Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari - Psixologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	4.3MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	01 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Psixologiya

Sotuvchi

Jo'ni Zarifov

Ro'yxatga olish sanasi 31 Mart 2024

6 Sotish

Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI __________ UNIVERSITETI
__________________ FAKULTETI
__________ YO‘NALISHI ___________ – GURUH TALABASI
________________ NING
“ ________________ ” FANIDAN TAYYORLAGAN
KURS ISHI
Mavzu: Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Topshirdi: ____________
Qabul qildi: ____________
1

Mundarija
Kirish………………………………………………………………………………3
I BOB Psixologiya fan sifatida shakllanishi……....…………….…......………..6
1.1 Psixologiya haqida umumiy nazariy tushunchalar...…...……. .........................6
1.2 Psixologiya fanining vujudga kelishi va uning moddiy asoslari…...................14
II BOB Ilmiy tadqiqotlar psixologlar faoliyati turi sifatida……….………….26
2.1 Hozirgi zamon psixologiyasining sohalari va vazifalari………….…..............29
2.2 Psixologiyaning metodologiyasi va prinsiplari…………………….......……..32
Umumiy xulosalar……………………………………………………………….43
Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………...46
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi:
Hozirgi globallashuv va axborotlashuv jarayonlari jadallashib borayotgan
davrda inson omilining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Jamiyat taraqqiyotining
barcha sohalarida insonning psixik xususiyatlari, uning ongli faoliyati, xulq-atvori
va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro aloqalari muhim o‘rin tutadi. Shu jihatdan
psixologiya fani, xususan, umumiy psixologiya inson ruhiy jarayonlari va
holatlarini ilmiy asosda o‘rganadigan muhim ilmiy yo‘nalish sifatida alohida
ahamiyat kasb etadi.
Psixologiya qadimdan insonni tushunishga qaratilgan bo‘lsa-da, uning ilmiy
fan sifatida shakllanishi nisbatan keyingi davrlarga to‘g‘ri keladi. Bugungi kunda
psixologiya nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham keng qo‘llanilib, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, boshqaruv, iqtisodiyot va boshqa ko‘plab sohalarda muhim
vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Ayniqsa, ilmiy psixologik bilimlar inson xulq-
atvorini bashorat qilish, boshqarish va rivojlantirishda asosiy rol o‘ynaydi.
Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, ilmiy psixologik bilimlarning
o‘ziga xos xususiyatlarini chuqur o‘rganish orqali inson psixikasining
qonuniyatlarini to‘g‘ri anglash, kundalik hayotdagi psixologik muammolarni ilmiy
asosda hal etish imkoniyati kengayadi. Ko‘pincha odamlar psixologiya haqida
kundalik tasavvurlarga asoslanib fikr yuritadilar, biroq ilmiy psixologiya ushbu
tasavvurlardan tubdan farq qiladi. Shu bois ilmiy psixologik bilimlarning
mohiyatini ochib berish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Ilmiy psixologik
bilimlar oddiy hayotiy kuzatishlarga emas, balki tajriba, tahlil, umumlashtirish va
nazariy xulosalarga asoslanadi. Bu bilimlar tizimli, mantiqiy va dalillarga tayangan
holda shakllanadi. Shuningdek, ular ob’ektivlik, takrorlanuvchanlik va ishonchlilik
kabi mezonlarga javob berishi bilan ajralib turadi. Ilmiy psixologiya inson
psixikasini o‘rganishda aniq metodlardan foydalanadi va bu jihati bilan u kundalik
psixologik bilimlardan farqlanadi.
Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga
xos xususiyatlarini har tomonlama tahlil qilish, ularning ilmiy va amaliy
3

ahamiyatini yoritib berishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi
vazifalar belgilandi:
1. psixologik bilim tushunchasining mohiyatini ochib berish;
2. ilmiy va kundalik psixologik bilimlar o‘rtasidagi farqlarni aniqlash;
3. ilmiy psixologiyaning asosiy xususiyatlarini tahlil qilish;
4. psixologik bilimlarning shakllanishi va rivojlanish jarayonini ko‘rib
chiqish;
5. ilmiy psixologik bilimlarning amaliy ahamiyatini asoslash.
Kurs ishining ob’ekti sifatida psixologik bilimlar tizimi tanlangan bo‘lsa,
predmeti esa ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari hisoblanadi.
Tadqiqot metodlari sifatida ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish, taqqoslash,
umumlashtirish, tizimli yondashuv va nazariy tahlil usullaridan foydalanildi.
Ushbu metodlar orqali mavzuning nazariy asoslari chuqur o‘rganildi va ilmiy
xulosalar chiqarildi. Ilmiy psixologik bilimlarning asosiy xususiyatlaridan biri —
ularning tizimliligi hisoblanadi. Psixologik bilimlar alohida faktlar yig‘indisi emas,
balki o‘zaro bog‘langan tushunchalar, qonuniyatlar va nazariyalar majmuasidir. Bu
tizim inson psixikasining turli jihatlarini — sezgi, idrok, tafakkur, xotira,
emotsiyalar, motivatsiya va shaxs rivojlanishini qamrab oladi.
Yana bir muhim xususiyat — ilmiylik darajasidir. Ilmiy psixologik bilimlar
tajriba va empirik ma’lumotlarga asoslanadi. Ular ilmiy metodlar orqali
tekshiriladi va tasdiqlanadi. Bu esa psixologik bilimlarning ishonchliligini
ta’minlaydi.
Shuningdek, ilmiy psixologiya ob’ektivlik tamoyiliga asoslanadi. Ya’ni,
tadqiqot natijalari sub’ektiv qarashlarga emas, balki aniq dalillarga asoslanadi. Bu
jihat ilmiy psixologiyani kundalik psixologik tushunchalardan ajratib turadi. Ilmiy
psixologik bilimlar yana umumlashtirish xususiyatiga ega. Ular alohida holatlarni
emas, balki umumiy qonuniyatlarni ochib beradi. Bu esa inson xulq-atvorini
oldindan bashorat qilish imkonini yaratadi.
Mazkur kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, unda ilmiy psixologik
bilimlarning mohiyati, xususiyatlari va ahamiyati keng yoritib berilgan. Amaliy
4

ahamiyati esa shundaki, ushbu bilimlar ta’lim jarayonida, shaxsiy rivojlanishda va
kasbiy faoliyatda qo‘llanishi mumkin.
Bugungi kunda psixologiya fanining rivojlanishi inson hayotining barcha
jabhalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli ilmiy psixologik bilimlarni egallash
har bir inson uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, pedagoglar, rahbarlar,
psixologlar va boshqa mutaxassislar uchun bu bilimlar zarur hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos
xususiyatlarini o‘rganish nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy jihatdan ham katta
ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishi orqali mazkur masala chuqur tahlil qilinib, uning
dolzarbligi va ahamiyati asoslab beriladi.
5

I BOB Psixologiya fan sifatida shakllanishi
1.1 Psixologiya haqida umumiy nazariy tushuncha
Inson mavjud ekan, u o'z hayotiy tajribaciga asoslanib, u yoki bu holda idrok
etish, olamni anglash, narsa va hodisalarni ajratish kabi xususiyatlarga ega ekanligi
haqida o'ziga o'zi hisob beradi.
Biz kunda qushlarning sho'x navosini, musiqa asboblarining xonishini, inson
nutqini, uchib o'tayotgan samolyot shovqinini eshitamiz, atrofimizni o'rab turgan
narsa, daraxt, hayvonlar, mashinalarni ko'ramiz. Ularning rangi va hajmini ajrata
olamiz. Mazkur jarayonlar insondagi aks ettirish xususiyati bilan chambarchas
bog'liq.
Psixologiya fanining predmetini tahlil qilishda asosiy e'tiborni quyidagilarga
qaratish lozim. Jumladan, shaxs haqida fikr yurituvchi fanlar sirasiga psixologiya
va pedagogika fanlarini kiritish mumkin. Shunga ko'ra pedagogika shaxsni ta'lim-
tarbiya jarayonida kamol topishini tadqiq qilsa, psixologiya shaxsda kechadigan
ruhiy jarayonlarni o'rganadi. Shundan xulosa qilishimiz mumkinki, psixologiya
fanining predmetini - shaxsning psixikasi va uning psixologik xususiyatlari tashkil
qiladi.
Psixologiya so'zining lug'aviy ma'nosi grekcha psyuxe jon, ruh, logos fan,
ta'limot degan ma'noni anglatadi. Psixologiya fan sifatida psixik faktlar, ularning
qonuniyatlari va mexanizmlarini o'rganadi.
Psixologiya asosan psixikani keng doirada tadqiq qiladi. Shunga ko'ra
psixikaning yuzga keltiruvchi asosiy psixik faoliyatlari ko'rsatilgan. Aynan psixik
faoliyatlar quyidagi jarayonlarni o'z ichiga oladi:
- bilish faoliyatlari: diqqat, nutq, faoliyat;
- bilish jarayonlari: sezgi, idrok, xotira, xayol, tafakkur;
shaxsning, hissiy, irodaviy sohasi: hissiyot, iroda;
qobiliyat.
shaxsning individual psixologik xususiyatlari: temperament, xarakter,
Psixikaning paydo bo'lishining asosiy shakllari M.Gamezo va
Domashenkolarning "Atlas po psixologii" nomli qo'llanmasida quyidagicha
6

ifodalanadi:
1-rasm
Shunga muvofiq bir qator olimlar tomonidan psixikaga ta'riflar berilib, uning
mazmun mohiyati ochib berilgan. Jumladan, professor M.G.Davletshin fikricha,
psixika deganda - oliy darajadagi materiyaning (miyaning) xususiyati tushunilib, u
ob'ektiv borliqni aks ettirilishida namoyon bo'ladi, sub'ekt faoliyatini ma'lum
maqsad asosida yo'naltiradi hamda xulq-atvor negizida shakllanadi, professor
V.M.Karimova fikricha psixika inson ruhiyatining shunday holatiki, u tashqi
olamni (ichki ruhiy olamni) ongli tarzda aks ettirishimizni, ya'ni bilishimiz,
anglashimizni ta'minlaydi.
Psixika bu aks ettirishdir. Jonli va jonsiz tabiatda aks ettirishning o'ziga xos
usullari mavjud. Aks ettirish jarayonini quyidagicha ifodalash mumkin.
7

2-rasm
Jonsiz materiya uchun aks ettirishning mexanik, kimyoviy va fizik turlari
xosdir. Masalan, ko'zguning aks ettirishi, suvdagi ta'sir va boshqalar. Jonli
materiya uchun aks ettirishning fiziologik, psixik aks ettirish turlari xos bo'lib, ong
va o'zini-o'zi anglash uning eng yuqori bosqichidir. Psixik aks ettirish quyidagi
xususiyatlarga ega:
1) ob'ektiv borliqni to'g'ri aks ettirish imkoniyatini beradi;
2) shaxsning faoliyati davomida mukammallikka erishib boradi;
3) doimo rivojlanib va takomillashib boradi.
4) Shaxsning individualligi orqali namoyon bo'ladi.
Insonda jismoniy tanadan tashqari undan farqlanuvchi yana nimadir borligi
haqidagi tasavvurlar qadimdanoq mavjud bo'lgan. Eng qadimgi davrlardayoq inson
tush ko'rish hodisasi orqali ayrim odamlarning noyob qobiliyatlari (masalan,
ovdagi muvaffaqiyatlar) o'lim va boshqa hodisalarning sabablarini tushuntirishga
intilgan. Ammo dastlabki qarashlar mifologik xarakterda edi. Ular fikrlash orqali
emas, ko'r-ko'rona ishonch vositasida egallanardi. Ruh haqidagi qarashlar
ko'pincha nafas bilan bog'lanardi, ruhni esa uchar mahluq sifatida tasavvur
etardilar.
Psixologiya haqidagi fikrlar qadim zamonlardan beri mavjuddir. Ilk davrlarda
psixologik xususiyatlarni jonning ishi deb tushuntirilgan. Jonning o'zi esa odam
tanasidagi maxsus ikkilamchi jism deb qaralgan. Bunday tasavvurlar "animizm"
8

deb ataladi. Animizm so'zi -anima "jon" degan ma'noni anglatadi. Jon o'z
mohiyatiga ko'ra olovsimon uchqundan iborat ekanligi Geraklit tomonidan, yoki
olovsimon atomdan iboratligi Demokrit tomonidan ta'kidlangan.
Platonning "ideyalar tug'ma bo'ladi" degan g'oyalari psixologik fikr
taraqqiyotiga juda katta hissa qo'shdi. Platon ta'limotiga ko'ra "ideyalar" mohiyati
abadiy va o'zgarmas, ularning tabiiy olamdan tashqarida oliy olam mavjud bo'lib,
ularni odam ko'zi bilan ko'ra olmaydi.
Platon psixologiyada "dualizm" oqimining asoschisi hisoblanadi. Dualizm
so'zi ikki yoqlamalik yoki ikki mustaqil fikr degan ma'noni anglatadi. Dualizm
ta'limoti mohiyati moddiy va ruhiy olam tana va psixikaning bir-biriga bog'liq
bo'lmagan holda mavjud bo'lib, azaldan qarama-qarshi narsalar deb tushuntiradi.
Platonning dualizm shogirdi Arastu (Aristotel eramizdan oldingi IV asr 384-
322 yillar) tomonidan birmuncha muvaffaqiyatli bartaraf etildi. Aristotelning "Jon
haqida" asari o'sha davrdayoq psixologiya maxsus fan sifatida maydonga kela
boshlaganidan dalolat beradi. Ana shu tufayli psixologiya jon haqidagi fan sifatida
maydonga kelgan va hozirgi kunda psixologiya fani o'z mazmunini batamom
o'zgartirgan.
Arastu kishilik tafakkuri tarixida birinchi bo'lib ruh va jonli tananing
ajralmasligini isbotlab berdi. Unga ko'ra, jon qismlarga bo'linmaydi, lekin u
faoliyatimiz davomida oziqlanishi, his etishi va harakatga kelishi, aql-idrok kabi
turlarga oid qobiliyatlarda namoyon bo'lishi mumkin. Birinchi qobiliyatlar o'simlik
uchun, ikkinchisi va uchinchisi hayvonlarga, to'rtinchisi esa insonlar uchun xosdir.
O'simliklar, hayvonlar ruhi va aql idrok odam ruhi ta'limoti bilan Arastu oliy
qobiliyatlar va ularning negizida paydo bo'lishini bildiradigan rivojlanish
tamoyilini joriy etdi. Arastu organizmning tabiatdan olgan qobiliyatlarni faqat
o'zining xususiy faolligi orqali ruyobga chiqarishga asoslangan holda xarakterning
faoliyatda shakllanishi to'g'risidagi nazariyani ilgari surdi.
aksini topgan. Psixologiyaning fan sifatida yuzaga kelish bosqichlari quyidagi
jadvalda o'z akisni topgan.
3-rasm
9

