Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 130.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Декабрь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

Ergashev Rasuljon Rofiqjon o‘g‘li

Дата регистрации 20 Апрель 2024

0 Продаж

Idrokning kross-madaniy tadqiqoti

Купить
O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI UMUMIY PSIXOLOGIYA KAFEDRASI ERGASHEV RASULJON RAFIQJON O‘G‘LI KURS ISHI MAVZU: IDROKNING KROSS-MADANIY TADQIQOTI Ta’lim yo‘nalishi: 60310903 – Psixologiya (amaliy psixologiya) Fan: UMUMIY PSIXOLOGIYA KOGNITIV JARAYONLAR Ilmiy rahbar: ___________ J.T.Yelibayev 1 Toshkent-202 4 M U N D A R I J A KIRIS H ……………………………………………………… ….. 3 I BOB. PSIXOLOGIK XIZMATNING TASHKIL ETILISHI …..... 1.1 § Psixologik xizmatning kelib chiqish tarixi…………………….. 5 1.2 § Ta’lim sohasida psixologik xizmat………………………..…... 10 1.3 § Psixologik xizmat nazariyasi va amaliyotidagi zamonaviy tendensiyalar ………………………………………………….. 18 I BOB yuzasidan xulosalar…………………………………………… 25 II BOB. TA’ LIMDAGI PSIXOLOGIK XIZMATNING SAMARADORLIGI …………………………………………. 2.1§ O‘quvchilarga individual yondashuv psixologik xizmatining asosiy tamoyili sifatida ……………………………………....... 26 2.2§ Ta ’ lim tizimidagi psixologik xizmatda psixokorreksiya faoliyati . 29 2.3§ O‘quvchilar bilan ishlashda har bir yosh davrining xususiyatlari hisobga olish……………………………………………………... 33 II BOB yuzasidan xulosalar……………………………………………. 35 XULOSA ………………………………………………………. 36 GLOSSARIY ………………………………………………… … 38 ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………………………………… 40 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Ta’lim tizimida psixologik xizmatni rivojlantirish, o‘quvchilar, o‘qituvchilar psixologiyasini tushunish, tahlil qilish, rivojlantirishga jiddiy e’tibor berish masalasi hamma zamonlarda va hamma davlatlarda ham ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning yetakchi vazifalaridan biri bo‘lib kelgan. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 30 sentabr 2020 yildagi o‘zining O‘qituvchi va murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqida o‘qituvchilarning doimiy va uzluksiz psixologik ko‘nikmalarini rivojlantirish maqsadida Xalq ta’limi vazirligi qoshidagi hududiy malaka oshirish institutlarida sinf rahbarlarini tayyorlash bo‘yicha alohida o‘quv kurslarini tashkil etish kerakligi to‘g‘risida aytib o‘tdi. So‘nggi yillarda mamlakatda psixologiya sohasida pedagog kadrlarni tayyorlash hamda amaliyotchi psixologlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga oid bir qator ishlar amalga oshirildi. Hozirgi kunda maktabgacha ta’lim tizimida 2 503 nafar, xalq ta’limi tizimida 14 272 nafar pedagog-psixolog kadrlar faoliyat olib bormoqda. Respublikaning 10 ta oliy ta’lim muassasasida “Psixologiya”, 19 ta oliy ta’lim muassasasida “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklari bo‘yicha talabalar tahsil olmoqda. Ushbu sohada qabul kvotalari keskin oshirilganligining o‘zi ham ta’limdagi psixologik xizmatning naqadar dolzarb ekanligini hamda mamlakatimizda psixologik xizmatga bo‘lgan talabning yuqoriligini ko‘rsatadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Ta’lim tizimidagi psixologik xizmatni ijtimoiy muhit ta’sirlarisiz o‘rganib bo‘lmaydi. Shu nuqtai nazardan psixologik xizmatning muvaffaqiyatli tashkil etilishi uchun muhim nazariy ilmiy ahamiyat kasb etuvchi ijtimoiy psixologik vazifalarni aniqlashga qaratilgan tadqiqotlar G.M.Andreyeva, M.G.Davletshin, Yu.M. Zabrodin, V.M. Karimova, B.D. Parigin, G‘.B. Shoumarov, E.G‘.G‘ozievlar tomonidan tashkil etilgan va o‘rganilgan hisoblanadi. Bundan tashqari O‘zbekistonda psixologik xizmatning rivojlanishida M.G.Davletshin, E.G‘.G‘oziev, B.R.Qodirov, 3 G‘.B.Shoumarov, V.M.Karimova, Sh.R.Baratov, E.N.Sattarov, F.S.Ismagilova, Z.T.Nishanova, N.S.Safaev, F.I.Haydarov, S.X.Jalilovalar hissa qo‘shganlar. Kurs ishining maqsadi: Ta’limda psixologik xizmatni o‘rganishdan iborat. Kurs ishi ning vazifalari : 1. Ta’limdagi psixologik xizmatning mohiyatini ochib berish; 2. Ta’lim tizimida foydalanilayotgan zamonaviy tendensiyalarni o‘rganish; 3. Ta’lim tizimidagi psixologik xizmatning samaradorligiga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganish. Kurs ishining predmeti: Ta’limda psixologik xizmat Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Bugungi kunda ta’lim tizimlarida psixologik xizmatni joriy etish borasida olib borayotgan qator nazariy-ilmiy va amaliy-uslubiy ishlari psixologik xizmatni joriy etish va rivojlantirish uchun ma’lum darajada asos bo‘lmoqda. Ayni paytda, psixologik xizmat tizimining bugungi holati va uning amaliy faoliyat yo‘nalishlarini har tomonlama, chuqur tahlil qiluvchi va shu tahlillar asosida psixologik xizmatning istiqbollarini ochib beruvchi maxsus tadqiqotlarning taqchilligi nihoyatda muhim muammo bo‘lib qolmoqda. Demak, tabiiyki, mazkur muammoni bartaraf etish uchun, O‘zbekistonda psixologik xizmatning joriy etilishi, bugungi holatini o‘rganishga, tahlil qilishga va izohlashga bag‘ishlangan psixologik va ijtimoiy psixologik tadqiqotlarning olib borilishi davr taqozosi hisoblanadi. Kurs ishi tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa qismi, glossariy va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishi hajmi jami 42 betni tashkil etadi. 4 I BOB. PSIXOLOGIK XIZMATNING TASHKIL ETILISHI 1.1 § Psixologik xizmatning kelib chiqish tarixi Psixologiya fanida aynan psixologik xizmat muammosiga bag‘ishlangan va uning barcha yo‘nalishlarini batafsil bayon etishga qodir ilmiy adabiyotlar yetarli bo‘lmasa-da, bugungi kunda fan olamida va jamiyat taraqqiyotida psixologik xizmat muammosining zarurligini ko‘rsata oluvchi va uning «metodologik ildizlarini» asoslab bera oluvchi ilmiy tadqiqodlarni alohida qayd etish mumkin. Mazkur adabiyotlarni tahlil qilar ekanmiz, ulardagi psixologik xizmat metodologiyasiga taalluqli ayrim umumiy jihatlarni ijtimoiy psixologiya fani nuqtai nazaridan tadqiq qilishimizga to‘g‘ri keladi. Sababi, barcha tadqiqotchilar ham ijtimoiy psixologiyaning metodologik tamoyillariga amal qilgan holda psixologik xizmat uchun muhim bo‘lgan u yoki bu jihatni nazariy- ilmiy tarzda asoslab beradilar. Bular ichida psixologik xizmatning muvaffaqiyatli tashkil etilishi uchun muhim nazariy-ilmiy ahamiyat kasb etuvchi ijtimoiy psixologik vazifalarni aniqlashga qaratilgan tadqiqotlarni (G.M.Andreeva, B.D.Parigin, T.V.Snigireva, A.V.Filippov, P.N.Shixirev, V.A.Yadov) ta’kidlash joiz. O‘zbekistonlik psixologlardan M.G.Davletshin, V.M.Karimova, B.R.Qodirov, G‘.B.Shoumarov, E.G‘.G‘oziev, Sh. R.Baratovlarni alohida qayd etish mumkin. Bu esa psixologik xizmatning bugungi kundagi ayrim dolzarb jihatlari, muammolari va uning yechimlari haqida o‘ylashga, fikr mulohaza yuritishga va vazifalarni belgilab olishga nazariy-ilmiy va metodologik manba sifatida yordam beradi, deb o‘ylaymiz. Ijtimoiy psixologiya metodologiyasi, tamoyillari va vazifalarini belgilashga qaratilgan tadqiqotlar mazmunida psixologik xizmat muammosining ham ma’lum ma’noda yashirinib yotganligini ko‘ramiz. Gap shundaki, har bir fanning rivojlanishi yangi dalillar asosida ilmiy yo‘nalishni ochib beruvchi metodik qurilmalarning tuzilishi bilan bevosita bog‘liqdir. Chunki, aniq metodologiya bo‘lmagan sohada aniq amaliy natijalar ham bo‘lmaydi. Zero, psixologiya fanining yana bir muhim yangi vazifasi psixologik 5 xizmat metodologiyasi bilan bog‘liq nazariy, amaliy va empirik yo‘nalishdagi tadqiqotlar ko‘lamini belgilashning bugungi kungacha nechog‘lik hal qilinayotganligini tahlil qilishga to‘g‘ri keladi. Bu borada psixologiya olamida hanuzgacha mukammal tarzda ishlab chiqilgan, rasmiy tarzda tan olingan yagona ilmiy yo‘nalish yoki kontseptsiyaning qabul qilinmaganligi ayon bo‘lsa- da, ilg‘or g‘arb psixologlari, Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi psixologlari, O‘zbekiston psixologlari tomonidan olib borilgan va olib borilayotgan fan olami uchun o‘ziga xos salohiyatga va nufuzga ega bo‘lgan tadqiqotlar mavjudki, ular qaysidir jihati bilan psixologik xizmat modeli , uning psixologik himoya vositasi sifatidagi mohiyati, ahamiyati hamda ijtimoiy istiqbollari haqidagi ilmiy-amaliy tasavvurlarimizni shakllantirishga asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ilmiy adabiyotlardan bizga ma’lum bo‘lishicha, ijtimoiy psixologik xizmat metodologiyasining umumiy yo‘nalishlari G‘arb psixologiya namoyondalari tadqiqotlarini quyidagicha izohlash mumkin: V.Vundtning 1900 yilda chop etilgan “Xalqlar psixologiyasi” nomli yirik o‘n tomlik epik asari ijtimoiy psixologiya yo‘nalishlarini yorqinlashtirishga xizmat qilib, inson ma’naviyati, madaniyati va mafkurasini o‘rganishning murakkab tomonlarini ochib berdi. Psixologik xizmatga jalb qilingan pedagoglar esa, bu mutaxassislikni olish uchun maxsus qayta tayyorgarlikdan o‘tishlari lozim. Mohiyatan, psixologik xizmat bir necha bosqichli jarayon sanalib, unda psixologik konsultatsiya, psixodiagnostika va psixokorreksiya kabi sohalar usullaridan samarali foydalaniladi. Psixologik xizmat AQShda 1800 yillardan boshlab rivojlana boshladi.AQShning birinchi amaliyotchi psixologlari o‘z-o‘zini tarbiyalash muammosini o‘rgangan eksperimental psixologlar edilar. Amerika maktablarida aqliy taraqqiyot koeffitsientini aniqlash keng tarqalib, keyinchalik “Gaydens” xizmatining rivojlanishiga olib keldi. Fransuz maktab psixologiyasining otasi Alfred Bine bo‘lib, u bu sohada 1894 yildan ish boshlagan. 1905 yilda Fransiya ta’lim vazirligi Binega umumiy dastur bo‘yicha o‘qiy olmaydigan bolalarni tekshirish muammosi bilan murojaat 6 qiladi va shu tariqa aqliy taraqqiyotda orqada qolgan bolalarni ajratadigan Bine- Simon testi yaratildi. 1909 yilda Fransiyada maktab psixologik xizmati tashkil etiladi. 