psixologiya   fanining   vujudga   kelishi,   shakllanishi,   rivojlanishi   to'g'risida
batafsil   ma'lumot   berish   ushbu   kurs   uchun   hart   emas,   chunki   uning   psixologiya
tarixi   sohasi   mavjuddir.   Shunga   qaramasdan,   psixologiya   fanining   paydo   bo'lishi
haqidagi   ayrim   ilmiy   materiallar,   ma'lumotlar   yuzasidan   qisqacha   mulohaza
yuritish maqsadga muvofiq.
Insoniyatning   ijtimoiy   tarixiy   taraqqiyoti   davomida   qadimgi   odamlar   tabiiy
hamda   ijtimoiy   ehtiyojlaridan   kelib   chiqqan   holda   ibtidoiy   jamoa   a'zolarining
psixologik   xususiyatlarini   aniqlash,   ulardan   shaxslararo   munosabatlarda   oqilona
foydalanish,   o'zining   xatti-harakati,   shaxsiy   faoliyati   va   muomalaga   kirishishida
ularni   hisobga   olishga   intilib   yashab   kelganlar.   Ko'p   ming   yillik   ijtimoiy   hayot
tajribalariga   asoslangan   ravishda   odamlar   shaxsning   individual   (lotincha
"individuum"   alohida,   yakka   hol   odam)   xususiyatlarini   jon   bilan   bog'lashga   va
uning ta'siri bilan izohlashga harakat qilishgan.
14 Qadimgi odamlarning tasavvurlariga qaraganda, inson tanasida jon joylashgan
bo'lib,   u   shaxsga   oid   xususiyatlar,   xislatlarni   vujudga   keltirish   imkoniyatiga   ega
emish.   Qadimgi   ajdodlarimizning   "jon"   to'g'risidagi   tasavvurlari   shunga   bog'liq,
mutanosib   tushunchasini   keltirib   chiqardi   va   buning   natijasida   animizm   (lotincha
anima   "jon"   degan)   ta'limoti   insoniyat   tomonidan   kashf   qilinadi.   Ibtidoiy
xalqlarning   tasavvurlarida   ruh   insonning   tanasi   bilan   uzviy   bog'liq   holda   hukm
suradi, go'yoki yashaydi. Shuning uchun ijtimoiy hodisalar, hatto ong, shuningdek,
real   voqeliklar   (o'lim,   uyqu,   bexush   bo'lish,   betoblik)   kabilarni   sodda   tarzdagi
moddiylik (mavjudlik) nuqtai nazaridan talqin qilishga uringanlar.
Sodda   tafakkur   shakllari   bilan   qurollangan   qadimgi   odamlar   atrof-muhit
to'g'risidagi   rang-barang   holatlar,   hodisalar   mohiyatini   ilmiy   jihatdan   dalillash
imkoniyatiga   ega   bo'lmaganligi   sababli   idrok   qilingan   narsani   uning   haqiqiy
mohiyati   tarzida   aks   ettirishgan.   Ularning   tasavvurlarida   quyidagicha   talqinlar
keng o'rin egallagan:
1)  O'lim uyquning bir  turi, lekin ruh ba'zi  bir sabablarga  ko'ra tanaga qaytib
kelmaydi;
2) taassurotidir;
3) ruh insonning aynan o'zidir;
4) ruhning eshtiyojlari, turmush haroitlari tirik odamnikidan tafovutlanmaydi;
5)   marhumlarning   ruhlari   muayyan   mashg'ulotlar   tizimiga,   ijtimoiy   qonun-
qoidalarga rioya qiluvchi hamjamiyatni yaratar emish;
6)   tirik   insonlar   bilan   marhumlarning   ruhi   bir-biriga   bog'liq   bo'lib,   moddiy
jihatdan o'zaro aloqadordirlar.
Qadimgi   insonlar   tabiatning   qudrati   (kuch-quvvati)   oldidagi   zaifligi   tufayli
yakka shaxs ham, jamoa ham ruhga itoatkor tarzida tasavvur etilishi natijasida din,
ibodat   tushunchalari   paydo   bo'ladi.   Insoniyatning   ijtimoiy   tarixiy   taraqqiyoti
davomida mehnatni rejalashtirish, ishlab chiqarish munosabatlari, ishlab chiqarish
kuchlari   va   ularning   tabaqalashuvi,   odamlar   tafakkurining   rivojlanishi   tufayli
jonning   (ruhning)   moddiylikdan   tashqari   xususiyati,   ko'rinishi   yuzasidan   g'oyalar
vujudga   keladi.   Buning   natijasida   animistik   tasavvurlar   o'rnini   ruhni   borliqning
15 naturalistik   (lotincha   "natura"   -tabiat   ma'nosini   anglatuvchi)   falsafiy   manzarasi
tarzida izoshlash namoyon bo'la boshladi:
1.   Ruh   olamining   ibtidosini   tashkil   qiluvchi   narsalar   (suv,   havo,   olov)ning
insonlar va hayvonlarga jon bag'ishlovchi shakli (Fales eramizdan oldingi VII - VI
asrlar, Aneksimon V asr, Geraklit VI-V asrlar);
2.   Eramizdan   oldin   ijod   qilgan   yunon   faylasuflarining   ilmiy   izlanishlari
natijasida materiyaning jonliligi, ya'ni gilozoizm (yunoncha "hule" modda, "zol" -
hayot ma'nosi) to'g'risidagi g'oya yuzaga keladi;
3.   Materiyaning   jonliligi   haqidagi   g'oyani   rivojlantirgan   atomizm   (yunoncha
"atomos"-bo'linmas   degani)   namoyandalari   (Demokrit   eramizdan   avvalgi   V-IV
asrlar, Epikur IV-III asrlar, Lukretsiy I asr) bir qancha fikrlarni ilgari surdilar,
jumladan: A) Ruh tanaga jon bag'ishlovchi moddiy jismlar;
B) Moddiy asos sifatidagi aql;
V) Hayotni boshqaruvchi idrok vazifasini bajaruvchi a'zo;
G) Ruh bilan aql tana a'zolari, binobarin, ularning o'zi ham tanadir;
D) Ular harsimon, kichik harakatchan atomlardan iboratdir.
Atomistlarning   fikrlari   tahlili   shuni   ko'rsatdiki,   unda   tananing   (jonli
narsaning)   aks   ettirishidan   tortib   to   psixikaga   (yuksak   aql   idrokgacha)   jonliligi
xususiyatining   materiyaga   xos   xususiyat   ekanligining   e'tirof   etilishi   o'sha   davr
uchun buyuk ilmiy voqelik edi.
Yuqoridagi   psixolog   olimlarning   mulohazalari   organizmning   anatomik-
fiziologik uzilishi, miyaning tarkibi singari moddiy asoslarga suyangan holda real
voqelikni   tushuntirish   imkoniyatiga   ega   emas   edi.   Xuddi   shu   omildan   kelib
chiqqan   holda   insonning   tafakkuri,   shaxsiy   fazilatlari,   uning   maqsad   ko'zlashi,
gavdani   idora   etishga   qobilligini   dalillash   to'g'risida   fikr   yuritish   murakkab   ruhiy
jarayon hisoblanadi.
Jumladan,   Aflotun   (eramizdan   avvalgi   428g   27-347   yillar)   jonning   tarkibiy
qismlari to'g'risidagi tushunchani psixologiyaga olib kiradi:
a)   aql-idrok,   b)   jasorat,   v)orzu   istak   kabilardan   iborat   bo'lib,   ular   bosh,
ko'krak, qorin bo'shlig'iga  joylashgandir. Aflotun psixologiyada dualism  (lotincha
16 "dualis" ikki mustaqil ma'no bildiradi) ta'limotini ruhiy olamni, tana bilan psixikani
ikkita   mustaqil   narsa   deb   izohlaydi.   Aflotunning   shogirdi   Arastu   (eramizdan
oldingi 384-322 yillar) o'zining ta'limotida psixologiyani tabiiy ilmiy asosga qurib,
uni   biologiya   va   tibbiyot   bilan   bog'lab   tushuntirishga   erishgan.   Arastuning   "Jon"
to'g'risidagi kitobi ma'lum bir davr uchun taraqqiyparvar manba vazifasini bajaradi.
Unda   odamlarning   va   hayvonlarning   kundalik   hayotiy   lahzalarini   kuzatish   orqali
yaqqol   voqelikni   tasvirlash,   tahlil   qilish   jarayonlari   mujassamlashgandir.
Arastuning   ta'kidlashicha,   jon   qismlarga   bo'linmaydi,   lekin   u   faoliyatning
oziqlanish, his etish, harakatga keltirish, aql, idrok kabi turlarga oid qobiliyatlarda
ro'yobga   chiqadi.   Uning   mulohazasicha,   sezgi   bilishning   dastlabki   qobiliyati,   u
tasavvur shaklida iz qoldirishi mumkin.
Qadimgi   dunyoning   keyingi   rivojlanishi   pallalarida   psixologik   g'oyalar
mukamallashib,   unga   oid   tayanch   tushunchalar   vujudga   kela   boshladi,   hatto   ruh
hozirgi zamon psixikasi kabi qo'llanish ko'lami kengaydi. Psixika kategoriyasining
negizida   idrok   va   tafakkurdan   tashqari   ong   tushunchasi   yuzaga   keldi,   buning
natijasida ixtiyoriy harakatlar va ularni nazorat qilish imkoniyati tug'ildi. Masalan,
rumolik   shifokor   Galen   (eramizdan   oldingi   II   asr)   fiziologiya   va   tibbiyot
yutuqlarini   umumiylashtirib,   psixikaning   fiziologik   asoslari   to'g'risidagi
tasavvurlarni   yanada   boyitdi.   Uning   ilgari   surgan   g'oyalari   "ong"   tushunchasi
talqiniga muayyan darajada yaqinlashadi.
XVII   asr   biologiya   va   psixologiya   fanlari   taraqqiyoti   uchun   muhim   davr
bo'lib hisoblanadi. Jumladan,  frantsuz olimi Dekart  (1596-1650)  tomonidan xulq-
atvorning reflektor (g'ayriixtiyoriy) tabiatga ega ekanligini kashf etilishi, yurakdagi
mushaklarning   ishlashi   (faoliyati)   qon   aylanishning   ichki   mexanizmi   bilan
boshqarilayotganligi   tushuntirilishi   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Ayniqsa,   refleks
(lotincha   "reflexus"   aks   ettirish)   organizmning   tashqi   ta'sirga   qonuniy   ravishdagi
javob   reaktsiyasi   sifatida   talqin   qilinish,   asab-mushak   faoliyatini   ob'ektiv   tarzda
bilish   vositasiga   aylandi,   sezgi,   assotsiatsiya,   ehtiros   yuzaga   kelishini   izohlashga
imkon yaratildi.
Psixologiya fanining ilmiy asosga qurilishida ingliz olimi Gobbs (1588-1679)
17 ruhni   mutlaqo   rad   etib,   mexanik   harakatni   yagona   voqelik   deb   tan   olib,   uning
qonuniyatlari   psixologiyaning   ham   qonuniyatlari   ekanligini   ta'kidladi.   Uning
negizida   epifenomenalizm   (yunoncha   "epi"   o'ta,   "phainomenon"   g'ayritabiiy
hodisa) vujudga keldi, ya'ni psixologiya tanadagi jarayonlarning soyasi singari ro'y
beradigan ruhiy hodisalar to'g'risidagi ta'limotga aylandi.