Geraklit, Demokrit, Aflotun, Arastularning ta'limotlari keyingi asrlarda
psixologik g'oyalarni rivojlanishida tayanch nuqta bo'lib hisoblanadi.
Mazkur davrlarda Sharqda ham ilk psixologik qarashlar yuzaga keldi.
Sharqda psixologik qarashlarning paydo bo'lishida buyuk Sharq mutafakkirlarining
roli katta bo'lgan. Ular orasida Al-Xorazmiy, Al-Forobiy, Abu Rayhon Beruniy,
Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug'bek kabilar o'zlarining inson psixikasi va yosh
avlodni tarbiyalashga doir boy fikrlar va qarashlarini meros sifatida qoldirganlar.
Ular orasida ayniqsa Abu Ali ibn Sinoning mantiq. metafizika, tabiiy fanlar,
ayniqsa, tibbiyot haqidagi fikrlari o'sha davr ilmiy taraqqiyotiga katta hissa qo'shdi.
U maxsus psixologik muammolar bilan shug'ullangan olimlardan biridir. Uning
ruh, asab tizimi haqidagi qarashlari katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, Abu Ali ibn
Sinoning temperament xususiyatlariga qarab yondashish zarurligi haqidagi fikrlari
ming yildan so'ng ham zamonaviy psixologiyada o'z qimmatini yo'qotmagan. Abu
Ali ibn Sino dunyoda birinchi bo'lib psixoterapevtik usullarni qo'llab ko'rgan
olimlardan biridir.
Asta-sekin ruh haqidagi tushuncha hayotning barcha ko'rinishlariga emas,
faqat hozir biz psixika deb atalgan darajaga nisbatan qo'llana boshlandi. Psixika
10

kategoriyasining negizida idrok va tafakkurdan tashqari ong tushunchasi yuzaga
keldi, buning natijasida ixtiyoriy harakatlar va ularni nazorat qilish imkoniyati
tug'ildi. Masalan, Galen (cramizdan oldingi II asr) fiziologiya va tibbiyot
yutuqlarini umumlashtirib, psixikaning fiziologik asoslari to'g'risidagi
tasavvurlarini yanada boyitdi. Uning ilgari surgan g'oyalari "ong" tushunchasi
talqiniga muayyan darajada yaqinlashadi.
XVII asr biologiya va psixologiya fanlari uchun muhim davr bo'lib
hisoblanadi. Jumladan fransiya olimi Dekart (1596-1650) tomonidan xulq-
atvorning reflektor (g'ayriixtiyoriy) tabiatga ega ekanligini kashf etilishi, yurakdagi
mushaklarning ishlashi (faoliyati) qon aylanishning ichki mexanizmi bilan
boshqarilayotganligini tushuntirilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, refleks
(lotincha reflexus aks ettirish) organizmning tashqi ta'sirga qonuniy ravishdagi
javob reaksiyasi sifatida talqin qilinib, asab-mushak faoliyatini ob'ektiv tarzda
bilish vositasiga aylandi. Sezgi, assotsiatsiya, ehtiros yuzaga kelishini izohlashga
imkon yaratildi.
Psixologiya fanining ilmiy asosga qurilishida ingliz olimi Gobbs (1588-1679)
ruhni mutlaqo rad etib, mexanik harakatni yagona voqelik deb tan olib, uning
qonuniyatlari psixologiyaning ham qonuniyatlari ekanligini ta'kidladi. Uning
negizida epifenomalizm (yunoncha eri o'ta, rhainominon -g'ayritabiiy hodisa)
vujudga keldi, ya'ni psixologiya tanadagi jarayon-larning soyasi singari ruy
beradigan ruhiy hodisalar to'g'risidagi ta'limotga aylandi.
Niderlandiyalik olim Spinoza (1632-1677) ongni katta ko'lamga ega
materiyadan sira qolishmaydigan voqelik, ya'ni yaqqol narsa deb, tushuntirdi. U
determinizm (lotincha demmerminara belgilayman) tamoyilining, ya'ni tabiat,
jamiyat hodisalarining, shu jumladan psixik hodisalarning ob'ektiv sabablar bilan
belgilanligi haqidagi ta'limot targ'ibotchisi edi.
XVII asrdagi yirik nemis mutafakkiri Leybnis (1646-1716) ning ta'limoti
matematika, jumladan, integral va differensial hisoblar kashf etilishiga ta'sir etgan
edi. Psixika hayot manzarasi arifmetik yig'indi tariqasida emas, balki integral
tarzda namoyon bo'ladi. Leybnis tasavvurlarning uzluksiz chegaralanishi g'oyasiga
11

tayangan holda persepsiya (bevosita ongsiz idrok)ni appersepsiyalar di qqat va
xotirani o'z ichiga olgan anglangan idroklardan farqlagan edi. Leybnis
psixologiyaga psixikaning faolligi tabiati va uzluksiz rivojlanishi hamda
psixikaning onglilik va ongsizlik ko'rinishlari o'rtasidagi murakkab nisbat haqidagi
g'oyani olib kirdi.
XVII asrda emperizm va sensualizmni tajriba va his etiladigan bilimning
"sof" aql-idrokdan afzalligi haqidagi ta'limotning, ya'ni aqlda hech qanday tug'ma
g'oyalar va tamoyillar bo'lishi mumkin emasligi haqidagi ta'limotning oldingi
marraga ko'tarilishiga olib keldi. Bu ta'limotni ingliz faylasufi va pedagogi Jon
Lokk (1632-1704) astoydil himoya qilib chiqqan edi. Uni empirik psixologiyaning
asoschisi deb, hisoblash qabul qilingan. Barcha bilimlarning tajribadan kelib
chiqishi haqidagi ta'limoti psixologiya uchun muhim ahamiyatga ega bo'lgan.
Chunki u ruhiy hayotning aniq faktlari oddiy hodisalardan murakkab hodisalarga
o'tish yo'llari puxta o'rganilishini taqazo etadi. J. Lokkning fikricha, tajribaning
ikkita manbai mavjud bo'lib, biri tashqi sezgi a'zolarining faoliyati (tashqi tajriba)
va ikkinchisi o'zining xususiy miyani idrok etuvchi aqlning ichki faoliyati (ichki
tajriba) dir. Kishi hech qanday g'oyalarga ega bo'lmagan holda dunyoga keladi.
Uning ruhi - "toza taxta" bo'lib, keyinchalik unga tajriba yozuvlari bitiladi. Tajriba
oddiy va murakkab g'oyalardan tarkib topadi. Bu g'oyalar yo sezgilardan, yo ichki
idrok (refleksiya) lardan hosil bo'ladi. Ikkinchi holatda ong real narsalarga emas,
balki o'z xususiy mahsuliga yo'naltirilib, o'zi bilan o'zi bo'lib qoladi. J.Lokkning
refleksiya ta'limoti kishi psixologik faktlarni interospektiv tarzda bilib oladi degan
taxminga asoslangan edi. Bu bilan yana dualizm ta'limoti ilgari suriladi. Ong va
tashqi olamni prinsipial jihatdan turlicha usullar yordamida bilish mumkinligi
jihatidan ham ular bir-biriga qarama-qarshi qo'yilar edi.
J.Lokkning tashqi va ichki tajriba to'g'risidagi ta'limoti ikki xil xarakterga ega
ekanligi ham materialistik ham idealistik ta'limotlarning taraqqiyotiga turtki bo'ldi.
Materialistlar Gartli (1705-1784) bosh bo'lgan fransuz, A.N.Radishchev (1749-
1802) boshchiligidagi rus materialistlari olamni bilishda tashqi tajribani asos qilib,
olib inson psixikasining ichki mazmuni asosida odam atrof-muhit bilan o'zaro
12

munosabati yotadi degan edilar.
XVIII asrga kelib nerv sistemasini tadqiq qilishda ulkan yutuqlarga erishildi
(Galler, Proxazka). Buning natijasida psixika miya funksiyasi ekanligi haqidagi
ta'limot vujudga keldi. Ingliz tadqiqotchisi Charlz Bell va fransuz Fransua Majandi
tomonidan yoyiluvchi va harakat nervlari o'rtasidagi tafovut ochib berildi. Uning
negizida psixologiya fanida reflektor yoyi degan yangi tushuncha paydo bo'ldi.
Bularning natijasida ixtiyoriy (ongli) va ixtiyorsiz (ongsiz) reflektor turlari kashf
qilindi.
Yuqoridagi ilmiy kashfiyotlar ta'sirida rus olimi I.M.Sechenovning (1896-
1934) reflektor nazariyasi ruyobga chiqdi va ushbu nazariya psixologiya fanining
fiziologik asoslari, mexanizmlari bosh miya reflekslarining o'ziga xos xususiyatlari
tabiatini ochib berish imkoniyatini yaratadi.
Aytish kerakki, psixologiya fani borasidagi tadqiqotlar, kashfiyotlar shu bilan
tugab qolmasdan, balki bu boradagi ishlar yanada kuchaytirilib samarali natijalarga
erishilmoqda.
13

1.2 Psixologiya fanining vujudga kelishi va uning moddiy asoslari
"Psixologiya" (yunoncha "psychelogos") so'zini o'zbek tiliga tarjima qilsak, u
"jon", "ruh" haqidagi "fan, ta'limot" degan ma'no anglatadi. Biroq hozirgi davrda
"jon" tushunchasi o'rniga "psixika"ni qo'llashda davom etmoqdamiz. Lingvistik
nuqtai nazardan "jon", "psixika" tushunchalari aynan bir xil ma'noni bildiradi.
Lekin "psixika" tushunchasi bugungi kunda "jon"dan kengroq ko'lamga ega bo'lib,
ham ko'zga ko'rinuvchi, ham ko'zga ko'rinmovchi tomonlarini o'zida aks ettiradi.
Psixikaning tarkibiy qismlari faoliyat, xulq, muomala yaqqol namoyon bo'lish
xususiyatiga ega bo'lsa, bilish jarayonlari, psixik holatlar, ichki kechimalar, ijodiy
rejalar, ilmiy farazlar miyada mujassamlashgani uchun ular ko'zga ko'rinmaydi.
Psixologiya fanining keyingi davrdagi taraqqiyoti ular o'rtasida bir talay
tafovutlarni keltirib chiqardi.
Psixika to'g'risida dastlabki tasavvurga ega bo'lish uchun dastavval psixik
hodisalar mohiyati bilan tanihamiz. Odatda psixik hodisalar deganda ichki,
sub'ektiv tajriba faktlarning (voqelikning) namoyon bo'lishi tushuniladi, boshqacha
so'z bilan aytganda psixika hayotning sezgi, idrok, xotira, tafakkur, xayol kabi har
biri alohida olingan yaqqol shakllaridan iboratdir.
Psixologiya fanining vujudga kelishi, shakllanishi, rivojlanishi to'g'risida
batafsil ma'lumot berish ushbu kurs uchun hart emas, chunki uning psixologiya
tarixi sohasi mavjuddir. Shunga qaramasdan, psixologiya fanining paydo bo'lishi
haqidagi ayrim ilmiy materiallar, ma'lumotlar yuzasidan qisqacha mulohaza
yuritish maqsadga muvofiq.
Insoniyatning ijtimoiy tarixiy taraqqiyoti davomida qadimgi odamlar tabiiy
hamda ijtimoiy ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda ibtidoiy jamoa a'zolarining
psixologik xususiyatlarini aniqlash, ulardan shaxslararo munosabatlarda oqilona
foydalanish, o'zining xatti-harakati, shaxsiy faoliyati va muomalaga kirishishida
ularni hisobga olishga intilib yashab kelganlar. Ko'p ming yillik ijtimoiy hayot
tajribalariga asoslangan ravishda odamlar shaxsning individual (lotincha
"individuum" alohida, yakka hol odam) xususiyatlarini jon bilan bog'lashga va
uning ta'siri bilan izohlashga harakat qilishgan.
14