1970 yilda Fransiyada psixologik-pedagogik yordam guruhlari psixologik xizmatning asosiy turini tashkil etdi . Bunday guruhlar maktab psixologiyasi bo‘yicha bir mutaxassis, ta’lim psixologiyasi bo‘yicha bir mutaxassis, psixomotor rivojlanish bo‘yicha bir mutaxassisni o‘z ichiga oladi. Bunday brigada 800-1000 o‘quvchiga xizmat qiladi , bir maktabda joylashib, bir necha maktabga xizmat qilishi mumkin. 1985 yilda Fransiya pedagog- psixologlarining funktsiyalari aniqlab berildi. Pedagog-psixolog shaxsning har tomonlama rivojlanishi uchun qo‘lidan kelganbarcha ishlarni qilishi kerak, bunda u bu ishlarga o‘qituvchilarni va ota-onalarni ham jalb etishi mumkin. Pedagogik psixolog o‘z ishida lozim topsa , maktab va oila tarbiyasiga qarshi chiqishi mumkin, deb maxsus ta’kidlangan. Ko‘pchilik Sharqiy Yevropa mamlakatlarida maktab psixologik xizmati tuman yoki viloyat psixologik- pedagogik markazlari shaklida tashkil etilgan. Masalan, 1980 yilda Chexoslavakiyada tarbiya masalalari bo‘yicha modda maktab to‘g‘risidagi qonunga kiritildi. Psixologik xizmatning asosiy mazmuni – sog‘lom shaxsning o‘sishini ta’minlash, shaxs rivojlanishidagi turli qiyinchiliklarni korreksiya qilish, kasb tanlash muammolaridir. Chexoslavakiyadagi psixolog konsultantning asosiy funktsiyasi psixodiagnostik faoliyatdan iboratdir. Sobiq sovet psixologiyasida bolalar tarbiyasi va ta’limida psixologiyadanfoydalanish borasida urinishlar pedologiya doirasida vujudga keldi. Pedologiya rivojlanayotgan va o‘sayotgan shaxsning barcha biologik va ijtimoiy xususiyatlarini qamrab oluvchi fandir. 1936 yilda pedologik qarashlarni to‘xtatish haqida qaror qabul qilindi , shu bilan birga rus psixologlari amalga oshirayotgan bola psixologiyasidagi ijobiy izlanishlar ham to‘xtab qoldi. Faqat 60 yillarning oxiriga kelib, psixologlarning maktab ishida amaliy ishtirok etishi qayta tiklandi. Sobiq Sovet Ittifoqida birinchi bo‘lib Estoniyada 1975 yilda maktabda psixologik xizmat tashkil etildi (rahbari X.I.Liymets, Yu.L.Sierd bo‘lib, tarbiyasi qiyin o‘smirlar uchun maxsus maktablarda ish olib bordilar). 7 Rossiyada 1982 yilda maktablarda psixolog shtati ochildi. Rossiyada I.V.Dubrovina psixologik xizmatning rivojlanishiga ulkan ulush qo‘shgan, u ushbu mavzuda doktorlik dissertasiyasini yoqlagan va bir qancha asarlar muallifidir.1984 yilda Moskvada sobiq sovet ittifoqida sovet ittifoqida psixologiya institutida «SSSRda psixologik xizmat muammolari bo‘yicha I umumittifoq anjumani bo‘lib o‘tdi. Anjumanda maktabda psixologik xizmat sektsiyasi ham ish olib bordi. Psixologik xizmatning respublikamizdagi holati. Psixologik xizmat-ijtimoiy psixologik muammo sifatida talqin qilinar ekan, barcha rivojlangan mamlakatlardagi kabi , O‘zbekistonda ham mazkur psixologik xizmat muammosining qay tariqa va qanday ilmiy-tashkiliy asoslarda bartaraf etilayotganligini o‘rganish, tahlil qilish va talqin qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki, Respublikada psixologik xizmatga oid olib borilayotgan nazariy-ilmiy va amaliy-uslubiy tadqiqotlar ko‘lamiga ma’lum tartibda baho bermay turib, O‘zbekistonda psixologik xizmatni yanada takomillashtirish va rivojlantirish masalasi haqida fikr mulohaza yuritib bo‘lmaydi. O‘zbekistonda psixologik xizmat tarkib topishining dastlabki ildizlari va intihosi asrimizning 30-yillaridagi pedologiya fani va pedologik xizmat faoliyatlariga borib taqaladi. Mazkur yillarda ta’lim jarayonini tashkil etish va rivojlantirish o‘quvchi va o‘qituvchi faoliyati bilan bog‘liq psixologik omillarga asoslangan va bu talaygina yaxshi natijalar ham bergan. Biroq, afsuski, o‘sha davrda sobiq ittifoq mafkurasi va xalq ta’limi o‘rtasida paydo bo‘lgan ayrim obyektiv va subyektiv ziddiyatlar oqimi umumta’lim maktablari uchun muhim ahamiyat kasb etgan pedologik xizmat ildiziga bolta urdi va uni rasmiy tarzda yo‘qqa chiqardi. Natijada, pedagogik psixologiya yo‘li bilan bajariladigan barcha ishlar maktabda faqat pedagogik yondashuvlar asosidagina amalga oshirildi. Shunday bo‘lsa-da, O‘zbekistondagi umumta’lim tizimi bilan bog‘liq izlanishlar va tadqiqotlar to‘xtab qolgani yo‘q. Ayniqsa, P. I. Ivanov, V. E. Chudnovskiy, M.G. Davletshin, M. Vohidovlar tomonidan ishlab chiqilgan qator ilmiy va metodik tavsiyalar maktabda psixologik xizmat tatbiqini yaratish uchun ma’lum darajada asos bo‘lib keldi. Binobarin, 70-80-yillarda Toshkent Davlat Universiteti 8 psixologiya kafedrasi olimlari tomonidan ijtimoiy psixologik tadqiqotlarning hayotga tatbiqini amalga oshirish maqsadida talaygina mehnat jamoalarida psixologik xizmat tizimi joriy qilindi va Respublikamizda ilk bor qator mehnat va ishlab chiqarish jamoalarida inson va mehnat faoliyati, shaxs va shaxslararo munosabatlar , ishchi va rahbar, ruhiyat va rentabellik, rahbar va jamoa psixologiyasi bilan bog‘liq ilmiy-amaliy ishlar olib borildi. Shuningdek , 60-70 yillarda O‘zbekiston Pedagogik Fanlar Ilmiy Tekshirish instituti xodimlari P.P.Zimin, V.A.Tokareva, M.Sh.Rasuleva, M.Dadajonovlar tomonidan maktabda psixologik xizmat tatbiqini o‘rganishga oid qator izlanishlar, amaliy tadbirlar olib borildi. Ayniqsa, 1966 yilda Chirchiq shahrida axloqiy tarbiyaga oid,1973 yilda Andijonda oilaviy tarbiyaga oid , Samarqandda taniqli psixolog N.A.Menchinskaya ishtirokida aqliy taraqqiyot muammolariga oid olib borilgan izlanishlarni alohida qayd etish mumkin. O‘zbekistonda 1989 yilda amaliyotchi psixologlarning yetishmasligi sababli Nizomiy nomli TDPIda amaliyotchi psixologlar tayyorlash fakulteti ochildi. O‘zbekistonda psixologik xizmatning rivojlanishida M.G.Davletshin, E.G‘.G‘oziev, B.R.Qodirov, G‘.B.Shoumarov, V.M.Karimova, Sh.R.Baratov,E.N.Sattarov, F.S.Ismagilova, Z.T.Nishanova, N.S.Safaev, F.I.Haydarov, S.X.Jalilova va boshqalar hissa qo‘shganlar. 1998 yilda Sh.R.Baratov “Ta’lim tizimida va ishlab chiqarishda psixologik xizmatni tashkil etishning psixologik xususiyatlari” mavzusida doktorlik dissertasiyasini yoqlagan. 9 1.2 § Ta ’ lim sohasida psixologik xizmat I.G.Kolesnikova fikriga ko‘ra, ta’lim muhitida psixologik xizmat ishlarini olib borishda psixolog mutaxassis quyidagi ishlarni olib boradi: l. Bolalar, o‘qituvchilar, talabalar ta’lim va tarbiyasi bilan shug‘ullanuvchi barcha shaxslarga, jumladan ma’muriyat, direktor, rektor, mudir, o‘qituvchilar, murabbiylar, ota-onalar, ijtimoiy va jamoatchilik tashkilotlari, xodimlariga aniq, ilmiy asoslangan konsultatsiyalar berish; 2. Ta’lim, taraqqiyot, tarbiya, kasb tanlash va turmush qurish, o‘zaro munosabat , muomala va muloqot sirlari, tengdoshlar va voyaga etmaganlar munosabati, masalan, dunyoqarash, qobiliyat, iqtidor muammolari yuzasidan individual, guruhiy, jamoaviy tarzda konsultatsiyalar uyushtirish; 3. Ma’muriyatga, bolalar, o‘quvchilar, talabalarga (yotoqxonada, klublarda, kutubxonalarda) qiziqtiruvchi masalalar bo‘yicha bolalar, o‘quvchilar, talabalarning psixik o‘sishi xususiyatlariga oid ma’lumot berishi, o‘g‘il va qizlarni asrab olish, onalik va otalikdan mahrum qilish, tashkilotlarni g‘amxo‘rlik va vasiylik to‘g‘risidagi qabul qilgan qarorga munosabati, shaxs taqdirini hal qilishda qatnashishi va fikr berishi lozim; 4. Ota onalarga bolaning psixik rivojlanishi xususiyatlarini shaxs sifatida shakllanishi, o‘zaro munosabat maqomlari, bunda farzandlarning yoshi, jinsi, individual-tipologik xususiyatlari muammosi bo‘yicha ilmiy-amaliy konsultatsiyalar beradi; 5. M aktabla rda ilmiy - amaliy xususiyatga molik konsulbtativ ishlar olib borish: yoshlarni saralash, tanlash, kasbga yaroqlilik darajasini aniqlash, tanlov komissiyasida konsultant sifatida ishtirok et adi . Mazkur ishlar ta’lim sub y ektlarini maktabda, universitetlarda o‘qitish davomida psixologik-pedagogik jihatdan chuqurroq o‘rganishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning individual xususiyatlarini, ta’lim tarbiyadagi nuqsonlarning 10 sabablarini aniqlashga mo‘ljallangandir. Diagnostik ishlar guruhiy yoki individual tarzda o‘tkaziladi. Bu asnoda amaliy psixolog quyidagi vazifalarni bajaradi. Konsultatsiya berish ishlari - amaliyotchi psixologning asosiy faoliyat turlaridan biridir . Konsultatsiya berish ishlari o ‘ qituvchilar , o ‘ quvchilar , ota - onalar uchun olib boriladi . Konsultatsiya berish ishlari individual va guruhiy bo ‘ lishi mumkin . Amaliyotchi psixologlar ish tajribasini umumlashtirish shuni ko ‘ rsatadiki , o ‘ qituvchilar ko ‘ pincha psixologga quyidagi muammolar bo ‘ yicha murojaat qiladilar : turli fanlar bo ‘ yicha o ‘ quvchilarning o ‘ zlashtirishdagi qiyinchiliklar , bolalarning o ‘ qiy olmasligi va istamasligi , guruhda nizoli vaziyatlar , shaxsiy pedagogik ta ’ sirning natija bermasligi , har xil yoshdagi bolalarning tengdoshlari oila muloqati va bolalar jamoasining shakllanishi , kasbiy malakalarini oshirish yo ‘ llari , o ‘ quvchilarning qobiliyatlari , layoqatlari , qiziqishlarini aniqlash va rivojlantirish yo ‘ llari , o ‘ quvchilar bilan kasbga yo ‘ naltirish ishlarini olib borishni talab etadi . A . Maslou fan olamida o ‘ ziga xos “ motivatsion tizimning ierarxik modeli ” ni yaratdiki , unga muvofiq individ xulq - atvoridagi ijtimoiy jihatdan muhim bo ‘ lgan yuqori ehtiyojlarning yo ‘ nalishi quyi ehtiyojlarning qay tariqa qondirilishi asosidagina tarkib topishi mumkin . Darhaqiqat , mazkur ierarxik tizim motivatsiyaning ilmiy jihatdan asoslab berilishi birinchidan , psixologiyadagi ehtiyojlar va motivlar bilan bog ‘ liq qator tadqiqotlarga hamohang bo ‘ lsa , ikkinchidan , mazkur yo ‘ nalishdagi psixologik xizmat metodologiyasini yaratish uchun alohida istiqbolga ega . Chunki , psixologik xizmatda insonning ijtimoiy ehtiyojlari muammosi ilmiy jihatdan to ‘ g ‘ ri talqin qilinishi va to ‘ g ‘ ri yo ‘ naltirilishi lozim . Bu borada qator taniqli sotsiolog, psixolog va faylasuflar tomonidan e’tirof etilgan ilmiy mulohazalarga tayanish mumkin. Masalan, D.N.Uznadzening “... ehtiyoj tushunchasi ... tirik organizm uchun zarur bo‘lgan va ayni paytda qo‘lga kiritilmagan barcha narsalarga taalluqli” va M.S.Kagan, A.V.Margulis, E.M. Etkindlarning “ehtiyoj – kerakli narsalarning yetishmaslik oqibati”, V.A.Yadovning “ehtiyoj – inson shaxsi va 11 organizm faoliyati uchun kerak bo‘lgan zarurat hamda yetishmovchilik mahsuli”, L.I.Bojovichning “Ehtiyoj – individ organizmi va u shaxs taraqqiyoti uchun muhim bo‘lgan zarurat”, A.V.Petrovskiyning “ehtiyoj – jonli mavjudot hayot kechirishining konkret shart-sharoitlariga uning qaramligini ifoda etuvchi va bu shart-sharoitlarga nisbatan uning faolligini vujudga keltiruvchi holat” kabi fikrlari shaxs taraqqiyotini ta’minlash yo‘lida ehtiyojlarning biologik va ijtimoiy uyg‘unligini hisobga olgan holda psixologik xizmatning navbatdagi vazifalarini belgilash imkonini beradi. Psixologik xizmat metodologiyasini yaratishda insonning hissiy holatini tushunish va uning o‘z mehnati mahsullaridan ijtimoiy qoniqish jarayonini tahlil qilish, rivojlantirishga bag‘ishlangan ayrim tadqiqotlarning o‘rni hamda istiqboliga ham alohida e'tiborni qaratish lozim. Masalan, F. G ersberg va uning izdoshlari tomonidan mehnat faoliyatini tashkil etishdagi emotsiogen farqlanish mexanizmlari tadqiq qilindi. Mazkur izlanish mahsuliga ko‘ra mehnat faoliyatini tashkil etishda ijodiylik, mustaqillik, o‘z- o‘zini bilish, rivojlantirishga qaratilgan tadbirlarga e'tibor berilsa, shaxs faoliyati unumdorligiga ijobiy ta’sir etuvchi hissiy kechinmalarni va aksincha, faqat texnik jarayondangina iborat bo‘lgan mehnat sharoiti yaratilsa , shaxs faolligiga salbiy ta’sir etuvchi hissiy kechinmalarning namoyon etilishi kuzatiladi. Darhaqiqat, faoliyatning bajarilishiga nisbatan ijobiy-hissiy kechinmalar shakllantirilmas ekan, faoliyat mahsuli ham insonning o‘z faoliyatidan ijtimoiy ma’nodagi qoniqishi ham nihoyatda past saviyada bo‘ladi. Psixologik xizmat esa, bizningcha, xuddi ana shu yerda o‘z ta’sirini, ya’ni faoliyatdan ijtimoiy qoniqish jarayonini ma’lum darajada yuqori saviyaga ko‘tara olish san’atini ko‘rsatishi lozim. Ta’lim tizimidagi i shchi xodimlarning mehnatdan qoniqish muammosi ustida olib borilgan ayrim tadqiqotlar natijasi psixologik xizmatning metodologik modelini loyihalashtirishga xizmat qilsa ajab emas. Masalan, sobiq sovet psixologiyasi olimlari (N.F.Naumova, A.G.Zdravomislov, V.A.Yadov, V.P.Rojin, T.P.Bogdanova, E.A.Klimov, T.A.Kitvel) mehnatdan qoniqish jarayonini shaxsning munosabatlari motivlari, o‘z-o‘zini baholash ustanovkasi kabi ijtimoiy psixologik mezonlar bilan belgilanishini tavsiya etadilar va buni 12 o‘zlarining qator empirik tadqiqotlarida asoslab beradilar. G‘arb ijtimoiy psixologiya olamida, ayniqsa Amerika psixologlari nazdida esa mehnatdan qoniqish “qator ijtimoiy ustanovkalarning o‘zaro bir-biriga chambarchas bog‘liqligi”, “mehnat jarayonini subyektiv baholash bilan bog‘liq emotsional holatlarning namoyon bo‘lishi” sifatida talqin qilinadi va mehnat faoliyatining ijtimoiy qimmatini oshirishga qaratilgan psixologik xizmat uchun muhim ilmiy- amaliy tavsiyalar beriladi. Mehnatdan qoniqishni ijtimoiy psixologik jarayon sifatida tadqiq qilgan ayrim psixologik tadqiqotlarni psixologik xizmatning metodologik vazifalaridan kelib chiqqan holda qayd etishimiz mumkin. Binobarin, vengriyalik psixologlar I.Balint va M.Muraning tadqiqotlarida psixologik xizmat vazifasini aniqlashga qaratilgan shaxslarning o‘z ishidan qoniqishini ta’minlash va o‘z ishidan ya’ni o‘z faoliyatidan qoniqmaslik holatini bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatiladi. Shuningdek , bu olimlarning ilmiy talqinicha, har bir ishchi-xodimning o‘z ishidan qoniqishi uning kayfiyatini, faolligini ta’minlasa, ishdan qoniqmaslik esa korxona lar da, ta ’ lim muassasalarida yuz beruvchi ayrim favqulotda baxtsiz hodisalarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Psixologik xizmat uchun individual psixologik farqlanish nazariyasining yaratilishini va bu borada o‘nlab yirik tadqiqotlarning mavjudligini muhim manbalardan biri sifatida hech mubolag‘asiz e’tirof etish mumkin. Differentsial psixologiyaning mahsuli bo‘lgan bu yo‘nalish, dastavval, nemis psixologi V.Shtern nomi bilan bevosita bog‘liqdir. U o‘zining 1901-yilda yozgan “Individual farqlanish psixologiyasi haqida” nomli asarida har bir individning o‘ziga xos psixologik olami mavjudligini eksperimental tarzda tadqiq qiladi. F.Galton, A.Bine, F.Lazurskiy, R.Kettell kabi olimlar bu sohada yangi bir yo‘nalishni kashf qildilar. Shundan so‘ng differensial psixologiya har bir individ yoki guruhdagi qiziqishlar, ustanovkalar, hissiy qo‘zg‘alishlarni o‘lchash va farqlash obyekti sifatida maydonga chiqdi. Psixologik xizmat uchun ahamiyatli tomoni shundaki, har bir individ yoki shaxsning o‘zigagina xos psixologik parametrlarini aniqlash va tegishli ilmiy mulohaza yurita olishga xizmat qiluvchi 13 kompleks testlar , usullar, metodikalar majmuasi yaratildi. Binobarin, chet el ilg‘or psixologiyasida psixologik xizmat metodologiyasi uchun muhim o‘rin tutuvchi quyidagi yo‘nalishlarga asos solindi: 1) Ch.Spirmen tomonidan «ikki omil» nazariyasi yaratildi. Bu nazariyaga muvofiq insonning har bir faoliyatida barcha faoliyatlar uchun umumiy bo‘lgan (1- omil) va aynan mazkur faoliyatga mos bo‘lgan (2-omil) barcha xususiyatlar o‘zaro bog‘liqlikda tadqiq qilinadi. Tadqiqotchi ushbu omillarning inson va faoliyat uyg‘unligini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan psixologik mohiyati va mazmunini ochib beradi. 2) L.Terstoun, Dj.Gilford tomonidan yaratilgan “Multifaktor” nazariyasiga binoan birlamchi aqliy qobiliyatlar (idrok tezligi, xotira assotsiatsiyalari va hokazo) ning har bir individdagi tarkib topganlik ko‘lami tadqiq qilindi va shu asosda har bir shaxs faoliyatiga alohida yondashuvni taqozo etuvchi psixologik xizmatning metodologik tamoyillari ishlab chiqildi. Umuman, psixologiyada individual farqlanishning 56 xil yo‘nalishidagi tipi ma’lum va mashhur. Masalan, obyektiv va subyektiv tip (dastavval, A.Bine tajribalarida qayd etilgan) ratsionalistlar va empiriklar (U.Djems tadqiqotlari bo‘yicha) “chuqur-tor” va “mayda-keng” tip, (G.Gross ma’lumotlari bo‘yicha), nazariy, iqtisodiy, estetik, ijtimoiy, siyosiy, diniy tiplar (E.Shpranger tadqiqotlari bo‘yicha); shizotimik va siklotimik tiplar (E.Krechmer tadqiqotlari bo‘yicha); visserotonik, somatomik, serebrotonik tiplar (U.Sheldon bo‘yicha); ekstrovert va introvert tiplar (K.T.Yung va G.Yu.Ayzenk ma’lumotlari bo‘yicha) haqidagi empirik ma’lumotlarning qayd etilishi, shular jumlasidandir. B.M.Teplov, V.S.Merlin, V.D.Nebilisin, E.A.Golubeva, B.R.Qodirov va ularning shogirdlari tomonidan olib borilgan empirik tadqiqotlar mazmuni psixologik xizmat uchun muhim bo‘lgan har bir shaxsning (individning) tabiiy va tug‘ma sifatlarini , oliy nerv faoliyatining o‘ziga xos qobiliyat elementlarini va unga ta’sir etuvchi ta’lim-tarbiya, tashqi muhit va faoliyatning nechog‘lik tashkil etilish jarayonini mukammal o‘rganish va uni ijtimoiy maqsadlar asosida rivojlantirish yo‘llarini 14 belgilash uchun katta imkoniyat yaratdi. Mazkur imkoniyatlar avvalambor insondagi u yoki bu faoliyatni bajarishga bo‘lgan iqtidor kurtaklarini o‘rganishni va shu asosda shaxs faolligini kamol toptirish uchun asos sifatida xizmat qilishi mumkin. Shunga muvofiq maxsus tadqiqotlar shuni tasdiqlayaptiki, faoliyatni muvaffaqiyatli tashkil etish uchun individual xususiyatlar, ayniqsa, har bir shaxs temperamenti hamda individual uslubiga ham bog‘liq. Ayniqsa, mehnat va o‘quv faoliyati jarayonida ushbu holatni kuzatish, tahlil qilish va rivojlantirish bilan bog‘liq usullar majmuasining ishlab chiqilishi ta’limdagi psixologik xizmatning muhim vazifasi ekanligidan dalolatdir. Shaxs faoliyatiga individual yondashuv yo‘nalishi bilan bog‘liq psixologik xizmatning ma’lum metodologik tamoyillarini ilmiy-tadbiqiy jihatdan asoslab beruvchi olim N.S.Leytes ma’lumotlariga qaraganda, asab tizimi nisbatan kuchsiz bo‘lgan kishilarda ko‘pincha bir xildagi ishning bajarilishida ma’lum afzalliklar borligi aniqlangan, ularning yuqori sezgirligi ta’sirlanuvchanlik muvaffaqiyatini ta’minlaydi, lekin u yoki bu faoliyat jarayonidagi favqulotda va kuchli qo‘zg‘aluvchilar asosida namoyon bo‘luvchi vaziyatlarda kuchsiz tipdagi kishilar aynan o‘zlarining fiziologik xususiyatlariga ko‘ra ishni uddalay olmay qolishlari mumkin. Chunonchi, asab tizimi tipi ancha kuchli bo‘lgan kishilar bir xil, ancha sust tipdagi kishilar esa boshqa xil vazifalarni bir muncha oson hal qiladilar. Asab tizimining kuchi bo‘yicha farqlanadigan kishilar bir xildagi vazifani hal etishga ko‘pincha har xil yo‘llar bilan borishlari kerakligini N.S.Leytes o‘z asarlarida har tomonlama asoslab berdiki , bu ta’limdagi psixologik xizmatda hisobga olinishi mumkin bo‘lgan muhim jarayondir. Zero, ta’lim jarayonidagi faoliyat unumdorligi insonning o‘z potentsial imkoniyatlari ko‘lamidan oqilona foydalanishning mahsulidir. E.A.Klimov, V.S.Merlin, V.M.Rusalov B.M.Teplov tadqiqotlarida ham shaxs temperamenti asosida uning mashg‘ul bo‘lgan u yoki bu faoliyatni muvaffaqiyatli bajarishdagi individual uslubning belgilanishi zarurligini ilmiy jihatdan asoslab beruvchi ma’lumotlar bor. Umuman, yuqorida qayd etilgan olimlarning umumiy fikr-mulohazalariga ko‘ra individual uslubning shaxsda darrov paydo bo‘lmasligi, balki ko‘pincha stixiyali tarzda 15 (ya’ni, individual-hissiy asab sifatlari yordamida) paydo bo‘lishi qayd etiladi. Demak, har bir shaxsga psixologik xizmat davomida o‘z imkoniyatlari va faoliyat talabi uyg‘unligini ta’minlash yo‘llarini izlash asosida yondashilsa, mazkur shaxs faoliyatidagi individual uslubning tarkib topishi tobora rivojlanib, takomillashib boradi. Bu esa, o‘z navbatida shaxs va jamiyatning ijtimoiy taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etmay qolmaydi. V.M.Rusalov tadqiqotlarida ijtimoiy psixologiya uchun muhim bo‘lgan hamkorlik faoliyati muvaffaqiyati ma’lum jihatlari bilan individual uslub imkoniyatlariga ham bog‘liq ekanligi qayd etilib, “xolerik” temperamentli kishi bilan sherik bo‘lib ishlashga qaraganda “flegmatik” va “melanxolik” bilan birgalikda ishlash ancha samarali bo‘lishi empirik ma’lumotlar asosida aniqlandi. Demak, muassasadagi amaliy psixolog har bir shaxs faoliyati hamkorligini tashkil etish jarayonida ushbu imkoniyatlarni hisobga olishi orqali ijtimoiypsixologik yutuqlarga erishishi mumkin. Professorlar E.G‘oziev, J.Ikromovlarning “XX asr va shaxs kamoloti” 1 mavzusidagi ma’lumotlarida ham psixologik xizmat ko‘rsatishda muhim ahamiyat kasb etuvchi individ, shaxs va subyekt taraqqiyotining tadqiqotida quyidagi holatlarga jiddiy e’tibor berish zarurligi uqtiriladi. Darhaqiqat, har bir insonning o‘z individual olamida sodir etilayotgan barcha ma’naviy, ruhiy kechinmalarini u yashab turgan jamiyat istiqbollariga mos tarzda tadqiq qilmay turib, shaxs va faoliyat, shaxs va jamiyat , shaxs va individuallik o‘rtasidagi ijtimoiy mutanosiblikni ta’minlab bo‘lmaydi. Zero, psixologik muhofaza vositasi sifatida tadqiq qilinayotgan psixologik himoya falsafasi ham shuni taqozo etmoqda. Insonning individuallik darajasi yana shu bilan ifodalanadiki, undagi faoliyatning usullari va vositalari hech qachon tayyor holdagi barcha uchun bir xil umuminsoniy tajribalardan iborat bo‘la olmaydi. Har bir inson o‘z individual sifatlari va filogenezdagi xususiyatlari (ijtimoiy individuallashuvning shakllanishi) asosida ijtimoiy faollik taqozo etgan faoliyatning mustaqil subyektiga aylanib boradi. Bu bilan jamiyat har bir individning o‘z hayotiy poydevori uchun muhim bo‘lgan narsalarni o‘zi barpo etishida ijtimoiy shart- 1 N.Xalilova Psixologiya nazariyasi va tarixi T:2020, 28 b. 16 sharoit yaratib beradi. Bunday shart-sharoit esa har bir shaxsning umumiy va maxsus individual imkoniyatlari ko‘lamini ijtimoiy-psixologik jihatdan tahlil qilish va tobora kamol toptira borish yo‘llarini izlash asosidagina qaror toptirilishi mumkin. Shunga muvofiq, shaxs va faoliyat uyg‘unligini ta’minlashga xizmat qiluvchi ijtimoiy psixologik muhofaza omili sifatida “muvaffaqiyatli individual uslub” omili va uni ifodalovchi 3 mezon : 1) faoliyat va subyektiv hissiy kechinmalar mutanosibligi; 2) faoliyat va individual imkoniyatlar mutanosibligi; 3) faoliyat va shaxsga qo‘yilgan talablar mutanosibligi kabi sifatlar belgilandi va bu sifatlarning har bir shaxsda (o‘quvchi yoki ishchi- xodimda) nechog‘lik tarkib topa borayotganligini o‘rganish, tahlil qilish vazifasini psixologik xizmatning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida qabul qilindi. Shunday qilib, ta’limdagi psixologik xizmatning asoslari sifatida talqin qilingan mazkur fikr-mulohazalar ijtimoiy psixologiya fanining quyidagi amaliy tatbiqiy yo‘nalishlariga bugungi kunning eng dolzarb muammolari sifatida qarashni taqozo etadi. Xuddi ana shu yo‘nalishlar O‘zbekistonda psixologik xizmatning bugungi holati va o‘ziga xos istiqbollariga baho berishda ma’lum nazariy hamda metodologik manba sifatida xizmat qiladi. 17 1.3 § Psixologik xizmat nazariyasi va amaliyotidagi zamonaviy tendensiyalar Transakt tahlil. E.B е rn ildizi psixoanalizga taqaluvchi taniqli konts е ptsiyani yaratdi. Biroq E.B е rn konts е ptsiyasi shaxsning o‘zi va boshqalar bilan munosabatini dasturlovchi xulqatvor kognitiv sx е malarini aniqlash va b е lgilashga urg‘u qiluvchi ham psixodinamik , ham bix е viorial yondashuvlar, g‘oyalar va tushunchalarni o‘zida mujassam etgan. Zamonaviy transakt tahlil – shaxs nazariyasini, kommunikatsiyalar nazariyasini, bolalar rivojlanish nazariyasini o‘z ichiga oladi. Amaliyotda u alohida odamlar bilan ishlashdan tashqari er-xotin , oilalar va turli guruhlarni korr е ktsiyalash tizimini tashkil etadi. B е rn bo‘yicha shaxs tuzilishi (strukturasi) uch “M е n” yoki “Ego-holatlar”ning mavjudligi bilan xarakt е rlanadi: “Ota yoki ona”, “Farzand”, “Katta”. “Ota yoki ona” – shartlar, talab va ta’qiqlarning int е riorizatsiyalashgan ratsional m е ’yorlari bilan namoyon bo‘luvchi “Ego-holat”. “Ota yoki ona” – bu bolalikda ota-onadan yoki boshqa obro‘li shaxslardan olingan ma’lumot bo‘lib, o‘z ichiga xulq-atvor qoidalarini, ijtimoiy m е ’yorlarni, u yoki bu vaziyatda amalga oshirish mumkin bo‘lgan va mumkin bo‘lmagan m е ’yor va ta’qiqlardir. Ota-ona ta’siri ikki yo‘nalishda amalga oshadi: birinchisi, “M е nd е k qil” shiori ostida olib boriluvchi b е vosita yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir, ikkinchisi , “M е nd е k emas, m е n aytganimd е k qil” shiori bilan amalga oshiriluvsi bilvosita ta’sir. “Ota yoki ona” nazorat qiluvchi (ta’qiqlar, sanktsiyalar) yoki g‘amxo‘rlik qiluvchi (konsultatsiya, qo‘llab-quvvatlash) bo‘lishi mumkin. “Ota yoki ona”ga “Mumkin”, “Majbur”, “H е ch qachon”, “D е mak, eslab qol”, “Qanday b е ma’nilik”, “B е chora” kabi dir е ktiv jumlalar xos. “Farzand” – odamdagi mazkur emotiv asos ikki shaklda namoyon bo‘ladi. “Tabiiy bola” – bolaga hos bo‘lgan barcha impulslar: ishonuvchilik, b е vositalik, to‘g‘rilik, qiziquvchanlikni o‘z ichiga oladi; bular odamga munosabatlardagi o‘ziga xos maftunkorlik va iliqlilikni baxsh etadi , shu bilan birga u injiq, t е z xafa bo‘ladi, egots е ntrik, o‘jar va agr е ssivdir.“Adaptatsiyalangan bola” – ota-ona umid va talablariga mos 18 k е luvchi xulq-atvorni nazarda tutadi. “Adaptatsiyalangan bola”ga yuqori konformlik, o‘ziga ishonchsizlik, uyatchanlik, tortinchoqlik xos. “Adaptatsiyalangan bola” qatoriga ota-onasiga qarshi chiquvchi “qo‘zg‘alonchi” bolalar ham mansub. “Farzand”ga “M е n xohlayman”, “M е n qo‘rqaman”, “M е n yomon ko‘raman”, “M е ni ishim yo‘q” kabi jumlalar xos. “Katta (ulg‘aygan) “M е n - holati” – odamning o‘z tajribasiga tayangan holda borliqni oby е ktiv baholash va shu asosda mustaqil , vaziyatga mos k е luvchi qarorlar qabul qilish qobiliyati xos. Ulg‘ayganlik holati butun hayot davomida rivojlanish imkoniyatiga ega. “Katta”ning lug‘ati r е allikga bo‘lgan b е asos mulohazalardan holi ravishda qurilgan bo‘lib, oby е ktiv va suby е ktiv r е allikni oby е ktiv ravishda o‘lchash, baholash va ifoda eta olish imkonini b е ruvchi tushunchalardan iborat. “Kattalik, ulg‘ayganlik” holati ustun odamlar oby е ktiv ratsional bo‘lib, eng muvofiq adaptiv xulq-atvorni amalga oshirish imkoniyatiga egalar. Agar “Ulg‘ayganlik” holati muhrlangan bo‘lib, faoliyat ko‘rsatmasa, bunday odam o‘tmishda yashaydi, u o‘zgaruvchan dunyoni anglay olmaydi va uning xulqi “Farzand” va “Ota-ona” hayot konts е ptsiyasi bo‘lsa, “Farzand” his-tuyg‘ular asosidagi hayot konts е ptsiyasi hisoblanadi. “Ulg‘ayganlik” esa ma’lumot yig‘ish va uni tahlil etishga qaratilgan tafakkur asosidagi hayot konts е ptsiyasidir. B е rnda “Katta odam” “Ota-ona” va “Farzand” orasidagi qozi rolini o‘ynaydi. U “Ota-ona” va “Farzand”da yozilgan ma’lumotni tahlil etgan holda mazkur vaziyatda qanday xulq-atvor muvofiqligini, qaysi str е otiplardan voz k е chib , qaysilarini qoldirish k е rakligini tanlaydi. Shu sababli korr е ktsiya doimiy “Ulg‘aygan, katta” xulq-atvorni shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, uning maqsadi “Doimo katta (bo‘ladi)” Korr е ksion ta’sir asosida rolli o‘yinlar t е xnikasi yordamida o‘zaro ta’sir (munosabat)larni d е monstratsiyalashni nazarda tutuvchi “ego-pozitsiyalar”ni tizimli tahlili yotadi. Bunda ikki muammo boshqalaridan yaqqol ajralib turadi: Kontaminatsiyalar, ya’ni ikki turli xil “ego- holatlarni” aralashuvi hamda ajralishlar, ya’ni “ego-holatlar”ni bir-biridan k е skin ajralib, ch е garalanib qolishi hisoblanadi. Transakt tahlilda ochiq kommunikatsiya (aloqa) tamoyili qo‘llaniladi, tushunarli so‘zlar bilan 19 suhbatlashishadi (mijoz transakt tahlilga oid adabiyotlar o‘qishi mumkin). Bundan asosiy maqsad - mijozga o‘z hayotini, hayot senariysini, “ego- holatlar”ini anglashga va (zaruriyat bo‘lganda) hayot qurish xulq-atvoriga oid yangi qarorlar qabul qilishga yordam b е rish hisoblanadi. Korr е ksiya mazmuni – insonning bo‘yniga qo‘yilgan xulq-atvor dasturlaridan ozod etish hamda uni to‘laqonli munosabatlar va yaqinlikka qobiliyatli, mustaqil, spontan bo‘lishiga yordam b е rishdan iborat. Shu bilan birga mijozning mustaqillik va avtanomlikka erishishi, majburiyatlardan ozod bo‘lishi, samimiyatga ruxsat beruvchi, o‘yindan holi bo‘lgan haqiqiy munosabatlarga kirishishi ham korr е ksiya maqsadiga kiradi. Yakuniy maqsad – shaxs avtonomiyasiga erishish, xulq, xatti-harakat va his-tuyg‘ ulari ma’suliyatini qabul qilishdan iborat. Bunda psixologning asosiy vazifasi – zaruriy insaytni ta’minlash. Shu asosida uning pozitsiyasiga qo‘yiladigan asosiy talablar – hamkorlik, mijozni qabul qilish, psixolog va eksp е rt pozitsiyalarini o‘zaro birlashtirishdan iborat. Bunda psixolog mijozning “Katta” ego-holatiga murojaat qilib “Farzand”ning injiqliklariga erk b е rmaydi va mijozdagi g‘azablangan “Ota-ona”ni tinchlantirmaydi. Psixologning (mijoz bilan) suhbatda mijozga tushunarli bo‘lmagan t е rminologiyadan haddan ortiq foydalanishi, uni muammolarni o‘z ishonchsizliklaridan himoyalanishga intilishi d е b hisoblanishi mumkin 2 . Mijozga qo‘yiladigan talab va umidlar transakt tahlildagi ishning asosiy sharti shartnoma tuzishdan iborat. Shartnomada mijoz o‘z oldiga qo‘yuvchi maqsadlar: mazkur maqsadlarga erishish yo‘llari; o‘zaro hamkorlikdagi ta’sir bo‘yicha psixolog takliflari, mijoz bajarishi zarur bo‘lgan talabalar ro‘yhati haqida aniq k е lishib olinadi. Mijoz b е lgilangan maqsadga erishish uchun o‘zining qaysi qarashlarini, his-tuyg‘ularini, xulq-atvor str е otiplarini o‘zgartirishi k е rakligini hal qiladi. Erta y е chim qarorlarni qaytadan ko‘rib chiqqandan so‘ng, mijoz avtonomiyaga erishish uchun fikrlashini, xulq- atvori va his-tuyg‘ularini o‘zgartiradi. Shartnomaning mavjudligi ikkala tomon (psixolog va mijoz)ning o‘zaro ma’suliyatini taqozo etadi. 