Niderlandiyalik   olim   Spinoza   (1632-1677)   ongni   katta   ko'lamga   ega
materiyadan   sira   qolishmaydigan   voqelik,   ya'ni   yaqqol   narsa   deb   tushuntirdi.   U
determinizm   (lotincha   "demerminara"   belgilayman)   printsipining,   ya'ni   tabiat,
jamiyat hodisalarining, shu jumladan, psixik hodisalarning ob'ektiv sabablari bilan
belgilanishi haqidagi ta'limot targ'ibotchisi edi. Nemis mutafakkiri Leybnits (1646-
1716),   ingliz   faylasufi   Jon   Lokk   (1632-1704),   ingliz   tadqiqotchisi   Gartli   (1705-
1757),   frantsuz   Didro   (1713-1784)   kabilar   g'oyalar   assotsiatsiyasi   (bog'lanishi)
qonuni,   idrok   va   tafakkurning   paydo   bo'lishi,   qobiliyatlar   psixologiyasi   haqida
muhim ta'limotlarini yaratish bilan fanning rivojlanishiga muhim hissa qo'shdilar.
XVIII  asrga kelib nerv sistemasini  tadqiq qilishda  ulkan yutuqlarga  erishildi
(Galler,   Proxazka),   buning   natijasida   psixika   miyaning   funktsiyasi   ekanligi
haqidagi   ta'limot   vujudga   keldi.   Ingliz   tadqiqotchisi   Charlz   Bell   va   frantsuz
Fransua Majandi tomonidan yozuvchi va harakat nervlari o'rtasidagi tafovut ochib
berildi,   uning   negizida   reflektor   yoyi   degan   yangi   tushuncha   psixologiya   fanida
paydo bo'ldi. Bulaming natijasida  ixtiyoriy (ongli)  va ixtiyorsiz (ongsiz)  reflektor
turlari   kashf   qilindi.   Yuqoridagi   ilmiy   kashfiyotlar   ta'sirida   rus   olimi   I.M.
Sechenovning (1829-1905) reflektor nazariyasi ro'yobga chiqdi va ushbu nazariya
psixologiya   fanining   fiziologik   asoslari,   mexanizmlari,   bosh   miya   reflekslarining
o'ziga xos xususiyatlari tabiatini ochib berish imkoniyatiga ega bo'ldi. Psixologiya
fanining   eksperimental,   psixoanalitik,   bixevioristik,   empirik,   epifenomenalistik,
geshtalt,   assotsiativ,   vyurtsburg,   psixogenetik,   reduktsionizm,   soliptsizm,
gumanistik,   biogenetik,   sotsiogenetik   kabi   yo'nalishlari   tomonidan   to'plangan
ma'lumotlar   hozirgi   zamon   psixologiyasini   vujudga   keltirdi.   Xuddi   shu
yo'nalishlarning rang-barang metodikalari, metodlari umumiy psixologiya fanining
predmetini va uning tadqiqoti printsiplarini aniqlab berdi.
18 Psixikaning   reflektor   tabiati,   xususiyati   to'g'risida   mulohaza   yuritilganda   rus
olimi   I.   M.Sechenov   va   uning   shogirdlari   tomonidan   to'plangan   materiallar
tasavvur   etiladi.   L.M.Sechenovning   "Bosh   miya   reflekslari"   nomli   asarida   qat'iy
ravishda fikr bildirishicha, "ong va ongsiz hayotning barcha harakatlari ro'y berish
usuliga   ko'ra   reflekslardan   iboratdir".   Psixik   hodisa   sifatida   ongning   harakati
tanasiz ruhning xususiyatiga emas, balki tadqiqotchining mulohazisiga qaraganda,
ro'y   berish,   vujudga   kelish   usuliga,   tuzilishiga   binoan   refleksga   o'xshash   xislatga
ega   bo'lgan   jarayondir.   Shundan   kelib   chiqqan   holda   fikr   yanada   rivojlantirilsa,
psixik (ruhiy) hodisa insonning shaxsiy g'oyalarini, hissiy kechinmalarini, sezgi va
idrok   jarayonlarini   o'zi   kuzatish   jarayonida   aks   etuvchi   voqelikdangina   iborat
emas.  Balki  u refleks  singari  tashqi  qo'zg'atuvchilarning  ta'sirini  va unga javoban
bildiriladigan harakat reaktsiyasini ham o'zida mujassamlashtiradi. Ma'lumki, I.M.
Sechenovgacha   bo'lgan   psixologik,   fiziologik   nazariyalarda   insonning   ongida
obrazlar,   tasavvurlar,   mulohazalar,   g'oyalar   tarzida   in'ikos   (aks)   ettiriluvchi
hodisalarni   psixologiya   fanining   predmeti   sifatida   tan   olinar   edi.   Lekin   bu
psixologik   voqelik   Sechenov   tomonidan   organizmning   muhit   bilan   o'zaro   ta'sir
harakatining alohida shaklidan iborat ekanligi, psixologik yaxlit jarayonning ayrim
holatlari, uning lahzalari tariqasi tushuntirildi. Psixologiyada tan olib kelinayotgan
psixik jarayonlar ongning ichida tug'iladi va uning ichida yakunlanadi, degan g'oya
I. M. Sechenov tomonidan inkor qilinadi, asossiz da'vo ekanligi ta'kidlanadi. I.M.
Sechenovning   fikricha,   psixik   hodisa   bus   butun   (yaxlit)   reflektor   harakat   tufayli
yuzaga   keluvchi   va   uning   mahsuli   bo'lishi   bilan   birga   ham   vujudga   kelmagan,
lekin   ta'sir   o'tkazish   ehtimoli   mavjud   kutilmadan   boxabar   qiluvchi   omil
funktsiyasini   ham   bajaradi,   ya'ni   ilgarilab   ketuvchi   bashorat   vazifasini   ijro   etadi.
Bunday   dadil   ilmiy   mushohadalar   psixik   jarayonlar   umuman   qanday   rol   o'ynashi
mumkinligi, ularning o'rni to'g'risida tasavvurga ega bo'lish uchun moddiy negizni
vujudga   keltiradi.   Psixik   jarayonlar   organizmda   signal   va   boshqaruv   (regulyativ)
funktsiyasini   ijro   etib,   o'zgaruvchan   hart-haroitlarga   harakatni   moslashtiradi,
shuningdek, mazkur daqiqada yuqori samaraga erishishni ta'milaydi.
Psixik   jarayon   miyaning   bo'lmalari   (tarkibiy   qismlari)   funktsiyasi   tariqasida
19 tashqi   olam   (borliq)   to'g'risidagi   axborotning   qabul   qilinishi,   saqlanishi,   qayta
ishlanishini   o'zida   mujassamlashtiruvchi   javob   faoliyatining   idora   qiluvchisi
hisoblanadi. Shuning uchun odamlarning bilimlari borliq to'g'risidagi tasavvurlari,
shaxsning   shaxsiy   tajribalarining   yig'indisi   (majmuasi)   reflektor   harakat   tarkibiga
kiradi.   Shunday   qilib,   psixik   hodisalar   deganda   miyaning   tashqi   (qurshab   turgan
olam)   va   ichki   (fiziologik   tizimdagi   organizmning   holati)   ta'sirlarga   javobini
tushunmoq kerak. Boshqacha so'z bilan aytganda, psixik hodisalar: birinchidan, bu
faoliyatning   favqulodda   ta'sir   etayotgan   (sezgilar,   idrok),   ikkinchidan,   o'tmish
tajribada   (xotira)   aks   etgan   qo'zg'atuvchiga   javob   tarzida   ro'yobga   chiqadigan,
mazkur   ta'sirni   umumlashtiradigan,   uchinchidan,   pirovard   natijalarni   (tafakkur,
xayol)   oldindan   payqashga   yordam   beradigan,   to'rtinchidan,   monoton   ta'sirotlar
oqibatida   faoliyatni   (his-tuyg'u,   iroda)   kuchaytiradigan   yoki   susaytiradigan,
beshinchidan, umuman faollashtirib yuboradigan, o'zgacha ta'sirotlar natijasida uni
tormozlaydigan,   oltinchidan,   shaxs   xulq-atvoridagi   (temperament,   xarakter   va
hokazolar) tafovutlarni aniqlaydigan doimiy regulyatorlari (idora qiluvchilari) dir.
Shuni   ta'kidlab   o'tish   joizki,   L.M.Sechenov   psixikaning   reflektorligi   va
faoliyatning   psixik   jihatdan   boshqarilishi   ta'limotini   xaspo'shlab   berdi.   Bu   ilg'or
g'oya,   muhim   ta'limot,   nazariya   rus   olimi   I.P.Pavlov   (1849-1936)   tomonidan
eksperimental   tasdiqlandi   va   xususiy   holatlarda   keng   ko'lamda   yaqqollashtirildi.
I.P.Pavlov ham odamlarning, ham hayvonlarning tashqi muhit bilan o'zaro harakati
miya   bilan   boshqarilishi   qonuniyatini   ochgan   edi.   Uning   mazkur   qonuniyatlarga
taalluqli   qarashlari   yig'indisi   birinchi   va   ikkinchi   signallar   tizimi   to'g'risidagi
ta'limot tariqasida fan olamida arzigulik mavqe egalladi.
Tevarak-atrof   muhitidagi   narsa   va   hodisalarning   ko'rinishi,   eshitilishi,   hid
tarqatishi,   tovlanishi,   yengil   yoki   og'irligi,   qattiq   yoki   yumshoqligi   kabilar
hayvonlar uchun hartsiz qo'zg'atuvchi signal bo'lib xizmat qiladi, keyinchalik ular
hartli   refleksga   aylanishi   mumkin.   Hayvonlar   o'z   xatti-harakatlarida   I.P.Pavlov
ta'biri bilan aytganda, birinchi signal sistemasining signallari ("birinchi signallar")
ga   rioya   etadilar.   Binobarin,   ularning   psixik   faoliyati   birinchi   signallar   sistemasi
bosqichida amalga oshadi va unga uzluksiz ravishda amal qiladi.
20 Inson   faoliyati   va   xulq-atvori   uchun   ham   birinchi   signal   sistemasining
signallari (yaqqol, tasavvurlar, timsollar, obrazlar) ularni boshqarishi, yo'naltirishi,
harakatlantirishi   faollashtirishda   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Masalan,   (yo'l,
ko'cha) qoidalari, avtomobil, elektrovoz signallari, xavf-xatar belgilari shaxs uchun
muhim   rol   o'ynaydi.   Shuni   unitmaslik   kerakki,   insonning   xulq-atvorini   signal
qo'zg'atuvchilar   mexanik   ravishda   boshqarmaydi,   balki   mazkur
qo'zg'atuvchilarning miyaga o'rnashib qolgan timsollari, ya'ni signallari boshqarib
turadi. Muayyan timsolga ega bo'lgan timsollar narsa va hodisalar to'g'risida signal
jo'natadi, buning natijasida insonning xatti-harakatini boshqarib turadi. Odamlarda
hayvonlardan farqli   o'laroq, birinchi  signallar  sistemasi  bilan  bir   qatorda  ikkinchi
signallar   sistemasi   ham   mavjuddir.   Ikkinchi   signallar   sistemasining   signallari
odamlar   tomonidan   talaffuz   etilgan,   qabul   qilingan,   eshitilgan,   o'qilgan
tushunchalar va so'zlardan ("ikkinchi signallari"dan) tashkil topadi. Odatda birinchi
signallar   sistemasining   signallari   timsoliy   signallar,   o'z   navbatida   so'zlar   bilan
almashtiriladi, uzatiladi. So'z birinchi signallar sistemasi  signallari q'rnini bosishi,
umumlashtirishi   va   ular   vujudga   keltiradigan   jamiki   xatti-harakatlarni   amalga
oshirishi   mumkin.   Signalning   kuzatuvchilari   bilan   ularning   miyada   so'zlarning
mazmuni,   mohiyati,   ma'nosi   tarzida   mujassamlashuvini   o'zaro   tafovutlash
maqsadga muvofiq. Mabodo so'zning ma'nosi shaxsga tanish bo'lsa, u holda uning
xulq-atvorini   boshqara   oladi,   tabiiy   yoki   ijtimoiy   muhitga   moslashuvini
ta'minlashga yordam ko'rsatadi. Agarda so'zning ma'nosi notanish bo'lsa, u odamga
faqat birinchi signallar sistemasining signallari tarzida ta'sir o'tkazadi yoinki shaxs
uchun   mutlaqo   qiymatsiz,   ahamiyatsiz   narsaga   aylanib   qoladi.   Yuqoridagi
mulohazalardan   kelib   chiqqan   holda   psixika   ob'ektiv   borliqning   sub'ektiv
obrazining voqelik tarzida miyada aks etishi deb basholash mumkin.