Qadimgi odamlarning tasavvurlariga qaraganda, inson tanasida jon joylashgan
bo'lib, u shaxsga oid xususiyatlar, xislatlarni vujudga keltirish imkoniyatiga ega
emish. Qadimgi ajdodlarimizning "jon" to'g'risidagi tasavvurlari shunga bog'liq,
mutanosib tushunchasini keltirib chiqardi va buning natijasida animizm (lotincha
anima "jon" degan) ta'limoti insoniyat tomonidan kashf qilinadi. Ibtidoiy
xalqlarning tasavvurlarida ruh insonning tanasi bilan uzviy bog'liq holda hukm
suradi, go'yoki yashaydi. Shuning uchun ijtimoiy hodisalar, hatto ong, shuningdek,
real voqeliklar (o'lim, uyqu, bexush bo'lish, betoblik) kabilarni sodda tarzdagi
moddiylik (mavjudlik) nuqtai nazaridan talqin qilishga uringanlar.
Sodda tafakkur shakllari bilan qurollangan qadimgi odamlar atrof-muhit
to'g'risidagi rang-barang holatlar, hodisalar mohiyatini ilmiy jihatdan dalillash
imkoniyatiga ega bo'lmaganligi sababli idrok qilingan narsani uning haqiqiy
mohiyati tarzida aks ettirishgan. Ularning tasavvurlarida quyidagicha talqinlar
keng o'rin egallagan:
1) O'lim uyquning bir turi, lekin ruh ba'zi bir sabablarga ko'ra tanaga qaytib
kelmaydi;
2) taassurotidir;
3) ruh insonning aynan o'zidir;
4) ruhning eshtiyojlari, turmush haroitlari tirik odamnikidan tafovutlanmaydi;
5) marhumlarning ruhlari muayyan mashg'ulotlar tizimiga, ijtimoiy qonun-
qoidalarga rioya qiluvchi hamjamiyatni yaratar emish;
6) tirik insonlar bilan marhumlarning ruhi bir-biriga bog'liq bo'lib, moddiy
jihatdan o'zaro aloqadordirlar.
Qadimgi insonlar tabiatning qudrati (kuch-quvvati) oldidagi zaifligi tufayli
yakka shaxs ham, jamoa ham ruhga itoatkor tarzida tasavvur etilishi natijasida din,
ibodat tushunchalari paydo bo'ladi. Insoniyatning ijtimoiy tarixiy taraqqiyoti
davomida mehnatni rejalashtirish, ishlab chiqarish munosabatlari, ishlab chiqarish
kuchlari va ularning tabaqalashuvi, odamlar tafakkurining rivojlanishi tufayli
jonning (ruhning) moddiylikdan tashqari xususiyati, ko'rinishi yuzasidan g'oyalar
vujudga keladi. Buning natijasida animistik tasavvurlar o'rnini ruhni borliqning
15

naturalistik (lotincha "natura" -tabiat ma'nosini anglatuvchi) falsafiy manzarasi
tarzida izoshlash namoyon bo'la boshladi:
1. Ruh olamining ibtidosini tashkil qiluvchi narsalar (suv, havo, olov)ning
insonlar va hayvonlarga jon bag'ishlovchi shakli (Fales eramizdan oldingi VII - VI
asrlar, Aneksimon V asr, Geraklit VI-V asrlar);
2. Eramizdan oldin ijod qilgan yunon faylasuflarining ilmiy izlanishlari
natijasida materiyaning jonliligi, ya'ni gilozoizm (yunoncha "hule" modda, "zol" -
hayot ma'nosi) to'g'risidagi g'oya yuzaga keladi;
3. Materiyaning jonliligi haqidagi g'oyani rivojlantirgan atomizm (yunoncha
"atomos"-bo'linmas degani) namoyandalari (Demokrit eramizdan avvalgi V-IV
asrlar, Epikur IV-III asrlar, Lukretsiy I asr) bir qancha fikrlarni ilgari surdilar,
jumladan: A) Ruh tanaga jon bag'ishlovchi moddiy jismlar;
B) Moddiy asos sifatidagi aql;
V) Hayotni boshqaruvchi idrok vazifasini bajaruvchi a'zo;
G) Ruh bilan aql tana a'zolari, binobarin, ularning o'zi ham tanadir;
D) Ular harsimon, kichik harakatchan atomlardan iboratdir.
Atomistlarning fikrlari tahlili shuni ko'rsatdiki, unda tananing (jonli
narsaning) aks ettirishidan tortib to psixikaga (yuksak aql idrokgacha) jonliligi
xususiyatining materiyaga xos xususiyat ekanligining e'tirof etilishi o'sha davr
uchun buyuk ilmiy voqelik edi.
Yuqoridagi psixolog olimlarning mulohazalari organizmning anatomik-
fiziologik uzilishi, miyaning tarkibi singari moddiy asoslarga suyangan holda real
voqelikni tushuntirish imkoniyatiga ega emas edi. Xuddi shu omildan kelib
chiqqan holda insonning tafakkuri, shaxsiy fazilatlari, uning maqsad ko'zlashi,
gavdani idora etishga qobilligini dalillash to'g'risida fikr yuritish murakkab ruhiy
jarayon hisoblanadi.
Jumladan, Aflotun (eramizdan avvalgi 428g 27-347 yillar) jonning tarkibiy
qismlari to'g'risidagi tushunchani psixologiyaga olib kiradi:
a) aql-idrok, b) jasorat, v)orzu istak kabilardan iborat bo'lib, ular bosh,
ko'krak, qorin bo'shlig'iga joylashgandir. Aflotun psixologiyada dualism (lotincha
16

"dualis" ikki mustaqil ma'no bildiradi) ta'limotini ruhiy olamni, tana bilan psixikani
ikkita mustaqil narsa deb izohlaydi. Aflotunning shogirdi Arastu (eramizdan
oldingi 384-322 yillar) o'zining ta'limotida psixologiyani tabiiy ilmiy asosga qurib,
uni biologiya va tibbiyot bilan bog'lab tushuntirishga erishgan. Arastuning "Jon"
to'g'risidagi kitobi ma'lum bir davr uchun taraqqiyparvar manba vazifasini bajaradi.
Unda odamlarning va hayvonlarning kundalik hayotiy lahzalarini kuzatish orqali
yaqqol voqelikni tasvirlash, tahlil qilish jarayonlari mujassamlashgandir.
Arastuning ta'kidlashicha, jon qismlarga bo'linmaydi, lekin u faoliyatning
oziqlanish, his etish, harakatga keltirish, aql, idrok kabi turlarga oid qobiliyatlarda
ro'yobga chiqadi. Uning mulohazasicha, sezgi bilishning dastlabki qobiliyati, u
tasavvur shaklida iz qoldirishi mumkin.
Qadimgi dunyoning keyingi rivojlanishi pallalarida psixologik g'oyalar
mukamallashib, unga oid tayanch tushunchalar vujudga kela boshladi, hatto ruh
hozirgi zamon psixikasi kabi qo'llanish ko'lami kengaydi. Psixika kategoriyasining
negizida idrok va tafakkurdan tashqari ong tushunchasi yuzaga keldi, buning
natijasida ixtiyoriy harakatlar va ularni nazorat qilish imkoniyati tug'ildi. Masalan,
rumolik shifokor Galen (eramizdan oldingi II asr) fiziologiya va tibbiyot
yutuqlarini umumiylashtirib, psixikaning fiziologik asoslari to'g'risidagi
tasavvurlarni yanada boyitdi. Uning ilgari surgan g'oyalari "ong" tushunchasi
talqiniga muayyan darajada yaqinlashadi.
XVII asr biologiya va psixologiya fanlari taraqqiyoti uchun muhim davr
bo'lib hisoblanadi. Jumladan, frantsuz olimi Dekart (1596-1650) tomonidan xulq-
atvorning reflektor (g'ayriixtiyoriy) tabiatga ega ekanligini kashf etilishi, yurakdagi
mushaklarning ishlashi (faoliyati) qon aylanishning ichki mexanizmi bilan
boshqarilayotganligi tushuntirilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, refleks
(lotincha "reflexus" aks ettirish) organizmning tashqi ta'sirga qonuniy ravishdagi
javob reaktsiyasi sifatida talqin qilinish, asab-mushak faoliyatini ob'ektiv tarzda
bilish vositasiga aylandi, sezgi, assotsiatsiya, ehtiros yuzaga kelishini izohlashga
imkon yaratildi.
Psixologiya fanining ilmiy asosga qurilishida ingliz olimi Gobbs (1588-1679)
17

ruhni mutlaqo rad etib, mexanik harakatni yagona voqelik deb tan olib, uning
qonuniyatlari psixologiyaning ham qonuniyatlari ekanligini ta'kidladi. Uning
negizida epifenomenalizm (yunoncha "epi" o'ta, "phainomenon" g'ayritabiiy
hodisa) vujudga keldi, ya'ni psixologiya tanadagi jarayonlarning soyasi singari ro'y
beradigan ruhiy hodisalar to'g'risidagi ta'limotga aylandi.
Niderlandiyalik olim Spinoza (1632-1677) ongni katta ko'lamga ega
materiyadan sira qolishmaydigan voqelik, ya'ni yaqqol narsa deb tushuntirdi. U
determinizm (lotincha "demerminara" belgilayman) printsipining, ya'ni tabiat,
jamiyat hodisalarining, shu jumladan, psixik hodisalarning ob'ektiv sabablari bilan
belgilanishi haqidagi ta'limot targ'ibotchisi edi. Nemis mutafakkiri Leybnits (1646-
1716), ingliz faylasufi Jon Lokk (1632-1704), ingliz tadqiqotchisi Gartli (1705-
1757), frantsuz Didro (1713-1784) kabilar g'oyalar assotsiatsiyasi (bog'lanishi)
qonuni, idrok va tafakkurning paydo bo'lishi, qobiliyatlar psixologiyasi haqida
muhim ta'limotlarini yaratish bilan fanning rivojlanishiga muhim hissa qo'shdilar.
XVIII asrga kelib nerv sistemasini tadqiq qilishda ulkan yutuqlarga erishildi
(Galler, Proxazka), buning natijasida psixika miyaning funktsiyasi ekanligi
haqidagi ta'limot vujudga keldi. Ingliz tadqiqotchisi Charlz Bell va frantsuz
Fransua Majandi tomonidan yozuvchi va harakat nervlari o'rtasidagi tafovut ochib
berildi, uning negizida reflektor yoyi degan yangi tushuncha psixologiya fanida
paydo bo'ldi. Bulaming natijasida ixtiyoriy (ongli) va ixtiyorsiz (ongsiz) reflektor
turlari kashf qilindi. Yuqoridagi ilmiy kashfiyotlar ta'sirida rus olimi I.M.
Sechenovning (1829-1905) reflektor nazariyasi ro'yobga chiqdi va ushbu nazariya
psixologiya fanining fiziologik asoslari, mexanizmlari, bosh miya reflekslarining
o'ziga xos xususiyatlari tabiatini ochib berish imkoniyatiga ega bo'ldi. Psixologiya
fanining eksperimental, psixoanalitik, bixevioristik, empirik, epifenomenalistik,
geshtalt, assotsiativ, vyurtsburg, psixogenetik, reduktsionizm, soliptsizm,
gumanistik, biogenetik, sotsiogenetik kabi yo'nalishlari tomonidan to'plangan
ma'lumotlar hozirgi zamon psixologiyasini vujudga keltirdi. Xuddi shu
yo'nalishlarning rang-barang metodikalari, metodlari umumiy psixologiya fanining
predmetini va uning tadqiqoti printsiplarini aniqlab berdi.
18

Psixikaning reflektor tabiati, xususiyati to'g'risida mulohaza yuritilganda rus
olimi I. M.Sechenov va uning shogirdlari tomonidan to'plangan materiallar
tasavvur etiladi. L.M.Sechenovning "Bosh miya reflekslari" nomli asarida qat'iy
ravishda fikr bildirishicha, "ong va ongsiz hayotning barcha harakatlari ro'y berish
usuliga ko'ra reflekslardan iboratdir". Psixik hodisa sifatida ongning harakati
tanasiz ruhning xususiyatiga emas, balki tadqiqotchining mulohazisiga qaraganda,
ro'y berish, vujudga kelish usuliga, tuzilishiga binoan refleksga o'xshash xislatga
ega bo'lgan jarayondir. Shundan kelib chiqqan holda fikr yanada rivojlantirilsa,
psixik (ruhiy) hodisa insonning shaxsiy g'oyalarini, hissiy kechinmalarini, sezgi va
idrok jarayonlarini o'zi kuzatish jarayonida aks etuvchi voqelikdangina iborat
emas. Balki u refleks singari tashqi qo'zg'atuvchilarning ta'sirini va unga javoban
bildiriladigan harakat reaktsiyasini ham o'zida mujassamlashtiradi. Ma'lumki, I.M.
Sechenovgacha bo'lgan psixologik, fiziologik nazariyalarda insonning ongida
obrazlar, tasavvurlar, mulohazalar, g'oyalar tarzida in'ikos (aks) ettiriluvchi
hodisalarni psixologiya fanining predmeti sifatida tan olinar edi. Lekin bu
psixologik voqelik Sechenov tomonidan organizmning muhit bilan o'zaro ta'sir
harakatining alohida shaklidan iborat ekanligi, psixologik yaxlit jarayonning ayrim
holatlari, uning lahzalari tariqasi tushuntirildi. Psixologiyada tan olib kelinayotgan
psixik jarayonlar ongning ichida tug'iladi va uning ichida yakunlanadi, degan g'oya
I. M. Sechenov tomonidan inkor qilinadi, asossiz da'vo ekanligi ta'kidlanadi. I.M.
Sechenovning fikricha, psixik hodisa bus butun (yaxlit) reflektor harakat tufayli
yuzaga keluvchi va uning mahsuli bo'lishi bilan birga ham vujudga kelmagan,
lekin ta'sir o'tkazish ehtimoli mavjud kutilmadan boxabar qiluvchi omil
funktsiyasini ham bajaradi, ya'ni ilgarilab ketuvchi bashorat vazifasini ijro etadi.
Bunday dadil ilmiy mushohadalar psixik jarayonlar umuman qanday rol o'ynashi
mumkinligi, ularning o'rni to'g'risida tasavvurga ega bo'lish uchun moddiy negizni
vujudga keltiradi. Psixik jarayonlar organizmda signal va boshqaruv (regulyativ)
funktsiyasini ijro etib, o'zgaruvchan hart-haroitlarga harakatni moslashtiradi,
shuningdek, mazkur daqiqada yuqori samaraga erishishni ta'milaydi.
Psixik jarayon miyaning bo'lmalari (tarkibiy qismlari) funktsiyasi tariqasida
19