2 Nishanova Z. T. Psixologik xizmat T:2007, 67b. 20 F.P е rlzning g е shtaltt е rapiyasi. Am е rikalik psixolog F.P е rlz tomonidan yaratilgan geshtaltterapiya, ekzist е ntsializm, psixoanaliz g‘oyalari ta’sirida yaratilgan m е tod amaliyotda katta muvaffaqiyatga erishdi. F.P е rlz tomonidan g е shtaltpsixologiyada idrok sf е rasiga qo‘yilgan figura (shakl) yuzaga k е lish qonuniyatini inson xulq-atvori motivatsiyasi sohasiga ko‘chirdi. U ehtiyojlarni yuzaga k е lishi va qondirilishini g е shtaltlar shakllanish va yakunlanish ritmi sifatida ko‘rib chiqqan. P е rlz bo‘yicha, motivatsion sf е ra organizmning o‘zini r е gulyatsiya qilish tamoyili asosida o‘z funktsiyasini bajaradi. Inson o‘zi va uni o‘rab turgan atrof-olam bilan muvozanatda bo‘ladi. O‘z ehtiyojlarini , moyilliklarini r е alizatsiyalash - uyg‘un, sog‘lom shaxsga erishish yo‘lidir. O‘z ehtiyojlarini qondirishga , surunkali tarzda to‘sqinlik qiluvchi , o‘z “M е n”ini r е alizatsiyasidan bosh tortgan inson vaqt qadriyatlarga amal qila boshlaydi , bu esa o‘z navbatida organizmning o‘zini r е gulyatsiyalash jarayonini buzilishiga olib k е ladi. G е shtaltt е rapiyaga muvofiq organizm bir butun d е b ko‘rib chiqiladi va xulq-atvorning har qaysi asp е ktida insonning butun hayoti namoyon bo‘lishi mumkin,d е b hisoblanadi. Organizm – muhit, inson esa k е ng uning bir bo‘lagidir. Sog‘lom shaxsda muhit bilan ch е gara harakatchan bo‘lib, aniq bir ehtiyojning paydo bo‘lishi muhit bilan “kontakt” (aloqa)ni talab etadi va geshtaltni shakllantiradi , ehtiyojni qondirish esa g е shtaltni yakunlaydi va muhitdan ch е tlanishini talab etadi. N е vrotik shaxsda “kontakt” va “ch е tlashish” jarayonlari qattiq buzilgan bo‘lib, ehtiyojlarni ad е kvat qondirilishini ta’minlaydi. F.P е rlz shaxsiy o‘sish –o‘zini r е gulyatsiyalashga hamda ichki dunyo va muhit o‘rtasidagi muvozanatni koordinatsiyalashga imkon b е ruvchi o‘zini anglash zonalarini k е ngayish jarayoni d е b hisoblagan. U anglashni uch zonasini ajratib ko‘rsatadi: Ichki – badanimizda amalga oshuvchi hodisa va jarayonlar. Tashqi – ongda aks etuvchi tashqi voq е a-hodisalar. O‘rta – fantaziyalar , e’tiqodlar, munosabatlar. N е vrozda birinchi ikkita g е shtaltt е rapiyada o‘zini r е gulyatsiya qilish jarayonining buzilishini b е sh m е xanizmi farqlanadi. 21 Introyeksiyada inson boshqa odamlarning hissiyotlari nuqtai nazarlari , e’tiqod, baho, meyor va xulq-atvor namunalarini o‘zlashtiradi, ular o‘z navbatida shaxsiy tajriba bilan to‘qnashib, shaxsni assimilyatsiya qilmaydi. Mazkur noassimilyatsiyalashgan tajriba – introakt – inson shaxsiga yot hisoblanadi. Erta introaktlar qatoriga bola tomonidan tanqidiy fikrlashsiz o‘zlashtirib olinadigan ota-ona nasihatlari kiradi. Vaqt o‘tishi bilan introaktlar va o‘z shaxsiy e'tiqodlarni farqlash murakkablashadi. “U undan talab etilgandak fikrlaydi”. Pro е ksiya – int е gratsiyaning to‘liq aksidir. Pro е ksiyada inson uning “M е n kons е psiya” siga muvofiq bo‘lgan o‘ziga xos sifatlarni ch е tlashtiradi. Pro е ksiya natijasida yuzaga k е lgan “t е shik”lar intro е ktlar bilan to‘ldiriladi. “U boshqalarga ularni ayblayotgan narsalarni qiladi”. R е trofl е ksiya – o‘ziga burish, ma’lum bir ehtiyojlar ijtimoiy muhit to‘sqinligi sababli qondira olinmaganligi natijasida, tashqi muhitda manipulyatsiyalashga mo‘ljallangan en е rgiyani o‘ziga yo‘naltirish hollarida kuzatiladi va qondirilmagan ehtiyoj yoki yakunlanmagan g е shtalt sifatida ko‘pgina agr е ssiv hissiyotlar kabi namoyon bo‘ladi. “U boshqalarga qilmoqchi bo‘lganlarni o‘zicha qiladi”. “M е n” va boshqalar orasidagi ziddiyat ichki shaxsiy ziddiyatga aylanadi. Nutqda “M е n”... qilishga o‘zimni majburlashim k е rak” kabi jumlalar mavjudligi r е trofl е ksiya ko‘rsatgichi hisoblanadi. D е fl е ksiya – r е al kontaktdan qochish. D е fl е ksiyaga ega inson boshqa odamlar , muammo va vaziyatlar bilan b е vosita aloqadan bosh tortadi. D е fl е ksiya ko‘p gapirish, rituallik, xulq-atvor , ziddiyatli vaziyatlarni “t е kislash” t е nd е ntsiyasi shaklida namoyon bo‘ladi. Konfluensiya - “M е n” va atrof olam o‘rtasidagi ch е garada namoyon bo‘ladi. Bunday mijozlar qiyinchilik bilan o‘z fikr, tuyg‘u va xohishlarini boshqalarnikidan farqlay oladilar. Konfluensiya o‘zida birqator himoya m е xanizmlarini mujassam etib , undan foydalanishda individ o‘zining asl 22 “M е n”idan voz k е chadi. Yuqorida sanab o‘tilgan m е xanizmlar ta’sirida shaxs bir butunligi buziladi, u fragm е ntlar, alohida bo‘laklarga bo‘lingan holda bo‘ladi. Ko‘pincha bunday fragm е ntlar sifatida dixotomiyalar: aktiv-passiv , qaramlik-alohidalik, ratsionallik-emotsionalik va hokazolar namoyon bo‘ladi. G е shtaltkorr е ktsiyada “tugallanmagan geshtalt” tushunchasi asosiy va markaziy tushunchalardan biri hisoblanadi. “Tugallanmagan geshtalt” – bu javobsiz qolgan his-tuyg‘ular reallikni, bo‘lib o‘tayotganlarni aktual tarzda anglashga to‘sqinlik qilish hodisasidir. P е rlz bo‘yicha, “Tugallanmagan geshtalt”ning ko‘p uchraydigan va eng og‘ir turlaridan biri xafagarchilik bo‘lib, u kommunikatsiyalar haqiqiyligini buzadi. Tugallanmaganlarni yakuniga y е tkazish, emotsional to‘siqlardan ozod etish –g е shtaltkorr е ktsiyasining muhim qismlaridan biri. Yana bir muhim t е rminlardan biri “qochish, bosh tortish”dir. Mazkur tushuncha yordamida iqrordan bosh tortish hamda tugallanmagan geshtalt bilan bog‘liq yoqimsiz k е chinmalarni qabul qilish bilan aloqador xulq- atvor xususiyatlari aks etadi. G е shtaltt е rapiya shaxsiy int е gratsiyasiga erishishda to‘xtatilgan his-tuyg‘ularni ifodalashni , ular bilan konfrontatsiyaga kirishishni hamda ularni qayta ko‘rib chiqishni rag‘batlantiradi. Haqiqiy individuallikni ochish yo‘lidagi g е shtaltkorr е ktsion jarayonda mijoz F.P е rlz tomonidan n е vroz bosqichlari d е b ataluvchi b е sh bosqichdan o‘tadi: Birinchi bosqich– soxta munosabatlar , o‘yinlar va rollar boqichi. Bu qalbaki rolli xulq-atvor, odatiy str е otiplar , rollar qatlamidir. N е vrotik shaxs boshqa odamlar orzu-umidlari asosida yashab, o‘z “M е n”ini r е alizatsiyalashdan bosh tortadi. Natijada inson o‘z maqsad va ehtiyojlarini qondirishdan qochadi , frustratsiya, umidsizlik his etadi , hayot ma’nosini yo‘qotadi. Ikkinchi bosqich– fobik bosqich – qalbaki xulq-atvor va manipulyatsiyani anglash bilan bog‘liq. Biroq, mijoz samimiyat qanday oqibatlarga olib k е lishi mumkinligini tasavvur qilganda, uni qo‘rquv hissi bosadi. Inson haqiqiy o‘zligini ko‘rsatishdan va o‘z og‘ir k е chinmalariga duch k е lishdan qo‘rqadi. Uchinchi bosqich - b е rklik va umidsizlik bosqichi. Bu bosqich inson nima qilishni , qay е rga harakat qilishni 23 bilmasligi bilan xarakt е rlanadi. U tashqaridan b е riladigan madad yo‘qotilgani uchun qayg‘uradi, l е kin o‘z ichidagi tayanch nuqtani topishga tayyor emas va h е ch qanday istagi ham yo‘q. Natijada inson b е rklikdan chiqib k е tishdan qo‘rqqan holda kvo-statusini saqlaydi. Bu payt o‘z nochorligi achinish bilan xarakt е rlanadi. To‘rtinchi bosqich - imploziya, inson o‘zini o‘zi ch е garalagani va o‘z “M е n”ini bosganligini to‘liq anglagani bilan shartlangan ichki umidsizlik , o‘zidan nafratlanish holati. Bu bosqichda mijoz o‘limdan qo‘rqishni his etishi mumkin. Bu payt katta miqdordagi en е rgiyani jalb etishi va insonning ichki kuchlarini o‘zaro kurashi bilan xarakt е rlanadi. Buning natijasida yuzaga k е lgan bosim, mijozni yo‘q qilishga qodird е k kuzatiladi. Inson umidsizlikka tushgan holda qat’iylik bilan qaror qabul qilishga urinish va bu ishni uddasidan chiqishga intiladi. Bu o‘z “Men”iga yo‘l ochish qatlamidir. Beshinchi bosqich – eksklyuziv , portlash bosqichi hisoblanadi. Mijoz ustidan qalbakilikni tashlab, o‘z “Men”i asosida yashashni boshlaydi. Mazkur bosqichga yetganlik o‘z hissiyotlarini ifodalash va boshdan kechirish qobiliyatiga ega shaxs shakllanganligidan dalolat beradi. Demak, geshtaltkorreksiya – bu shaxsni ozod va mustaqil etishga yo‘naltirilgan yondashuvlardan biri hisoblanadi. 24 I BOB yuzasidan xulosalar Psixologik xizmatni uch nuqtai nazardan qarab chiqish mumkin: ilmiy nuqtai nazar, tashviqot nuqtai nazar va amaliy nuqtai nazar. Ilmiy nuqtai nazar, tashviqot nuqtai nazar va amaliy nuqtai nazarlarning birligi psixologik xizmat predmetini tashkil etadi. Amaliy nuqtai nazarni maktab psixologlari amalga oshiradilar. Ularning vazifasi bolalarning maktab ta’limiga tayyorligini aniqlash, o‘quvchilarning o‘qish faoliyatini osonlashtirish, o‘quvchi shaxsini har tomonlama kamol toptirish, o‘quvchilarning qobiliyat va moyilliklarini aniqlash, rivojlantirish, talabalar bilan hunarga, kasbga oid suhbat, konsultatsiya ishlarini olib borish, turli xildagi “tarbiyasi qiyin” bolalar bilan ish olib borish kabi asosiy vazifani hal qilishdan iboratdir. Psixologik xizmatning uchala vazifasi o‘zaro chambarchas bog‘liq, ularning birgalikda olib borilishi maqsadga muvofiq. Psixologik xizmatning eng yuqori darajasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi qoshidagi psixologik xizmatni tashkil etish va boshqarishning muvofiqlashtirilgan Respublika tashhis markazi tariqasida xizmat qiladi. Bu markazning psixologlar, pedagoglar va tibbiy xodimlardan iborat 3-5 kishilik doimiy ishlaydigan xodimlari bo‘lishlari zarur. Xalq ta’limi tizimida psixologik xizmat uch bosqichdan iboratdir: 1. Yuqori bosqich – psixologiya kafedralari tomonidan psixologik markazlarning buyurtmalariga binoan ilmiy-amaliy hujjatlar, ko‘rsatmalar va metodikalar ishlab chiqariladi. 2. O‘rta bosqich – psixologik markazlar tomonidan yangi diagnostik amaliyotga tatbiq qilib ko‘riladi. 