Psixikani   aks   ettirish   imkoniyatini   to'gri,   oqilona   talqin   qilish   uchun   bilish
nazariyasi,   bilish   manbalari,   shakllari,   uslublari,   haqiqatni   o'lchash   mezonlari,
vositalari,   yo'llari   kabilarga   ilmiy   yondashish   lozim.   Psixikani   o'rganishda   ob'ekt
bilan   sub'ektning   hamkorlikdagi   xatti-harakatini   hisobga   olish   shaxsning   borliq
to'g'risidagi   bilimlarining   chinligi   (haqiqatligi),   in'ikosning   o'xshashligi
21 muammolar yechimini topishga puxta negiz hozirlaydi.
Psixologiya   fani   psixikani   o'rganishning   tadqiqot   metodlariga,   yaqqol
vazifalariga,   izlanishning   rang-barang   mavzulariga   ega   bo'lib,   vaziyat   va   hart-
haroitdan   kelib   chiqqan   holda   ularga   murojaat   qiladi.   Psixologiya   fani   ta'sir
ko'rsatuvchi  (o'tkazuvchi)  ob'ektlari  hisoblanmish  sub'ektning  ichki  psixik (ruhiy)
holatiga,  shuningdek,  tashqi   taassurotlar  natijasida  vujudga  keladigan  o'zgarishlar
jarayon   sifatida   qay   yo'sinda   kechishishni   tekshiradi.   Psixologiya   aks   ettiriluvchi
narsa   va   hodisalarning   in'ikos   jarayoniga   aylanish   mexanizlarini,   sub'ektning   o'z
faoliyatini   rejalashtirishni,   nazorat   qilishni,   boshqarishni   tadqiqot   etadi.   Psixika
faollik   xususiyatiga   ega   bo'lib,   u   mayllarda,   maqbul   yechimni   qidirishda,   xatti-
harakat   variantlari   ehtimolligini   xayoldan   o'tkazishda,   undashda,   turtkilarda   o'z
ifodasini topadi. Xuddi shu bois psixik aks ettirish (in'ikos) sust narsa emas, balki u
harakat, xatti-harakat, ta'sir, o'zaro ta'sir kabilarni tanlash, qiyoslash, izlash, ajratish
bilan bevosita aloqador shaxs faoliyatining muhim jabhasi sanaladi.
Hozirgi   zamon   psixologiyasida   faoliyat,   jarayon   va   xulq-atvorninng   faol
boshqarilishi   teskari   aloqa   apparatining   ishlashini   taqozo   etadi   (P.K.Anoxin,
A.N.Bernshteyn va boshqalar). Teskari aloqa tushunchasi  kibernetika, fiziologiya,
psixologiya   fanlarida   keng   ko'lamda   qo'llanilib   kelinmoqda.   Teskari   aloqa
psixologiya   bilan   fiziologiya   fanlarida   har   bir   javob   harakati   hal   qilinayotgan
vazifa (muammo) miyada baholanilishi tushuniladi. P.K.Anoxin nuqtai nazaricha,
organizmda   muayyan   sikl   bilan   ish   bajaruvchi   yaxlit   sistema   mavjud.   Mazkur
sistemada   markazdan   javob   harakatiga   buyruq   berilishining   birorta   ham   lahzasi
teskari   yo'nalishda   (periferiyadan   markazga   qarab)   harakatning   natijasi   haqida
zudlik bilan axborot (teskari aloqa) yuborilmaguncha tugallanmaydi. Teskari aloqa
apparati   (sistemasi)   yordami   bilan   organizm   o'z   harakatining   natijasini   obraz
(timsol) bilan taqqoslab ko'radi.
A.N.Bernshteyn   talqinicha,   natijaga   nisbatan   obraz   oldinroq   paydo   bo'ladi,
voqelikning   o'ziga   xos   modeli   tarzida   uning   yuz   berishi   to'g'risida   oldindan
(ilgarilab   ketib)   axborot,   xabar,   ma'lumot   beradi   ("bashorat   eshtimolligi"
nazariyasi).   P.K.Anoxin   va   A.N.Bernshteyn   nazariyalariga   asoslangan   holda
22 psixikaning   mavjudligi   harakatning   izchil   dasturini   (programmasini)   tuzish,
oldiniga   ichki   rejada   ish   bajarish,   xulq-atvordagi   eshtimol   ko'rinishlarini   tanlash,
bosqichlarini amalga oshirish tufayli harakat qilish imkoni tug'iladi.
Tabiatshunos   olimlarning   mulohazalaricha,   biologik   evolyutsiya   jarayonida
shaxs psixikasi xulq-atvorni boshqarishning alohida apparati tarzida paydo bo'ladi,
sifat   jihatidan   o'zgarib   boradi.   Ijtimoiy   muhit,   shaxslararo   munosabat,   jamoaviy,
oilaviy   turmush   (hayot)   qonunlari,   qonuniyatlari   ta'siri   ostida   odamlar   shaxsga
aylana   boshlaydi   (ijtimoiylashuv   natijasida),   ularning   har   birida   mikromuhitning,
kamol topgan tarixiy haroitning izlari o'z aksini qoldiradi. Umumiylik (etnik) bilan
xususiylik   (shaxslilik)   o'rtasida   o'zaro   uyg'unlik   hukm   sursa-da,   lekin   alohida
olingan insonning xulq-atvori, xatti-harakatlari shaxsiy xususiyat kasb etadi.
Yuqorida   yuritilgan   mulohazalardan   kelib   chiqqan   holda   psixologiya   faniga
ta'rif   berish   mumkin.   Psixologiya   voqelikning   miyada   obraz   tarzida   yuzaga
keltiruvchi   psixik   omillar,   jarayonlar,   holatlar,   qonuniyatlar,   xossalar,   vaziyatlar,
xislatlar,   fazilatlar,   mexanizmlar   to'g'risidagi   fandir.   Insonninng   shaxsiy
xususiyatga   ega   bo'lgan   xulq-atvori   va   faoliyati   voqelikning   miyadagi   obrazlar
yordami bilan boshqarilib turadi.
Psixikaninng   moddiy   asoslari   to'g'risida   fikr   yuritilganda,   eng   avvalo,   u
miyaning   xususiyati   ekanligini   ta'kid   etish   joiz.   Bilish   jarayonlari   to'g'risida   gap
ketganida,   albatta   sezgi,   fikr,   ong   kabilar   maxsus   ravishda   tashkil   topgan
materiyaning oliy mahsuli ekanligini uqtirish maqsadga muvofiqdir. Organizmning
psixik faoliyati tananing ko'p miqdordagi a'zolarining yordami bilan ishga tushadi.
A'zolarning   ba'zi   birlari   ta'sirotlarni   qabul   qilsa,   boshqalari   ulami   signallarga
aylantiradi,   xatti-harakatlarning   rejasini   tuzadi   hamda   uning   amalga   oshishini
nazorat   qiladi.   Shuningdek,   ularning   bir   guruhi   xatti-harakatga   kuch-quvvat,
g'ayrat, shijoat baxsh etadi, yana bir turi esa mushaklarni, paylarni harakatlantiradi.
Mana shunday murakkab funktsiyaning yig'indisi (majmuasi) organizmning tashqi
muhitga   moslashuvini,   unga   muvofiqlashuvini,   hayotiy   vazifalar   ijro   etilishini,
bajarilishini ta'minlaydi.
Organik olamning mikroorganizmdan to insonga qadar  bir necha o'n million
23 yil   davom   etgan   evolyutsiyasi   davomida   xatti-harakatlarning,   xulq-atvorning
fiziologik   mexanizmlari   uzluksiz   ravishda   murakkablashib,   tabaqalanib,   buning
oqibatida   organizm   muhitning   o'zgarishlariga   tez   reaktsiya   qiluvchan,
moslashuvchan   xususiyat   kasb   etib   borgan.   Jumladan,   bir   hujayrali   amyobaning
hayot   kechirishi   uning   ozuqa   qidirish   imkoniyati,   o'z   hayotini   muhofaza   qilish
qobiliyati   muayyan   darajada   cheklangandir.   Undagi   yolg'iz   hujayraning   o'zi   ham
sezuvchi,   ham   harakatlanuvchi,   ham   ovqat   hazm   qiluvchi   vazifalarni   ijro   etadi.
Murakkab   tuzilishga   ega   bo'lgan   hayvonlarda   a'zolarning   ixtisoslashuvi   ozuqani
ko'rish, uni farqlash, xavf-xatami tez sezish, aniq mo'ljal olish imkoniyatini beradi.
Ixtisoslashuvning   asosiy   funktsiyasi   signallarni   idrok   qilishdan   iborat
xujayralarning vujudga kelishida o'z aksini topadi. Mazkur hujayralar retseptor deb
nomlanmish   hujayralar   turkumini   yuzaga   keltiradi.   Hujayralarning   boshqalari
mushak   to'qimalari   ishini,   bezlaming   shira   ajratishini   nazorat   qiladi.   Bunday
hujayralar   effektorlar   deyiladi.   Ixtisoslashuv   a'zolarni   hamda   funktsiyalarni   bir-
biridan   ajratadi.   Organizmning   asosiy   boshqaruv   imkoniyati   yaxlit   narsa   sifatida
harakat qiladigan markaziy nerv sistemasi vositasi bilan erishiladi.
Nerv   sistemasining   asosiy   unsurlari   nerv   xujayralari   (neyronlar)   hisoblanib,
ularning   funktsiyasi   qo'zg'atishdir.   Neyron   xujayra   tanachasidan,   dendritdan,
aksondan   tashkil   topadi.   Markaziy   nerv   sistemasi   bosh   miya   va   orqa   miyadan
iborat.   Hozirgi   zamon   fanining   ko'rsatishicha,   orqa   miya   va   miya   naychasi
reflektor   faoliyatining   tug'ma   (hartsiz   reflekslar)   hisoblangan   shakllarni   amalga
oshiradi,   katta   yarim   harlarning   qobig'i   esa   hayotda   orttirilgan,   psixika   yordami
bilan boshqariladigan xulq-atvor shakllarining organi sanalanadi. Miya katta yarim
harlari faoliyatining umumiy qonunlari I.P.Pavlov tomonidan kashf etilgan.
Hozirgi zamon fiziologiyasi ma'lumotiga qaraganda, miyada hosil bo'ladigan
to'lqinlar   turli   chastotadagi   elektromagnit   tebranishlariga   o'xshab   ketadi.   Miyada
elektroentsefalogramma   ko'rinishdagi   kuchaytirgich   yordamida   yozib   olish
mumkin bo'lgan elektr toklari paydo bo'lishining kashf etilishi muhim ahamiyatga
ega.   Chunki,   kosmonavt   miyasining   biotoklari   yozuvi   uning   markaziy   nerv
sistemasida  yuz beradigan o'zgarishlar  ko'satkichi  bo'lib xizmat qiladi. Odamning
24 psixik   hayotida   katta   yarim   harlar   qobig'i   sirtining   peshona   qismlari   alohida   rol
o'ynaydi.   Psixik   funktsiyalar   muayyan   tarzda   chap   va   o'ng   yarim   harlar   o'rtasida
taqsimlanishi  chuqur o'rganilgan. Ma'lumki, psixikaning mazmuni  tirik mavjudod
o'zaro munosabatda bo'ladigan tashqi olam bilan belgilanadi. Shuning uchun tashqi
olam   inson   miyasi   uchun   shunchaki   oddiy   biologik   muhit   emas,   balki   odamlar
tomonidan   ularning   ijtimoiy   tarixiy   taraqqiyot   davomida   yaratilgan.   hodisalar
olami hamdir. Psixik va nerv-fiziologik jarayonlarning o'zaro munosabati masalasi
murakkab   muammolardan   hisoblanadi.   Psixikaning   o'ziga   xos   xususiyatlari   nerv-
fiziologik   xususiyatlaridan   qanday   muhim   belgilari   bilan   farqlanishini   aniqlash
muhim ahamiyatga ega. Agarda mazkur o'ziga xoslik mavjud bo'lmaganida edi, u
holda   psixologiya   mustaqil   bilim   sohasi   sifatida   tadqiq   etilishi   ham   mumkin
emasdi. Psixik jarayonlar o'zida ichki, fiziologik jarayonlarning emas, balki tashqi
ob'ektlarning tavsifini mujassamlashtiradi.