tashqi olam (borliq) to'g'risidagi axborotning qabul qilinishi, saqlanishi, qayta
ishlanishini o'zida mujassamlashtiruvchi javob faoliyatining idora qiluvchisi
hisoblanadi. Shuning uchun odamlarning bilimlari borliq to'g'risidagi tasavvurlari,
shaxsning shaxsiy tajribalarining yig'indisi (majmuasi) reflektor harakat tarkibiga
kiradi. Shunday qilib, psixik hodisalar deganda miyaning tashqi (qurshab turgan
olam) va ichki (fiziologik tizimdagi organizmning holati) ta'sirlarga javobini
tushunmoq kerak. Boshqacha so'z bilan aytganda, psixik hodisalar: birinchidan, bu
faoliyatning favqulodda ta'sir etayotgan (sezgilar, idrok), ikkinchidan, o'tmish
tajribada (xotira) aks etgan qo'zg'atuvchiga javob tarzida ro'yobga chiqadigan,
mazkur ta'sirni umumlashtiradigan, uchinchidan, pirovard natijalarni (tafakkur,
xayol) oldindan payqashga yordam beradigan, to'rtinchidan, monoton ta'sirotlar
oqibatida faoliyatni (his-tuyg'u, iroda) kuchaytiradigan yoki susaytiradigan,
beshinchidan, umuman faollashtirib yuboradigan, o'zgacha ta'sirotlar natijasida uni
tormozlaydigan, oltinchidan, shaxs xulq-atvoridagi (temperament, xarakter va
hokazolar) tafovutlarni aniqlaydigan doimiy regulyatorlari (idora qiluvchilari) dir.
Shuni ta'kidlab o'tish joizki, L.M.Sechenov psixikaning reflektorligi va
faoliyatning psixik jihatdan boshqarilishi ta'limotini xaspo'shlab berdi. Bu ilg'or
g'oya, muhim ta'limot, nazariya rus olimi I.P.Pavlov (1849-1936) tomonidan
eksperimental tasdiqlandi va xususiy holatlarda keng ko'lamda yaqqollashtirildi.
I.P.Pavlov ham odamlarning, ham hayvonlarning tashqi muhit bilan o'zaro harakati
miya bilan boshqarilishi qonuniyatini ochgan edi. Uning mazkur qonuniyatlarga
taalluqli qarashlari yig'indisi birinchi va ikkinchi signallar tizimi to'g'risidagi
ta'limot tariqasida fan olamida arzigulik mavqe egalladi.
Tevarak-atrof muhitidagi narsa va hodisalarning ko'rinishi, eshitilishi, hid
tarqatishi, tovlanishi, yengil yoki og'irligi, qattiq yoki yumshoqligi kabilar
hayvonlar uchun hartsiz qo'zg'atuvchi signal bo'lib xizmat qiladi, keyinchalik ular
hartli refleksga aylanishi mumkin. Hayvonlar o'z xatti-harakatlarida I.P.Pavlov
ta'biri bilan aytganda, birinchi signal sistemasining signallari ("birinchi signallar")
ga rioya etadilar. Binobarin, ularning psixik faoliyati birinchi signallar sistemasi
bosqichida amalga oshadi va unga uzluksiz ravishda amal qiladi.
20

Inson faoliyati va xulq-atvori uchun ham birinchi signal sistemasining
signallari (yaqqol, tasavvurlar, timsollar, obrazlar) ularni boshqarishi, yo'naltirishi,
harakatlantirishi faollashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, (yo'l,
ko'cha) qoidalari, avtomobil, elektrovoz signallari, xavf-xatar belgilari shaxs uchun
muhim rol o'ynaydi. Shuni unitmaslik kerakki, insonning xulq-atvorini signal
qo'zg'atuvchilar mexanik ravishda boshqarmaydi, balki mazkur
qo'zg'atuvchilarning miyaga o'rnashib qolgan timsollari, ya'ni signallari boshqarib
turadi. Muayyan timsolga ega bo'lgan timsollar narsa va hodisalar to'g'risida signal
jo'natadi, buning natijasida insonning xatti-harakatini boshqarib turadi. Odamlarda
hayvonlardan farqli o'laroq, birinchi signallar sistemasi bilan bir qatorda ikkinchi
signallar sistemasi ham mavjuddir. Ikkinchi signallar sistemasining signallari
odamlar tomonidan talaffuz etilgan, qabul qilingan, eshitilgan, o'qilgan
tushunchalar va so'zlardan ("ikkinchi signallari"dan) tashkil topadi. Odatda birinchi
signallar sistemasining signallari timsoliy signallar, o'z navbatida so'zlar bilan
almashtiriladi, uzatiladi. So'z birinchi signallar sistemasi signallari q'rnini bosishi,
umumlashtirishi va ular vujudga keltiradigan jamiki xatti-harakatlarni amalga
oshirishi mumkin. Signalning kuzatuvchilari bilan ularning miyada so'zlarning
mazmuni, mohiyati, ma'nosi tarzida mujassamlashuvini o'zaro tafovutlash
maqsadga muvofiq. Mabodo so'zning ma'nosi shaxsga tanish bo'lsa, u holda uning
xulq-atvorini boshqara oladi, tabiiy yoki ijtimoiy muhitga moslashuvini
ta'minlashga yordam ko'rsatadi. Agarda so'zning ma'nosi notanish bo'lsa, u odamga
faqat birinchi signallar sistemasining signallari tarzida ta'sir o'tkazadi yoinki shaxs
uchun mutlaqo qiymatsiz, ahamiyatsiz narsaga aylanib qoladi. Yuqoridagi
mulohazalardan kelib chiqqan holda psixika ob'ektiv borliqning sub'ektiv
obrazining voqelik tarzida miyada aks etishi deb basholash mumkin.
Psixikani aks ettirish imkoniyatini to'gri, oqilona talqin qilish uchun bilish
nazariyasi, bilish manbalari, shakllari, uslublari, haqiqatni o'lchash mezonlari,
vositalari, yo'llari kabilarga ilmiy yondashish lozim. Psixikani o'rganishda ob'ekt
bilan sub'ektning hamkorlikdagi xatti-harakatini hisobga olish shaxsning borliq
to'g'risidagi bilimlarining chinligi (haqiqatligi), in'ikosning o'xshashligi
21

muammolar yechimini topishga puxta negiz hozirlaydi.
Psixologiya fani psixikani o'rganishning tadqiqot metodlariga, yaqqol
vazifalariga, izlanishning rang-barang mavzulariga ega bo'lib, vaziyat va hart-
haroitdan kelib chiqqan holda ularga murojaat qiladi. Psixologiya fani ta'sir
ko'rsatuvchi (o'tkazuvchi) ob'ektlari hisoblanmish sub'ektning ichki psixik (ruhiy)
holatiga, shuningdek, tashqi taassurotlar natijasida vujudga keladigan o'zgarishlar
jarayon sifatida qay yo'sinda kechishishni tekshiradi. Psixologiya aks ettiriluvchi
narsa va hodisalarning in'ikos jarayoniga aylanish mexanizlarini, sub'ektning o'z
faoliyatini rejalashtirishni, nazorat qilishni, boshqarishni tadqiqot etadi. Psixika
faollik xususiyatiga ega bo'lib, u mayllarda, maqbul yechimni qidirishda, xatti-
harakat variantlari ehtimolligini xayoldan o'tkazishda, undashda, turtkilarda o'z
ifodasini topadi. Xuddi shu bois psixik aks ettirish (in'ikos) sust narsa emas, balki u
harakat, xatti-harakat, ta'sir, o'zaro ta'sir kabilarni tanlash, qiyoslash, izlash, ajratish
bilan bevosita aloqador shaxs faoliyatining muhim jabhasi sanaladi.
Hozirgi zamon psixologiyasida faoliyat, jarayon va xulq-atvorninng faol
boshqarilishi teskari aloqa apparatining ishlashini taqozo etadi (P.K.Anoxin,
A.N.Bernshteyn va boshqalar). Teskari aloqa tushunchasi kibernetika, fiziologiya,
psixologiya fanlarida keng ko'lamda qo'llanilib kelinmoqda. Teskari aloqa
psixologiya bilan fiziologiya fanlarida har bir javob harakati hal qilinayotgan
vazifa (muammo) miyada baholanilishi tushuniladi. P.K.Anoxin nuqtai nazaricha,
organizmda muayyan sikl bilan ish bajaruvchi yaxlit sistema mavjud. Mazkur
sistemada markazdan javob harakatiga buyruq berilishining birorta ham lahzasi
teskari yo'nalishda (periferiyadan markazga qarab) harakatning natijasi haqida
zudlik bilan axborot (teskari aloqa) yuborilmaguncha tugallanmaydi. Teskari aloqa
apparati (sistemasi) yordami bilan organizm o'z harakatining natijasini obraz
(timsol) bilan taqqoslab ko'radi.
A.N.Bernshteyn talqinicha, natijaga nisbatan obraz oldinroq paydo bo'ladi,
voqelikning o'ziga xos modeli tarzida uning yuz berishi to'g'risida oldindan
(ilgarilab ketib) axborot, xabar, ma'lumot beradi ("bashorat eshtimolligi"
nazariyasi). P.K.Anoxin va A.N.Bernshteyn nazariyalariga asoslangan holda
22

psixikaning mavjudligi harakatning izchil dasturini (programmasini) tuzish,
oldiniga ichki rejada ish bajarish, xulq-atvordagi eshtimol ko'rinishlarini tanlash,
bosqichlarini amalga oshirish tufayli harakat qilish imkoni tug'iladi.
Tabiatshunos olimlarning mulohazalaricha, biologik evolyutsiya jarayonida
shaxs psixikasi xulq-atvorni boshqarishning alohida apparati tarzida paydo bo'ladi,
sifat jihatidan o'zgarib boradi. Ijtimoiy muhit, shaxslararo munosabat, jamoaviy,
oilaviy turmush (hayot) qonunlari, qonuniyatlari ta'siri ostida odamlar shaxsga
aylana boshlaydi (ijtimoiylashuv natijasida), ularning har birida mikromuhitning,
kamol topgan tarixiy haroitning izlari o'z aksini qoldiradi. Umumiylik (etnik) bilan
xususiylik (shaxslilik) o'rtasida o'zaro uyg'unlik hukm sursa-da, lekin alohida
olingan insonning xulq-atvori, xatti-harakatlari shaxsiy xususiyat kasb etadi.
Yuqorida yuritilgan mulohazalardan kelib chiqqan holda psixologiya faniga
ta'rif berish mumkin. Psixologiya voqelikning miyada obraz tarzida yuzaga
keltiruvchi psixik omillar, jarayonlar, holatlar, qonuniyatlar, xossalar, vaziyatlar,
xislatlar, fazilatlar, mexanizmlar to'g'risidagi fandir. Insonninng shaxsiy
xususiyatga ega bo'lgan xulq-atvori va faoliyati voqelikning miyadagi obrazlar
yordami bilan boshqarilib turadi.
Psixikaninng moddiy asoslari to'g'risida fikr yuritilganda, eng avvalo, u
miyaning xususiyati ekanligini ta'kid etish joiz. Bilish jarayonlari to'g'risida gap
ketganida, albatta sezgi, fikr, ong kabilar maxsus ravishda tashkil topgan
materiyaning oliy mahsuli ekanligini uqtirish maqsadga muvofiqdir. Organizmning
psixik faoliyati tananing ko'p miqdordagi a'zolarining yordami bilan ishga tushadi.
A'zolarning ba'zi birlari ta'sirotlarni qabul qilsa, boshqalari ulami signallarga
aylantiradi, xatti-harakatlarning rejasini tuzadi hamda uning amalga oshishini
nazorat qiladi. Shuningdek, ularning bir guruhi xatti-harakatga kuch-quvvat,
g'ayrat, shijoat baxsh etadi, yana bir turi esa mushaklarni, paylarni harakatlantiradi.
Mana shunday murakkab funktsiyaning yig'indisi (majmuasi) organizmning tashqi
muhitga moslashuvini, unga muvofiqlashuvini, hayotiy vazifalar ijro etilishini,
bajarilishini ta'minlaydi.
Organik olamning mikroorganizmdan to insonga qadar bir necha o'n million
23