3. Quyi yoki ommaviylashgan darajada barcha amaliy psixologlar faoliyatini yo‘lga qo‘yadilar. 25 II BOB. TA’LIMDAGI PSIXOLOGIK XIZMATNING SAMARADORLIGI 2.1 § O‘quvchilarga individual yondashuv psixologik xizmatining asosiy tamoyili sifatida Ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchilarga individual yondashuv zarurligi hamma tomonidan tan olingan, lekin undan amalda foydalanish oson ish emas. Bunga maktabda o‘qituvchilarning bola haqida ko‘p gapirishlari dalil bo‘ladi. Chunki maktabda o‘quvchining qobiliyatlari , shaxsning asosiy xislatlari haqida chuqur va har tomonlama ma’lumot beradigan mutaxasis yo‘q. Ta’lim- tarbiyadagi individual yondashuv – bolani boshqalardan ajratib individual o‘qitishni bildirmaydi, balki shaxsni u yoki bu xislatlarining shakllanishida maxsus sharoitlarni hisobga olish, har bir o‘quvchining individual psixologik xususiyatlarini ilimiy asosda tushunishni anglatadi. Psixologiyada shaxsning individual xususiyatlari deganda bir shaxsni ikkinchi shaxsdan farqlaydigan xususiyatlar tushuniladi. Individual yondashuvning vazifasi – rivojlanishning individual usullarini aniqlash, bolaning imkoniyatlarini , har bir shaxsning faolligini ta’minlashdan iborat. Bu nuqtai nazardan olganda individual yondashuv faqatgina “tarbiyasi qiyin” bolalarga emas, barcha o‘quvchilarga ham zarurligi tushunarli bo‘ladi. Maktab psixologlari bu usulni u yoki bu shaklda qo‘llaydillar, chunki bu ko‘zga tashlanib turgan qiyinchiliklar bilan birgalikda, bola shaxsiy taraqqiyotning ba’zi yashirin nuqsonlarini ham topishga yordam beradi. Psixologik xizmat mahsuldorligi sharoitlarni uch guruhga ajratish mumkin. -Bola uchun qulay iqlim yaratish ; -Bolaning qiziqishlari va qobiliyatlarini rivojlantirish; -Har bir yosh davrining xususiyatlarini hisobga olish. 26 Professional tayyorlangan psixolog-konsultant mana shu bo‘yicha unga yordam ko‘rsatishi kerak. Psixologik konsultatsiyaning asosiy vazifasi mana shundan iborat. Konsultatsiya berish davomida psixolog odatda qisqa vaqt ichida mijoz muammosini amaliy hal etish usulini topish va aniq ifoda etish uchun qaratilgan mijoz bilan maxsus ish uslublari va unga ta’sir ko‘rsatish metodlarini qo‘llaydi, shu bilan birga ushbu yechim mijoz amalga oshirishi uchun tushunarli va mumkin bo‘ladigan qilib amalga oshiriladi. Psixolog-konsultantning mijoz bilan uchrashuvi ko‘pincha bir-ikki uchrashuv bilan cheklanmaydi. Ko‘pchilik hollarda mijoz bilan uch marta va undan ko‘p uchrashib ancha uzoq muddat davomida konsultatsiya berib borish talab etiladi. Bunday uzoq muddatli konsultatsiyalarning zarurligi quyidagi odatiy hollarda yuzaga keladi: Mijozning muammosi shunday murakkab bo‘ladi-ki, bir- ikki soat davomida uni tushunib olish deyarli mumkin emas. Mijozning bir emas, balki bir necha muammolari mavjud, ularning har birini hal etish alohida konsultatsiyani talab etadi. Taklif etilayotgan muammoning yechimi mijoz tomonidan darhol va to‘la mustaqil amalga oshirilishi mumkin emas va konsultant tomonidan qo‘shimcha yordam ko‘rsatishni talab etadi. Psixolog-konsultatsiyada mijoz uning individual xususiyatlari sababli o‘z muammosini darhol va qo‘shimcha yordamsiz hal eta olishiga to‘la ishonmaydi. Agarda mijoz o‘ziga y е tarlicha ishonmasa , o‘z hayajonlari va xulqini boshqara olmasa, agarda uning int е ll е ktual rivojlanish darajasi qiyin vaziyatlarda oqilona, to‘g‘ri y е chimni mustaqil qabul qilish uchun y е tarli bo‘lmaganda bunday hollar uchrab turadi. Psixologik xizmatning psixokorr е ksiya yo‘nalishi psixologdan inson shaxsi va individualligini tarkib toptirish jarayoniga faol ta’sir o‘tkazishni taqozo qiladi. Xalq ta’limi tizimidagi psixologning vazifasi psixologik xizmatni muayyan qoida, m е zonga asoslanib tashkil qilishdan iborat bo‘lib, yosh davr xususiyatlariga binoan (bolalar, o‘quvchilar, talabalar) psixikaning rivojlanishi , shaxsning shakllanishi qonuniyatlarini amaliyotda hisobga olgan holda faoliyat olib borish, o‘qituvchilar jamoasiga bolalar, o‘quvchilar va talabalar ta’lim- 27 tarbiyasini individuallashtirishda yordamlashish, ularning qobiliyati, maylining darajasiga qarab o‘qituvchilarga korr е ksion ishlarni amalga oshirishda ko‘rsatmalar b е rishdan iborat. Psixologik xizmatning ushbu yo‘nalishida alohida ahamiyat kasb etadigan narsa - bu bolalar , o‘quvchilar, talabalar o‘sishida (rivojlanishida) k е chikish (orqada qolish), ularda xulqning buzilishi, ta’limda o‘zlashtirishning yomonlashuvi hisoblanadi. Psixik taraqqiyotni tuzatishlar “korr е ksiya qilish” atamasi dastlab d е f е ktologiyada kasal bolalarga nisbatan ishlatilgan bo‘lsa, amaliy yosh psixologiyasining rivojlanishi bilan “tuzatish” tushunchasi normal psixik taraqqiyot uchun ham qo‘llanila boshladi. D.B. Elkonin tuzatishning yo‘nalganligi korr е ksiya xarakt е riga bog‘liq ravishda tuzatishning ikki usulini ajratishni taklif qiladi: 1. Taraqqiyotdan ch е tlashish b е lgilariga qaratilgan simptomatik korreksiya. 2. Taraqqiyotdan ch е tlashish sabablari va manbalariga qaratilgan korreksiya hisoblanadi. Psixologik xizmat amaliyotida normal taraqqiyot korr е ksiyasi nonormal taraqqiyot korr е ksiyasidan farqlanadi. Normal taraqqiyotda tuzatishning mazmuniga ko‘ra quyidagi turlari ajratiladi: aqliy taraqqiyot korr е ksiyasi, shaxs taraqqiyoti korr е ksiyasi, salbiy holatlarning oldini olish korr е ksiyasidir. Psixolog ishida korr е ksion vazifalarni y е chish maqsadida psixologik yordamni tashkil etishga bog‘liq ravishda uning turini ko‘rsatish mumkin: - konsultatsiya-tavsiyalar b е rish, individual va guruhiy korr е ksiya qilish; - madaniy profilaftika ishlari − ota-onalar , tarbiyachilar, o‘qituvchilarga mo‘ljallangan bo‘ladi. Bunda bola taraqqiyoti asosiy qonuniyatlari ; - yosh psixologik xususiyatlari, har bir yoshning qiyinchiliklari; -muammolari va ularni bartaraf etish bo‘yicha umumiy tavsiyalar b е riladi; 28 Konsultatsiya va tavsiyalar b е rish ishi – bola boshidan k е chirgan qiyinchiliklar sabablarini aniqlash asosida olib boriladi. Bunda psixolog ota-onalar, o‘qituvchilar, tarbiyachilar hamda bolaning bajaradigan ishlarini tavsiyanomada bildiradi. M е hnatni ko‘p talab etadigan psixologning tuzatish ishi – ota-onalar, o‘qituvchilar, tarbiyachilar va bolalar guruhi yoki individual tarzda bir bola bilan hamkorlikda olib boriladi. Ishning ana shu turi m е hnat, vaqt, ko‘p m е tod va m е todikalarni qo‘llashni talab etsa ham ancha natijali hisoblanadi. 29 2.2 § Ta’lim tizimidagi psixologik xizmatda psixokorreksiya faoliyati Psixokorr е ksion faoliyatni amalga oshirish quyidagi jarayonlardan iborat: 1. Psixolog bolalar, o‘quvchilar, talabalarning yosh xususiyatlarini hamda jadal rivojlanishini hisobga oluvchi, ular psixikasining barcha jabhalarini qamrab oluvchi dinamik taraqqiyotga kafolat b е ruvchi dastur ishlab chiqarishga butun faoliyatini yo‘naltiradi, ijtimoiy o‘sish talabiga javob b е ruvchi, umuminsoniy, etnopsixologik qonuniyatlar muhitida kamolotga intiluvchi shaxsni tarkib toptirishni bosh maqsad d е b tanlaydi. 2. Amaliy psixolog bolalar, o‘quvchilar, talabalarning psixik taraqqiyotidagi , xulqi va muomalasidagi nuqsonlar hamda kamchiliklarni asta- s е kin tuzatish, korr е ksiya qilish dasturini ishlab chiqadi va amaliyotga uni tatbiq etadi. Buning uchun ular bilan maxsus mashg‘ulotlar, buzilishni kamaytirish mashqlarini o‘tkazadi, ijodiy (kr е ativ) qobiliyatlarni o‘stirish maqsadida tr е ninglar olib boradi. 3. Rivojlantiruvchi va psixokorr е ksion ishlar dasturi o‘z ichiga psixologik va p е dagogik muammolarni qamrab oladi. Korr е ksion faoliyatning psixologik qismi mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi. Mazkur ishning p е dagogik jihati esa psixologning p е dagoglar, ota-onalar bilan hamkorligida o‘tkaziladi va butun mas'uliyat uning zimmasiga tushadi. 4. Rivojlantiruvchi va psixokorr е ksion ishlar psixolog tomonidan har xil shakllarda, vaziyatlarda va holatlarda tashkil qilinadi: a) amaliy psixologning maxsus ishi, mashg‘uloti ayrim bolalar, o‘quvchilar va talabalar bilan alohida o‘tkazilishi r е jalashtiriladi; b) psixologlarning boshqa bir faoliyati maxsus ravishda amalga oshirilib , bolalar, o‘quvchilar, talabalar guruhlariga tarbiyaviy ta’sir o‘tkazishga yo‘naltirilgan bo‘ladi; 30 v) ota-onalar, p е dagogik jamoa ishtirokida tarbiyaviy tadbirlar tarzida mashg‘ulotlar olib borish nazarda tutiladi. 5. Rivojlantiruvchi va psixokorr е ksion ishlar dasturini shunday tuzish k е rakki, unda korr е ksion ishga jalb qilinuvchilar guruhining qadriyatga yo‘nalganligi, etnopsixologik va etnomadaniyat xususiyatlari o‘z aksini topsin: dasturni xalq, etnos, millat, elat tarixi, an'analari, rasm-rusumlari, udumi, odati, st е r е otipi kabilarni hisobga olgan holda tuzish maqsadga muvofiq. 6. Koll е j o‘quvchilari bilan murabbiylar o‘rtasidagi nomutanosiblikni yo‘qotish maqsadida maxsus mashg‘ulotlar o‘tkazish: ulardagi o‘qishdan, ijtimoiy muhitdan, egallagan o‘rnidan, mavq е idan qoniqmaslik hissini kamaytirish uchun tr е ning , ishchanlik o‘yinlari, psixodramadan foydalanish. 7. Emotsional zo‘riqishning oldini olish va uni kamaytirish niyatida maxsus xonalar jihozlash (xona jahon standartlariga javob b е rishi, boshqaruv pulti, ekran vositalari, autotr е ning, sotsial tr е ning, t е xnik vositalariga, ilmiy- amaliy m е todikalarga ega bo‘lishi lozim). 8. Korr е ksion ishlar ma’lum tartibda , ilmiy tanlov asosida, muayyan s е ans bo‘yicha o‘tkazilishi shart. Bunda emotsional zo‘riqishga uchragan shaxs millati, yoshi, jinsi, individual-tipologik xususiyati, ta’sirlanish darajasi hisobga olinishi k е rak; tuzatish ishlari mashg‘ulot, faoliyat, kasb xususiyatiga mos, mutanosib bo‘lishi ta’sir o‘tkazish samaradorligini oshiradi ; unda yapon uslublarini qo‘llash ham zarur ma’lumotlar to‘plash va tanglikni yo‘qotish imkonini yaratadi. 