Дата регистрации 03 Март 2024
24 ПродажIfloslangan suvlarni tozalash usullari va ularning samarasini quyonlar gematologik ko'rsatkichlari asosida o'rganish
![2
“...Respublikamizning daryolari ,
kanallari, suv omborlari va hatto y er osti
suvlari ham har taraflama inson faoliyati
ta’siriga uchramoqda. Suv tabiatning
bebaho in’omidir. Butun hayot suv bilan
bog‘liq. Zotan, suv tamom bo‘lgan joyda,
hayot h am tamom bo‘ladi. Suv
zahiralarining sifati eng muhim
muammolardan biridir …… ” .
I.A.Karimov
Kirish
Ishning dolzarbligi shundan iboratki , ota-bobolarimiz suvni muqaddas
bilib, suvga tupursang ko’r bo’lasan deyishgan. Bu so’zlarga ko’p vaqt qonun
sifatida qarab, suvni e’zozlashgan, undan oqilona foydalanishgan, ariqdagi
suvlardan bemalol ichimlik suv sifatida foydalanishgan. Keyinchalik, mustabid
tuzum davrida turli kimyoviy vositalarning qo’llanilishi natijasida suvlar ham
yaroqsiz holga keldi. Natijada suv va suvdan foydalanishni ham davlat tomonidan
nazorat qilish nafaqat zarur, balki shart bo’lib qoldi. Ushbu bobda
Respublikamizda suvdan foydalanish va uning holati, daryolarning gidrolik tavsifi,
kanallar, ko’l va suv omborlari, ularning hozirgi ahvoli, suv resurslarini muhofaza
qilish kabi muammolariga alohida e’tibor berilgan [18].
Mazkur bobdagi barcha gidroekologik muammolar va ularning yechimi
O’zbekiston Respublikasida 1993-yilda qabul qilingan “Suv va suvdan foydalanish
to’g’risida”gi Qonuni asosida to’la yoritib berishga harakat qilingan.
Ayniqsa, qonunda davlat va suv fondi, unga egalik qilish, davlat hokimyati
va boshqaruv organlarining suvga doir munosabatlarini tartibga solish sohasidagi
davlat boshqaruvi va davlat nazoratini olib borish, suvdan foydalanishning turlari,](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_2.png?v=1)
![3
birlamchi va ikkilamchi foydalanish tushunchasi va uning mohiyati masalalari
e’tiborli tarzda yoritilgan.
Suvdan maxsus foydalanish tartibi, suvdan ilmiy asosda foydalanish, suvdan
foydalanuvchilarning huquq va majburiyatlari ham yuqoridagi qonun asosida to’la
ko’rsatib berilgan.
Qonunda suvdan foydalanish huquqini bekor qilish asoslari va tartibi,
yetkazilgan zararni qoplash, turli maqsadlarda suv obyektlarini sanoat, energetika,
baliqchilik, ovchilik maqsadlarida foydalanish va boshqa muammolarga e’tibor
berilgan, shuningdek, suvdan foydalanishga doir nizolarni hal qiluvchi organlar,
ularning vakolatlari, nizolarni hal qilish va ko’rib chiqish tartibi, suvni muhofaza
qilish, yer osti suvlari, kichik daryolar suvlarini muhofaza qilishga ham e’tibor
qaratilgan. Nihoyat suvdan foydalanishni rejalashtirish suv monitoringi hamda
suvdan foydalaish va qonun talablarini buzganlik uchun yuridik javobgarlik
masalalari ham qonun asosida yoritib berilgan [3; 8].
Respublikada is’temol qilinayotgan suv miqdorining 95 % daryo va
soylardan olinadi. Suvni is’temolchilarga o’z vaqtida va kerakli miqdorda yetkazib
berish maqsadida ko’plab kanal va zovur, doimiy nasos stansiyalari qurilgan.
Respublikamiz qishloq xo’jaligi sug’orma dehqonchilikga asoslangan. Suv
xo’jaligida umumiy suv sarfi sekundiga 2500 kub metrdan ortiq bo’lgan 75 yirik
kanal, umumiy hajmi 18,6 kubmetr bo’lgan 53 suv va 32, 4 ming kilometr
xo’jaliklar aro kanallar, 4889 ta nasos agregatlari, 1479 ta doimiy nasos
stansiyalari, 10180 ta tik drenaj va suv chiqish quduqlari, 30,4 ming kilometr
xo’jaliklararo kollektorlar bor. Suv inshootlarini ishlatish va yerlarning meliorativ
holatini yaxshilash bilan bog’liq bo’lgan barcha ishlarni O’zbekiston Respublikasi
suv va qishloq xo’jaligi vazirligi va uning joylardagi tashkilotlari bajaradi.
Aholining dunyo miqyosida yidan-yil ortib borishi yangidan-yangi, ilgari
bo’lmagan muammolarni yuzaga keltirmoqda. Ana shunday dolzarb
muammolardan yana biri ichimlik suv masalasidir. Masalaga yuzaki qaraganda
sayyoramizda suv behisob cheksiz- chegarasizdek bo’lib ko’rinadi.Lekin, aslida](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_3.png?v=1)
![4
unday emas.Agar jahondagi barcha suv zahiralari 1.500 million kub km bo’lsa,
uning 94 foizi okean, dengiz suvlaridir. Suv zahiralarining faqat 6 foizi esa yer osti
suvlari va muzliklaridir. Jahondagi ichishga yaroqli suvlar esa barcha suv
zahiralarining faqat 0,0221 foizini tashkil etadi, ko’rinib turganidek, ichimlik suv
masalasi dunyodagi eng og’ir muammolardan biri sifatida kun tartibida turibdi
[45].
Suv zahiralarining, jumladan yer usti va yer osti suvlarining keskin
taqchilligi va ifloslanganligi O’zbekiston uchun ham katta tashvish tug’dirmoqda.
Hududimizdagi daryolar, kanallar, suv omborlari va hatto yer osti suvlari ham
inson faoliyati ta’siriga uchramoqda. “Sug’oriladigan hududlarda suv tabiatning
bebaho in’omidir.Butun hayot suv bilan bog’liq. Zotan suv tugagan joyda hayot
ham tugaydi.Shunday bo’lsada Markaziy Osiyoda suv zahiralari juda
cheklangan.Yiliga 78 kub kilometr suv keltiradigan Amudaryo va 36 kub kilometr
keltiradigan Sirdaryo asosiy suv manbalaridir”.
Suv zahiralarining kamayib ketishi va havzalardagi suvning sifati tobora
yomonlashib borishiga mintaqamizda 60-yillardan boshlab yangi yerlarning keng
ko’lamda o’zlashtirilishi, sanoat, chorvachilik komplekslarining rivojlantirilishi,
kollektor zovur tizimlari qurilishi hamda urbanizatsiya kuchayishi o’zining salbiy
ta’sirini o’tkazdi.
O’zbekiston hududini kesib o’tuvchi eng katta suv artereyalari bo’lmish
Sirdaryo va Amudaryo hamda ularning irmoqlari O’zbekistondan tashqarida
boshlanadi. Norin, Qoradryo, So’x, Chirchiq, Zarafshon, Surxondaryo,
Qashqadaryo, Sheroboddaryo O’zbekistonning yirik daryolari hisoblanadi.
Ularning ko’pchiligi faqat o’rta va quyi oqimda yig’ish maydonida 38 kub
kilometr suv to’planadi. Uning faqat 10% O’zbekiston hududiga to’g’ri keladi.
Amudaryoning suv yig’ish maydonidan to’plangan 78 kub kilometr suvning esa
faqat 8 foizi O’zbekistonga tegishli [5].
O’rta Osiyodagi muzliklarning asosiy qismi O’zbekiston hududidan
tashqarida joylashgan. O’zbekistondagi daryolarga suv beruvchi muzliklarda sifatli](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_4.png?v=1)
![5
tabiiy suvning katta zahirasi mavjud. Daryolarning to’linsuv davri suv manbaining
turi va suv yig’ish havzasining balandligiga qarab bahor yoki yozda kichikroq
daryolarda 1-2 oy, yirik daryolarda 3-4 oy muddatda davom etadi. Bu davrda
daryolarda yillik suv hajmining 70-95% oqib o’tadi. Ba’zi yillari daryolar yom’gir
suvi hisobiga bo’ladi. Yog’in bug’lanishiga nisbatan ko’p bo’lgan tog’
cho’qqilarida muzliklar vujudga kelgan. Piskom daryosi havzasidan muzlikning
quyi chegarasi hiyla pastda.Bunday muzliklarning daryolarga suv yig’ilishida
ishtiroki katta. Daryolar tog’lardan tekislikka chiqqach suvi sug’orishga olinishi,
ekinzorlardan qayta daryolarga kelib qo’yilishi va suv omborlari vositasida tartibga
solib turilishi natijasida ularning tabiiy yo’nalishi o’zgaradi. Aksariyat daryolar
suvning loyqaligi o’rtacha 200-500 g/kubni tashkil qiladi [13].