yil davom etgan evolyutsiyasi davomida xatti-harakatlarning, xulq-atvorning
fiziologik mexanizmlari uzluksiz ravishda murakkablashib, tabaqalanib, buning
oqibatida organizm muhitning o'zgarishlariga tez reaktsiya qiluvchan,
moslashuvchan xususiyat kasb etib borgan. Jumladan, bir hujayrali amyobaning
hayot kechirishi uning ozuqa qidirish imkoniyati, o'z hayotini muhofaza qilish
qobiliyati muayyan darajada cheklangandir. Undagi yolg'iz hujayraning o'zi ham
sezuvchi, ham harakatlanuvchi, ham ovqat hazm qiluvchi vazifalarni ijro etadi.
Murakkab tuzilishga ega bo'lgan hayvonlarda a'zolarning ixtisoslashuvi ozuqani
ko'rish, uni farqlash, xavf-xatami tez sezish, aniq mo'ljal olish imkoniyatini beradi.
Ixtisoslashuvning asosiy funktsiyasi signallarni idrok qilishdan iborat
xujayralarning vujudga kelishida o'z aksini topadi. Mazkur hujayralar retseptor deb
nomlanmish hujayralar turkumini yuzaga keltiradi. Hujayralarning boshqalari
mushak to'qimalari ishini, bezlaming shira ajratishini nazorat qiladi. Bunday
hujayralar effektorlar deyiladi. Ixtisoslashuv a'zolarni hamda funktsiyalarni bir-
biridan ajratadi. Organizmning asosiy boshqaruv imkoniyati yaxlit narsa sifatida
harakat qiladigan markaziy nerv sistemasi vositasi bilan erishiladi.
Nerv sistemasining asosiy unsurlari nerv xujayralari (neyronlar) hisoblanib,
ularning funktsiyasi qo'zg'atishdir. Neyron xujayra tanachasidan, dendritdan,
aksondan tashkil topadi. Markaziy nerv sistemasi bosh miya va orqa miyadan
iborat. Hozirgi zamon fanining ko'rsatishicha, orqa miya va miya naychasi
reflektor faoliyatining tug'ma (hartsiz reflekslar) hisoblangan shakllarni amalga
oshiradi, katta yarim harlarning qobig'i esa hayotda orttirilgan, psixika yordami
bilan boshqariladigan xulq-atvor shakllarining organi sanalanadi. Miya katta yarim
harlari faoliyatining umumiy qonunlari I.P.Pavlov tomonidan kashf etilgan.
Hozirgi zamon fiziologiyasi ma'lumotiga qaraganda, miyada hosil bo'ladigan
to'lqinlar turli chastotadagi elektromagnit tebranishlariga o'xshab ketadi. Miyada
elektroentsefalogramma ko'rinishdagi kuchaytirgich yordamida yozib olish
mumkin bo'lgan elektr toklari paydo bo'lishining kashf etilishi muhim ahamiyatga
ega. Chunki, kosmonavt miyasining biotoklari yozuvi uning markaziy nerv
sistemasida yuz beradigan o'zgarishlar ko'satkichi bo'lib xizmat qiladi. Odamning
24

psixik hayotida katta yarim harlar qobig'i sirtining peshona qismlari alohida rol
o'ynaydi. Psixik funktsiyalar muayyan tarzda chap va o'ng yarim harlar o'rtasida
taqsimlanishi chuqur o'rganilgan. Ma'lumki, psixikaning mazmuni tirik mavjudod
o'zaro munosabatda bo'ladigan tashqi olam bilan belgilanadi. Shuning uchun tashqi
olam inson miyasi uchun shunchaki oddiy biologik muhit emas, balki odamlar
tomonidan ularning ijtimoiy tarixiy taraqqiyot davomida yaratilgan. hodisalar
olami hamdir. Psixik va nerv-fiziologik jarayonlarning o'zaro munosabati masalasi
murakkab muammolardan hisoblanadi. Psixikaning o'ziga xos xususiyatlari nerv-
fiziologik xususiyatlaridan qanday muhim belgilari bilan farqlanishini aniqlash
muhim ahamiyatga ega. Agarda mazkur o'ziga xoslik mavjud bo'lmaganida edi, u
holda psixologiya mustaqil bilim sohasi sifatida tadqiq etilishi ham mumkin
emasdi. Psixik jarayonlar o'zida ichki, fiziologik jarayonlarning emas, balki tashqi
ob'ektlarning tavsifini mujassamlashtiradi.
25

II BOB Psixologiya fanining sohalari va uning tadqiqot metodlari
2.1 Ilmiy tadqiqotlar psixologlar faoliyati turi sifatida
Ilmiy tadqiqotlar zamonaviy psixologiya fanining asosiy faoliyat
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, inson psixikasining qonuniyatlarini ochib berish,
tushuntirish va bashorat qilishga xizmat qiladi. Psixolog faoliyati faqatgina amaliy
yordam ko‘rsatish bilan cheklanmaydi, balki ilmiy izlanishlar orqali yangi
bilimlarni yaratish, mavjud nazariyalarni tekshirish va rivojlantirishni ham o‘z
ichiga oladi. Shu jihatdan ilmiy tadqiqotlar psixologlar faoliyatining ajralmas va
muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Ilmiy tadqiqot – bu aniq maqsadga yo‘naltirilgan, tizimli va metodologik
asoslangan bilim olish jarayoni bo‘lib, u orqali psixik hodisalar o‘rganiladi,
ularning sabab-oqibat bog‘liqliklari aniqlanadi va umumiy qonuniyatlar ishlab
chiqiladi. Psixologiyada ilmiy tadqiqotlar inson xulq-atvori, ruhiy jarayonlari va
shaxs rivojlanishini chuqur tahlil qilishga qaratilgan.
Psixolog olimlarning ilmiy faoliyati bir necha bosqichlardan iborat bo‘ladi.
Birinchi bosqichda muammo aniqlanadi va tadqiqot mavzusi tanlanadi. Bu
bosqichda ilmiy yangilikka ega bo‘lgan, dolzarb va amaliy ahamiyatga ega
muammo tanlash muhim hisoblanadi. Keyingi bosqichda tadqiqotning maqsadi va
vazifalari belgilanadi, gipoteza ilgari suriladi. Gipoteza – bu tadqiqot davomida
tekshiriladigan ilmiy taxmin bo‘lib, u ilmiy izlanishning asosiy yo‘nalishini
belgilaydi.
Tadqiqot jarayonining muhim bosqichlaridan yana biri metodlarni tanlash
hisoblanadi. Psixologiyada turli metodlar qo‘llaniladi va ular tadqiqotning
maqsadiga qarab tanlanadi. Metodlarning to‘g‘ri tanlanishi tadqiqot natijalarining
ishonchliligini ta’minlaydi. Shundan so‘ng empirik ma’lumotlar yig‘iladi, ular
qayta ishlanadi va tahlil qilinadi. Oxirgi bosqichda esa xulosalar chiqarilib, ilmiy
natijalar umumlashtiriladi.
Ilmiy tadqiqotlarning asosiy xususiyatlaridan biri – ularning ob’ektivligidir.
Psixolog tadqiqot olib borishda shaxsiy qarashlaridan emas, balki ilmiy dalillardan
kelib chiqishi zarur. Bu esa natijalarning ishonchliligini oshiradi. Shuningdek,
26

ilmiy tadqiqotlar takrorlanuvchan bo‘lishi kerak, ya’ni boshqa tadqiqotchilar
tomonidan ham xuddi shu metodlar yordamida o‘xshash natijalar olinishi mumkin
bo‘lishi lozim.
Psixologlar faoliyatida ilmiy tadqiqotlar nazariy va amaliy yo‘nalishlarga ega
bo‘ladi. Nazariy tadqiqotlar psixologik qonuniyatlarni aniqlash, tushunchalar
tizimini rivojlantirish va yangi nazariyalarni yaratishga qaratilgan. Amaliy
tadqiqotlar esa konkret muammolarni hal etishga, masalan, ta’lim samaradorligini
oshirish, stressni kamaytirish yoki shaxslararo munosabatlarni yaxshilashga xizmat
qiladi.
Ilmiy tadqiqotlar psixologning professional kompetensiyasini shakllantiradi.
Tadqiqot olib borish jarayonida psixolog tahlil qilish, tanqidiy fikrlash, muammoni
hal etish va ilmiy xulosalar chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu esa uning
kasbiy faoliyatini yanada samarali qiladi. Psixologik tadqiqotlarda etik
me’yorlarga rioya qilish muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot ishtirokchilarining
huquqlari himoya qilinishi, ularning roziligi olinishi va shaxsiy ma’lumotlari
maxfiy saqlanishi kerak. Bu tamoyillar ilmiy tadqiqotlarning insonparvarlik
asoslarini ta’minlaydi. Zamonaviy psixologiyada ilmiy tadqiqotlar turli
metodologik yondashuvlarga asoslanadi. Ularga eksperimental, kuzatish, testlash,
so‘rovnoma, suhbat va boshqa metodlar kiradi. Eksperiment psixologiyada eng
muhim metodlardan biri bo‘lib, u sabab-oqibat bog‘liqliklarini aniqlash imkonini
beradi. Kuzatish metodi esa psixik hodisalarni tabiiy sharoitda o‘rganishga yordam
beradi.
Shuningdek, statistik tahlil usullari ilmiy tadqiqotlarning ajralmas qismi
hisoblanadi. Olingan ma’lumotlar matematik usullar yordamida qayta ishlanadi, bu
esa natijalarning aniqligini oshiradi va ilmiy xulosalarni asoslash imkonini beradi.
Ilmiy tadqiqotlar psixologiyaning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Yangi
ilmiy natijalar psixologik nazariyalarni boyitadi, yangi metodlar ishlab chiqiladi va
amaliyotga joriy etiladi. Bu jarayon psixologiya fanining doimiy rivojlanishini
ta’minlaydi. Bugungi kunda psixologik tadqiqotlar interdiscipliner xarakterga ega
bo‘lib bormoqda. Ya’ni, psixologiya boshqa fanlar – biologiya, neyrofanlar,
27

sotsiologiya, pedagogika bilan hamkorlikda rivojlanmoqda. Bu esa inson
psixikasini yanada chuqurroq va kompleks o‘rganish imkonini beradi. Ilmiy
tadqiqotlarning yana bir muhim jihati – innovatsion yondashuvlardan
foydalanishdir. Zamonaviy texnologiyalar, masalan, neyroimaging, sun’iy intellekt
va katta ma’lumotlar (big data) psixologik tadqiqotlarda keng qo‘llanilmoqda. Bu
esa psixologiya fanini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Shu bilan birga, ilmiy
tadqiqotlar natijalari amaliyotda keng qo‘llaniladi. Masalan, ta’lim tizimida
o‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘qitish metodlari
ishlab chiqiladi. Tibbiyotda esa psixologik yordam ko‘rsatish usullari
takomillashtiriladi. Boshqaruv sohasida esa xodimlarning motivatsiyasini
oshirishga qaratilgan ilmiy asoslangan yondashuvlar qo‘llaniladi.
Inson o'zining kimligini anglashga intilishdan, o'z ruhiy dunyosini va o'zgalar
ruhiyatini bilish istagi paydo bo'lishdan, tabiat va jamiyat hodisalarini tushunishga
ehtiyoj sezishdan, o'tmish, hozirgi zamon, kelajak haqida mulohaza yuritishdan
e'tiboran psixologiya fan sifatida rivojlana boshladi. Psixologik bilimlar juda uzoq
o'tmish tarixga ega bo'lsa-da, lekin u fan sifatida falsafadan XIX asrga kelib ajralib
chiqdi. Psixologiyani alohida fan sifatida ajralib chiqishga o'sha davrda kishilik
jamiyatida yuz berayotgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy o'zgarishlar sabab bo'ldi,
28

chunki bular ijtimoiy zaruriyatning taqozosi edi. Psixologik holatlarni tadqiq
qilish, ya'ni psixika mohiyatini tushunish maqsadida o'sha davrda eksperimental
ilmiy psixologik laboratoriyalar vujudga kela boshladi.
Ilmiy tadqiqotlar zamonaviy psixologiya fanining asosiy faoliyat
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, inson psixikasining qonuniyatlarini ochib berish,
tushuntirish va bashorat qilishga xizmat qiladi. Psixolog faoliyati faqatgina amaliy
yordam ko‘rsatish bilan cheklanmaydi, balki ilmiy izlanishlar orqali yangi
bilimlarni yaratish, mavjud nazariyalarni tekshirish va rivojlantirishni ham o‘z
ichiga oladi. Shu jihatdan ilmiy tadqiqotlar psixologlar faoliyatining ajralmas
tarkibiy qismi hisoblanadi. Ilmiy tadqiqot – bu aniq maqsadga yo‘naltirilgan,
tizimli va metodologik asoslangan bilim olish jarayoni bo‘lib, u orqali psixik
hodisalar o‘rganiladi, ularning sabab-oqibat bog‘liqliklari aniqlanadi va umumiy
qonuniyatlar ishlab chiqiladi. Psixologiyada ilmiy tadqiqotlar inson xulq-atvori,
ruhiy jarayonlari va shaxs rivojlanishini chuqur tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, bu
jarayon bir necha bosqichlardan iborat: muammoni aniqlash, maqsad va vazifalarni
belgilash, gipoteza ilgari surish, metodlarni tanlash, empirik ma’lumotlarni yig‘ish,
ularni tahlil qilish va yakuniy xulosalar chiqarish. Gipoteza ilmiy taxmin sifatida
tadqiqot yo‘nalishini belgilab beradi va u empirik ma’lumotlar asosida
tasdiqlanishi yoki rad etilishi mumkin.
Ilmiy tadqiqotlarning muhim jihatlaridan biri ularning ob’ektivligi,
ishonchliligi va takrorlanuvchanligidir, ya’ni natijalar shaxsiy qarashlarga emas,
balki dalillarga asoslanadi va boshqa tadqiqotchilar tomonidan ham tasdiqlanishi
mumkin bo‘lishi lozim. Psixologiyada ilmiy tadqiqotlar nazariy va amaliy
yo‘nalishlarga ega bo‘lib, nazariy tadqiqotlar psixologik qonuniyatlarni aniqlash va
yangi nazariyalar yaratishga xizmat qilsa, amaliy tadqiqotlar real muammolarni hal
etishga qaratiladi. Tadqiqot metodologiyasi esa ilmiy bilishning tamoyillari va
usullarini belgilaydi hamda psixik hodisalarni o‘rganishning nazariy asosini tashkil
etadi. Metodologiya falsafiy, umumilmiy va maxsus ilmiy darajalardan iborat
bo‘lib, har bir daraja ilmiy tadqiqot jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot
dizayni esa tadqiqotning umumiy rejasi bo‘lib, unda barcha bosqichlar va metodlar
29