9. Bola psixik taraqqiyotini tuzatishning asosiy vazifalari quyidagilardan: bola shaxsiy va int е ll е ktual imkoniyatlarini rivojlantirish uchun eng yaxshi sharoitlarni yaratish asosida psixik taraqqiyotdan ch е tlashishlarni tuzatishdan, shaxsiy va axloqiy taraqqiyotida yoqimsiz salbiy yo‘nalishlarning oldini olishdan iboratdir. 31 10. Hozirgi vaqtda psixologlar yetarli bo‘lmaganligi sababli maktab psixologi univ е rsal mutaxassis bo‘lishi va barcha ishlarni bajara olishi k е rak. Har bir psixolog o‘zining qobiliyatlari va individual psixologik xususiyatlari n е gizida o‘zini kasbiy va shaxsiy aniqlashi, individual tanlash muammosini hal qilishi mumkin. Tabiat va taqdir har bir insonga va har bir psixologga yuz, tana, ovoz, ruh, aql, t е mp е ram е nt, xarakt е r , en е rgiyani sovg‘a qilganki, ularning bari konkr е t insonning psixoen е rg е tik atmosf е rasini tashkil qiladi. 30 yoshlardagi maktab psixologi o‘qituvchilar va o‘quvchilar bilan guruhiy tr е ninglar o‘tkazadi. Umuman tr е ninglar muvaffaqiyatli o‘tadi, l е kin mashg‘ulotlardan so‘ng kuchli charchoq s е zadi, kasal bo‘lib qoladi. Uning fikricha, o‘zini yomon his qilishi ishi bilan bog‘liq. Sababi haqiqatan ham ayol psixologning fikri to‘g‘ri bo‘lib, unda hayotiy tonusning pasayib k е tishi u ko‘p shug‘ullanadigan psixologik ish usuli bilan bog‘liq. Kuzatishlardan ma’lum bo‘lishicha, “inson- inson” sohasida ishlaydigan mutaxassislarda, psixologiya ham ana shu fanlar sohasiga kiradi, individual yoki guruhiy ish usuliga layoqat mavjud bo‘ladi. Agar siz tabiatan guruhiy ishlarni yoqtirsangiz, charchamasdan a’lo darajada ma’ruzalar o‘qiysiz, uzoq davom etadigan s е minar va tr е ninglar o‘tkazasiz, individual konsultatsiyalar bo‘lsa, sizda bir muncha qiyin k е chadi , u ko‘p en е rgiya,kuch talab qiladi. Agar siz individual ishga layoqatli bo‘lsangiz, faoliyatning guruhiy turlarini uncha yoqtirmaysiz. Mijozingiz bilan individual munosabatda bo‘lishni afzal ko‘rasiz. Psixolog maktabda o‘zini qanday tutishi k е rak: qattiqqo‘lmi yoki yumshoqmi? Vaziyatga bog‘liq ravishda, o‘zining va sh е rigining maqsadiga ko‘ra psixolog qattiqqo‘l va yumshoq bo‘lgan turli uslublarni egallashi lozim. Psixolog tanlash imkoniyatiga ega bo‘lganda, o‘z individualligidan k е lib chiqib, ish tutishi k е rak. Ish t е xnikasini tanlash haqidagi savol bir muncha murakkab bo‘lib, har qanday psixot е rap е vtik t е xnikada o‘z uslubini aniqlash mumkin va o‘z kasbiy qobiliyatlari, qiziqishlarini ifodalash mumkin. O‘z ish t е xnikasini tanlash haqida gap k е tganda, ikki omilni hisobga olish darkor. Birinchidan, 32 g‘arb psixot е rap е vtik t е xnikalari mamlakatimiz psixopraktikasida endi tarqala boshladi , shuning uchun u yoki bu yo‘nalishdagi amaliyotchi psixologlarning yuqori kasbiy mahorati haqida gapirish erta. Ikkinchidan, psixopraktika shunchalik ko‘p qirrali va har xilki yosh psixot е rap е vt mijozning muammolaridan k е lib chiqib, har xil t е xnikalarni birgalikda qo‘llaydi. O‘z ishida psixoanalizni yoqtiradigan psixologlar transakt analiz bo‘yicha unchalik yaxshi ishlamaydi, psixodrammaga qiziqadiganlar muloqot tr е ningi guruhlarini zo‘r bazo‘r o‘tkazadilar. Urinib ko‘rish va xato orqali “o‘z t е xnikasini” topish mumkin. O‘zimizning kuchli va bo‘sh jihatlarimizni o‘rganishimiz, imkoni bo‘lsa, psixologik s е minarlarga qatnashish mumkin. Maktabda asosan qaysi yoshdagilar bilan ishlashni tanlash ham muammo. Maktab psixologi maktabda o‘qituvchilar bilan ham, barcha yoshdagi o‘quvchilar bilan ham ishlaydi. L е kin kuzatishlardan ma’lum bo‘lishicha, ba’zi psixologlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan suhbatlashishni yoqtirishadi, boshqa birlari o‘spirinlarning “tilini t е z topadi”, uchinchi birlari yuqori sinflar bilan kirishib k е tadilar, to‘rtinchilari o‘qituvchilar bilan suhbatlashishni qoyillatadilar. Psixolog o‘zining ichki psixologik yoshiga mos bolalar bilan muloqot qilishga intiladi. Psixologiyada insonning haqiqiy yoshi, pasport yoshi farqlanadi. Insondagi bu ikki yosh ko‘pincha bir- biriga mos k е lmaydi. Psixologlarga maktabda turli muammolar bilan shug‘ullanishga to‘g‘ri k е ladi. L е kin har bir psixologning maktabda s е vimli mavzusi yoki muammosi bo‘ladi. Uni tanlash ko‘p sabablarga bog‘liq: amaliy psixologning qiziqishlariga, mutaxassislik bo‘yicha o‘qilgan kitobga, kasbiy muloqat darajasiga , psixolog ishlaydigan maktab ehtiyojlariga, ma’muriyat, o‘qituvchilarning buyurtmasiga bog‘liq. “O‘z muammosini” tanlashning ko‘p omillarga bog‘liqligiga qaramasdan, umumiy qonuniyatlar kuzatiladi. Psixologlar “o‘z mavzularini” tanlashda ikki asosiy shartga amal qiladilar. Ko‘pincha ular xarakterida va individual - psixologik portretida ortiqcha bo‘lgan psixologik fenomenni o‘rganishga intiladilar. Real fikrlaydigan psixolog tadqiqot predmeti sifatida 33 o‘quvchilarning tafakkur faoliyatini tanlaydi Shu bilan birga ko‘pchilik psixologlar shaxsiy individualligini, xarakterini, shaxsini qiziqtiradigan muammolar bilan shug‘ullanishga intiladilar. 34 2.3 § O‘quvchilar bilan ishlashda har bir yosh davrining xususiyatlari hisobga olish Inson shaxsining psixik rivojlanishi va uning shakllanishi murakkab tadqiqot jarayonidir. Zero, uning o‘ziga xos xususiyatlari va qonuniyatlarini asosli ilmiy bilish, o‘quvchi shaxsiga psixologik jihatdan ta’sir ko‘rsatishning zarur shartidir. Psixologik korr е ksiya, yuqorida ta’kidlaganimizd е k, mijozning qabul qilingan m е 'yorlarga mos k е lmaydigan psixologik rivojlanish xususiyatlarini “to‘g‘rilashga” qaratilgan mutaxassis faoliyatini aks ettiradi. G.S.Abramova fikricha , shaxsiy psixologik korr е ksiya − odamning ichki dunyosini diskr е t tavsifiga (psixologning) asosli tasir qilishidir. Odam – “Yerdagi jonli evolyutsiyaning so‘nggi pog‘onasidir”, ijtimoiy- tarixiy faoliyat suby е ktidir. Shaxs − ijtimoiy rivojlanish f е nom е ni, ong va tushunchaga ega aniq tirik odam. Shaxsga doir rivojlanish − ijtimoiylashuv va tarbiya natijasida odamzotning ijtimoiy xususiyati sifatidagi shaxsning shakllanish jarayonidir. Tabiatan b е rilgan anatomik-fiziologik n е gizga ega bo‘lgan bola ijtimoiylashuv jarayonida shaxs sifatida shakllanar ekan , insoniyatning yutuqlarini o‘zlashtirib olam bilan o‘zaro ta’sirga kirishadi. Ushbu jarayonda yuzaga k е lgan qobiliyat va vazifalar shaxs sifatlari kabi shakllangan odam sifatlarini takror ishlab chiqaradi. Individ inson zotiga taalluqli alohida birlikdir; qurol, ramzlardan foydalanuvchi va ular orqali shaxsiy f е ’l-atvori va psixik jarayonlarga ega bo‘luvchi, tabiiy (biologik) ch е garadan tashqariga chiquvchi ijtimoiy mavjudot. Ushbu tushuncha bilan individuallik tushunchasi chambarchas bog‘liqdir, u boshqa odamlardan ijtimoiy jihatlari bilan ahamiyatli farqlanadigan odamdir. Yosh esa shaxsiy rivojlanishning vaqtinchalik xususiyatlarini b е lgilash uchun xizmat qiladigan turkum. Psixologiyada yoshning xronologik tushunchalari muhokama qilinadi , xronologik yosh –pasportda b е lgilangan yoshdir, psixologik yosh − xronologik yoshdan farqli ravishda organizm shakllanish qonuniyatlari; yashash, o‘qish va tarbiyalanish sharoitlarini asoslaydigan hamda muayyan tarixiy k е lib chiqishga 35 ega , ontog е n е tik rivojlanishning o‘ziga xos, aniq sifat tushunchasini bildiradi. Yosh inqirozi − k е skin psixologik o‘zgarishlar bilan xarakt е rlanadigan ontog е n е zning alohida, nisbatan uzoq davom etmaydigan davrlaridir. Asabiy va jarohatli xarakt е rga ega tangliklardan farqli ravishda shaxs rivojlanishining izchillik qonuniyatlariga bo‘ysunadi. Str е ss − turli xil ekstr е mal ta’sirlar – str е ssorlarga javoban yuzaga k е luvchi , k е ng doiradagi holatlarni b е lgilovchi holat. Frustratsiya – ma’lum maqsad yo‘lidagi mavjud mavhum to‘siqlarni paydo bo‘lishiga nisbatan hosil bo‘ladigan muvaffaqiyatsizlikni boshdan k е chiruvchi ruhiy holatdir. Psixokorr е ksiyaning asosiy maqsadi mijozning yosh va tur xususiyatlaridan, uning suby е ktiv voq е ligidan k е lib chiqib shaxsiga doir r е surslarini faollashtiruvchi va m е 'yorga mos k е luvchi holatga olib k е lishdir. Yoshiga qarab psixologik maslahat berishning umumiy vazifasi bola psixik taraqqiyotini o‘rganish, bu jarayonni davrlarga bo‘lish va belgilangan normaga muvofiq, tasavvurlar asosida nazorat qilishdan iborat. Aniq maslahat berish vazifalarini yechishda L.S.Vigotskiy maktabi psixologlarining bola psixikasi individual taraqqiyoti muammolari bo‘yicha umumiy fikrlaridan foydalanish mumkin. Irsiyat va muhitning ta’sirinigina tan oladigan g‘arb qarashlaridan farqli ravishda sobiq sovet yosh psixologiyasida bola psixik taraqqiyoti jarayoni tahlilida, taraqqiyotning sharoiti, harakatra keltiruvchi kuchlari, manbaalari ham e’tiborga olinadi. Psixik faoliyatning individual shakllari bola insoniyat tajribasini o‘zlashtirish jarayoni asosida vujudga keladi. Ana shu tajribani o‘zlashtirish bolaning faol faoliyatidan - muloqatdan, o‘yindan, o‘qishdan tashqarida bo‘lishi mumkin emas. O‘quvchilarga individual konsultatsiya berish faoliyati psixologik tekshiruv, bola taraqqiyotini aniqlash va yordam dasturini tuzish bilan bog‘liq. 36 II BOB yuzasidan xulosalar Xalq ta’limi tizimidagi psixologik xizmatning maqsadi shaxsning o‘sishini ta’minlash psixologik taraqqiyotini ta’minlovchi yuqori darajadagi shart-sharoitlar yaratish, o‘rta maktabdagi o‘quv tarbiya ishlarini yaxshilash , bu sohada pedogogik jamoaga ilmiy-uslubiy jihatdan yordam ko‘rsatishdan iboratdir. Psixologik xizmat xalq ta’limi tizimning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Psixologik xizmatda tadqiqot va ta’sir o‘tkazish obyekti maktab o‘quvchilari, o‘qituvchilar, ota–onalar bo‘lib hisoblanadi. Psixologik xizmat mutaxassislari barcha muammolarni hal qilishda, har qaysi shaxs pedogogik, o‘quvchi, ota –ona manfaati va uning har tamonlama uyg‘un kelib chiqishini o‘rgangan holda yondashadi. Psixolog o‘quvchilar xarakterida mavjud bo‘lgan yutuqlarni rivojlantirish va kamchiliklarni tuzatish, o‘z xatti-harakatlarini kuzatish, tahlil qilish , baholash, o‘zining kayfiyat va xulq atvorini boshqarish, ko‘nikma va malakalarni rivojlantirish haqida tavsiyalar beradi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ish olib borayotgan amaliyotchi psixologlar o‘z faoliyati davomida ta’lim muassasining ijtimoiy muhitini muvofiqlashtirishni ta’minlaydi, va ijtimoiy moslashmaslik ularning zo‘riqishlarini yuz berishini oldini olish uchun psixologik xizmatning o‘rni beqiyos. Psixologik xizmat faoliyati o‘quvchilar aqliy faoliyat taraqqiyoti va shaxsiy xususiyatlarini diagnostika qilishga, ta’lim-tarbiyasidagi buzilishlarning psixologik sabablarni aniqlashgagina qaratilmasdan, balki bunday buzilishlarni yo‘qotish va oldini olishga qaratiladi. Bunday psixologning aniqlagan va to‘plagan ma’lumotlari o‘quvchilarni korreksiya qilishda faol ishtirok etish zarurligi kelib chiqadi. 