Yuqorida keltirilgan ma`lumotlardan ko`rinib turibdiki, hozirgi kunda
ichimlik suvi, uning ifloslanishi va ifloslangan suvlarni tozalash hamda oqova
suvlarni zararsizlantirish dolzarb muammolardan biri hisoblanadi.
Ishning maqsadi shundan iboratki, ifloslangan suvlarni tozalashning
biotexnologik usullari va ularning samarasini quyonlar gematologik ko`rsatkichlari
asosida o`rganish . Yuqoridagi maqsad asosida oldimizga quyidagi vazifalarni
qo’ydik:
1. Adabiyotlar va elektron manbalarni tahlil qilish asosida, O`zbekistonda
mavjud ichimlik suvi manbalari hozirgi holati, ularning ifloslanish darajasi va
manbalari, ifloslangan suvlarni tozalash usullari haqidagi ma`lumotlarni
to`plash ;
2. Samarqand viloyati aholisi uchun asosiy manba hisoblangan Zarafshon
daryosining turli qismlari (o`rta va quyi)dan namunalar olish, uni fizik va
kimyoviy jihatdan tekshirish ;
3. Ifloslangan deb aniqlangan namunalarda suvo`tlar o`stirish orqali suvni
tozalash tajribalarini olib borish;
4. Ifloslangan va biotexnologik usulda tozalangan suvlarni iste`mol qilganda
quyonlar gematologik ko`rsatkichlarining o`zgarishini o`rganish;](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_5.png?v=1)
![7
I.ADABIYOTLAR SHARHI
1.1.Suvning tirik organizmlar va xalq xo`jaligi uchun ahamiyati
Insoniyat jamiyat uchun suv beqiyos ahamiyatga ega. Suv murakkab mineral
bo’lib, tabiatda gaz, suyuq va qattiq (muz) holatlarda uchraydi.Yer sharining suv
resurslariga yuqorida qayd etilganidek okean, dengizlar, daryo va ko’llar, sun’iy
suv havzalari, tog’ va qutb muzliklari, yer osti suvlari, tuproq, atmosfera va tirik
organizmlar tarkibidagi suvlar kiradi.Yer yuzidagi okean, dengizlarning umumiy
maydoni quruqlik yuzasiga qaraganda deyarli 2,5 barobar ko’pdir, ya’ni Dunyo
okean suvlari yer sharining ¾ qismini egallagan bo’lib, uning o’rtacha chuqurligi
4000 metrga tengdir.Daryo va ko’l suvlari esa quruqlik yuzasining 3 % ini
egallaydi. Muzliklar esa quruqlikning 11 % iga teng bo’lgan maydonni egallaydi.
Quruqlik yuzasining 4% ini botqoqlik va botqoqlangan yerlar tashkil qiladi. Yer
sharining umumiy suvlar zahirasini asosiy qismini ya’ni 94%, Dunyo okeani
hisobiga to’g’ri keladi. Sayyoramizda jami suvning 97,2% ini sho’r, 2,8%ini esa
chuchchk suvlar tashkil qiladi. Chuchuk suvning eng ko’p miqdori tabiiy
muzliklarda to’plangan. Dunyo bo’yicha chuchuk suvning asosiy qismi
Antarktida, Arktika va Grenlandiya muzliklarida saqlanib kelmoqda. Chuchuk suv
resurslarining ko’pgina qismi daryo suvlari hisobiga to’g’ri keladi. Bu suv inson
tomonidan foydalanish uchun eng yaroqli suvlardan hisoblanadi. Hozirgi kunda
insoniyat taraqqiyotida toza suvga bo’lgan ehtiyoj kun sayin juda tez sur’atlarda
ortib bormoqda, chunki insonning xo’jalik faoliyatini toza suvsiz tasavvur etib
bo’lmaydi. Suv yer yuzasidagi iqlimni vujudga keltirishda asosiy omillardan biri,
suv bug’lari esa alohida ahamiyatga egadir[2; 9; 47].
Atmosfera suvlarisiz joyning ob-havosini tasavvur etib bo’lmaydi. Havoda
suv bug’larining miqdori Yer yuzasining qaysi kenglikda joylashishiga bog’liq:
ekvator havosida suv bug’lari eng ko’p bo’lsa, qutbiy o’lkalarda eng kam bo’ladi.
Shuningdek, yil fasllariga bog’liq holda atmosferadagi suv bug’larini miqdori
o’zgaradi. Bulutlarda ko’p namlik to’plangan bo’lib, ba’zilarida yuzlab tonna suv
bo’ladi.Bu gigant suv massalaridan iborat bo’lgan havo oqimlari yer yuzasida bir](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_7.png?v=1)
![8
yerdan ikkinchisiga ko’chib joylarga namgarchilik keltiradi, bunda joyning havo
haroratiga ham ta’sir ko’rsatadi. Suv shunday qudratli kuchga egaki, Yerning
hozirgi relyefi suvning bunday uzluksiz faoliyati natijasida shakllangan va bu
relyef qiyofa istiqbolda yanada o’zgarib murakkablashdi. Suv qattiq jinslardan
tuzilgan tog’ tizimlarini yemiradi. Toshlar orasidagi suvlar muzlaganda yoriqlarni
kengaytirib metindan mustahkam granit va bazaltlarni ham yorib yuboradi. Suv
tog’ jinslari tarkibidagi minerallarni sekin-asta yemirib, ularni eritib vodiylarga
yetkazadi. Hozirgi kunda suvlarni toza saqlab qolish butun insoniyatni jiddiy
tashvishga solib turgan muammolardan bo’lib qolmoqda.
Organik dunyoni va insoniyat jamiyatini suvsiz tasavvur qilish qiyin. Chunki
o’simlik tanasini 80-90%, hayvon organizmining 75%i suvdan iborat.Yangi
tug’ilgan chaqaloq tanasining 70 foizi, kata yoshdagi kishi organizmning 65 foizini
suv tashkil etadi.70 kilogramm og’irlikdagi o’rta yoshdagi kishining 45 kg.mi
suvdan iborat. Suvsiz hayot yo`q. Ye r yu z asidagi t abiiy chu q urliklarni ng su v bilan
to’ lishi natijas i da k o’ llar h osil b o’ ladi. Bu g u n gi kunda O’ zbekistonda 50 ta
su g’ orish kanallari va 16 ta suv omborlari mavjud. Ularning k o’ pchi li gi (80 foizi)
te kisliklarda joylashgan.Dunyoda gi chuchuk suv zahirasining 3/4 q ismi muz
shaklida Artika, Antarktida va baland to g’ mu z l iklari da joylashgandir[12; 36; 62].
O’ rta Osi yo to g’ larida gi muzliklarning umum i y maydoni Katta Kavkaz
muzliklari maydonidan 9.5 m ar t a , Oltoy muzliklaridan esa kari y b 28 marta
ka tt adir.Dunyodagi eng y irik to g’ muzliklaridan biri Fedche n ko mu zl igida
( muzlik uzu n l igi 77,8 km e n i 1500-3000 m. maydoni 907 km, q alinligi 700-1000
metr) chuchuk su v zapasi 250 milliard m 3
ga ten gd ir.Keyingi yillarda x o’ jalik
e xtiyojlari uchun yer osti su vl aridan t obora k o’ pro q foydalanilmoqda. Yer osti
su v lari Rossiya, Q ozo g’i ston va O’rt a Osi yo respublika l arida ayni q sa k o’ p.
Mutaxassislarning fikricha sanoqli yillardan so‘ng “ qora oltin ” e’tibordan
chetda qolib, jahon bozorida etakchi o‘rinni oddiygina chuchuk suv egallaydi.
Hozirning o‘zida 2,0 mlrd. dan ortiq aholi chuchuk suv etishmasligi sharoitida
yashamoqda. 2025 yilga kelib, ularning soni 3 mlrd. dan ortishi, namlik](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_8.png?v=1)
![9
etishmasligidan esa yer sayyorasining 40% aholisi aziyat chekishi mumkinligi
ta’kidlanmoqda [16].