aniq belgilab olinadi, bu esa natijalarning aniqligi va ishonchliligini ta’minlaydi.
Psixologiyada ilmiy tadqiqotlar eksperimental va noeksperimental turlarga
bo‘linadi, bunda eksperimental tadqiqotlarda mustaqil o‘zgaruvchi boshqarilib,
uning bog‘liq o‘zgaruvchiga ta’siri aniqlanadi, noeksperimental tadqiqotlarda esa
psixik hodisalar tabiiy sharoitda kuzatiladi. O‘zgaruvchilar tizimi, jumladan
mustaqil, bog‘liq va nazorat o‘zgaruvchilari tadqiqot natijalarining aniqligini
belgilaydi. Shu bilan birga, tanlanmaning reprezentativligi ham muhim bo‘lib, u
natijalarni umumlashtirish imkonini beradi. Ma’lumotlarni yig‘ish jarayonida
testlar, anketalar, kuzatish va eksperimentdan foydalaniladi, olingan natijalar esa
statistik usullar yordamida tahlil qilinadi. Statistik tahlil psixologiyada ilmiy
xulosalar chiqarishning muhim vositasi bo‘lib, korrelyatsiya, dispersiya va
regressiya kabi usullar orqali hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqliklar aniqlanadi.
Shuningdek, validlik va reliabiliklik tadqiqot sifatini belgilovchi asosiy mezonlar
bo‘lib, ular natijalarning aniqligi va barqarorligini ta’minlaydi.
Zamonaviy psixologik tadqiqotlar ko‘pincha kompleks va interdisipliner
xarakterga ega bo‘lib, biologiya, neyrofanlar, pedagogika va sotsiologiya bilan
integratsiyalashgan holda olib boriladi. Innovatsion texnologiyalar, jumladan
kompyuter dasturlari, sun’iy intellekt va neyroimaging usullari ilmiy
tadqiqotlarning yangi bosqichga chiqishiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga,
ilmiy tadqiqotlarda etik me’yorlarga rioya qilish, ishtirokchilarning huquqlarini
himoya qilish va ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash muhim hisoblanadi. Ilmiy
natijalarni ilmiy maqolalar, konferensiyalar va boshqa shakllarda taqdim etish esa
fan rivojlanishining muhim omillaridan biridir. Psixolog faoliyatida tanqidiy va
ijodiy fikrlash muhim o‘rin tutadi, chunki bu yondashuv yangi g‘oyalar yaratish va
ilmiy muammolarni hal etishda samarali natijalar beradi. Umuman olganda, ilmiy
tadqiqotlar psixologlar faoliyatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u
psixologiya fanining rivojlanishini ta’minlaydi, yangi bilimlar yaratadi va amaliy
muammolarni hal etishga xizmat qiladi.
Ilk psixologik tadqiqotlar laboratoriyasi nemis olimi V.Vundt tomonidan
1879 yilda Leyptsig universitetida tashkil qilindi. Xuddi shu laboratoriya andozasi
30

boyicha boshqa mamlakatlarda bir qancha mustaqil laboratoriyalar ochildi. XIX
asrning oxiri va XX asrning boshlariga kelib psixologiya fani to'g'risidagi ilmiy
tushunchalarda keskin o'zgarishlar yuzaga keldi va ularning ta'siri natijasida
psixologiyaning tadqiqot ob'ekti sifatida insonga muhitning ta'siri, uning xulq-
atvorini o'rganish muammolari tanlab olindi. Shu davrda psixologiya fanining
rivojlanishiga ijobiy hissa qo'shgan psixologiya maktablari vujudga keldi,
jumladan Amerika (AQSh) psixologiyasining asosiy yo'nalishlaridan bo'lgan
bixeviorizm, Germaniyada geshtaltpsixologiya maktabi, Venada Z.Freydning
psixoanalizi va boshqalar. Shu maktablarning hammasi o'zining nuqtai nazariga
asoslanib, psixologiya fanining tarkibiy qismlarini o'rganishga harakat qildi.
Psixologik konseptsiyalarning rang-barangligi sababli va fan-texnikaning
rivojlanishi ta'siri bilan psixologiya o'zining tadqiqot ob'ektlariga ega bo'lgan
ko'plab sohalarga ajrala boshlandi. Hozirgi davrda psixologiyaning nazariy va
amaliy yutuqlari atrof-muhit hamda jamiyatning juda keng qirralariga tatbiq
qilinmoqda. Psixologiya fanini muayyan sohalarga bo'lishda aniq, yaqqol
faoliyatining psixologik tomoni, insonning jamiyatga nisbatan psixologik
munosabati, taraqqiyotining psixologik jabhasi asos qilib olingan.
31

2.2 Psixologiyaning metodologiyasi va printsiplari
Psixologiya fanining samarali rivojlanishi va ilmiy asoslangan natijalarga
erishishi bevosita uning metodologiyasi va asosiy printsiplariga bog‘liqdir.
Metodologiya – bu ilmiy bilishning umumiy tamoyillari, usullari va nazariy
asoslarini o‘rganadigan tizim bo‘lib, u tadqiqot faoliyatining yo‘nalishini,
mazmunini va natijalarining ishonchliligini belgilaydi. Psixologiyada
metodologiya inson psixikasini ilmiy asosda o‘rganish, tushuntirish va bashorat
qilish imkonini beruvchi muhim nazariy poydevor hisoblanadi. Psixologik
metodologiya bir necha darajalardan iborat bo‘lib, ular o‘zaro uzviy bog‘langan
holda faoliyat yuritadi. Birinchi daraja – falsafiy metodologiya bo‘lib, unda inson,
ong, faoliyat va borliq haqidagi umumiy nazariy qarashlar shakllanadi. Bu darajada
dialektik yondashuv, determinizm va rivojlanish g‘oyalari asosiy o‘rin tutadi.
Ikkinchi daraja – umumilmiy metodologiya bo‘lib, u barcha fanlar uchun umumiy
bo‘lgan ilmiy tamoyillarni, masalan, tizimli yondashuv, modellashtirish, analiz va
sintez kabi usullarni o‘z ichiga oladi. Uchinchi daraja esa maxsus ilmiy
metodologiya bo‘lib, u psixologiyaga xos konkret tadqiqot usullari va
yondashuvlarini qamrab oladi.
Psixologiya metodologiyasining muhim xususiyatlaridan biri uning
tizimliligidir. Inson psixikasi murakkab tizim bo‘lib, u turli elementlardan tashkil
topgan va ular o‘zaro bog‘langan holda faoliyat yuritadi. Shu sababli psixologik
tadqiqotlarda tizimli yondashuvdan foydalanish zarur. Bu yondashuv orqali psixik
hodisalar alohida emas, balki yaxlit tizim sifatida o‘rganiladi.
Psixologiyada metodologiya bilan bir qatorda printsiplar ham muhim
ahamiyatga ega. Printsiplar – bu ilmiy tadqiqot jarayonida amal qilinadigan asosiy
qoidalar va yo‘nalishlar bo‘lib, ular tadqiqotning sifatini va natijalarining
ishonchliligini ta’minlaydi. Psixologiyaning asosiy printsiplariga determinizm
printsipi, ong va faoliyat birligi printsipi, rivojlanish printsipi, tizimlilik printsipi
va ob’ektivlik printsipi kiradi.
Determinizm printsipi psixik hodisalar tasodifiy emas, balki ma’lum sabablar
32

asosida yuzaga kelishini bildiradi. Ya’ni inson xulq-atvori va ruhiy jarayonlari
ichki va tashqi omillar ta’sirida shakllanadi. Bu printsip psixologik tadqiqotlarda
sabab-oqibat bog‘liqliklarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Ong va faoliyat
birligi printsipi inson ongini uning faoliyatidan ajratib bo‘lmasligini ta’kidlaydi.
Insonning psixik jarayonlari uning amaliy faoliyati davomida shakllanadi va
rivojlanadi. Shu sababli psixologik tadqiqotlarda inson faoliyatini o‘rganish muhim
hisoblanadi.
Rivojlanish printsipi psixikaning doimiy o‘zgarish va rivojlanish jarayonida
ekanligini anglatadi. Inson psixikasi statik emas, balki dinamik xarakterga ega
bo‘lib, u ontogenez jarayonida shakllanadi va takomillashadi. Bu printsip
psixologiyada yosh xususiyatlarini va individual farqlarni o‘rganishda muhim rol
o‘ynaydi. Tizimlilik printsipi psixik hodisalarni yagona tizim sifatida o‘rganishni
nazarda tutadi. Inson psixikasining barcha elementlari – sezgi, idrok, tafakkur,
xotira va emotsiyalar o‘zaro bog‘liq holda faoliyat yuritadi. Shu sababli ularni
alohida emas, balki kompleks tarzda o‘rganish zarur. Ob’ektivlik printsipi esa
tadqiqot natijalarining sub’ektiv fikrlarga emas, balki aniq dalillarga asoslanishini
talab qiladi. Psixolog ilmiy tadqiqot olib borishda shaxsiy qarashlaridan voz
kechib, faqat ilmiy metodlar va empirik ma’lumotlarga tayanishi lozim.
Psixologiya metodologiyasi ilmiy tadqiqot jarayonining barcha bosqichlarida
muhim rol o‘ynaydi. U tadqiqot muammosini aniqlash, gipoteza ilgari surish,
metodlarni tanlash, ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilishda yo‘l-yo‘riq beradi.
Metodologik jihatdan asoslangan tadqiqotlar aniq, ishonchli va ilmiy jihatdan
ahamiyatli natijalar beradi.
Zamonaviy psixologiyada metodologik yondashuvlar yanada takomillashib
bormoqda. Interdisipliner yondashuvlar, ya’ni boshqa fanlar bilan hamkorlikda
olib boriladigan tadqiqotlar inson psixikasini yanada chuqurroq o‘rganish imkonini
bermoqda. Shuningdek, innovatsion texnologiyalar psixologik tadqiqotlarning
samaradorligini oshirmoqda.
Jahon psixologiyasi fanida xulq-atvor,muomala va faoliyat muvaffaqiyatini
ta'minlovchi omillarning eng muhimi tariqasida insonning emotsional hayoti
33

yotishi aksariyat nazariyotchi psixologlar tomonidan ta'kidlab o'tiladi. Bu
talqinning haqqoniyligiga hech qanday e'tirozlar bo'lishi mumkin emas. Chunki,
mazkur omil eksperimental psixologiyaning mustaqil soha sifatida vujudga
kelishidan e'tiboran ustuvor, dalil taqozo qilmaydigan atribut singari tadqiqot
predmeti mohiyatiga singib ketgan. Shuni alohida ta'kidlab o'tish lozimki, inson
muomalasining, xulq-atvorining kechishi, faoliyatining muvaffaqiyatli, sermahsul
yakunlanishi ko'p jishatdan shaxsning emosional holatlariga "emosional ton,
kayfiyat, stress, affekt va hokazo", izoshlanishi murakkab bo'lgan ruhiy
kechinmalarga,yuksak his-tuyg'ularga bog'liq. O'yin, mehnat, o'qish, muomala va
boshqa faoliyat turlarining muvaffaqiyatli kechishi, shaxslararo munosabatlarda
xulq-atvorming namoyon bo'lishi ijobiy psixologik holat sifatida basholansa,
emosiya va shissiyotning barqaror, maqsadga yo'nalgan tarzda hukm surishi
ehtimoli e'tirof etiladi.
His-tuyg'ularning mustahkamligi, barqarorligi, mukammalligi sifatlarning
mavjudligi ularning dinamik stereotiplar tipiga aylanganligidan dalolat beradi,
34

faoliyat va xulqning shaxs tomonidan ongli ravishda boshqarish uslubi
shakllanganligini bildiradi. Tabiatning tarkibiy qismlari va jamiyatning a'zolari
bilan turli shakldagi, har shil xususiyatli munosabatga kirishishi, ular bilan
muomala qilish maromlarini davriy "muvaqqat tarzda" o'zgarishni vujudga
keltiradi. Ana shu o'zgarish tufayli muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik, omad va
omadsizlik, optimizm va pessimizm, romantika va realiya, simpatiya va antipatiya,
progress va regress, jo'shqinlik va tushkinlik, faollik va sustlik kabi birinchisi
ijobiy (pozitiv), ikkinchisi esa salbiy (negativ) ruhiy hodisa kelib chiqadi. Faoliyat
va xulqning amaliyotida bir tekis kechishini ta'minlovchi emotsional holat
barqarorligining buzilishi unga qiyos qilingan muvaffaqiyatning birlamchi omili
to'g'risidagi ilmiy ma'lumotlarning shubha ostida qoldiradi.
Binobarin, jamiki narsaning boshlang'ich asosi, manbai emotsiya degan
g'oyani, uning qiymatini umumiy fonda birmuncha qadrsizlantiradi, lekin ikkinchi,
ustuvor va yetakchi, umumiy va xususiy ob'ektiv va sub'ektiv, muhim va nomuhim
mezonlar, alomatlar, o'lchamlar yordami bilan basholanishi ushbu psixologik
masala moshiyatini oqilona talqin qilish zaruriyatini vujudga keltiradi. Xolbuki
shunday ekan, ularning mohiyatini, keltirib chiqaruvchi sabablarni,
harakatlantiruvchi kuchlarini muayyan dalillarga asoslanib tashlil qilish muammosi
maydonga keladi.
Inson faoliyati va xulqining muayyan qonuniyatlarga asoslangan holda
amalga oshishi ham ob'ektiv,ham sub'ektiv shart-sharoitlarga bog'liq. Tabiiy
omillarni keltirib chiqaruvchi ob'ektiv (tashqi) shart-sharoitlarga bog'liq. Tabiiy
omillarni keltirib chiqaruchi ob'ektiv (tashqi) shart-sharoitlar, ya'ni mikro va makro
muhit, moddiy borliq, yordamchi vositalarning mavjudligi, ularning yuksak
talablarga javob bera olish imkoniyati, tashqi qo'zg'atuvchilarning bezararligi, vaqt
va fazoviy o'lchovlarning muvofiqligi, mutanosibligi kabilardan tarkib topadi.
Xulq va faoliyatning namoyon bo'lishi uchun tabiiy shart-sharoitlar tizimi yaxlit
holda ishtirok etishi, ularning muvaffaqiyatini ta'minlovchi omillar majmuasi
tariqasida xizmat qilishi mumkin. Tabiiy shart-sharoitlardagi to'kislikdan tashqari
ayrim yetishmovchiliklar va uzilishlarning sodir bo'lishi nuqsonlarni keltirib
35