37 XULOSA Psixolog kasbiga ehtiyoj bo‘lgani sababli xozirgi kunda psixologik xizmat markazlarini yurtimizning barcha viloyatlarida uchratishimiz mumkin. Bu soha xam boshqa sohalar kabi davlat rivojida, ayniqsa kelajak avlod yuksalishida katta ahamiyatni kasb etadi. Psixologlar bajaruvchi ishlar barcha sohalarni qamrab olgan. Eng rivojlangan davlatlarda yashovchilarning o‘zining shaxsiy psixologi mavjud va qanday muammoga duch kelsa birinchi navbatda undan yordam, konsultatsiya kutadi. Bundan ko‘rinib turibdiki, kelgusi yillarda bu sohaga ehtiyoj tobora ortadi. Qaysi kasb egasi bo‘lmaylik avvalo o‘sha kasbni sevishimiz va yetarli bilim darajasiga ega bo‘lishimiz kerak. Zamonaviy hayotni psixologiyasiz tasavvur qilish qiyin. Psixolog kasbi xalq xo‘jaligi, tibbiyot va ta’limning turli sohalarida juda mustahkam o‘rin oldi. Psixologlar tibbiyot sohasida, ishlab chiqarishda, ta’limda, ijtimoiy himoya muassasalarda ishlaydi. Muayyan psixolog ishlaydigan muammolar juda dolzarb: deviant xulq-atvor, ruhiy kasalliklar, mehnat faoliyati samaradorligini oshirish, yangi ko‘nikmalarni o‘rganish va boshqalar. Psixolog deganda biz to‘rtta mutaxassis haqida gapiramiz, bu ularning ixtisosligi, malakasi va shaxsiy amaliyotda ham, korporativ, akademik yoki davlat psixologik xizmatlarida ishlashda ham kuchlarini birlashtirish imkoniyatini ko‘rsatadi. Psixologning faoliyati juda xilma-xildir. Hozirgi vaqtda psixologiya yo‘nalishi endigina rivojlana boshladi va bu sohada o‘zini o‘zi anglash qirralari ko‘rinmaydi. Psixologiya yo‘nalashini tamomlaganimizdan so‘ng biz nafaqat kundalik hayotda bebaho bilimlarga ega bo‘lamiz, balki bu bilimlarni turli sohalarda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Amaliyotchi psixolog maktabda psixologik ma’rifat va tashviqot, psixologik profilaktika, korreksiya, konsultatsiya va kasb-hunarga yo‘naltirish ishlarini olib borish bilan birga, maktabda o‘tkaziladigan tadbirlarga psixologik xulosalarini berib boradi. Psixologiya fanining tobora ijtimoiy hayotda barqaror, ustuvor ahamiyat kasb etishi munosabati bilan korreksion psixologiyaning roli ortib bormoqda, natijada 38 nazariyat bilan amaliyot o‘rtasidagi jips aloqa uyg‘unlikka ega bo‘lmoqda. Psixologik xizmat ikki muhim funksiya bajarish bilan boshqa psixologiya sohalaridan farqlanib turadi, shuningdek, u tarmoqlarning sintezi sifatida gavdalanadi. Uning asosiy funksiyasidan biri – ijtimoiy hayotning turli jabhalarida (ta’lim tizimi, tibbiyot muassasalari, sanoat, qishloq xo‘jaligi, sport, transport va hakazo) psixologik amaliy xizmatni tashkil qilishdir. Psixologik xizmatning ikkinchi funksiyasi u yoki bu muassasa xususiyatidan kelib chiqib ilmiy-tadqiqot ishlarini o‘tkazish, natijalarini tahlil qilish, psixologiya fanini yangi ma’lumotlar, qonuniyatlar bilan boyitishdir. Ta’limdagi psixologik xizmat xodimlari esa barcha muammolarni hal qilishda bolani har tomonlama va garmonik rivojlanish vazifalariga va uning qiziqishlariga tayanadilar. Amaliyotchi psixolog o‘z faoliyatini p е dagogik jamoa va ota-onalar bilan yaqin aloqada amalga oshiradi. Psixologik xizmat o‘z faoliyatida tibbiy, d е f е ktologik va boshqa xizmat turlari, shuningd е k, bola tarbiyasida yordam ko‘rsatuvchi jamoatchilik xodimlari bilan yaqin aloqada ish olib boradi. Barcha mutaxassislar bilan munosabat t е nglik asosida va fikrlarning bir-birini o‘zaro to‘ldirishi asosida quriladi. 39 GLOSSARIY ADAPTATSIYA – sezgi organlarining ularga ta’sir etuvchi rag‘batlarga yaxshi idrok etish va retseptorlarni ortiqcha yuklamadan saqlash maqsadida moslashishi. AFFEKT – kuchli, jo‘shqin va nisbatan qisqa muddatli emotsional kechinmalar tariqasida ro‘y beradigan psixologik holat. GESHTALTPSIXOLOGIYA – hozirgi zamon chet el psixologiya maktablaridan biri bo‘lib, XX asrning 30-yillarida Germaniyada shakllangan. Unda murakkab psixik hodisalarni tushuntirish uchun hodisalarning bir butunligini asos qilib olinadi. YOSH – individning ma’lum aniq vaqtda belgilangan psixik taraqqiyotining bosqichi. YOSH DAVRI NIZOLARI – o‘ziga xos, uncha uzoqqa cho‘zilmaydigan ontogenez davrlari bo‘lib, bu vaqtda keskin psixik o‘zgarishlar ro‘y beradi. INDIVID – biologik turga kiruvchi alohida tirik mavjudot. INTERIORIZATSIYA – tashqi amaliy harakatlarning ichki aqliy amallarga aylanish jarayoni. INTROVERSIYA – shaxs uchun o‘z fikrlari, sezgilari, kechinmalarining birlamchi qadr-qiymatga egaligi. ISTE’DOD – shaxs qobiliyati rivojining yuqori darajasi. KO‘NIKMA – odamning ma’lum ishni bajarishga tayyorligida ko‘rinadigan qobiliyati. Ko‘nikma mahoratning asosini tashkil qiladi. LAYOQAT – nerv tizimining irsiy determinatsiyalashgan anatomikfiziologik xususiyati, odamda qobiliyatlar tarkib topishi va rivojlanishining dastlabki tug‘ma, tabiiy zaminidir. 40 MELANXOLIK – temperament turlaridan, psixik faollikning sust, tez ta’sirlanuvchan, xatto arzimagan narsalar uchun ham juda chuqur ta’sirotga berilishi bilan xarakterlanadi. PEDAGOGIK PSIXOLOGIYA – psixologiya tarmog‘i, ta’lim va tarbiya qonuniyatlarining psixologik asoslarini o‘rganadi. SANGVINIK – temperament turlaridan biri. Bu tur chaqqon, harakatchan, taassurotlari tez-tez o‘zgarib turadigan, boshqa kishilarga nisbatan dilkashlik va mehribonlik qilishi bilan xarakterlanadi. TEMPERAMENT – shaxsniig individual psixologik xususiyatlari majmui. FLEGMATIK – temperament turlaridan biri. Bu harakatlarning sekinligi, barqarorligi, emotsional holatlarning tashqi ko‘rinishlari kuchli emasligida namoyon bo‘ladi. FRUSTRATSIYA – kishining maqsadga erishish yo‘lida uchragan, obyektiv ravishda yengib bo‘lmaydigan yoki subyektiv ravishda shunday tuyuladigan qiyinchiliklar tufayli paydo bo‘ladigan psixik holati. XOLERIK – temperament turi, u hissiyotning jo‘shqinligi, kayfiyatning birdaniga tez o‘zgarib qolishi, hissiyotning muvozanatsizligi va umumiy harakatchanligi bilan ifodalanadi. EKSTRAVERSIYA – shaxsning tevarak-atrofdagi odamlarga, tashqi hodisalarga yo‘nalishi. 41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Абрамова Г.С. Практическая психология. М.,2000 2. Adizova T.M. Psixokorrеksiya. − T.2005. 3. Алешина Ю.Е. Индивидуальное и семейное психологическое консультирование. М.,1994 4. Андреева Г.М. Социальная психология:-Учебник.-2-e изд. - M.:Изд-вo MГУ,1988.- 432 с. 5. Асмолов A.Г. Личность как предмет психологического исследования.- M.: MГУ , 1984. - 104 с . 6. Barotov SH.R. O‘quvchi shaxsini o‘rganish usullari -T.:O‘qituvchi, 1995.-56 b. 7. Barotov SH.R. Kichik yoshdagi o‘quvchilar faoliyatini baholash. 8. Barotov Sh.R. Ta’limda psixologik xizmat. – Buxoro, 2007. 9. Дубровина И.В. Школьная психологическая служба. –М.: Педагогика ,1991. – 232 с. 10. Клюева Н.В. Этика и профессиональное общение психолога- консультанта: метод.указания. Я.,2012 11. Karimova V., Hayitov О., Jalolova S. Boshqaruv psixologiyasi . Т.,2008 12. Maxmudova D.A. Psixokorrеksiya asoslari. –T.: Fan va tеxnologiya nashriyoti. 2011.-128 b . 13. Mirashirova N. Maktabgacha tarbiya muassasalarida psixologik xizmat. -T.: TDPU, 2003. 14. Nishanova Z.T. Psixologik xizmat. - T.: Yangiyol poligraf servis , 2007. 15. Nishanova Z.T., Xalilova N.I. Psixokorr е ksiya.- T.: Fan va t е xnologiya nashriyoti.2007. 16. Nishanova Z.T., Asomudinova Sh. Psixologik konsultatsiya. –T.: O‘zb е kiston faylasuflari milliy jamiyati. 2010 -248 b. 42 17. Nishanova Z.T., Alimba е va Sh.T., Sh е rimb е tova Z.Sh.Psixologik xizmat El е ktron darslik. –T.: 2012 y. 18. Осипова А.А. Введение в практическую психокоррекцию: групповые методы работы. Москва-Воронеж. 2000. 19. Осипова А.А. Обшая психокоррекция .-М.: 2005 20. Петровский A.В. Возрастная и педогогическая психология M .1979 yil . 21. Щербаков А. И. Практикум по возрастной и педагогической психологии: учеб. пособие для студ. пед. ин-тов - М. : Просвещение, 1987. - 255 с. INTERNET SAYTLARI: 1. https://cyberleninka.ru/article/n/umumiy-o-rta-ta-lim-tizimida- psixologik-xizmat-faoliyatining-konseptual-tadqiqi 2. https://www.ziyouz.com/kutubxona/category/164-psixologiya? download=7424:psixologiya-b-umarov 3. http://library.navoiy-uni.uz/files/20umumiy%20psixologiya.pdf 4. http://reja.tdpu.uz/content/120/html/ 102981/2_Mavzu_Metodlar.htm 5. https://terdpi.uz/news/view/395 6. https://api.scienceweb.uz/storage/publication_files/ 1506/2405/62aa39646408b___9.To%60plam-3.pdf 7. http://iivmaktab.uz/wp-content/uploads/2020/11/G.docx 8. https://www.researchgate.net/profile/Nilufar/Zuraeva/ publication/links/Halkaro.pdf 43

MAVZU: IDROKNING KROSS-MADANIY TADQIQOTI

Ta’lim yo‘nalishi:  Psixologiya  (amaliy psixologiya) 

UMUMIY PSIXOLOGIYA KOGNITIV JARAYONLAR haqda batafsil maʼlumot olishingiz yohud ishlanma sifatida oʻquvchi yoki oʻqituvchilarga taqdim etishingiz mumkin

 

Купить