Dunyo mamlakatlari aholisi sonining ko‘payishi xuddi shu suratda bo‘lsa, suv
resurslariga bo‘lgan talabning yildan-yilga ortib borishi aniqdir (1-jadval). Jadvalni
tahlil qiladigan bo‘lsak, qit’alar bo‘yicha suvdan foydalanishning asosiy qismi
Osiyoga to‘g‘ri keladi.
1.1 -jadval
Qit’alar bo‘yicha suvdan foydalanish dinamikasi (km 3
/y)
T.r. Qit’alar 1940 yil 1970 yil 2000 yil
1 Osiyo 682 1417 2357
2 S h imoliy Amerika 221 555 705
3 Ye vropa 96 325 463
4 Afrika 49 124 235
5 Janubiy Amerika 33 87 182
6 Avstraliya va Okeaniya 7 20 33
O‘zbekiston ehtiyoji uchun yiliga o‘rtacha qancha miqdorda suv zarur
bo‘ladi? Ushbu savolga javob berish uchun O‘zbekistonda suv resurslaridan
iqtisodiyotning turli tarmoqlarida foydalanish to‘g‘risidagi ma’lumotlarni tahlil
qilamiz.
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekistonda turli maqsadlarda
yiliga o‘rtacha 67 km 3
yer usti va yer osti suvlaridan foydalaniladi. 2007 yilda
O‘zbekistonda, qishloq va shahar aholisi birgalikda olinganda, jon boshiga
sutkasiga 415 l ichimlik suvi to‘g‘ri kelgan.
O‘zbekiston suv resurslarining jon boshiga to‘g‘ri keladigan yillik miqdorini
aniqlash uchun esa hududda hosil bo‘ladigan daryo oqimini hisobga olish kerak (3-
jadval). O‘zbekiston hududida yiliga o‘rtacha 9,701 km 3
hajmda suv hosil bo‘lib, 1
kishiga 362 m 3
suv to‘g‘ri keladi. Bu ko‘rsatkich boshqa davlatlarda, masalan,
Islandiyada 609319 m 3
, Gvianada 316689 m 3
,Surinamda 292566 m 3
,Rossiyada](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_9.png?v=1)
![10
30522 m 3
,Birlashgan Arab Amirliklarida 58 m 3
, g’azo Sektorida 52 m 3
, Quvaytda
10 m 3
ga teng kelishi aniqlangan.
1.2-jadval
Xalq xo‘jaligi tarmoqlarida suvdan foydalanish
Xalq xo‘jaligi tarmoqlari km 3
%
Ichimlik suv ta’minoti 4,054 6,0
Ishlab chiqarish 1,202 1,8
Qishloq x o‘jaligini suv bilan ta’minlash 0,906 1,3
Irrigatsiya 57,0 84,2
Energetika 4,073 6,0
Baliqchilik 0,368 0,5
Boshqalar 0,102 0,2
Jami 67,705 100
Suvning inson hayotida qay darajada ahamiyatli ekanligini quyidagi
oddiygina misollar orqali ko‘rishimiz mumkin. Masalan, rivojlanayotgan
davlatlarda chuchuk suv zahirasining 70-90%i qishloq xo‘jaligi ekinlarini
sug‘orishda foydalaniladi. Sholining har 1 kg ni y etishtirish uchun 3000 l suv talab
qilinadi [8; 19].
Qayd etish lozimki, yiliga bir kishi o‘rta miqdorda 58 kg guruch iste’mol
qiladi. 400 grammli non mahsuloti ishlab chiqarishga ketadigan bug‘doyni
etishtirish uchun 550 l, rivojlanayotgan davlatlarda 100 gramm go‘sht mahsulotini
tayyorlash uchun 1500 l, rivojlangan davlatlarda esa 7000 l suv kerak bo‘ladi.](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_10.png?v=1)
![12
kamaytirgan bo‘lamiz. Zero suv – bu yashash va ishlab chiqarish, sog‘lom va
go‘zal hayot, shuningdek, insoniyat taraqqiyotining fundamental asosidir [15] .
1.2. Suvning ifloslanishi – global muammolardan biri sifatida
Keyingi yillarda ichki suv havzalari, dengiz va okeanlarning ifloslanishi
insoniyatni tashvishga solmoqda. Chunki suvlarning ifloslanishi oqibatida tabiiy
muhit ham zarar ko’radi. Ifloslangan suvlarda baliqlar, turli xil qush va xayvonlar
bilan bir qatorda o’simliklar ham zararlanadi. Suv o’z-o’zini tiklash va tozalashdek
ajoyib xususiyatga egadir. Bu xususiyat, asosan Quyosh radiasiyasi ta’sirida ro’y
berib, ifloslangan suvning toza suv massasi bilan aralashishi va keyinchalik organik
moddalarning mineralizatsiyalanishi hamda ifloslangan suvdagi bakteriyalarning
o’lishi jarayonidan iboratdir.
Suvning o’z-o’zini tozalash omillaridan biri avvalo bakteriyalar,
zamburug’lar va suv o’tlari faoliyati tufayli amalga oshadigan jarayondir. Suv o’z-
o’zini bakterial tozalanishi natijasida unda 24 soatdan keyin 50%, 96 soatdan keyin
esa - 0,5% bakteriya qoladi. Bu jarayon qishda keskin susayadi, ya’ni 150 soatdan
keyin xam 20% gacha bakteriya saqlanib qaladi. Ifloslangan suvlarningo’z-o’zini
tozalashini taminlash uchun ularni bir necha baravar ko’p toza suvga qo’shish kerak
bo`ladi. Agar suv juda ifloslangan bo’lsa, u o’z-o’zini tozalay olmaydi[47].
Xozirgi vaqtda ichki suv xavzalari ayniqsa bazi daryolar shu qadar ifloslanib
ketayaptiki, ular tabiiy yo’l bilan o’zini o’zi tozalay olmayapti. Ifloslangan daryo va
ko’l suvlari iste’mol uchungina emas, balki maishiy xizmat, turmush va sanoat
ehtiyojlari uchun xam yaroqsiz bo’lib qolayapti, odamlarning turli kasalliklarga
chalinishiga olib kelayapti. Chuchuk suvlar ifloslanishining asosiy sabablari
urbanizatsiyaning va s anoat ishlab chiqarishining jadal rivojlanishi bilan
bog’liq.Yirik sanoat korxonalari va shaxarlar xududlarida ko’p miqdorda erigan va
muallaqholatda mavjud bo’lgan har xil mineral va organik moddalar hisobiga
ifloslangan oqar suvlar hosil bo`ladi va bu suvlar, odatda, daryolarga tashlanadi.
Chuchuk suv xavzalarini ifloslovchi asosiy manbalar qatoriga sanoat
korxonalari, maishiy xo’jalikdan chikadigan oqova suvlar, rudali va rudasiz qazilma](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_12.png?v=1)
![13
boyliklarni ishlab chiqarishdagi chiqindilar kiradi. Konlar va neft korxonalarida
ishlatilgandan keyin chiqariladigan suvlar, temir yo’l transportlarining t ashlanma
suvlari, shahar xududlaridan hamda o’g’it va zaxarli ximikatlar ishlatilgan dalalardan
oqib chiqqan suvlar, chorvachilik fermalari va komplekslaridan oqib chiqadigan
tozalanmagan suvlar va boshqalardir[17; 68].
Ayniqsa, sanoatda ifloslangan oqar suvlar tarkibida har xil kislotalar, fenolli
birikmalar, vodorod sulfidi, ammiak va boshqa birikmalar, shuningdek har xil biogen
moddalar bo’ladi. Ifloslangan ko’plab daryo va ko’l suvlari faqat iste’molgagina
emas, hatto maishiy-xo’jalik va sanoat extiyojlari uchun ham yaroqsiz bo’lib
qolayapti. Bunga G’arbiy Yevropadagi ayrim mamlakatlar daryolarini misol qilib
keltirish mumkin. Bu xududlardagi suvlarni tubdan tozalamasdan qayta ishlab
bo’lmaydi. Zarafshon daryosi Samarqand, Navoiy va Buxoro viloyatlari xududidan
oqib o’tadigan yagona suv manbaidir. Daryo xavzasida yirik sanoat korxonalarining
to’planishi xamda 600 ming gektardan ortiq sug’oriladigan yerning mavjudligi,
sug’orish tizimining takomillashmaganligi daryo suvining sifat ko’rsatkichlarini
keskin pasayishiga sabab bo’ladi. Ayniqsa, daryoning bosh o’zanidagi Tojikiston
respublikasining tog’ boyitish kombinatining oqova suvlari tarkibidagi og’ir
metallarning meyoridagidan 1,5 barobar ortiq bo’lishi ham suvning ifloslanishiga
ta`sir qilmoqda. Daryo suvining ifloslanish darajasi yildan yilga oshib bormoqda.