chiqaradi, buning oqibatida ruhiy kechinmalar faolligi, ildamligi, maqsadga
yo'nalganligi buziladi. Tabiiy shart-sharoitlar muhit ta'sirida inson ruhiy olamida
bir qator keskin ham sifat, ham miqdor o'zgarishlari vujudga keladi, ular
yangilanishlar, yangi fazilatlar, xislatlar tug'ilishida namoyon bo'ladi. Shuni
ta'kidlab o'tish joizki, tabiiy mushitning tarkibiy qismi bo'lmish geografik mushit
bu borada muhim rol o'ynaydi, ko'pincha u, birinchidan, biologik hartlangan shaxs
sifatlariga ta'sir etib, fenotiplarni genotiplarga aylantiradi (shududiy mushit, relef,
stixiya kutilishi: zilzila, qor ko'chkisi, dovul, suv toshqini, oyoq yetmas qirli tog'lar
va hokazo). Ikkinchidan, ontogenezda shaxs xarakterologik xususiyatlarining
tabiiy ravishda shakllanishga ta'sir o'tkazadi, shuning bilan birga mikro mushit
bilan genlar, irsiy belgilar, alomatlar o'rtasida uyg'unlikni ta'minlab turuvchi
mexanizm vazifasini bajaradi.
Ob'ektiv (tabiiy) hart-haroitlardan tashqari, inson omili bilan uzviy bog'liqligi
sub'ektiv (shaxsga oid, uning qiyofasiga bog'liq) hart-haroitlar muomalaning,
faoliyatning, xulqning ijtimoiy turmushda samarali amalga oshishini uzluksiz
ravishda ta'minlab turadi. Sub'ektiv hart-haroitlarning qatoriga shaxsning
barqarorligi, xarakterning mustashkamligi, eshtiyoj, motiv, maslak, saloshiyatining
puxtaligi, o'zini o'zi boshqarish uslubining qat'iy ravishda shakllanganligi, biologik
hartlangan xislatlar esa o'zaro uyg'unlashganligi kabilar kiradi.
Odatda ob'ektiv (tabiiy) va sub'ektiv (shaxsga oid) hart-haroitlardagi
o'zgarishlar tufayli ijobiy (pozitiv) yoki salbiy (negativ) xususiyatli psixologik
holatlar, hodisalar, xislatlar, kechinmalar ustuvorligi yuzaga kelib, moddiy asos
funksiyasini bajaruvchi oliy nerv faoliyatini, markaziy nerv sistemasining
ritmikasini, ishchanlik qobiliyatini pasaytiradi. Buning oqibatida faoliyat, xulq va
muomala amalga oshirishda odatiy sa'i-harakatlar, operasiyalar, maromlar buzila
boshlaydi, favqulodda asabiylik, ruhiy nuqsoniylik, qonuniyatdan chetga og'ishlik,
noxush kechinmalar shokimligi yetakchilik qiladi. Xuddi shu sababdan, faoliyat,
xulq va muomalaning muvaffaqiyati shubsha ostida qolishi mumkin, chunki
mashsuldorlik, sobitqadamlilik, maqsadga yo'nalganlik sifatlarining dominantligi
yo'qoladi, natijada ushalmagan ezgu niyatlar armon tariqasida yuksak shis-
36

tuyg'ular sifatida davriy shukm surishda davom etaveradi.
Insoning tabiatga va jamiyatga nisbatan munosabati tasodiflarsiz,
favquloddagi vaziyatlarsiz amalga oshishi mumkin emas, chunki eshtimollar
darajasidagi kutilmaning yo'qligi rejasiz vaziyatlarni shaxsining idrok maydonida
keltirib chiqaradi. Shayot va faoliyat strategiyasi va taktikasining ekstremal tarzida
o'zgarishi individual va ijtimoiy xususiyatli vaziyatlarning paydo bo'lishga olib
keladi. Vaziyatlar stixiyali, xaotik (betartib, tasodif) xatti-harakatlarni vujudga
keltirib, tekis, odatiy, davriy, barqaror xususiyatlar ritmikasini izdan chiqaradi,
natijada insonning motivasion, emosional kognitiv, regulyativ, xulqiy, irodaviy
tuzilish tarkiblarining funksiyasi buziladi. Shaxs tuzilishga favquloddagi
vaziyatlarning ichki larzasi faoliyat, xulq va muomalaning onglilik holatidan
ongsizlikka o'tishini taqozo etadi, binobarin, muvaffaqiyatsizlik realiyaga aylanadi.
Xo'sh, nima uchun shaxs tasodiflarning oldini olishga tayyor emas yoki
ko'pincha u bu borada kuchsizlik, ojizlik qiladi?
Ushbu muammo yechimini juda sodda tarzda shal qilish ham mumkin:
1) shaxs ongli zot, yaratuvchilik qudratiga ega bo'lishidan qat'i nazar-u
tabiatning tarkibiy qismi, instinktlar, hartsiz reflekslar ta'siriga beriluvchandir: 2)
shaxsning tana a'zolari (organizmi) favquloddagi xodisalar va vaziyatlarga
moslashgan emas (stixiya, shalokat, tasodif, stress, affekt, xavf-xatar-risk); 3)
shaxs komillik darajasiga erishmaganligi tufayli sababiy bog'lanish oqibatlarini,
fobiya (qo'rqish) bilan bog'liq shis-tuyg'ularni oldindan sezish, payqash, ularga
nisbatan aks ta'sir berish imkoni yo'q: 4) shaxsda ikkinchi qiyofaning
shakllanmaganligi (test, trening, trenirovka bilan qurollanmaganligi) uning xavf-
xatar qurboniga aylantirishi shubshasiz. Jaxon psixologiyasi fanining
ma'lumotlariga qaraganda, muvaffaqiyatsizlikdan shech kim shimoyalangan
emas..chunki ijtimoiy immunitet juda kuchsiz aksil ta'sir ko'rsatish imkoniyatiga
ega. Ma'lumki, jismoniy, axloqiy va aqliy barkamollik tub ma'nodagi komil inson
to'g'risida mulohaza yuritishga imkon beradi va tarkiblarning to'la munosibligi,
uyg'unlashganligi, o'zaro taqozo etivchanligi asosiy mezon vazifasini bajaradi,
komillik darajasi sub'ektning ma'naviy dunyosiga aylanmas ekan, u taqdirda shech
37

kim tasodiflar, favquloddagi vaziyatlar shaxs tomonidan odatiy hodisa sifatida
osoyishta qabul qilinmaydi. Muvaffaqiyat garovi (kafolati) funksiyasini bajaruvchi
omillarning genezisi to'g'risidagi fikr yuritilganda, eng avvalo, ularning
birlamchiligi, asosiy manba ekanligini nazarda tutish nazariy hamda metodologik
muammolar yechimini oqilona topishga puxta negiz shozirlaydi, boshlang'ich
harakat nuqtasini belgilab berishga xizmat qiladi. Nazariy mulohazalarga binoan,
faoliyat,xulq va muomalaning bir tekis, samarali kechishi genetik nuqtai nazardan
quyidagilarga bog'liq:
1. Ob'ektiv (tabiiy) va sub'ektiv (shaxsga oid) hart-haroitlar mavjudligiga.
2. Ob'ektiv va sub'ektiv hart-haroitlar shukm surishini o'zgartiruvchi tasodifiy
va favquloddagi vaziyatlar ta'sirchanligiga, ustuvorligiga.
3. Emosiya va shissiyotning ijobiy (pozitiv), salbiy (negativ) xususiyat kasb
etishiga.
4. Insonning shaxslilik va xarakterologik xususiyatlarining barqarorligiga.
5. Shaxsning komillik darajasiga erishganligiga va hokazo.
Shaxsning shayot va faoliyatida muvaffaqiyatga erishish, maqsadiga muvofiq
sa'i-harakatlarni unga yo'naltirish uchun quyidagilarga e'tibor qilish zaruratning
zaruratidir:
1) ob'ektiv va sub'ektiv hart-haroitlar o'zgarsa, ularga tuzatishlar (korreksiya)
kiritishga tayyorgarlikka;
2) ta'sir o'tkazishga, unda ikkinchi qiyofani shakllantirishga; favquloddagi
vaziyatlarga ko'nikish uchun shaxsga trening yordami bilan
3) organizmning har qanday stixiyalarga chidamligini orttirishga;
4) komillikka intilish shis-tuyg'ularni takomillashtirishga;
5) shaxs imkoniyatlarni ro'yobga chiqishga ko'maklashishga o'zini o'zi kashf
qilish, o'ziga o'zi buyruq berish, o'zini o'zi takomillashtirish, o'zini o'zi basholash,
o'zini o'zi nazorat qilish, o'zini o'zi boshqarish o'ziga o'zi taskin berish, o'zini o'zi
qo'lga olish va hokazo.
Inson shayotini va faoliyatini o'zgartiruvchi asosiy omillar mavjud bo'lib, ular
muayyan darajada shaxsning ta'siriga beriluvchandirlar.
38

Umumiy psixologiyaning asosiy prinsiplari, determinizm, ong va faoliyat
birligi, psixikaning faoliyatida rivojlanishi bo'lib shisoblanadi.
Determinizm (lat.determinata) belgilayman ma'nosini bildiradi) prinsipi tabiat
va jamiyat hodisalari, shu jumladan, psixik hodisalarning ob'ektiv sabablar bilan
belgilanishi shaqidagi ta'limotdir. Shu boisdan psixika, ongning ob'ektiv borliq va
nerv sistemasi bilan belgilanishi ilmiy psixologiyaning buyuk yutug'i shisoblanadi.
Shuning uchun determinizm psixikaning turmush tarzi bilan belgilanishini va
turmush tarzi o'zgarishiga mutanosib ravishda u ham o'zgarishini anglatadi. Shuni
aloshida ta'kidlash joizki, shayvonlar psixikasining rivojlanishini biologik qonun
tarzidagi tabiiy tanlash mezoni bilan o'lchanadi. Shayvonlardan farqli o'laroq
insonda ong shakllanishining paydo bo'lishi muayyan bosqichlar orqali rivojlanishi
moddiy ishlab chiqarilish vositalarini yaratish hamda takomillashtirish,
mashsulotlarni qayta ishlash qonunlari bilan belgilanadi.
Inson ongining ijtimoiy tarixiy taraqqiyot xususiyatiga ega ekanligini anglashi
(tushunish) shaxs ongining ijtimoiy borliqqa (makro, mikro, mize mushitiga)
bog'liqligi xaqidagi ham tabiatshunoslik, ham insonshunoslik umumiy prinsipga
asoslangan buyuk xulosa kishilik jamiyatining olamshumul tantanasidir.
Ong bilan faoliyat birligi prinsipini psixologiya fanida qabul qilinishi shunday
ma'noni anglatadi: a)ong bilan faoliyat bir-biriga qarama-qarshi voqelik emas; b)
ong bilan faoliyat aynan biror -biriga o'xshashi ham emas; v) ong bilan
faoliyatning birligi ularning shukm surishi mexanizmidir.(kursiv E.g'.). Faoliyat
o'zining tuzilishi bo'yicha ichki va tashqi tarkiblariga ega bo'lsa-da, voqelik tashqi
ifodasi bilan ajralib turadi.Ong bo'lsa faoliyatning ichki rejasini, uning dasturiy
jabshasini aks ettiradi. Real vaqtlarning o'zgaruvchan(rivojlanishini anglatuvchi)
modeli ongda yuzaga keladi, odam atrof mushit bilan munosabatga kirishganda
undan mo'ljal oladi, natijada nuqsonlarga yo'l qo'ymaydi. Faoliyat ong yordamida
amalga oshadi va o'z navbatida ong mazkur jarayonda takomillashadi (muammo va
uning yechimi variasiyalar, invariantlar turtki vazifasini o'ynaydi).
Ilmiy tadqiqot nuqtai nazaridan ong bilan faoliyat birligi prinsipi, birinchidan,
xulq-atvor, faoliyatni maqsadga muvofiq amalga oshirishga kafolat beradi;
39