25 II BOB Psixologiya fanining sohalari va uning tadqiqot metodlari
2.1  Ilmiy tadqiqotlar psixologlar faoliyati turi sifatida
Ilmiy   tadqiqotlar   zamonaviy   psixologiya   fanining   asosiy   faoliyat
yo‘nalishlaridan   biri   bo‘lib,   inson   psixikasining   qonuniyatlarini   ochib   berish,
tushuntirish va bashorat qilishga xizmat qiladi. Psixolog faoliyati faqatgina amaliy
yordam   ko‘rsatish   bilan   cheklanmaydi,   balki   ilmiy   izlanishlar   orqali   yangi
bilimlarni   yaratish,   mavjud   nazariyalarni   tekshirish   va   rivojlantirishni   ham   o‘z
ichiga   oladi.   Shu   jihatdan   ilmiy   tadqiqotlar   psixologlar   faoliyatining   ajralmas   va
muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Ilmiy   tadqiqot   –   bu   aniq   maqsadga   yo‘naltirilgan,   tizimli   va   metodologik
asoslangan   bilim   olish   jarayoni   bo‘lib,   u   orqali   psixik   hodisalar   o‘rganiladi,
ularning   sabab-oqibat   bog‘liqliklari   aniqlanadi   va   umumiy   qonuniyatlar   ishlab
chiqiladi.   Psixologiyada   ilmiy   tadqiqotlar   inson   xulq-atvori,   ruhiy   jarayonlari   va
shaxs rivojlanishini chuqur tahlil qilishga qaratilgan.
Psixolog   olimlarning   ilmiy   faoliyati   bir   necha   bosqichlardan   iborat   bo‘ladi.
Birinchi   bosqichda   muammo   aniqlanadi   va   tadqiqot   mavzusi   tanlanadi.   Bu
bosqichda   ilmiy   yangilikka   ega   bo‘lgan,   dolzarb   va   amaliy   ahamiyatga   ega
muammo tanlash muhim hisoblanadi. Keyingi bosqichda tadqiqotning maqsadi va
vazifalari   belgilanadi,   gipoteza   ilgari   suriladi.   Gipoteza   –   bu   tadqiqot   davomida
tekshiriladigan   ilmiy   taxmin   bo‘lib,   u   ilmiy   izlanishning   asosiy   yo‘nalishini
belgilaydi.
Tadqiqot   jarayonining   muhim   bosqichlaridan   yana   biri   metodlarni   tanlash
hisoblanadi.   Psixologiyada   turli   metodlar   qo‘llaniladi   va   ular   tadqiqotning
maqsadiga   qarab   tanlanadi.  Metodlarning  to‘g‘ri   tanlanishi  tadqiqot   natijalarining
ishonchliligini   ta’minlaydi.   Shundan   so‘ng   empirik   ma’lumotlar   yig‘iladi,   ular
qayta ishlanadi  va tahlil  qilinadi. Oxirgi  bosqichda  esa  xulosalar  chiqarilib, ilmiy
natijalar umumlashtiriladi.
Ilmiy   tadqiqotlarning   asosiy   xususiyatlaridan   biri   –   ularning   ob’ektivligidir.
Psixolog tadqiqot olib borishda shaxsiy qarashlaridan emas, balki ilmiy dalillardan
kelib   chiqishi   zarur.   Bu   esa   natijalarning   ishonchliligini   oshiradi.   Shuningdek,
26 ilmiy   tadqiqotlar   takrorlanuvchan   bo‘lishi   kerak,   ya’ni   boshqa   tadqiqotchilar
tomonidan ham xuddi shu metodlar yordamida o‘xshash natijalar olinishi mumkin
bo‘lishi lozim. 
Psixologlar faoliyatida ilmiy tadqiqotlar nazariy va amaliy yo‘nalishlarga ega
bo‘ladi.   Nazariy   tadqiqotlar   psixologik   qonuniyatlarni   aniqlash,   tushunchalar
tizimini   rivojlantirish   va   yangi   nazariyalarni   yaratishga   qaratilgan.   Amaliy
tadqiqotlar esa konkret muammolarni hal etishga, masalan, ta’lim samaradorligini
oshirish, stressni kamaytirish yoki shaxslararo munosabatlarni yaxshilashga xizmat
qiladi. 
Ilmiy   tadqiqotlar   psixologning   professional   kompetensiyasini   shakllantiradi.
Tadqiqot olib borish jarayonida psixolog tahlil qilish, tanqidiy fikrlash, muammoni
hal   etish   va   ilmiy   xulosalar   chiqarish   ko‘nikmalarini   rivojlantiradi.   Bu   esa   uning
kasbiy   faoliyatini   yanada   samarali   qiladi.   Psixologik   tadqiqotlarda   etik
me’yorlarga   rioya   qilish   muhim   ahamiyatga   ega.   Tadqiqot   ishtirokchilarining
huquqlari   himoya   qilinishi,   ularning   roziligi   olinishi   va   shaxsiy   ma’lumotlari
maxfiy   saqlanishi   kerak.   Bu   tamoyillar   ilmiy   tadqiqotlarning   insonparvarlik
asoslarini   ta’minlaydi.   Zamonaviy   psixologiyada   ilmiy   tadqiqotlar   turli
metodologik   yondashuvlarga   asoslanadi.   Ularga   eksperimental,   kuzatish,   testlash,
so‘rovnoma,   suhbat   va   boshqa   metodlar   kiradi.   Eksperiment   psixologiyada   eng
muhim   metodlardan   biri   bo‘lib,   u   sabab-oqibat   bog‘liqliklarini   aniqlash   imkonini
beradi. Kuzatish metodi esa psixik hodisalarni tabiiy sharoitda o‘rganishga yordam
beradi.
Shuningdek,   statistik   tahlil   usullari   ilmiy   tadqiqotlarning   ajralmas   qismi
hisoblanadi. Olingan ma’lumotlar matematik usullar yordamida qayta ishlanadi, bu
esa natijalarning aniqligini oshiradi va ilmiy xulosalarni asoslash imkonini beradi.
Ilmiy   tadqiqotlar   psixologiyaning   rivojlanishida   muhim   rol   o‘ynaydi.   Yangi
ilmiy natijalar psixologik nazariyalarni boyitadi, yangi metodlar ishlab chiqiladi va
amaliyotga   joriy   etiladi.   Bu   jarayon   psixologiya   fanining   doimiy   rivojlanishini
ta’minlaydi. Bugungi  kunda psixologik tadqiqotlar interdiscipliner xarakterga ega
bo‘lib   bormoqda.   Ya’ni,   psixologiya   boshqa   fanlar   –   biologiya,   neyrofanlar,
27 sotsiologiya,   pedagogika   bilan   hamkorlikda   rivojlanmoqda.   Bu   esa   inson
psixikasini   yanada   chuqurroq   va   kompleks   o‘rganish   imkonini   beradi.   Ilmiy
tadqiqotlarning   yana   bir   muhim   jihati   –   innovatsion   yondashuvlardan
foydalanishdir. Zamonaviy texnologiyalar, masalan, neyroimaging, sun’iy intellekt
va katta ma’lumotlar (big data) psixologik tadqiqotlarda keng qo‘llanilmoqda. Bu
esa   psixologiya   fanini   yangi   bosqichga   olib   chiqmoqda.   Shu   bilan   birga,   ilmiy
tadqiqotlar   natijalari   amaliyotda   keng   qo‘llaniladi.   Masalan,   ta’lim   tizimida
o‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini  hisobga olgan holda  o‘qitish metodlari
ishlab   chiqiladi.   Tibbiyotda   esa   psixologik   yordam   ko‘rsatish   usullari
takomillashtiriladi.   Boshqaruv   sohasida   esa   xodimlarning   motivatsiyasini
oshirishga qaratilgan ilmiy asoslangan yondashuvlar qo‘llaniladi.
Inson o'zining kimligini anglashga intilishdan, o'z ruhiy dunyosini va o'zgalar
ruhiyatini bilish istagi paydo bo'lishdan, tabiat va jamiyat hodisalarini tushunishga
ehtiyoj   sezishdan,   o'tmish,   hozirgi   zamon,   kelajak   haqida   mulohaza   yuritishdan
e'tiboran psixologiya fan sifatida rivojlana boshladi. Psixologik bilimlar juda uzoq
o'tmish tarixga ega bo'lsa-da, lekin u fan sifatida falsafadan XIX asrga kelib ajralib
chiqdi.   Psixologiyani   alohida   fan   sifatida   ajralib   chiqishga   o'sha   davrda   kishilik
jamiyatida   yuz   berayotgan   ijtimoiy,   iqtisodiy,   siyosiy   o'zgarishlar   sabab   bo'ldi,
28 chunki   bular   ijtimoiy   zaruriyatning   taqozosi   edi.   Psixologik   holatlarni   tadqiq
qilish,   ya'ni   psixika   mohiyatini   tushunish   maqsadida   o'sha   davrda   eksperimental
ilmiy psixologik laboratoriyalar vujudga kela boshladi.
Ilmiy   tadqiqotlar   zamonaviy   psixologiya   fanining   asosiy   faoliyat
yo‘nalishlaridan   biri   bo‘lib,   inson   psixikasining   qonuniyatlarini   ochib   berish,
tushuntirish va bashorat qilishga xizmat qiladi. Psixolog faoliyati faqatgina amaliy
yordam   ko‘rsatish   bilan   cheklanmaydi,   balki   ilmiy   izlanishlar   orqali   yangi
bilimlarni   yaratish,   mavjud   nazariyalarni   tekshirish   va   rivojlantirishni   ham   o‘z
ichiga   oladi.   Shu   jihatdan   ilmiy   tadqiqotlar   psixologlar   faoliyatining   ajralmas
tarkibiy   qismi   hisoblanadi.   Ilmiy   tadqiqot   –   bu   aniq   maqsadga   yo‘naltirilgan,
tizimli   va   metodologik   asoslangan   bilim   olish   jarayoni   bo‘lib,   u   orqali   psixik
hodisalar   o‘rganiladi,   ularning   sabab-oqibat   bog‘liqliklari   aniqlanadi   va   umumiy
qonuniyatlar   ishlab   chiqiladi.   Psixologiyada   ilmiy   tadqiqotlar   inson   xulq-atvori,
ruhiy jarayonlari va shaxs rivojlanishini chuqur tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, bu
jarayon bir necha bosqichlardan iborat: muammoni aniqlash, maqsad va vazifalarni
belgilash, gipoteza ilgari surish, metodlarni tanlash, empirik ma’lumotlarni yig‘ish,
ularni   tahlil   qilish   va   yakuniy  xulosalar   chiqarish.   Gipoteza   ilmiy   taxmin  sifatida
tadqiqot   yo‘nalishini   belgilab   beradi   va   u   empirik   ma’lumotlar   asosida
tasdiqlanishi yoki rad etilishi mumkin.