Mutaxassislarning taklifiga ko’ra, xalqaro miqiyosda va mamlakatimizda
Zarafshon daryosi suvini ekologiya sog’lamlashtirish yuzasidan bir qator konkret
tadbirlar ishlab chiqilgan. Ular jumlasiga:
- daryo qirg’og’ida suv muxofazasi zonasini tashkil ettish va jadallik bilan
uni amalga oshirish shart-sharoitlarini ko’rish;
- t og’ -boyitish kombinatining tozalanmagan oqova suvlarini daryoga
tashlanishini to’xtatish;
- daryoga tashlanayotgan barcha oqova suvlarini nazoratga olish va ularni
keskin qisqartirish, kanalizasiya tizimlarini mukammalashtirish;
- bakteriologik ifloslanishning oldini olish va shunga o’xshash qator
muammolarni yechish kiradi.](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_13.png?v=1)
![14
Keyingi vaqtlarda qishloq xo’jaligida ishlatiladigan pestisidlar, gerbisidlar,
fungisidlar, insektisidlar daryo, ko’l va kanallarga tushib, suvda hayot kechiruvchi
organizmlarga va ular orqali esa odam organizmlariga o’tadi ba’zi hollarda yomon
oqibatlarga olib kelmoqda.
Ifloslangan oqar suvlar ikki guruxga: mineral va organik moddalar bil an
ifloslangan suvlarga bo’linadi.
Mineral ifloslangan oqar suvlarga metallurgiya va mashinasozlik
korxonalarining oqindilari, neft, uni qayta ishlash va tog’-kon sanoatining chiqindilari
kiradi. Mineral ifloslangan oqar suvlar tarkibidagi har xil tuzlar, kislotalar, ishqorlar,
qum, shlak, mineral yog’lar va boshqalar bo’ladi. Hayvon va o’simlik yog’lari,
o’simlik tolalari, sabzavot poliz va meva qoldiqlari, to’qimachilik, oziq-ovqat va
boshqalar bilan ifloslangan oqar suvlar suv xavzalarining organik ifloslanishiga sabab
bo’ladi. Organik ifloslangan oqar suvlar tarkibida azot ko’p bo’ladi. Organik
ifloslanishning ko’rinishlaridan bo’lgan bakterial va biologik ifloslanish achitqi va
mog’or zamburug’lari, mayda suv o’tlari va bakgeriyalar: jumladan, tif, paratif,
dizenteriya qo’zg’atuvchilari, gelmintlar va boshqalarning borligi bilan
xarakterlanadi[42; 68; 77].
Ifloslangan oqar suvlar tarkibida ko’pincha 40% mineral va 60%gacha
organik moddalar bo’lib, ular toza suvni kimyoviy zaharlanishiga sabab bo’ladi, suv
normal fizik-kimyoviy xossalarini buzadi va nixoyat bu suvlar iste’mol uchun
yaroqsiz bo’lib qoladi.
Yer osti suvlarning ifloslinishi esa, asosiy yer ustidagi ifloslangan suvlar
oqimidan va filtratsion suvlardan hosil bo’lishi tufayli yuz beradi.
Rivojlangan davlatlarning sanoatida ishlatiladigan toza suvlar kommunal
maishiy xo’jaliklarga sarflanadigan suvlardan bir necha barobar ko’pdir. Chiqindi
suvlar insonni ichimlik suv bilan ta’minlashda yaroqsiz hisoblanadi. Chunki zaharli
moddalar bilan to’yingan suv inson salomatligiga salbiy ta’sir etadi. Turli yuqumli
kasalliklarni keltirib chiqaradi. Keyingi vaqtda shifokorlar poliomielit, sariq va sil
kasalliklar mikroblarining suv orqali tarqalishini aniqladilar.](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_14.png?v=1)
![15
Kimyo sanoatida sintetik yo’l bilan ishlab chiqariladigan bo’yoq, portlovchi
modda va turli xil dori- darmon kauchuk sun’iy tola va boshqalar toza suvni ko’p
miqdorda talab qiladi. Oqibatda bunday ishlab chiqarish manbalaridan chiqqan iflos
suvlar tarkibida tabiatda uchramaydigan zararli moddalr ham uchraydi.
Suv shaxtalarda ko’mir olishda ham ishlatiladi. Ko’mir qatlamlari oralig’idagi
tog’ jinslarining tarkibiga qarab suv turli moddalarga to’yinadi. Ba’zan shaxtalar
gurunt suvidan to’lib qoladi. Natijada ish jarayoniga katta zarar yetkazadi. Bunday
hollarda shaxtalardagi iflos suvlar kuchli nasoslar yordamida turli suv havzalariga
chiqarib tashlanadi.
Qora va rangli metallurgiya, kimyo, qog’oz, neftni qayta ishlash, tog’- kon
sanoati chiqindilari va qishloq xo’jaligi sababli yer yuzasidagi suvlar ifloslanmoqda
[35; 76; 80].
Neft sanoati tarmoqlaridan neftni olish tashish va uni qayta ishlash va suv
havzalarining ifloslanishida asosiy sababchilaridan biridir. Suv ostidan neftni olishda
achinarli hodisalar ro’y bermoqda. Masalan, Santo Barbaradagi birinchi neft qudug’i
10 sutkada 900 tonna neft yo’qotgan. Bir qancha neft tankerlari halokatga uchrab
okeanga ming- ming tonna neft to’kilgan. Natijada necha ming tonna suv yuzasi
yupqa neft pardasi bilan qoplangan.Bir litr neft 200 litr suvni ifloslaydi. Yoki bir
tomchi neft 1- 1,5 kvadrat metr kub suv yuzasini yupqa pardasi bilan qoplaydi.
Natijada baliqlar va boshqa dengiz hayvonlari, suv qushlari hayotini xavfga soladi.
Sanoat obyektlari atroflariga chiqarib tashlangan issiq oqova suvlar mazkur joydagi
fauna va flora hayotiga zararli ta’sir qiladi.
Issiqlik va atom elektr stansiyalarining sovitish uchun ishlatiladigan iliq
suvlardan foydalansa bo’ladi. Masalan Angliyada Xatterson atom elektr stansiyasidan
chiqqan iliq suv ulkan suv havzasiga oqizib quyilgan va u yerda turli xil baliqlar
boqilgan bu baliqlar o’zini yaxshi his qilib ochiq dengizga qaraganda ikki baravar tez
yetilgan. Insoniyat jamiyati taraqqiyoti jarayonida tabiiy suv tarkibini tezlik bilan
o’zgartirmoqda. Shuning uchun suvni muhofaza qilishda, iflos suvlarni tozalashdagi
muhandislik usullarini yanada takomillashtirish lozim.](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_15.png?v=1)
![16
Suv Quyosh radiatsiyasi va iflos suvga toza suv kelib quyilishi natijasida
qaytadan tozalanishi mumkin. Turli bakteriya, zamburug’ va suvo’tlar suvning qayta
tozalanishida faol agentlardan hisoblanadi. Lekin suv turli iflos moddalarga haddan
tashqari to’yingan bo’lsa u holda uni tozalash uchun turli texnologik usullardan
foydalanish kerak.
Keyingi paytlarda suvni ko’p sarflaydigan sanoat tarmoqlari joylashgan sex va
zavodlarda chiqindi suvlarni tozalaydigan uskunalar qurilmoqda. Sanoat va qishloq
xo’jaliklaridan chiqqan iflos suvlarni zararsizlantirib yana qaytadan ishlatish
mumkin. Masalan, hozirgi zamon neftni qayta ishlash va metallurgiya zavodlari va
sexlarida ishlatilgan suvning 97% i qaytadan ishlatilmoqda [41].
Zavod va fabrikalardan chiqqan tashlandiq suvlardan qimmatbaho moddalarni
ajratib olish va suvni qaytadan ishlatish xo’jalik uchun katta iqtisodiy samara
bermoqda. O’rmon, texnika sanoatiga tegishli zavodlar chiqindilaridan nitrobenzol,
anilin bo’yoq zavodlari chiqindilaridan brom va anilin, koks, kimyo zavodlari
tashlandiqlaridan turli fenollar va kimyo zavodining chiqindi suvlaridan esa sulfat
kislotasini ajratib olish mumkin.