ikkinchidan, harakat, sa'i-harakatlarni muvaffaqiyatlarga erishishning ta'minlovchi
ichki psixologik mexanizmni aniqlashga imkon beradi; ularning birligi psixikaning
ob'ektiv qonuniyatlarini ochishga muhim imkoniyati, puxta hart-haroit yaratadi.
Agarda psixika faoliyat samarasi va mashsuli sifatida talqin qilinsa, u taqdirda
psixika va ongning faoliyatda rivojlanish prinsipi to'g'ri tushunilgan bo'ladi.
Mazkur prinsip rus psixologlari L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy, S.L. Rubinshteyn,
A.N.Leontev, B.M. Teplov, B.G.Ananev va boshqalarning ilmiy tadqiqotlarida o'z
ifodasini topgan.
Psixikaning taraqqiyotini dialektika nuqtai nazaridan tushunish psixik
taraqqiyot insonning mehnat faoliyatiga, ta'limga, o'yin faoliyatiga bog'liq
ekanligini aniqlashdan dalolat beradi. Ijtimoiy tajribani o'zgartirish jarayonining
yuz berishi shaxs uchun psixik taraqqiyotning shakli sifatida xizmat qiladi va
dasturiy bilimlarni egallashga mustashkam zamin shozirlaydi. Har qaysi faoliyat
turi inson psixikasini rivojlantirish manbai va mexanizmi rolini bajaradi.
Psixologlarning ushbu prinsipga taalluqli fikrlaridan namunalar keltiramiz: 1)
L.S.Vigotskiy, ta'lim psixikaning rivojlanishini yo'naltiradi, shu bilan birga bu
40

jarayonda ongli faoliyatning yangi, mutlaqo boshqacha shakllari yaratiladi; 2)
P.P.Blonskiy: tafakkur kichik maktab yoshida o'yinlar bilan, o'spirinlik yoshida
o'qish bilan bog'liq tarzda rivojlanadi; 3) S.L.Rubinshteyn; ong faoliyatda paydo
bo'lib, ana shu faoliyatda shakllanadi; 4)B.M.Teplov: qobiliyat faqat rivojlanishda
mavjud bo'ladi; lekin rivojlanishi faoliyat jarayonidan boshqacha mushitda yuz
bermagandek, qobiliyat tegishli yaqqol faoliyatdan ajralmagan holda paydo bo'la
olmaydi.
Ma'lumki, psixika yuksak darajada tashkil topgan materiyaning xususiyati va
miyaning mashsulidir. Psixika borliqning sezgi organlari orqali insonning miyasiga
bevosita ta'sir etishi asosida vujudga kelib, bilish jarayonlarida, shaxsning
xususiyati va holatlarida, diqqati, shis tuyg'ulari, xarakter xislatlarida, qiziqishi
hamda eshtiyojlarida o'z ifodasini topadi.
Psixikaning negizida miyaning reflektor faoliyati yotadi. tashqi dunyodan
kirib keladigan qo'zg'atuvchilarga ichki yoki tashqi biologik organlar javob
reaksiyasini bildiradi. Bosh miya katta yarim harlarida vujudga keladigan
muvaqqat nerv bog'lanishlari psixik hodisalarning fiziologik asoslari shisoblanadi
va ular tashqi ta'sirning natijasida shosil bo'ladi.
Psixofiziologik qonuniyatlarga binoan miyaning funksiyasi muvaqqat nerv
bog'lanishlarining birlashish mexanizmi hamda analizatorlar faoliyati
mexanizmlari ta'sirida shosil bo'ladi.
Psixikani tadqiq etish insonning butun ongli faoliyatini-uning ham nazariy.
ham amaliy shayot faoliyatini o'rganishdir "Odamning ongliligi uning turli-tuman
faoliyatida, xatti-harakatlarida namoyon bo'ladi. Inson shaxsi har xil shakl va
mazmunga ega bo'lgan nazariy hamda amaliy faoliyatlarda tarkib topadi. Bunda
mushit, irsiy belgilar, ijtimoiy ta'sir asosiy omillar shisoblanadi.
Inson o'zi yashab turgan davrni, moddiy turmushni aks ettiradi, ijtimoiy-
siyosiy mushit ta'siri ostida bilimlarni o'zlashtira boradi, ijtimoiylashadi.
Ijtimoiy mushitda uning shis-tuyg'ulari, xarakteri, qobiliyati, iqtidori,
tafakkuri, eshtiyojlari, e'tiqodi, uni faollikka da'vat qiluvchi harakat motivlari,
istaklari, tilaklari, xoshishlari asta-sekin o'zgarib boradi.
41

Insonning bilish faoliyati rivojlanishi unga o'zini qurshab turgan borliqni
yanada chuqurroq, to'laroq, aniqroq aks ettirish imkoniyatini yaratadi va u
borliqning asl moshiyatini, turli yo'sindagi o'zaro bog'lanishlari, murakkab
munosabatlari va aloqalarni tobora aniqroq yoritadi. Shu bilan birga mazkur
jarayonlarda shakllanib kelayotgan insonning borliqqa, voqelikka, jismlarga,
kishilarga va o'ziga munosabati vujudga keladi.
Inson ongining rivojlanishi uning tashqi olamni faol aks ettirishda namoyon
bo'ladi. Insonning moddiy turmushi, u shayot kechirayotgan tuzumning moddiy
asosiga emas, balki uni qurshab olgan odamlarning turmush tarzlari, umuminsoniy
qiyofalari, dunyoqarashi, maslagi, ijtimoiy voqelikka munosabatlari, intilishlari,
ijod mashsullari va xatti-harakatlarining majmuasidir.
Insonning borliqni aks ettirishi faol jarayondir. Insonning rivojlanishi ob'ektiv
borliqqa va o'ziga faol ta'sir ko'rsatishida sodir bo'ladi.
O'yinni kuzatishi, mehnati, o'qishi, adabiy asarni mutolaa qilishi,
qiziqishining barqarorlashuvi va boshqalar shaxsning psixik rivojlanishini
ifodalaydi.
Rivojlanish inson shaxsining tarkib topishi jarayonidir. Rivojlanish o'zaro
bog'liq qator bosqichlarda amalga oshadi. Shaxs aql-zakovatining ko'rsatkichi,
sifati, xususiyati uning atrofdagi odamlar bilan kundalik munosabatlari va amaliy
faoliyatida vujudga keladi, o'zaro ta'sir natijasida unda aqlning ijodiy
mashsuldorligi, teranligi, tezligi, mustaqilligi, tanqidiyligi, chuqurligi orta boradi.
42

Umumiy xulosalar
Mazkur kurs ishida “Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari”
mavzusi har tomonlama o‘rganilib, psixologiya fanining nazariy va metodologik
asoslari, ilmiy tadqiqotlarning mohiyati hamda psixologik bilimlarning shakllanish
jarayonlari tizimli ravishda tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
psixologiya fani inson psixikasining murakkab tuzilishini o‘rganadigan va uni
ilmiy asosda tushuntirib beradigan muhim fanlardan biri hisoblanadi.
Ilmiy psixologik bilimlar kundalik hayotiy tasavvurlardan tubdan farq qilib,
ular tizimlilik, ob’ektivlik, ishonchlilik va umumlashtirish kabi xususiyatlar bilan
ajralib turadi. Kundalik psixologik bilimlar ko‘proq shaxsiy tajriba va
kuzatishlarga asoslangan bo‘lsa, ilmiy psixologiya aniq metodlar, tajribalar va
empirik ma’lumotlarga tayanadi. Shu sababli ilmiy psixologik bilimlar inson xulq-
atvorini chuqurroq anglash va uni boshqarish imkonini beradi.
Tadqiqot davomida psixologiya metodologiyasining ahamiyati alohida
ta’kidlandi. Metodologiya ilmiy tadqiqotlarning nazariy asosini tashkil etib, psixik
hodisalarni o‘rganishda to‘g‘ri yondashuvni ta’minlaydi. Falsafiy, umumilmiy va
maxsus ilmiy darajalardan iborat metodologik tizim psixologik tadqiqotlarning
izchil va asosli olib borilishiga xizmat qiladi. Ayniqsa, tizimli yondashuv psixik
jarayonlarni yaxlit holda o‘rganish imkonini beradi. Psixologiya fanining asosiy
printsiplari ham ilmiy tadqiqotlarning samaradorligini belgilovchi muhim omillar
sifatida tahlil qilindi. Determinizm printsipi psixik hodisalarning sababiy
bog‘liqligini ochib bersa, ong va faoliyat birligi printsipi inson psixikasining uning
faoliyati bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Rivojlanish printsipi psixikaning
dinamik xarakterga ega ekanligini asoslab beradi, tizimlilik printsipi esa psixik
jarayonlarni yagona tizim sifatida o‘rganish zarurligini ta’kidlaydi. Ob’ektivlik
printsipi esa ilmiy tadqiqotlarning asosiy talabi sifatida namoyon bo‘ladi.
Ilmiy tadqiqotlar psixologlar faoliyatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri
ekanligi ham asoslab berildi. Tadqiqot faoliyati psixologlarga yangi bilimlarni
yaratish, mavjud nazariyalarni tekshirish va amaliy muammolarni hal etish
43

imkonini beradi. Ilmiy tadqiqotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilishi, ya’ni
muammoni aniqlash, gipoteza ilgari surish, metodlarni tanlash, ma’lumotlarni
yig‘ish va tahlil qilish orqali yakuniy xulosalarga kelish zarurligi aniqlandi.
Psixologik tadqiqotlarda metodlarning to‘g‘ri tanlanishi alohida ahamiyatga
ega. Eksperiment, kuzatish, testlash, so‘rovnoma va suhbat metodlari psixologik
hodisalarni turli jihatdan o‘rganish imkonini beradi. Eksperimental metod sabab-
oqibat bog‘liqliklarini aniqlashda eng muhim vosita bo‘lsa, kuzatish metodi tabiiy
sharoitda psixik jarayonlarni o‘rganishga xizmat qiladi. Testlash va so‘rovnoma
metodlari esa individual xususiyatlarni aniqlashda keng qo‘llaniladi. Shuningdek,
statistik tahlil usullarining ahamiyati ham alohida ta’kidlandi. Statistik metodlar
yordamida olingan ma’lumotlar qayta ishlanadi va ilmiy xulosalar chiqariladi. Bu
esa psixologik tadqiqotlarning aniqligi va ishonchliligini oshiradi. Validlik va
reliabiliklik kabi ko‘rsatkichlar esa tadqiqot sifatining asosiy mezonlari sifatida
namoyon bo‘ladi.
Zamonaviy psixologiya fanining rivojlanishi interdisipliner yondashuvlar
bilan chambarchas bog‘liq ekanligi aniqlandi. Psixologiya biologiya, neyrofanlar,
pedagogika va sotsiologiya bilan integratsiyalashgan holda inson psixikasini
yanada chuqurroq o‘rganish imkonini bermoqda. Bu esa psixologiya fanining
yangi bosqichga ko‘tarilishiga xizmat qilmoqda.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ilmiy psixologik bilimlar nafaqat
nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Ular ta’lim jarayonida samaradorlikni
oshirish, boshqaruvda inson omilini hisobga olish, shaxsiy rivojlanishni ta’minlash
va ruhiy muammolarni hal etishda keng qo‘llaniladi. Shu sababli psixologik
bilimlarni chuqur egallash zamonaviy jamiyatda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, psixologik tadqiqotlarda etik me’yorlarga rioya qilish
zarurligi ham alohida ta’kidlandi. Tadqiqot ishtirokchilarining huquqlarini himoya
qilish, ularning roziligini olish va shaxsiy ma’lumotlarni maxfiy saqlash ilmiy
tadqiqotlarning muhim talablari hisoblanadi. Bu tamoyillar ilmiy faoliyatning
insonparvarlik asoslarini ta’minlaydi.
44

Xulosa qilib aytganda, ilmiy psixologik bilimlar inson psixikasini chuqur
anglash, uning rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash va amaliy muammolarni hal
etishda muhim rol o‘ynaydi. Psixologiya metodologiyasi va printsiplari esa ushbu
jarayonning nazariy asosini tashkil etadi. Ilmiy tadqiqotlar esa psixologiya fanining
rivojlanishida asosiy harakatlantiruvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
Mazkur kurs ishida olingan natijalar psixologiya fanining nazariy asoslarini
chuqurroq tushunishga yordam beradi va kelgusida ilmiy tadqiqotlar olib borish
uchun muhim zamin yaratadi. Ushbu tadqiqot natijalari asosida psixologik
bilimlarni amaliyotda samarali qo‘llash imkoniyatlari kengayadi va inson
faoliyatining turli sohalarida ijobiy natijalarga erishish mumkin.
45

Foydalanilgan adabiyotlar
1. G‘oziyev E.G. Umumiy psixologiya – Toshkent: O‘qituvchi, 2002.
2. G‘oziyev E.G. Psixologiya metodologiyasi – Toshkent: Universitet, 2005.
3. Nemov R.S. Psixologiya – Moskva: Vlados, 2003.
4. Rubinshteyn S.L. Osnovy obshchey psixologii – Moskva: Pedagogika,
1989.
5. Leontyev A.N. Faoliyat. Ong. Shaxs – Moskva: Politizdat, 1975.
6. Vigotskiy L.S. Tafakkur va nutq – Moskva: Labirint, 1999.
7. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya – Toshkent: TDPU, 2010.
8. Karimova V.M. Psixologiya – Toshkent: Fan, 2012.
9. Shoumarov G.B. Ijtimoiy psixologiya – Toshkent: Sharq, 2008.
10. Myers D.G. Psychology – New York: Worth Publishers, 2014.
11. Atkinson R.L. Introduction to Psychology – New York: Harcourt Brace,
2000.
12. Zimbardo P.G. Psychology and Life – Boston: Pearson, 2012.
13. Creswell J.W. Research Design – Thousand Oaks: Sage Publications,
2014.
14. Kerlinger F.N. Foundations of Behavioral Research – New York: Holt,
Rinehart and Winston, 1986.
46

Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari

Sotib olish