Ilmiy   tadqiqotlarning   muhim   jihatlaridan   biri   ularning   ob’ektivligi,
ishonchliligi   va   takrorlanuvchanligidir,   ya’ni   natijalar   shaxsiy   qarashlarga   emas,
balki   dalillarga   asoslanadi   va   boshqa   tadqiqotchilar   tomonidan   ham   tasdiqlanishi
mumkin   bo‘lishi   lozim.   Psixologiyada   ilmiy   tadqiqotlar   nazariy   va   amaliy
yo‘nalishlarga ega bo‘lib, nazariy tadqiqotlar psixologik qonuniyatlarni aniqlash va
yangi nazariyalar yaratishga xizmat qilsa, amaliy tadqiqotlar real muammolarni hal
etishga   qaratiladi.   Tadqiqot   metodologiyasi   esa   ilmiy   bilishning   tamoyillari   va
usullarini belgilaydi hamda psixik hodisalarni o‘rganishning nazariy asosini tashkil
etadi.   Metodologiya   falsafiy,   umumilmiy   va   maxsus   ilmiy   darajalardan   iborat
bo‘lib,   har   bir   daraja   ilmiy   tadqiqot   jarayonida   muhim   rol   o‘ynaydi.   Tadqiqot
dizayni esa tadqiqotning umumiy rejasi bo‘lib, unda barcha bosqichlar va metodlar
29 aniq belgilab olinadi, bu esa natijalarning aniqligi va ishonchliligini ta’minlaydi.
Psixologiyada   ilmiy   tadqiqotlar   eksperimental   va   noeksperimental   turlarga
bo‘linadi,   bunda   eksperimental   tadqiqotlarda   mustaqil   o‘zgaruvchi   boshqarilib,
uning   bog‘liq   o‘zgaruvchiga   ta’siri   aniqlanadi,   noeksperimental   tadqiqotlarda   esa
psixik   hodisalar   tabiiy   sharoitda   kuzatiladi.   O‘zgaruvchilar   tizimi,   jumladan
mustaqil,   bog‘liq   va   nazorat   o‘zgaruvchilari   tadqiqot   natijalarining   aniqligini
belgilaydi.   Shu   bilan   birga,   tanlanmaning   reprezentativligi   ham   muhim   bo‘lib,   u
natijalarni   umumlashtirish   imkonini   beradi.   Ma’lumotlarni   yig‘ish   jarayonida
testlar,   anketalar,   kuzatish   va   eksperimentdan   foydalaniladi,   olingan   natijalar   esa
statistik   usullar   yordamida   tahlil   qilinadi.   Statistik   tahlil   psixologiyada   ilmiy
xulosalar   chiqarishning   muhim   vositasi   bo‘lib,   korrelyatsiya,   dispersiya   va
regressiya   kabi   usullar   orqali   hodisalar   o‘rtasidagi   bog‘liqliklar   aniqlanadi.
Shuningdek,   validlik   va   reliabiliklik   tadqiqot   sifatini   belgilovchi   asosiy   mezonlar
bo‘lib, ular natijalarning aniqligi va barqarorligini ta’minlaydi.
Zamonaviy   psixologik   tadqiqotlar   ko‘pincha   kompleks   va   interdisipliner
xarakterga   ega   bo‘lib,   biologiya,   neyrofanlar,   pedagogika   va   sotsiologiya   bilan
integratsiyalashgan   holda   olib   boriladi.   Innovatsion   texnologiyalar,   jumladan
kompyuter   dasturlari,   sun’iy   intellekt   va   neyroimaging   usullari   ilmiy
tadqiqotlarning   yangi   bosqichga   chiqishiga   xizmat   qilmoqda.   Shu   bilan   birga,
ilmiy   tadqiqotlarda   etik   me’yorlarga   rioya   qilish,   ishtirokchilarning   huquqlarini
himoya   qilish   va   ma’lumotlar   maxfiyligini   ta’minlash   muhim   hisoblanadi.   Ilmiy
natijalarni ilmiy maqolalar, konferensiyalar va boshqa shakllarda taqdim etish esa
fan   rivojlanishining   muhim   omillaridan   biridir.   Psixolog   faoliyatida   tanqidiy   va
ijodiy fikrlash muhim o‘rin tutadi, chunki bu yondashuv yangi g‘oyalar yaratish va
ilmiy muammolarni hal etishda samarali natijalar beradi. Umuman olganda, ilmiy
tadqiqotlar   psixologlar   faoliyatining   eng   muhim   yo‘nalishlaridan   biri   bo‘lib,   u
psixologiya   fanining   rivojlanishini   ta’minlaydi,   yangi   bilimlar   yaratadi   va   amaliy
muammolarni hal etishga xizmat qiladi.
Ilk   psixologik   tadqiqotlar   laboratoriyasi   nemis   olimi   V.Vundt   tomonidan
1879 yilda Leyptsig universitetida tashkil qilindi. Xuddi shu laboratoriya andozasi
30 boyicha   boshqa   mamlakatlarda   bir   qancha   mustaqil   laboratoriyalar   ochildi.   XIX
asrning   oxiri   va   XX   asrning   boshlariga   kelib   psixologiya   fani   to'g'risidagi   ilmiy
tushunchalarda   keskin   o'zgarishlar   yuzaga   keldi   va   ularning   ta'siri   natijasida
psixologiyaning   tadqiqot   ob'ekti   sifatida   insonga   muhitning   ta'siri,   uning   xulq-
atvorini   o'rganish   muammolari   tanlab   olindi.   Shu   davrda   psixologiya   fanining
rivojlanishiga   ijobiy   hissa   qo'shgan   psixologiya   maktablari   vujudga   keldi,
jumladan   Amerika   (AQSh)   psixologiyasining   asosiy   yo'nalishlaridan   bo'lgan
bixeviorizm,   Germaniyada   geshtaltpsixologiya   maktabi,   Venada   Z.Freydning
psixoanalizi   va   boshqalar.   Shu   maktablarning   hammasi   o'zining   nuqtai   nazariga
asoslanib, psixologiya fanining tarkibiy qismlarini o'rganishga harakat qildi.
Psixologik   konseptsiyalarning   rang-barangligi   sababli   va   fan-texnikaning
rivojlanishi   ta'siri   bilan   psixologiya   o'zining   tadqiqot   ob'ektlariga   ega   bo'lgan
ko'plab   sohalarga   ajrala   boshlandi.   Hozirgi   davrda   psixologiyaning   nazariy   va
amaliy   yutuqlari   atrof-muhit   hamda   jamiyatning   juda   keng   qirralariga   tatbiq
qilinmoqda.   Psixologiya   fanini   muayyan   sohalarga   bo'lishda   aniq,   yaqqol
faoliyatining   psixologik   tomoni,   insonning   jamiyatga   nisbatan   psixologik
munosabati, taraqqiyotining psixologik jabhasi asos qilib olingan. 
31 2.2 Psixologiyaning metodologiyasi va printsiplari
Psixologiya   fanining   samarali   rivojlanishi   va   ilmiy   asoslangan   natijalarga
erishishi   bevosita   uning   metodologiyasi   va   asosiy   printsiplariga   bog‘liqdir.
Metodologiya   –   bu   ilmiy   bilishning   umumiy   tamoyillari,   usullari   va   nazariy
asoslarini   o‘rganadigan   tizim   bo‘lib,   u   tadqiqot   faoliyatining   yo‘nalishini,
mazmunini   va   natijalarining   ishonchliligini   belgilaydi.   Psixologiyada
metodologiya   inson   psixikasini   ilmiy   asosda   o‘rganish,   tushuntirish   va   bashorat
qilish   imkonini   beruvchi   muhim   nazariy   poydevor   hisoblanadi.   Psixologik
metodologiya   bir   necha   darajalardan   iborat   bo‘lib,   ular   o‘zaro   uzviy   bog‘langan
holda faoliyat yuritadi. Birinchi daraja – falsafiy metodologiya bo‘lib, unda inson,
ong, faoliyat va borliq haqidagi umumiy nazariy qarashlar shakllanadi. Bu darajada
dialektik   yondashuv,   determinizm   va   rivojlanish   g‘oyalari   asosiy   o‘rin   tutadi.
Ikkinchi daraja – umumilmiy metodologiya bo‘lib, u barcha fanlar uchun umumiy
bo‘lgan ilmiy tamoyillarni, masalan, tizimli yondashuv, modellashtirish, analiz va
sintez   kabi   usullarni   o‘z   ichiga   oladi.   Uchinchi   daraja   esa   maxsus   ilmiy
metodologiya   bo‘lib,   u   psixologiyaga   xos   konkret   tadqiqot   usullari   va
yondashuvlarini qamrab oladi.
Psixologiya   metodologiyasining   muhim   xususiyatlaridan   biri   uning
tizimliligidir. Inson psixikasi  murakkab tizim  bo‘lib, u turli elementlardan tashkil
topgan   va   ular   o‘zaro   bog‘langan   holda   faoliyat   yuritadi.   Shu   sababli   psixologik
tadqiqotlarda tizimli yondashuvdan foydalanish zarur. Bu yondashuv orqali psixik
hodisalar alohida emas, balki yaxlit tizim sifatida o‘rganiladi.
Psixologiyada   metodologiya   bilan   bir   qatorda   printsiplar   ham   muhim
ahamiyatga ega. Printsiplar – bu ilmiy tadqiqot jarayonida amal qilinadigan asosiy
qoidalar   va   yo‘nalishlar   bo‘lib,   ular   tadqiqotning   sifatini   va   natijalarining
ishonchliligini   ta’minlaydi.   Psixologiyaning   asosiy   printsiplariga   determinizm
printsipi,   ong   va   faoliyat   birligi   printsipi,   rivojlanish   printsipi,   tizimlilik   printsipi
va ob’ektivlik printsipi kiradi.
Determinizm printsipi psixik hodisalar tasodifiy emas, balki ma’lum sabablar
32 asosida   yuzaga   kelishini   bildiradi.   Ya’ni   inson   xulq-atvori   va   ruhiy   jarayonlari
ichki   va   tashqi   omillar   ta’sirida   shakllanadi.   Bu   printsip   psixologik   tadqiqotlarda
sabab-oqibat   bog‘liqliklarini   aniqlashda   muhim   ahamiyatga   ega.   Ong   va   faoliyat
birligi   printsipi   inson   ongini   uning   faoliyatidan   ajratib   bo‘lmasligini   ta’kidlaydi.
Insonning   psixik   jarayonlari   uning   amaliy   faoliyati   davomida   shakllanadi   va
rivojlanadi. Shu sababli psixologik tadqiqotlarda inson faoliyatini o‘rganish muhim
hisoblanadi.
Rivojlanish   printsipi   psixikaning   doimiy   o‘zgarish   va   rivojlanish   jarayonida
ekanligini   anglatadi.   Inson   psixikasi   statik   emas,   balki   dinamik   xarakterga   ega
bo‘lib,   u   ontogenez   jarayonida   shakllanadi   va   takomillashadi.   Bu   printsip
psixologiyada   yosh   xususiyatlarini   va   individual   farqlarni   o‘rganishda   muhim   rol
o‘ynaydi.   Tizimlilik   printsipi   psixik   hodisalarni   yagona   tizim   sifatida   o‘rganishni
nazarda   tutadi.   Inson   psixikasining   barcha   elementlari   –   sezgi,   idrok,   tafakkur,
xotira   va   emotsiyalar   o‘zaro   bog‘liq   holda   faoliyat   yuritadi.   Shu   sababli   ularni
alohida   emas,   balki   kompleks   tarzda   o‘rganish   zarur.   Ob’ektivlik   printsipi   esa
tadqiqot natijalarining sub’ektiv fikrlarga emas, balki aniq dalillarga asoslanishini
talab   qiladi.   Psixolog   ilmiy   tadqiqot   olib   borishda   shaxsiy   qarashlaridan   voz
kechib, faqat ilmiy metodlar va empirik ma’lumotlarga tayanishi lozim.
Psixologiya metodologiyasi ilmiy tadqiqot jarayonining barcha bosqichlarida
muhim   rol   o‘ynaydi.   U   tadqiqot   muammosini   aniqlash,   gipoteza   ilgari   surish,
metodlarni   tanlash,   ma’lumotlarni   yig‘ish   va   tahlil   qilishda   yo‘l-yo‘riq   beradi.