Yaqin kunlargacha bir tonna ruda eritib olish uchun 80 m 3
suv sarflangan
bo’lsa, hozirgi zamon texnikasi bilan qurollangan ba’zi sex va zavodlar shu
miqdordagi rudaga 4 m 3
suv ishlatmoqda. Biroq hamma zavod va kombinatlar hozirgi
zamon texnikasi bilan to’la ta’minlangan emas. Metallurgiya zavodlarida suvni
muhofaza etishda Xarkov “Giprostal” instituti ilmiy xodimlarining xizmati katta. Ular
domna, marten va boshqa pechlarni sovitishda suv o’rniga havodan foydalanishni
taklif etishdi.
Hozirgi kunda mamlakatimizning bir qancha sanoat korxonalaridan ko’plab
iflos chiqindi suvlar chiqmoqda. Xo’jalik maishiy obyektlardan chiqan iflos suv
ilgarigiga qaraganda endilikda 4 marta ko’p.](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_16.png?v=1)
![17
1.3. Ifloslangan suvni tozalash usullari
1.3.1. Mexanik, fizik-kimyoviy usullar
Hozirgi paytda ifloslangan oqar suvlarni tozalash quyidagi usullarda
bajariladi: Mexanik, kimyoviy, elektroliz va biologik. Yuqorida qayd etilganidek,
suvlarning ifloslanishida bakterial ifloslanish ham farqlanadi. Shu bois bu xil
ifloslanishni tugatish uchun suvlarni zararsizlantirili di , ya’ni dezinfeksiya q ilinadi
[10; 34; 55].
Mexanik toza l ash usuli. B y usulda suvlarda erimaydigan ara l ashma l ar
mexanik q urilmalar yor d amida ushlanib q olina d i.
Buning uchun pa n jara l ardan t o’ rsimon moslama l ardan h amda
suz g ichlardan foyda l a n iladi. Suv l ar maxsus joylarda tin d iriladi va bunda o g’i r
zarracha l ar ch o’ kadi, yen gi l l ari esa suv yuzasiga q al q ib chi q ib qo la d i.
Оqоvа suvlаrni mехаnik usullаr bilаn tоzаlаsh tоzаlаnuvchi suv tаrkibidаgi
erimаgаn minеrаl vа оrgаnik аrаlаshmаlаrni аjrаtib оlishdа qo’llаnilаdi.
Mехаnik tоzаlаshning tаdbiq etilishi, оdаtdа, sаnоаt оqоvа suvlаrini fizik-
kimyoviy, kimyoviy vа biоlоgik, shuningdеk, tеrmik usullаridаn birini qo’llаb
yuqоri dаrаjаdа tоzаlаshgа erishish uchun bo’lаdigаn tаyyorgаrchilikdаn ibоrаtdir.
Bundаy tоzаlаsh оqоvа suvlаr tаrkibidаgi muаllаq mоddаlаrni 90-95% gаchа
аjrаtib оlishdа vа оrgаnik iflоslаnishni (BPK
to’liq ) ko’rsаtkichi bo’yichа 20-25%
gаchа kаmаytirishni tа’minlаydi.
Hоzirgi zаmоn suvni tоzаlоvchi inshооtlаridа mехаnik usul bilаn tоzаlаshdа
turlichа kаttаlikkа egа bo’lgаn pаnjаrаlаr yordаmidа suzib оlish, qum tutgich,
tindirish vа filtrlаsh jаrаyonlаridаn tаshkil tоpgаn. Bundаy inshооtlаrning hаjmiy
kаttаliklаri vа ulаrning turlаri аsоsаn оqоvа suvlаrning miqdоri, tаrkibi vа
хоssаlаrigа, shuningdеk suvgа kеyingi ishlоv bеrish jаrаyonlаrigа bоg’liq bo’lаdi.
Оqоvа suvlаrni yanаdа to’liqrоq tindirish jаrаyonini filtrlаsh оrqаli, ya’ni suvni
turli хildаgi dоnаdоr mаtеriаllаr (kvаrsli qum, grаnitli shаg’аl, cho’yan quyuv
ishlаridа hоsil bo’luvchi shlаklаr vа bоshqаlаr) qаvаtidаn yoki to’rsimоn bаrаbаnli
filtrlаr yoki mikrоfiltr оrqаli, kаttа quvvаtgа egа bo’lgаn bоsimli filtrlаr vа](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_17.png?v=1)
![19
1-qаbul qiluvchi kаmеrа; 2-аyrim mаydаlаgichli yoki mаydаlаgichli pаnjаrа
o’rnаtilgаn mехаnik pаnjаrа; 3-qumtutgich; 4-suv miqdоrini o’lchоvchi mоslаmа;
5-o’rtаlаshtirgich; 6-tindirgich; 7-bаrаbаnsimоn to’rlаr vа qumli filtrlаr yoki fаqаt
kаrkаsli sеpilgаn filtrlаr (o’z оldilаrigа bаrаbаnsimоn to’rlаr quyilishini tаlаb
qilmаydigаn qurilmаlаr); 8-nаsоs stаnsiyasi.
Оqоvа suvlаrni muаllаq zаrrаchаlаrdаn tоzаlаsh usulini tаnlаsh jаrаyon
kinеtikаsini хisоbgа оlgаn хоldа аmаlgа оshirilаdi. Sаnоаt oqоvа suvlаridаgi
muаllаq zаrrаchаlаrning o’lchаmlаri (kаttа – kichikligi) judа kеng chеgаrаlаrdа
(zаrrаchаlаrning diаmеtri 5-10 –9
dаn 5-10 –4
mm gаchа bo’lishi eхtimоli) bo’lishi
mumkin. O’lchаmi 10 mkm gаchа bo’lgаn zаrrаchаlаr uchun охirgi cho’kish
tеzligi 10 –2
sm/s dаn pаst bo’lаdi. Аgаr zаrrаchаlаr еtаrli dаrаjаdа yirik bo’lsа
(diаmеtri 30-50 mkm vа undаn kаttа), u хоldа Stоks qоnunigа muvоfiq ulаr
tindirish (iхtiyoriy cho’kish – grаvitаsiоn kuchlаri tа’siridа) yoki suzib оlish,
mаsаlаn, mikrоfiltrlаr оrqаli yеngil аjrаlаdi. Shuni qаyd etish lоzimki, suv
tаrkibidа аrаlаshmаlаrning kоnsеntrаsiyasi ko’p bo’lsа tindirish, аrаlаshmаlаrning
kоnsеntrаsiyasi kаm bo’lsа tоzаlаshning kеyingi usuli qo’llаnilаdi. Diаmеtri 0,1–
1,0 mkm bo’lgаn kоllоid zаrrаchаlаrni filtrlаsh bilаn аjrаtish mumkin, lеkin
filtrlоvchi qаvаtning hаjmi chеgаrаlаngаnligi uchun muаllаq zаrrаchаlаrning
kоnsеntrаsiyasi 50 mg/l аtrоfidа bulsа, u хоldа mаqsаdgа muvоfiq cho’ktirish yoki
muаllаq qаvаtdа tindirish оrqаli tоzаlаshni nаzаrdа tutgаn хоldа оrtоkinеtik
kоаgullаsh хisоblаnаdi[18; 22; 51].
Ishlаb chiqаrish kоrхоnаlаrining suv хo’jаligini bеrk sistеmаsini yarаtishdа
inshооtning tехnоlоgik sаmаrаdоrligini mехаnik usul bilаn оshirish judа zаrurdir.