Metodologik   jihatdan   asoslangan   tadqiqotlar   aniq,   ishonchli   va   ilmiy   jihatdan
ahamiyatli natijalar beradi.
Zamonaviy   psixologiyada   metodologik   yondashuvlar   yanada   takomillashib
bormoqda.   Interdisipliner   yondashuvlar,   ya’ni   boshqa   fanlar   bilan   hamkorlikda
olib boriladigan tadqiqotlar inson psixikasini yanada chuqurroq o‘rganish imkonini
bermoqda.   Shuningdek,   innovatsion   texnologiyalar   psixologik   tadqiqotlarning
samaradorligini oshirmoqda.
Jahon   psixologiyasi   fanida   xulq-atvor,muomala   va   faoliyat   muvaffaqiyatini
ta'minlovchi   omillarning   eng   muhimi   tariqasida   insonning   emotsional   hayoti
33 yotishi   aksariyat   nazariyotchi   psixologlar   tomonidan   ta'kidlab   o'tiladi.   Bu
talqinning   haqqoniyligiga   hech   qanday   e'tirozlar   bo'lishi   mumkin   emas.   Chunki,
mazkur   omil   eksperimental   psixologiyaning   mustaqil   soha   sifatida   vujudga
kelishidan   e'tiboran   ustuvor,   dalil   taqozo   qilmaydigan   atribut   singari   tadqiqot
predmeti   mohiyatiga   singib   ketgan.   Shuni   alohida   ta'kidlab   o'tish   lozimki,   inson
muomalasining,   xulq-atvorining   kechishi,   faoliyatining   muvaffaqiyatli,   sermahsul
yakunlanishi   ko'p   jishatdan   shaxsning   emosional   holatlariga   "emosional   ton,
kayfiyat,   stress,   affekt   va   hokazo",   izoshlanishi   murakkab   bo'lgan   ruhiy
kechinmalarga,yuksak   his-tuyg'ularga   bog'liq.   O'yin,   mehnat,   o'qish,   muomala   va
boshqa   faoliyat   turlarining   muvaffaqiyatli   kechishi,   shaxslararo   munosabatlarda
xulq-atvorming   namoyon   bo'lishi   ijobiy   psixologik   holat   sifatida   basholansa,
emosiya   va   shissiyotning   barqaror,   maqsadga   yo'nalgan   tarzda   hukm   surishi
ehtimoli e'tirof etiladi.
His-tuyg'ularning   mustahkamligi,   barqarorligi,   mukammalligi   sifatlarning
mavjudligi   ularning   dinamik   stereotiplar   tipiga   aylanganligidan   dalolat   beradi,
34 faoliyat   va   xulqning   shaxs   tomonidan   ongli   ravishda   boshqarish   uslubi
shakllanganligini   bildiradi.   Tabiatning   tarkibiy   qismlari   va   jamiyatning   a'zolari
bilan   turli   shakldagi,   har   shil   xususiyatli   munosabatga   kirishishi,   ular   bilan
muomala   qilish   maromlarini   davriy   "muvaqqat   tarzda"   o'zgarishni   vujudga
keltiradi.   Ana   shu   o'zgarish   tufayli   muvaffaqiyat   va   muvaffaqiyatsizlik,   omad   va
omadsizlik, optimizm va pessimizm, romantika va realiya, simpatiya va antipatiya,
progress   va   regress,   jo'shqinlik   va   tushkinlik,   faollik   va   sustlik   kabi   birinchisi
ijobiy (pozitiv), ikkinchisi esa salbiy (negativ) ruhiy hodisa kelib chiqadi. Faoliyat
va   xulqning   amaliyotida   bir   tekis   kechishini   ta'minlovchi   emotsional   holat
barqarorligining   buzilishi   unga   qiyos   qilingan   muvaffaqiyatning   birlamchi   omili
to'g'risidagi ilmiy ma'lumotlarning shubha ostida qoldiradi.
Binobarin,   jamiki   narsaning   boshlang'ich   asosi,   manbai   emotsiya   degan
g'oyani, uning qiymatini umumiy fonda birmuncha qadrsizlantiradi, lekin ikkinchi,
ustuvor va yetakchi, umumiy va xususiy ob'ektiv va sub'ektiv, muhim va nomuhim
mezonlar,   alomatlar,   o'lchamlar   yordami   bilan   basholanishi   ushbu   psixologik
masala   moshiyatini   oqilona   talqin   qilish   zaruriyatini   vujudga   keltiradi.   Xolbuki
shunday   ekan,   ularning   mohiyatini,   keltirib   chiqaruvchi   sabablarni,
harakatlantiruvchi kuchlarini muayyan dalillarga asoslanib tashlil qilish muammosi
maydonga keladi.
Inson   faoliyati   va   xulqining   muayyan   qonuniyatlarga   asoslangan   holda
amalga   oshishi   ham   ob'ektiv,ham   sub'ektiv   shart-sharoitlarga   bog'liq.   Tabiiy
omillarni   keltirib   chiqaruvchi   ob'ektiv   (tashqi)   shart-sharoitlarga   bog'liq.   Tabiiy
omillarni keltirib chiqaruchi ob'ektiv (tashqi) shart-sharoitlar, ya'ni mikro va makro
muhit,   moddiy   borliq,   yordamchi   vositalarning   mavjudligi,   ularning   yuksak
talablarga javob bera olish imkoniyati, tashqi qo'zg'atuvchilarning bezararligi, vaqt
va   fazoviy   o'lchovlarning   muvofiqligi,   mutanosibligi   kabilardan   tarkib   topadi.
Xulq   va   faoliyatning   namoyon   bo'lishi   uchun   tabiiy   shart-sharoitlar   tizimi   yaxlit
holda   ishtirok   etishi,   ularning   muvaffaqiyatini   ta'minlovchi   omillar   majmuasi
tariqasida   xizmat   qilishi   mumkin.  Tabiiy  shart-sharoitlardagi   to'kislikdan   tashqari
ayrim   yetishmovchiliklar   va   uzilishlarning   sodir   bo'lishi   nuqsonlarni   keltirib
35 chiqaradi,   buning   oqibatida   ruhiy   kechinmalar   faolligi,   ildamligi,   maqsadga
yo'nalganligi   buziladi.   Tabiiy   shart-sharoitlar   muhit   ta'sirida   inson   ruhiy   olamida
bir   qator   keskin   ham   sifat,   ham   miqdor   o'zgarishlari   vujudga   keladi,   ular
yangilanishlar,   yangi   fazilatlar,   xislatlar   tug'ilishida   namoyon   bo'ladi.   Shuni
ta'kidlab   o'tish   joizki,   tabiiy   mushitning   tarkibiy   qismi   bo'lmish   geografik   mushit
bu borada muhim rol o'ynaydi, ko'pincha u, birinchidan, biologik hartlangan shaxs
sifatlariga ta'sir etib, fenotiplarni  genotiplarga aylantiradi (shududiy mushit, relef,
stixiya kutilishi: zilzila, qor ko'chkisi, dovul, suv toshqini, oyoq yetmas qirli tog'lar
va   hokazo).   Ikkinchidan,   ontogenezda   shaxs   xarakterologik   xususiyatlarining
tabiiy   ravishda   shakllanishga   ta'sir   o'tkazadi,   shuning   bilan   birga   mikro   mushit
bilan   genlar,   irsiy   belgilar,   alomatlar   o'rtasida   uyg'unlikni   ta'minlab   turuvchi
mexanizm vazifasini bajaradi.
Ob'ektiv (tabiiy) hart-haroitlardan tashqari, inson omili bilan uzviy bog'liqligi
sub'ektiv   (shaxsga   oid,   uning   qiyofasiga   bog'liq)   hart-haroitlar   muomalaning,
faoliyatning,   xulqning   ijtimoiy   turmushda   samarali   amalga   oshishini   uzluksiz
ravishda   ta'minlab   turadi.   Sub'ektiv   hart-haroitlarning   qatoriga   shaxsning
barqarorligi, xarakterning mustashkamligi, eshtiyoj, motiv, maslak, saloshiyatining
puxtaligi, o'zini o'zi boshqarish uslubining qat'iy ravishda shakllanganligi, biologik
hartlangan xislatlar esa o'zaro uyg'unlashganligi kabilar kiradi.
Odatda   ob'ektiv   (tabiiy)   va   sub'ektiv   (shaxsga   oid)   hart-haroitlardagi
o'zgarishlar   tufayli   ijobiy   (pozitiv)   yoki   salbiy   (negativ)   xususiyatli   psixologik
holatlar,   hodisalar,   xislatlar,   kechinmalar   ustuvorligi   yuzaga   kelib,   moddiy   asos
funksiyasini   bajaruvchi   oliy   nerv   faoliyatini,   markaziy   nerv   sistemasining
ritmikasini, ishchanlik qobiliyatini pasaytiradi. Buning oqibatida faoliyat, xulq va
muomala   amalga   oshirishda   odatiy   sa'i-harakatlar,   operasiyalar,   maromlar   buzila
boshlaydi, favqulodda asabiylik, ruhiy nuqsoniylik, qonuniyatdan chetga og'ishlik,
noxush   kechinmalar   shokimligi   yetakchilik   qiladi.   Xuddi   shu   sababdan,   faoliyat,
xulq   va   muomalaning   muvaffaqiyati   shubsha   ostida   qolishi   mumkin,   chunki
mashsuldorlik,   sobitqadamlilik,   maqsadga   yo'nalganlik   sifatlarining   dominantligi
yo'qoladi,   natijada   ushalmagan   ezgu   niyatlar   armon   tariqasida   yuksak   shis-
36 tuyg'ular sifatida davriy shukm surishda davom etaveradi.
Insoning   tabiatga   va   jamiyatga   nisbatan   munosabati   tasodiflarsiz,
favquloddagi   vaziyatlarsiz   amalga   oshishi   mumkin   emas,   chunki   eshtimollar
darajasidagi   kutilmaning   yo'qligi   rejasiz   vaziyatlarni   shaxsining   idrok   maydonida
keltirib chiqaradi. Shayot va faoliyat strategiyasi va taktikasining ekstremal tarzida
o'zgarishi   individual   va   ijtimoiy   xususiyatli   vaziyatlarning   paydo   bo'lishga   olib
keladi.   Vaziyatlar   stixiyali,   xaotik   (betartib,   tasodif)   xatti-harakatlarni   vujudga
keltirib,   tekis,   odatiy,   davriy,   barqaror   xususiyatlar   ritmikasini   izdan   chiqaradi,
natijada   insonning   motivasion,   emosional   kognitiv,   regulyativ,   xulqiy,   irodaviy
tuzilish   tarkiblarining   funksiyasi   buziladi.   Shaxs   tuzilishga   favquloddagi
vaziyatlarning   ichki   larzasi   faoliyat,   xulq   va   muomalaning   onglilik   holatidan
ongsizlikka o'tishini taqozo etadi, binobarin, muvaffaqiyatsizlik realiyaga aylanadi.
Xo'sh,   nima   uchun   shaxs   tasodiflarning   oldini   olishga   tayyor   emas   yoki
ko'pincha u bu borada kuchsizlik, ojizlik qiladi?
Ushbu muammo yechimini juda sodda tarzda shal qilish ham mumkin:
1)   shaxs   ongli   zot,   yaratuvchilik   qudratiga   ega   bo'lishidan   qat'i   nazar-u
tabiatning   tarkibiy   qismi,   instinktlar,   hartsiz   reflekslar   ta'siriga   beriluvchandir:   2)
shaxsning   tana   a'zolari   (organizmi)   favquloddagi   xodisalar   va   vaziyatlarga
moslashgan   emas   (stixiya,   shalokat,   tasodif,   stress,   affekt,   xavf-xatar-risk);   3)
shaxs   komillik   darajasiga   erishmaganligi   tufayli   sababiy   bog'lanish   oqibatlarini,
fobiya   (qo'rqish)   bilan   bog'liq   shis-tuyg'ularni   oldindan   sezish,   payqash,   ularga
nisbatan   aks   ta'sir   berish   imkoni   yo'q:   4)   shaxsda   ikkinchi   qiyofaning
shakllanmaganligi   (test,   trening,   trenirovka   bilan   qurollanmaganligi)   uning   xavf-
xatar   qurboniga   aylantirishi   shubshasiz.   Jaxon   psixologiyasi   fanining
ma'lumotlariga   qaraganda,   muvaffaqiyatsizlikdan   shech   kim   shimoyalangan
emas..chunki   ijtimoiy   immunitet   juda   kuchsiz   aksil   ta'sir   ko'rsatish   imkoniyatiga
ega. Ma'lumki, jismoniy, axloqiy va aqliy barkamollik tub ma'nodagi komil inson
to'g'risida   mulohaza   yuritishga   imkon   beradi   va   tarkiblarning   to'la   munosibligi,
uyg'unlashganligi,   o'zaro   taqozo   etivchanligi   asosiy   mezon   vazifasini   bajaradi,
komillik darajasi sub'ektning ma'naviy dunyosiga aylanmas ekan, u taqdirda shech
37 kim   tasodiflar,   favquloddagi   vaziyatlar   shaxs   tomonidan   odatiy   hodisa   sifatida
osoyishta qabul qilinmaydi. Muvaffaqiyat garovi (kafolati) funksiyasini bajaruvchi
omillarning   genezisi   to'g'risidagi   fikr   yuritilganda,   eng   avvalo,   ularning
birlamchiligi,  asosiy  manba  ekanligini  nazarda  tutish  nazariy hamda  metodologik
muammolar   yechimini   oqilona   topishga   puxta   negiz   shozirlaydi,   boshlang'ich
harakat   nuqtasini   belgilab   berishga   xizmat   qiladi.   Nazariy   mulohazalarga   binoan,
faoliyat,xulq va muomalaning bir tekis, samarali kechishi genetik nuqtai nazardan
quyidagilarga bog'liq:
1. Ob'ektiv (tabiiy) va sub'ektiv (shaxsga oid) hart-haroitlar mavjudligiga.
2. Ob'ektiv va sub'ektiv hart-haroitlar shukm surishini o'zgartiruvchi tasodifiy
va favquloddagi vaziyatlar ta'sirchanligiga, ustuvorligiga.
3.   Emosiya   va   shissiyotning   ijobiy   (pozitiv),   salbiy   (negativ)   xususiyat   kasb
etishiga.
4. Insonning shaxslilik va xarakterologik xususiyatlarining barqarorligiga.
5. Shaxsning komillik darajasiga erishganligiga va hokazo.
Shaxsning shayot va faoliyatida muvaffaqiyatga erishish, maqsadiga muvofiq
sa'i-harakatlarni   unga   yo'naltirish   uchun   quyidagilarga   e'tibor   qilish   zaruratning
zaruratidir:
1) ob'ektiv va sub'ektiv hart-haroitlar o'zgarsa, ularga tuzatishlar (korreksiya)
kiritishga tayyorgarlikka;
2)   ta'sir   o'tkazishga,   unda   ikkinchi   qiyofani   shakllantirishga;   favquloddagi
vaziyatlarga ko'nikish uchun shaxsga trening yordami bilan
3) organizmning har qanday stixiyalarga chidamligini orttirishga;
4) komillikka intilish shis-tuyg'ularni takomillashtirishga;
5)  shaxs  imkoniyatlarni ro'yobga chiqishga ko'maklashishga  o'zini  o'zi  kashf
qilish, o'ziga o'zi buyruq berish, o'zini o'zi takomillashtirish, o'zini o'zi basholash,
o'zini o'zi nazorat qilish, o'zini o'zi  boshqarish o'ziga o'zi  taskin berish, o'zini o'zi
qo'lga olish va hokazo.
Inson shayotini va faoliyatini o'zgartiruvchi asosiy omillar mavjud bo'lib, ular
muayyan darajada shaxsning ta'siriga beriluvchandirlar.
38 Umumiy   psixologiyaning   asosiy   prinsiplari,   determinizm,   ong   va   faoliyat
birligi, psixikaning faoliyatida rivojlanishi bo'lib shisoblanadi.
Determinizm (lat.determinata) belgilayman ma'nosini bildiradi) prinsipi tabiat
va   jamiyat   hodisalari,   shu   jumladan,   psixik   hodisalarning   ob'ektiv   sabablar   bilan
belgilanishi shaqidagi ta'limotdir. Shu boisdan psixika, ongning ob'ektiv borliq va
nerv sistemasi bilan belgilanishi ilmiy psixologiyaning buyuk yutug'i shisoblanadi.
Shuning   uchun   determinizm   psixikaning   turmush   tarzi   bilan   belgilanishini   va
turmush tarzi o'zgarishiga mutanosib ravishda u ham o'zgarishini anglatadi. Shuni
aloshida   ta'kidlash   joizki,   shayvonlar   psixikasining   rivojlanishini   biologik   qonun
tarzidagi   tabiiy   tanlash   mezoni   bilan   o'lchanadi.   Shayvonlardan   farqli   o'laroq
insonda ong shakllanishining paydo bo'lishi muayyan bosqichlar orqali rivojlanishi
moddiy   ishlab   chiqarilish   vositalarini   yaratish   hamda   takomillashtirish,
mashsulotlarni qayta ishlash qonunlari bilan belgilanadi.
Inson ongining ijtimoiy tarixiy taraqqiyot xususiyatiga ega ekanligini anglashi
(tushunish)   shaxs   ongining   ijtimoiy   borliqqa   (makro,   mikro,   mize   mushitiga)
bog'liqligi   xaqidagi   ham   tabiatshunoslik,   ham   insonshunoslik   umumiy   prinsipga
asoslangan buyuk xulosa kishilik jamiyatining olamshumul tantanasidir.
Ong bilan faoliyat birligi prinsipini psixologiya fanida qabul qilinishi shunday
ma'noni   anglatadi:   a)ong   bilan   faoliyat   bir-biriga   qarama-qarshi   voqelik   emas;   b)
ong   bilan   faoliyat   aynan   biror   -biriga   o'xshashi   ham   emas;   v)   ong   bilan
faoliyatning   birligi   ularning   shukm   surishi   mexanizmidir.(kursiv   E.g'.).   Faoliyat
o'zining tuzilishi bo'yicha ichki va tashqi tarkiblariga ega bo'lsa-da, voqelik tashqi
ifodasi   bilan   ajralib   turadi.Ong   bo'lsa   faoliyatning   ichki   rejasini,   uning   dasturiy
jabshasini   aks   ettiradi.   Real   vaqtlarning   o'zgaruvchan(rivojlanishini   anglatuvchi)
modeli   ongda   yuzaga   keladi,   odam   atrof   mushit   bilan   munosabatga   kirishganda
undan mo'ljal oladi, natijada nuqsonlarga yo'l qo'ymaydi. Faoliyat ong yordamida
amalga oshadi va o'z navbatida ong mazkur jarayonda takomillashadi (muammo va
uning yechimi variasiyalar, invariantlar turtki vazifasini o'ynaydi).
Ilmiy tadqiqot nuqtai nazaridan ong bilan faoliyat birligi prinsipi, birinchidan,
xulq-atvor,   faoliyatni   maqsadga   muvofiq   amalga   oshirishga   kafolat   beradi;
39 ikkinchidan, harakat, sa'i-harakatlarni muvaffaqiyatlarga erishishning ta'minlovchi
ichki psixologik mexanizmni aniqlashga imkon beradi; ularning birligi psixikaning
ob'ektiv qonuniyatlarini ochishga muhim imkoniyati, puxta hart-haroit yaratadi.
Agarda psixika faoliyat samarasi va mashsuli sifatida talqin qilinsa, u taqdirda
psixika   va   ongning   faoliyatda   rivojlanish   prinsipi   to'g'ri   tushunilgan   bo'ladi.
Mazkur   prinsip   rus   psixologlari   L.S.Vigotskiy,   P.P.Blonskiy,   S.L.   Rubinshteyn,
A.N.Leontev, B.M. Teplov, B.G.Ananev va boshqalarning ilmiy tadqiqotlarida o'z
ifodasini topgan.
Psixikaning   taraqqiyotini   dialektika   nuqtai   nazaridan   tushunish   psixik
taraqqiyot   insonning   mehnat   faoliyatiga,   ta'limga,   o'yin   faoliyatiga   bog'liq
ekanligini   aniqlashdan   dalolat   beradi.   Ijtimoiy   tajribani   o'zgartirish   jarayonining
yuz   berishi   shaxs   uchun   psixik   taraqqiyotning   shakli   sifatida   xizmat   qiladi   va
dasturiy   bilimlarni   egallashga   mustashkam   zamin   shozirlaydi.   Har   qaysi   faoliyat
turi   inson   psixikasini   rivojlantirish   manbai   va   mexanizmi   rolini   bajaradi.
Psixologlarning   ushbu   prinsipga   taalluqli   fikrlaridan   namunalar   keltiramiz:   1)
L.S.Vigotskiy,   ta'lim   psixikaning   rivojlanishini   yo'naltiradi,   shu   bilan   birga   bu
40 jarayonda   ongli   faoliyatning   yangi,   mutlaqo   boshqacha   shakllari   yaratiladi;   2)
P.P.Blonskiy:   tafakkur   kichik   maktab   yoshida   o'yinlar   bilan,   o'spirinlik   yoshida
o'qish   bilan   bog'liq   tarzda   rivojlanadi;   3)   S.L.Rubinshteyn;   ong   faoliyatda   paydo
bo'lib, ana shu faoliyatda shakllanadi; 4)B.M.Teplov: qobiliyat faqat rivojlanishda
mavjud   bo'ladi;   lekin   rivojlanishi   faoliyat   jarayonidan   boshqacha   mushitda   yuz
bermagandek,   qobiliyat   tegishli   yaqqol   faoliyatdan   ajralmagan   holda   paydo   bo'la
olmaydi.
Ma'lumki, psixika yuksak darajada tashkil topgan materiyaning xususiyati va
miyaning mashsulidir. Psixika borliqning sezgi organlari orqali insonning miyasiga
bevosita   ta'sir   etishi   asosida   vujudga   kelib,   bilish   jarayonlarida,   shaxsning
xususiyati   va   holatlarida,   diqqati,   shis   tuyg'ulari,   xarakter   xislatlarida,   qiziqishi
hamda eshtiyojlarida o'z ifodasini topadi.
Psixikaning   negizida   miyaning   reflektor   faoliyati   yotadi.   tashqi   dunyodan
kirib   keladigan   qo'zg'atuvchilarga   ichki   yoki   tashqi   biologik   organlar   javob
reaksiyasini   bildiradi.   Bosh   miya   katta   yarim   harlarida   vujudga   keladigan
muvaqqat  nerv bog'lanishlari  psixik hodisalarning  fiziologik asoslari  shisoblanadi
va ular tashqi ta'sirning natijasida shosil bo'ladi.
Psixofiziologik   qonuniyatlarga   binoan   miyaning   funksiyasi   muvaqqat   nerv
bog'lanishlarining   birlashish   mexanizmi   hamda   analizatorlar   faoliyati
mexanizmlari ta'sirida shosil bo'ladi.
Psixikani   tadqiq   etish   insonning   butun   ongli   faoliyatini-uning   ham   nazariy.
ham amaliy shayot  faoliyatini o'rganishdir "Odamning ongliligi uning turli-tuman
faoliyatida,   xatti-harakatlarida   namoyon   bo'ladi.   Inson   shaxsi   har   xil   shakl   va
mazmunga   ega   bo'lgan   nazariy   hamda   amaliy   faoliyatlarda   tarkib   topadi.   Bunda
mushit, irsiy belgilar, ijtimoiy ta'sir asosiy omillar shisoblanadi.