Bundаy zаruriy tаlаblаrgа turli хildаgi yangi kоnstruksiyagа egа bo’lgаn ko’p
qаvаtli tindirgichlаr, to’rsimоn filtrlаr, yangi ko’rinishdаgi sun’iy dоnаdоr
to’ldirilаdigаn filtrlаr, gidrоsiklоnlаr (bоsimli, bоsimsiz vа ko’p yarusli)
qаnоаtlаntirаdi. Bundаy qurilmаli inshооtlаrni аmаldа tаdbiq etish kаpitаl
хаrаjаtlаrni 3-5 mаrtаgа vа ishlаtish хаrаjаtlаrini 20-40% qisqаrtirishgа, imkоn
yarаtаdi. 2-rаsmdа sаnоаt оqоvа suvlаrini mехаnik tоzаlаsh usuli tаrkibigа](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_19.png?v=1)
![20
kiruvchi аsоsiy qurilmаlаr sхеmаsi ko’rsаtilgаn: оrgаnik vа minеrаl
аrаlаshmаlаrdаn hоsil bo’lgаn yirik kir аrаlаshmаlаrni ushlаb qоlish uchun pаnjаrа,
оg’ir minеrаl аrаlаshmаlаrni (аsоsаn qumlаrni) cho’ktirish uchun qumtutgich, suv
sаrfiyoti vа undаgi kir аrаlаshmаlаrning kоnsеntrаsiyasini bir хilgа kеltiruvchi
o’rtаlаshtirgich, erimаydigаn аrаlаshmаlаrning аjrаtib оlish uchun tindirgichlаr,
to’liqrоq tоzаlаshgа erishish uchun filtrlаr vа аjrаtib оlingаn iflоs аrаlаshmаlаrni
qаytа ishlоvchi qurilmа-inshооtlаr. Bu qurilmаlаrdаn fоydаlаnib tоzаlаshni 2 хil
vаriаnt bilаn аmаlgа оshirish mumkin:
- ushlаb qоlingаn yirik iflоs аrаlаshmаlаrni mаydаlаb, ulаrni kаnаlizаsiya
tаrmоg’igа chiqаrib yubоrish;
- chiqindilаrni mахsus idishlаrdа (kоntеynеrlаrdа) zаrаrsizlаntirish uchun оlib
chiqish. Judа ko’p хоllаrdа 1- vаriаnt qo’llаnilаdi.
Оqоvа suvlаrni fizik-kimyoviy tоzаlаsh usullаrigа – kоаgulyasiya,
flоkulyasiya, аdsоrbsiya, iоn-аlmаshinish, ekstrаsiya, rеktifikаsiya, bug’lаtish,
distilyasiya, qаytаr оmоs vа ultrаfiltrаsiya, kristаlizаsiya, dеsоrbsiya vа bоshqаlаr
kirаdi. Bu usullаr оqоvа suvlаrni tаrkibidаgi mаydа dispеrs zаrrаchаlаrdаn (qаttiq
vа suyuq) erigаn gаzlаrdаn, minеrаl vа оrgаnik mоddаlаrdаn tоzаlаshdа
qo’llаnilаdi. Fizik-kimyoviy usulni qo’llаsh biоkimyoviy tоzаlаshgа qаrаgаndа
аfzаl tоmоnlаrgа egа:
1. Оqоvа suv tаrkibidаgi zахаrli biоkimyoviy оksidlаnmаydigаn оrgаnik
iflоslаntiruvchilаrni tоzаlаsh mumkinligi;
2. Tоzаlаsh usulining хilmа-хilligi vа yuqоriligi;
3. Qurilmаlаrning kichik o’lchаmgа egа ekаnligi;
4. To’liq аvtоmаtlаshtirish imkоniyati bоrligi ;
5. Bа’zi jаrаyonlаrni ng kinеtikаsini chu q ur o’rgаnilgаnligi vа
mоdеllаshtirish, mаtеmаtik izоhlаsh vа оptimаllаshtirish imkоniyati bоrligi;
6. Turli mоddаlаrni rеkupirаsiya qilish imkоni bоrligi [21; 55; 60].](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_20.png?v=1)
![21
U yoki bu usulni tаnlаsh sаnitаr vа tехnоlоgik tаlаblаrdаn kеlib chiqib, ulаrni
kеyinchаlik qo’llаni li sh i gа q аrаb, qоlаvеrsа , о qоvа suvlаrning miqdоrigа ,
ifl оs lоvchi mоddаlаrning kоnsеtrаsiyasigа, mаtеriаl vа enеrgеtik rеsurslаrigа vа
jаrаyonning iqtisоdiy аrzоnligigа qаrаb tаnlаnаdi.
Kоаgulyasiya – bu dispеrs zаrrаchаlаrning o’zаrо tа’sirlаshishi nаtijаsidа
yiriklаshishi vа аgrеgаtlаr hоsil qilib birikishidir. Оqоvа suvlаrni tоzаlаshjа bu
usuldаn mаydа dispеrs iflоsliklаrdаn vа emulgirlаngаn mоddаlаrdаn tоzаlаshdа
qo’llаnilаdi. Usul suvdаn 1-100 mkm o’lchаmgа egа bo’lgаn kоllоid dispеrs
zаrrаchаlаrni аjrаtib оlishdа yuqоri sаmаrа bеrаdi. Kоаgulyasiya jаrаyoni o’z-
o’zidаn yoki kimyoviy vа fizikаviy jаrаyonlаr yordаmidа аmаlgа оshishi mumkin.
Оqоvа suvlаrni tоzаlаshdа mаhsus mоddаlаr – kоаgulyantlаr qo’shish bilаn аmаlgа
оshirilаdi. Kоаgulyantlаr suvdа оg’irlik kuchi tа’siri оstidа tеz cho’kаdigаn mеtаll
gidrоksidlаri iviqlаrini hоsil qilаdi. Iviqlаr muаllаq vа kоllоid zаrrаchаlаrni tutib,
ulаrni аgrеgаtlаsh qоbiliyatigа egа bo’lаdi. Kоllоid zаrrаchаlаr (-) mаnfiy,
kоаgulyant iviqlаri (+) musbаt zаryadgа egа bo’lgаni tufаyli ulаr o’rtаsidа o’zаrо
tоrtishish vujudgа kеlаdi. Kоllоid zаrrаchаlаr uchun zаrrаchа yuzаsidа ikkilаmchi
elеktr qаvаtning hоsil bo’lishi хаrаktеrlidir. Ikkilаmchi qаvаtning bir qismi fаzаlаr
аyirmаsi yuzаsidа jоylаshаdi, ikkinchi qismi esа iоnlаr bulutini hоsil qilаdi,
ikkilаmchi qаvаtning bir qismi qo’zg’аlmаs, bоshqа qismi qo’zg’аluvchаn
(diffuziya qаtlаmi). Qаtlаmning qo’zg’аluvchаn vа qo’zg’аlmаs qismlаri оrаsidаgi
pоtеnsiаllаr fаrqi ξ – dzеtа pоtеnsiаl tеrmоdinаmik pоtеnsiаl Е gа, ikkilаmchi
qаtlаm qаlinligigа bоg’liq. Uning ko’rsаtkichi zаrrаchаlаr itаrilishining
elеktrоstаtik kuchi kаttаligini ifоdаlаydi. Kоllоid zаrrаchаlаrni kоаgulyasiyagа
uchrаshishni tа’minlаsh uchun ulаrning dzеtа pоtеnsiаl ko’rsаtkichini musbаt
zаryadgа iоnlаrni qo’shish bilаn kritik qiymаtgаchа kаmаytirish zаrur.
Kоаgulyasiya jаrаyonining sаmаrаdоrligi kоаgulyant iоnining vаlеntligigа bоg’liq.
Vаlеntlik qаnchа kаttа bo’lsа, kоаgulyantning tаsiri hаm shunchа yuqоri bo’lаdi
[45; 52; 78].](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_21.png?v=1)
![23
Оrtiqchа miqdоrni nеytrаllаsh uchun kislоtа yoki tаrkibidа SО
2 bo’lgаn tutun
gаzlаri qo’llаnilаdi:
2NaAlO
2 + SО
2 + 3 H
2 О Аl(ОH)
2 + Na
2 CO
3
Ko’pginа hоllаrdа (10:1)-(20:1) nisbаtdаgi NaAlO
2 +Аl
2 (SО
4 )
3 аrаlаshmаsi
qo’llаnilаdi.
6NaAlO
2 + Аl
2 (SО
4 )
3 + 12 H
2 О 8Аl(ОH)
2 + 3Na
2 SO
4
Bu tuzlаrni birgаlikdа qo’llаsh tiniqlаshtirish sаmаrаdоrligini, iviqlаrning
cho’kish tеzligini vа zichligini оshirаdi.
Tеmir tuzlаridаn kоаgulyant sifаtidа tеmir sulfаtlаri Fe
2 (SO
4 )
3 ∙2H
2 O;
Fe
2 (SO
4 )
3 ∙3H
2 O vа FeSO
4 ∙7H
2 O vа tеmir хlоrid FeCl
3 qo’llаnilаdi. Uch vаlеntli
tеmir tuzlаrini qo’llаsh suni tiniqlаshtirishdа yaхshi sаmаrа bеrаdi. Tеmir хlоrid
quruq yoki 10-15% li eritmа ko’rinishidа qo’llаnilаdi.
FeCl
3 + 3 H
2 О Fe(OH)
3 + 3HCl
Fe
2 (SO
4 )
3 + 6H
2 O Fe(OH)
3 + 3H
2 SO
4
Аfzаlligi: Tеmir tuzlаri suvning hаrоrаti pаst bo’lgаndа yaхshi tа’sir
ko’rsаtаdi, pH muhitining оptimаl ko’rsаtkichlаri аlyumininy tuzigа nisbаtаn
kеngrоq, iviqlаrining gidrаvlik yirikligi vа zichligi kаttа, yoqimsiz хid vа tа’mni
yo’qоtish qоbiliyatigа egа.
Kаmchiligi: Tеmir kаtiоnlаrining аyrim оrgаnik birikmаlаr bilаn rеаksiyasidа
erigаn hоlаtdа kuchli bo’yovchi birikmаlаrni hоsil qilаdi; jihоzlаrning
kоrrоziyasigа sаbаb bo’luvchi kuchli kislоtаli хоssаlаri; kоаgulyasiya jаrаyonining
tеzligi elеktrоlit kоnsеntrаsiyasigа bоg’liq. Elеktrоlitning kichik
kоnsеntrаsiyalаridа bir-birigа yopishishi bilаn tugаydigаn zаrrаchаlаr to’qnаshuvi
sоnining to’qnаshishning umumiy sоnigа nisbаti (ψ=0) nоlgа yaqin bo’lаdi.
Bundаy kоаgulyasiya sеkin kоаgulyasiya dеyilаdi. ψ=1 bo’lgаndа tеzkоr
kоаgulyasiya qаrоr tоpаdi, ya’ni zаrrаchаlаrning bаrchа bir-biri bilаn to’qnаshuvi
аgrеgаt hоsil bo’lishi bilаn yakunlаnаdi [14; 50; 62].
Flоkulyasiya jаrаyoni оqоvа suv tаrkibigа yuqоri mоlеkulyar birikmаlаr,
ya’ni flоkulyantlаr tа’sir ettirib, muаllаq zаrrаchаlаrni аgrеgаsiyalаshdir.](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_23.png?v=1)
![25
suvlаrni tоzаlаshning kеyingi bоsqichlаrini muvаffаqiyatli аmаlgа оshirish uchun
аsоs bo’lаdi.
Flоtаsiya usulining mоhiyati quyidаgilаr: suvdа yuqоrigа ko’tаrilаyotgаn
hаvо pufаkchаsi bilаn qаttiq gidrоfоb zаrrаchаlаrini аjrаtib turgаn suv
qаtlаmchаsining buzilib pufаkchаning zаrrаchа bilаn yopishib birikishining аmаlgа
оshishidir. So’ngrа “pufаkchа-zаrrаchа” kоmplеksi suv yuzаsigа ko’tаrilib,
yig’ilаdi vа bоshlаngich оqоvа suvdаgigа nisbаtаn yuqоrirоq kоnsеntrаsiyasi
bo’lgаn zаrrаchаlаrni kupikli kаtlаmi vujudgа kеlаdi.
Оqоvа suvlаrni biоkimyoviy tоzаlаshdаn so’ng erigаn оrgаnik mоddаlаrdаn
to’liq tоzаlаshdа аdsоrbsiya usuli kеng qo’llаnilаdi, аgаr bu mоddаlаrning
kоnsеntrаsiyasi pаst bo’lsа vа biоlоgik pаrchаlаnmаydigаn yoki kuchli zаhаrli
mоddаlаr bo’lsа, shuningdеk, lоkаl qurilmаlаrdа qo’llаnilаdi. Аdsоrbеnt sаrf
qilingаndа mоddа yaхshi аdsоrbsiyalаnsа lоkаl qurilmаlаrning qo’llаnilishi
mаqsаdgа muvоfiq [13; 51; 66; 78].
Аdsоrbsiya usuli оqоvа suvlаrni fеnоl, gеrbisid, pеstisid аrоmаtik аzоt
birikmаlаridаn zаrаrsizlаntirishdа qo’llаnilаdi. Bu usulning аfzаlligi yuqоri
sаmаrаdоrligi, tаrkibidа bir nеchа mоddа bo’lgаn оqоvа suvlаrni tоzаlаsh vа ulаrni
rеkupеrаsiya qilish mumkinligidаdir.
Suvlаrni аdsоrbsiya usuldа tоzаlаsh rеgеnеrаtiv bo’lishi mumkin, ya’ni
аdsоrbеntdаn mоddаni аjrаtib оlib uni utilizаsiya qilish vа dеstruktiv bo’lishi
mumkin, ya’ni оqоvа suvlаrdаn аjrаtib оlingаn mоddаlаr аdsоrbеnt bilаn birgа
yo’qоtib yubоrilishi mumkin. Оqоvа suvlаrni аdsоrbsiya usuli bilаn tоzаlаshning
sаmаrаdоrligi 80-95% vа bu аdsоrbеntning kimyoviy хususiyatigа, аdsоrbsiya
yuzаsining o’lchаmigа vа uning yarоqliligigа, mоddаning kimyoviy jоylаshishigа
vа uning аrаlаshmаdаgi хоlаtigа bоg’liq.
Аdsоrbеntlаr. Sоrbеntlаr sifаtidа аktivlаngаn ko’mir, sintеtik sоrbеntlаr vа
ishlаb chiqаrishning bа’zi chiqindilаri (kul, shlаm, qipiq vа hоkаzо) ishlаtilаdi.
Minеrаl sоrbеntlаr – tuprоq, silikаgеl, аlyumоgеl vа mеtаl gidrоksidlаri оqоvа
suvlаrdаgi turli mоddаlаrni аdsоrbsiyalаsh uchun kаm ishlаtilаdi, chunki ulаrning](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_25.png?v=1)
![27
Jаrаyon elеktrоdiаlizаtоrlаrdа оlib bоrilаdi. Eng оddiy kоnstruksiyasi uch
kаmеrаdаn ibоrаt, ulаr bir-biridаn mеmbrаnаlаr bilаn аjrаtilgаn. O’rtаdаgi
kаmеrаgа eritmа quyilаdi, elеktrоdlаr jоylаshgаn 2 yon tоmоndаgi kаmеrаgа tоzа
suv quyilаdi. Аniоnlаr tоk bilаn аnоdli bo’shliqqа o’tаdi. Аnоddа kislоrоd аjrаlib
chiqаdi vа kislоtа hоsil bo’lаdi. Bir vаqtning o’zidа kаtiоnlаr kаtоdli bo’shliqqа
o’tаdi. Kаtоddа vоdоrоd аjrаlib chiqib, ishqоr hоsil bo’lаdi. Tоkning o’tish
miqdоri bo’yichа o’rtаdаgi kаmеrаdаgi tuzlаrning kоnsеntrаsiyasi nоlgа
yaqinlаshgunchа kаmаyib bоrаdi. Diffuziya хisоbigа o’rtаdаgi kаmеrаgа H +
vа
ОH -
suv hоsil qilаdi. Bu jаrаyon tuz iоnlаrini tеgishli elеktrоdlаrgа o’tishini
sеkinlаshtirаdi.
Оqоvа suvlаrni tоzаlаsh uchun quyidаgi оksidlоvchilаr qo’llаnilаdi: gаz
хоlаtidаgi vа siqilgаn хlоr, хlоr qo’shоksidi, kаlsiy хlоrаt, nаtriy vа kаlsiy
gipохlоrit, kаliy pеrmаngаnаt, kаliy biхrоmаt, vоdоrоd pеrоksid, hаvо kislоrоdi,
аzоn, pirоlyuzit vа bоshqаlаr[12; 37; 53].
Оksidlаnish jаrаyonidа suv tаrkibidаgi zахаrli iflоsliklаr kimyoviy
rеаksiyalаr nаtijаsidа kаm zахаrli mоddаlаrgа аylаnib, ulаrni suv tаrkibidаn аjrаtib
оlish mumkin bo’lаdi. Оksidlоvchilаr bilаn tоzаlаsh ko’p miqdоrdа rеаgеnt sаrfini
tаlаb qilgаni sаbаbli bu usulni fаqаtginа оqоvа suvni iflоslаntiruvchi mоddаlаrni
bоshqа usul bilаn tоzаlаsh imkоni bo’lmаgаn yoki mаqsаdgа muvоfiq bo’lmаgаn
хоldаginа qo’llаnilаdi: Mаsаlаn: siаnidlаrdаn tоzаlаsh, erigаn mishyak
birikmаlаridаn tоzаlаshdа.
Оksidlоvchi sifаtidа mоddаning fаоlligi оksidlоvchi pоtеnsiаl kаttаligi bilаn
аniqlаnаdi. Tаbiаtdаgi bаrchа mа’lum оksidlоvchilаr ichidа birinchi o’rinni ftоr
egаllаydi, аmmо u yuqоri аgrеssivlikkа egа bo’lgаni uchun аmаldа qo’llаsh
mumkin emаs. Bоshqа mоddаlаr uchun оksidlоvchi pоtеnsiаl ko’rsаtgichi: аzоn
uchun – 2,07, хlоr uchun – 0,94, vоdоrоd pеrоksid uchun – 0,68, kаliy
pеrmаngаnаt uchun – 0,59.](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_27.png?v=1)
![29
1-aerotenk; 2-ikkilamchi tindirgich; 3-oqova suyuqlik; 4- loyqali
aralashma: 5-sirkulyasiyalanuvchi loyqa; 6-oshiqcha faol loyqa: tozalangan suv
(punktir chiziq loyqa harakatini, to’g’ri chiziq suv harakatini izohlaydi).
Biofiltrdagi donador material aerob mikroorganizmlar bilan boti lgan
biologik parda bilan qoplangan bo’ladi. Oqova suvlarning biofiltrlar vositasida
biologik tozalanishi sug’oriladigan joylarda yoki filtrasiya dalalarida amalga
oshiriladigan biologik tozalanishda o’xshash, lekin bu uslubda biologik
oksidlanish jadalroq yuz beradi[2; 54; 75].
Aerotenklar te mir beton rezervuar bo’lib, undan faol loyiha bilan
aralashtirilgan oqova suvi aerasiyaga duch kelib oqib o’tadi. Faol loyiha qo’ng’ir
rangli pag’a-pag’a xildagi zarrachalardir. U asosan bakterial xujayralardan iborat.
Odatda pag’a-pag’ani yuzasida, ularning orasida yoki ichida xilma-xil sodda
organizmlar mavjud bo’ladi.
Faol loyihadagi organizmlarning ozuqa manbai oqova suvning iflosliklari
hisoblanadi.
O qo va su vd agi moddalar faol l oy q a yuzasidan sorbsiyalanadi. Faol
loy q anin g oqova suvi bilan t o’qn ashganidan bir ne cha da q i q adan s o’ ng u nd a g i
biologik moddalar konsen t ra s iyasi teng yarimga kamaya di . Erigan biologik
moddalar pe rmeaza fermentlari tasiri tufayli bakteria l xujayra l arning i chkarisiga
o’ tkaziladi va ular p archa l a n ib q ayta tiklanadi. Aerotenklarga o’tg an o q ova
suvning tarkibida mualla qh olatda b o’ lgan moddalar h am faol l oy q aning yuza
q ismi tomonidan sorb siyalanadi (yutiladi). Q isma n , ular bakteriyalar bilan birga
h ayvonlarning ozu q asiga aylanadilar, q isman fermen t lar ta’sirida parchalanib
eri ydig an modda l arga aylanadi va mikroblar tomonidan o’zl ashtir ilad i.
B iolo gi k t ozalash jara yo nida o q ova suvlar tarkib i da gi h amma
bakteriyalardan, ayni q sa kasall ik keltirib ch iq aruvchilaridan xolos b o’ lish
imkoniyati y o’q . Shu sababli biologik tozala shn i amalga oshirilga n dan s o’ ng suv
su yuq , xlor yo ki xlorli oxak bilan dezinfeksiya qili n adi[42].](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_29.png?v=1)
![30
1.4. Ifloslangan suvlarni tozalashda biotexnologik usullardan foydalanish
imkoniyatlari
O‘zbekistonning bir qator sanoat korxonalarida ishlab chiqarishning ko‘p
miqdordagi turli xil chiqindilari, ayniqsa, oltin va boshqaturdagi metallar ajratish
jarayonining oqova suvlari ishlatishga yaroqsiz bo‘lib, maxsus havzalarda
saqlanmoqda va ularning miqdori yildan-yilga ko‘payib, katta maydonlarni
egallab turibdi. Natijada atrofmuhitni muhofaza qilish, sanoat oqova suvlarini
tozalashning ekologik xavfsiz texnologiyasini yaratish zamonaviy
biotexnologiyaning eng dolzarb mummolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Shu bois
qoldiq oqova suvlarni tozalashning samaraliva arzon usullarini ishlab chiqish
zamonaviy biotexnologiyaning dolzarb masalalaridan biridir. Ayni paytda, ishlab
chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan oqova suvlar hamon tozalanmasdan,
maxsus havzalarda saqlanmoqda. Bu esa oqova suvlarni ekologik xavfsiz
bo‘lgan uslublar yordamida tozalash texnologiyasini yaratishni taqozoetadi.
Respublikamizda turli xilsanoat va ishlab chiqarish oqova suvlarini
yuksak suv o‘simliklari, suvo‘tlari, Bacillus, Pseudomonas, Bacillus cereus,
Bacterium megaterium va boshqa bakteriyalar vakillari, Pseudomonas fluorescens
B-5040 yordamida (pestitsidlar, fenollar, sianidlar, og‘ir metallar tuzlari va
h.k.dan) tozalash usullari ishlabchiqilgan (Shoyakubov va boshq., 2005; Bo‘riev,
1993; Qutliev, 1993; Sagdieva, 1997; Sanakulov, 2001). Rossiyada oltin
saralash korxonalari oqova suvlariga oziqa manbasi sifatida ammofos qo‘shib,
L. minor yordamida tozalangan (Antoninova, 2007). Chiqindili oqova suvlarni
yuksak suv o‘simliklari– ryaska,azolla, pistiya va eyxorniya yordamida
tozalashning fizikaviy, kimyoviy, biologik, mikrobiologik jarayonlari, ionlar
metabolizmi, o‘simlik to‘qimalaridagi akkumulyasiyasi kabi jihatlar o‘rganilgan
[1; 3; 8; 17].
Oqova suvlarni yuksak suv o‘simliklari yordamida tozalash
biotexnologiyasi bir qancha afzalliklarga ega bo‘lib: birinchidan, sianidli va
rodanidli oqova suvlarni suyultirish uchun ichimlik suvi o‘rniga kommunal-](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_30.png?v=1)
![31
xo‘jalik oqova suvidan foydalaniladi; ikkinchidan, eyxorniya, pistiya, ryaska va
azollani o‘stirish uchun qo‘shimcha ozuqa muhiti talab qilinmaydi;
uchinchidan, kommunal-xo‘jalik oqova suvlarini tozalashga amalda sarflanayotgan
mablag‘ (ishchi kuchi, elektroenergiya, tozalash inshooti, dezinfeksiyalovchi
vositalar va boshqalar) tejab qolinadi; to‘rtinchidan, tozalash inshootida
yetishtirilgan yuksak suv o‘simliklari biomassasidan noan’anaviy energiya
manbai(biogaz, bioetanol, biodizel) olishda foydalanish mumkin; va nihoyat,
beshinchidan tozalash inshootida yuksak suv o‘simliklari yordamida
tozalangan suvdan oqova suvlarni suyultirishda, korxonada texnologik
maqsadlarda yoki tozalash inshooti atrofi ixota daraxtzorlarini sug‘orishda
foydalanish mumkin [7; 15; 18].
I bob bo`yicha xulosalar
Yuqorida keltirilgan adabiyotlar va boshqa manbalar ma`lumotlardan
ko`rinib turibdiki, hozirgi davrda mavjud suv manbalarining ifloslanishi yer
yuzidagi, jumladan mamlakatimizdagi global muammolardan biri hisoblanadi. Shu
bois, ifloslangan suvlarni zararsizlantirish va tozalashning samarali usullarini
o`rganish muhim vazifalardan biridir.](https://docx.uz/documents/82d6cb25-9618-4f10-a52d-dc860d80e3c2/page_31.png?v=1)
Ifloslangan suvlarni tozalash usullari va ularning samarasini quyonlar gematologik ko'rsatkichlari asosida o'rganish Dissertatsiya
-
Похожие документы
- Qobiq- trubali, spiralsimon. Zmeyevikli va plastinali isitkichlarni, hamda ularning hamma elementlari qurilmalarini hisoblash va loyihalash.
- Ekologiya yakuniy testlar bazasi 200 talik
- Shamoldan foydalanish. Ob-havo va uning elementlari
- Mikrokreditbank amaliyot hisoboti
- Cho’l zonasi tuproqlari