Inson   o'zi   yashab   turgan   davrni,   moddiy   turmushni   aks   ettiradi,   ijtimoiy-
siyosiy mushit ta'siri ostida bilimlarni o'zlashtira boradi, ijtimoiylashadi.
Ijtimoiy   mushitda   uning   shis-tuyg'ulari,   xarakteri,   qobiliyati,   iqtidori,
tafakkuri,   eshtiyojlari,   e'tiqodi,   uni   faollikka   da'vat   qiluvchi   harakat   motivlari,
istaklari, tilaklari, xoshishlari asta-sekin o'zgarib boradi.
41 Insonning   bilish   faoliyati   rivojlanishi   unga   o'zini   qurshab   turgan   borliqni
yanada   chuqurroq,   to'laroq,   aniqroq   aks   ettirish   imkoniyatini   yaratadi   va   u
borliqning   asl   moshiyatini,   turli   yo'sindagi   o'zaro   bog'lanishlari,   murakkab
munosabatlari   va   aloqalarni   tobora   aniqroq   yoritadi.   Shu   bilan   birga   mazkur
jarayonlarda   shakllanib   kelayotgan   insonning   borliqqa,   voqelikka,   jismlarga,
kishilarga va o'ziga munosabati vujudga keladi.
Inson   ongining   rivojlanishi   uning   tashqi   olamni   faol   aks   ettirishda   namoyon
bo'ladi.   Insonning   moddiy   turmushi,   u   shayot   kechirayotgan   tuzumning   moddiy
asosiga emas, balki uni qurshab olgan odamlarning turmush tarzlari, umuminsoniy
qiyofalari,   dunyoqarashi,   maslagi,   ijtimoiy   voqelikka   munosabatlari,   intilishlari,
ijod mashsullari va xatti-harakatlarining majmuasidir.
Insonning borliqni aks ettirishi faol jarayondir. Insonning rivojlanishi ob'ektiv
borliqqa va o'ziga faol ta'sir ko'rsatishida sodir bo'ladi.
O'yinni   kuzatishi,   mehnati,   o'qishi,   adabiy   asarni   mutolaa   qilishi,
qiziqishining   barqarorlashuvi   va   boshqalar   shaxsning   psixik   rivojlanishini
ifodalaydi.
Rivojlanish   inson   shaxsining   tarkib   topishi   jarayonidir.   Rivojlanish   o'zaro
bog'liq   qator   bosqichlarda   amalga   oshadi.   Shaxs   aql-zakovatining   ko'rsatkichi,
sifati, xususiyati  uning atrofdagi odamlar bilan kundalik munosabatlari va amaliy
faoliyatida   vujudga   keladi,   o'zaro   ta'sir   natijasida   unda   aqlning   ijodiy
mashsuldorligi, teranligi, tezligi, mustaqilligi, tanqidiyligi, chuqurligi orta boradi.
42 Umumiy xulosalar
Mazkur   kurs   ishida   “Ilmiy   psixologik   bilimlarning   o‘ziga   xos   xususiyatlari”
mavzusi   har   tomonlama   o‘rganilib,   psixologiya   fanining   nazariy   va   metodologik
asoslari, ilmiy tadqiqotlarning mohiyati hamda psixologik bilimlarning shakllanish
jarayonlari   tizimli   ravishda   tahlil   qilindi.   Tadqiqot   natijalari   shuni   ko‘rsatdiki,
psixologiya   fani   inson   psixikasining   murakkab   tuzilishini   o‘rganadigan   va   uni
ilmiy asosda tushuntirib beradigan muhim fanlardan biri hisoblanadi.
Ilmiy   psixologik   bilimlar   kundalik   hayotiy   tasavvurlardan   tubdan   farq   qilib,
ular  tizimlilik,  ob’ektivlik,  ishonchlilik   va  umumlashtirish  kabi  xususiyatlar   bilan
ajralib   turadi.   Kundalik   psixologik   bilimlar   ko‘proq   shaxsiy   tajriba   va
kuzatishlarga   asoslangan   bo‘lsa,   ilmiy   psixologiya   aniq   metodlar,   tajribalar   va
empirik ma’lumotlarga tayanadi. Shu sababli ilmiy psixologik bilimlar inson xulq-
atvorini chuqurroq anglash va uni boshqarish imkonini beradi.
Tadqiqot   davomida   psixologiya   metodologiyasining   ahamiyati   alohida
ta’kidlandi. Metodologiya ilmiy tadqiqotlarning nazariy asosini tashkil etib, psixik
hodisalarni   o‘rganishda   to‘g‘ri   yondashuvni   ta’minlaydi.   Falsafiy,   umumilmiy   va
maxsus   ilmiy   darajalardan   iborat   metodologik   tizim   psixologik   tadqiqotlarning
izchil   va   asosli   olib   borilishiga   xizmat   qiladi.   Ayniqsa,   tizimli   yondashuv   psixik
jarayonlarni   yaxlit   holda   o‘rganish   imkonini   beradi.   Psixologiya   fanining   asosiy
printsiplari   ham   ilmiy   tadqiqotlarning   samaradorligini   belgilovchi   muhim   omillar
sifatida   tahlil   qilindi.   Determinizm   printsipi   psixik   hodisalarning   sababiy
bog‘liqligini ochib bersa, ong va faoliyat birligi printsipi inson psixikasining uning
faoliyati   bilan   uzviy   bog‘liqligini   ko‘rsatadi.   Rivojlanish   printsipi   psixikaning
dinamik   xarakterga   ega   ekanligini   asoslab   beradi,   tizimlilik   printsipi   esa   psixik
jarayonlarni   yagona   tizim   sifatida   o‘rganish   zarurligini   ta’kidlaydi.   Ob’ektivlik
printsipi esa ilmiy tadqiqotlarning asosiy talabi sifatida namoyon bo‘ladi.
Ilmiy   tadqiqotlar   psixologlar   faoliyatining   eng   muhim   yo‘nalishlaridan   biri
ekanligi   ham   asoslab   berildi.   Tadqiqot   faoliyati   psixologlarga   yangi   bilimlarni
yaratish,   mavjud   nazariyalarni   tekshirish   va   amaliy   muammolarni   hal   etish
43 imkonini   beradi.   Ilmiy   tadqiqotlar   bosqichma-bosqich   amalga   oshirilishi,   ya’ni
muammoni   aniqlash,   gipoteza   ilgari   surish,   metodlarni   tanlash,   ma’lumotlarni
yig‘ish va tahlil qilish orqali yakuniy xulosalarga kelish zarurligi aniqlandi.
Psixologik   tadqiqotlarda   metodlarning   to‘g‘ri   tanlanishi   alohida   ahamiyatga
ega.   Eksperiment,   kuzatish,   testlash,   so‘rovnoma   va   suhbat   metodlari   psixologik
hodisalarni   turli   jihatdan   o‘rganish   imkonini   beradi.   Eksperimental   metod   sabab-
oqibat bog‘liqliklarini aniqlashda eng muhim vosita bo‘lsa, kuzatish metodi tabiiy
sharoitda   psixik   jarayonlarni   o‘rganishga   xizmat   qiladi.   Testlash   va   so‘rovnoma
metodlari   esa   individual   xususiyatlarni   aniqlashda   keng   qo‘llaniladi.   Shuningdek,
statistik   tahlil   usullarining   ahamiyati   ham   alohida   ta’kidlandi.   Statistik   metodlar
yordamida olingan ma’lumotlar qayta ishlanadi va ilmiy xulosalar chiqariladi. Bu
esa   psixologik   tadqiqotlarning   aniqligi   va   ishonchliligini   oshiradi.   Validlik   va
reliabiliklik   kabi   ko‘rsatkichlar   esa   tadqiqot   sifatining   asosiy   mezonlari   sifatida
namoyon bo‘ladi.
Zamonaviy   psixologiya   fanining   rivojlanishi   interdisipliner   yondashuvlar
bilan  chambarchas   bog‘liq  ekanligi  aniqlandi.  Psixologiya  biologiya,  neyrofanlar,
pedagogika   va   sotsiologiya   bilan   integratsiyalashgan   holda   inson   psixikasini
yanada   chuqurroq   o‘rganish   imkonini   bermoqda.   Bu   esa   psixologiya   fanining
yangi bosqichga ko‘tarilishiga xizmat qilmoqda.
Tadqiqot   natijalari   shuni   ko‘rsatdiki,   ilmiy   psixologik   bilimlar   nafaqat
nazariy, balki  amaliy ahamiyatga ham  ega. Ular  ta’lim  jarayonida samaradorlikni
oshirish, boshqaruvda inson omilini hisobga olish, shaxsiy rivojlanishni ta’minlash
va   ruhiy   muammolarni   hal   etishda   keng   qo‘llaniladi.   Shu   sababli   psixologik
bilimlarni chuqur egallash zamonaviy jamiyatda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan   tashqari,   psixologik   tadqiqotlarda   etik   me’yorlarga   rioya   qilish
zarurligi ham alohida ta’kidlandi. Tadqiqot ishtirokchilarining huquqlarini himoya
qilish,   ularning   roziligini   olish   va   shaxsiy   ma’lumotlarni   maxfiy   saqlash   ilmiy
tadqiqotlarning   muhim   talablari   hisoblanadi.   Bu   tamoyillar   ilmiy   faoliyatning
insonparvarlik asoslarini ta’minlaydi. 
44 Xulosa   qilib   aytganda,   ilmiy   psixologik   bilimlar   inson   psixikasini   chuqur
anglash,   uning   rivojlanish   qonuniyatlarini   aniqlash   va   amaliy   muammolarni   hal
etishda muhim rol o‘ynaydi. Psixologiya metodologiyasi va printsiplari esa ushbu
jarayonning nazariy asosini tashkil etadi. Ilmiy tadqiqotlar esa psixologiya fanining
rivojlanishida asosiy harakatlantiruvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
Mazkur   kurs   ishida   olingan   natijalar   psixologiya   fanining   nazariy   asoslarini
chuqurroq   tushunishga   yordam   beradi   va   kelgusida   ilmiy   tadqiqotlar   olib   borish
uchun   muhim   zamin   yaratadi.   Ushbu   tadqiqot   natijalari   asosida   psixologik
bilimlarni   amaliyotda   samarali   qo‘llash   imkoniyatlari   kengayadi   va   inson
faoliyatining turli sohalarida ijobiy natijalarga erishish mumkin.
45 Foydalanilgan adabiyotlar
1. G‘oziyev E.G. Umumiy psixologiya – Toshkent: O‘qituvchi, 2002.
2. G‘oziyev E.G. Psixologiya metodologiyasi – Toshkent: Universitet, 2005.
3. Nemov R.S. Psixologiya – Moskva: Vlados, 2003.
4. Rubinshteyn   S.L.   Osnovy   obshchey   psixologii   –   Moskva:   Pedagogika,
1989.
5. Leontyev A.N. Faoliyat. Ong. Shaxs – Moskva: Politizdat, 1975.
6. Vigotskiy L.S. Tafakkur va nutq – Moskva: Labirint, 1999.
7. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya – Toshkent: TDPU, 2010.
8. Karimova V.M. Psixologiya – Toshkent: Fan, 2012.
9. Shoumarov G.B. Ijtimoiy psixologiya – Toshkent: Sharq, 2008.
10. Myers D.G. Psychology – New York: Worth Publishers, 2014.
11. Atkinson R.L. Introduction to Psychology – New York: Harcourt Brace,
2000.
12. Zimbardo P.G. Psychology and Life – Boston: Pearson, 2012.
13. Creswell   J.W.   Research   Design   –   Thousand   Oaks:   Sage   Publications,
2014.
14. Kerlinger   F.N.   Foundations   of   Behavioral   Research   –   New   York:   Holt,
Rinehart and Winston, 1986.
46

Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
  • Mashg‘ulotlarda metafora va rituallar
  • Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari
  • Malakaviy amaliyot hisoboti psixologiya
  • Ota-ona va bola munosabatlari mavzusida ota-onalar uchun o‘tkaziladigan seminar-trening ishlanmasi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский