Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

II jahon urushidan keyin Germaniyada vujudga kelgan G‘arbiy va Sharqiy zonalar

Купить
MAVZU:II JAHON URUSHIDAN KEYIN GERMANIYADA VUJUDGA KELGAN G’ARBIY VA SHARQIY ZONALAR KURS ISHI TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………….3 I.BOB. II JAHON URUSHIDAN KEYIN GERMANIYANING SIYOSIY VA IQTISODIY AHVOLI ……………………………………………………………………………………………………….10 I.1. II Jahon urushining Germaniya uchun oqibatlari………………………….10 I.2. Germaniyaning ajralishi va undan keyingi siyosiy taqsimot……………….16 II.BOB.GERMANIYANING G’ARBIY VA SHARQIY ZONALARIGA BO’LINISHI…………………………………………………………………….19 II.1. G'arbiy Germaniya (Bundesrepublik Deutschland) ………………………… 19 II.2. Sharqiy Germaniya (Deutsche Demokratische Republik) …………………24 Xulosa……………………………………………………………………………28 Foydanilgan adabiyotlar………………………………………………………29 Ilova……………………………………………………………………………..31 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: II Jahon urushidan keyin Germaniya ikkiga bo'lingan davr dunyo tarixida juda muhim o'rin egallaydi. G'arbiy va Sharqiy Germaniya orasidagi tafovutlar nafaqat Germaniya uchun, balki butun Yevropa va jahon siyosati uchun katta ta'sir ko'rsatgan. Ushbu davrni o'rganish, Germaniyaning o'ziga xos siyosiy va iqtisodiy o'zgarishlaridan, shuningdek, Xitoy va Sovet Ittifoqi kabi dunyo ziddiyatlaridan qanday ta'sirlanganini tushunishga yordam beradi. Germaniyaning ikkiga bo'linishi, XX asrning oxirlarida, ayniqsa Berlin devorining yıxilishi bilan bog'liq hodisalar, nafaqat Germaniya, balki butun Yevropa va global dunyo siyosatida katta o'zgarishlarga olib keldi. Bu voqealar Yevropa Ittifoqining shakllanishi va Sovet Ittifoqining qulashi bilan bog'liq jarayonlarning bir qismi bo'lib, dunyo miqyosida yangi geosiyosiy muvozanatni ta’minladi. G'arbiy va Sharqiy Germaniya o'rtasidagi farqlar, Sovet Ittifoqi va G'arb bloklari o'rtasidagi ziddiyatlarni aks ettiradi. Bu ziddiyatlar nafaqat Germaniya va Yevropa, balki dunyoning boshqa qismlarida ham global siyosatga katta ta'sir ko'rsatgan. Kurs ishi ushbu ziddiyatlarni o'rganish orqali XX asr tarixidagi muhim geosiyosiy hodisalarni tahlil qilishga imkon beradi. 1990-yilda Germaniyaning birlashishi global siyosatda muhim burilish bo'ldi. Bu jarayon va uning iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy oqibatlari, shuningdek, Germaniyaning bugungi global miqyosdagi o'rni dolzarblikni ta’minlaydi. Germaniyaning birlashuvi nafaqat uning ichki siyosati, balki Yevropa Ittifoqidagi integratsiya jarayonlari va jahondagi yangi iqtisodiy va siyosiy ta'sirini o'rganish uchun zarur. G'arbiy va Sharqiy Germaniyaning birlashganidan so'ngki davrda ijtimoiy va madaniy integratsi ya masalalari o'z ahamiyati ni yo'qotma gan. Sharqiy Germaniyaning kommunistik tizimdan keyingi o'zgarishlari, jamiyatdagi farqlar, va ikkita tizim o'rtasidagi mentalitet farqlari hozirgi kunda ham dolzarb masalalardan biridir. Kurs ishining bu boradagi tahlili ijtimoiy barqarorlik va integratsiya jarayonlarini tushunishga yordam beradi. 3 Umuman olganda, kurs ishining dolzarbligi Germaniyaning ikkiga bo'linishi va uning birlashishining tarixiy, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarini o'rganishga asoslanadi. Ushbu mavzu Germaniyaning tarixiga, Yevropadagi siyosiy tizimlarga, va butun dunyo siyosatiga katta ta'sir ko'rsatganligini hisobga olgan holda, bugungi kunda ham dolzarb hisoblanadi. Kurs ishining davriy chegarasi: 1939-1945 yillar — II Jahon urushi davri Bu davrda Germaniya II Jahon urushida qatnashib, oxir-oqibatda mag'lubiyatga uchragan va urush yakunlari Germaniyaning kelajakdagi siyosiy taqsimotini belgilagan. 1945-1949 yillar — Germaniyaning ikkiga bo'linishi va bosqinchilik zonalarining shakllanishi Urush tugagach, 1945 yilda Germaniya ittifoqchi davlatlar tomonidan 4 ta zonaga bo'linadi (AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya va Sovet Ittifoqi zonalari). Bu davrda G'arbiy va Sharqiy Germaniya tarkibida siyosiy tizimlar shakllanadi. 1949-1990 yillar — G'arbiy va Sharqiy Germaniya o'rtasidagi bo'linish Bu davrda G'arbiy Germaniya (Bundesrepublik Deutschland) va Sharqiy Germaniya (Deutsche Demokratische Republik) alohida davlat sifatida mavjud bo'lib, ularning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy tizimlari farq qiladi.1990 yilda Berlin devorining yıxilishi va Sharqiy Germaniyaning G'arbiy Germaniya bilan birlashishi jarayoni boshlanadi. Bu davrda ikki Germaniya o'rtasidagi farqlarni bartaraf etish va birlashuv jarayonini o'rganish dolzarb bo'ladi. Shunday qilib, kurs ishining davriy chegaralari 1939-yildan (II Jahon urushining boshlanishi) 1990-yilgacha (Germaniyaning birlashuvi) bo'lishi mumkin. Bu davrda Germaniyaning siyosiy va ijtimoiy tizimlaridagi katta o'zgarishlarni va ikki qismlarga bo'linishdan birlashish jarayoniga qadar bo'lgan voqealarni tahlil qilish Kurs ishining obyekti va predmeti: Obyekt Germaniyaning urushdan keyingi davrda siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarining o'zgarishini, shu jumladan, Germaniyaning ikki qismlarga bo'linishining sabablari, ularning siyosiy va iqtisodiy aloqalari, shuningdek, bu jarayonlarning global siyosatga ta'sirini o'z ichiga oladi. 4 Germaniyaning G'arbiy va Sharqiy zonalariga bo'linish jarayoni, uning tarixiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy oqibatlari, shuningdek, ikkita tizim o'rtasidagi farqlar va ularning bartaraf etilish jarayoni. Predmet da Germani yaning ikki qismga bo'linishi , G'arbiy va Sharqiy Germaniyadagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy tizimlar farqlari, ikki tizimning o'zaro munosabatlari, va birlashuv jarayoni bilan bog'liq masalalar tahlil qilinadi. Kurs ishining maqsad va vazifalari: II Jahon urushidan keyin Germaniyaning G'arbiy va Sharqiy zonalarga bo'linish jarayonini o'rganish, bu bo'linishning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarini tahlil qilish, va ikki Germaniya orasidagi farqlarni bartaraf etish jarayonini yoritish. Maqsad Germaniyaning ikkiga bo'linishining tarixiy sabablarini, ikki tizim o'rtasidagi farqlarni va 1990-yilda Germaniyaning birlashishining ta'sirini chuqur o'rganishdan iborat. Bu jarayonni ilmiy tahlil qilish, tarixiy va siyosiy kontekstda Germaniyaning rivojlanishiga qo'shilgan yangi elementlarni aniqlashni ta'minlaydi. Kurs ishining vazifalari: 1.II Jahon urushinin g Germaniy a uchun oqibatlari ni o'rganis h Germaniyaning urushdagi mag'lubiyati va urushdan keyingi siyosiy-iqtisodiy holati, uning ikkiga bo'linishiga olib kelgan omillarni aniqlash. 2.Germaniyaning siyosiy taqsimoti va uning global siyosatdagi o'rnini tahlil qilish Germaniyaning G'arbiy va Sharqiy zonalariga bo'linishi va bu taqsimotning dunyo siyosatiga ta'sirini o'rganish. 3.G'arbiy va Sharqiy Germaniyaning iqtisodiy tizimlarini solishtirish G'arbiy Germaniya va Sharqiy Germaniya o'rtasidagi iqtisodiy tizimlar farqlarini, iqtisodiy tiklanish jarayonlarini va Marshall rejasi kabi tashqi yordamlarni o'rganish. 4.Germaniyaning ijtimoiy tizimini va madaniy hayotini tahlil qilish G'arbiy va Sharqiy Germaniyaning ijtimoiy va madaniy tizimlarini, ikki tizim o'rtasidagi farqlarni va bu farqlarni bartaraf etishdagi ijtimoiy jarayonlarni tahlil qilish. 5 5.Germaniyaning birlashuv jarayonini va uning ijtimoiy-siyosiy oqibatlarini o'rganish 1990-yilgi birlashuv jarayonining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarini, shuningdek, ikkita tizim o'rtasidagi farqlarni kamaytirishdagi qiyinchiliklarni tahlil qilish. 6.Germ aniyani hozirgi ijtimoiy va siyosiy holatini o'rganis h Birlashtirilgan Germaniyaning ijtimoiy va siyosiy tizimlari, madaniy integratsiya va milliy birlikka qaratilgan sa'y-harakatlarni tahlil qilish. Kurs ishi mavzusi bo’yicha adabiyotlar sharhi (tahlili): Germaniyaning II Jahon urushidan keyingi holati va uning G‘arb va Sharq o‘rtasidagi bo‘linishi ko‘plab tarixchi olimlar tomonidan o‘rganilgan. Bu mavzu doirasidagi adabiyotlar, asosan, uch guruhga ajratilgan: 1) Sovet davridagi adabiyotlar, 2) Mustaqillik yillarida chop etilgan adabiyotlar, 3) Xorijiy tadqiqotlar. Sovet davrida Germaniyaning II Jahon urushidan keyin bo‘linishi va ikki zonga bo‘linishi, siyosiy va ideologik kontekstda tahlil qilingan. Bu davrda Germaniyaning Sharqiy va G‘arbiy zonalari haqida yozilgan asarlarda ko‘pincha sinfiy kurash, marksistik-leninistik tahlillar va Sovet Ittifoqining siyosiy manfaatlari ko‘rsatilgan. G.A. Hidayatov va X.G. G‘ulomov ning "Vsemirnaya istoriya noveyshego perioda Evropy i SShA posle vtoroy mirovoj voiny (1945-1995)" asarida Germaniyaning bo‘linishi va uning G‘arbiy va Sharqiy zonalariga ta’sir etgan siyosiy jarayonlar tahlil qilinadi. Kitobda Germaniyaning ikkiga bo‘linishi va uning G‘arb va Sharq o‘rtasidagi aloqalari, iqtisodiy va siyosiy tizimlari o‘rtasidagi farqlar va bunday bo‘linishning natijalari ko‘rsatiladi. G‘arbiy Germaniya va Sharqiy Germaniya o‘rtasidagi iqtisodiy va siyosiy farqlar, shuningdek, Berlin devorining qurilishi va uning ahamiyati alohida ta’kidlanadi. G. Hidayatovning "Jahon tarixi. Eng yangi davr. Birinchi qismlar" asarida, Germaniyaning urushdan keyingi siyosiy holati va uni tashkil etuvchi elementlar haqida gapiriladi. Sharqiy va G‘arbiy Germaniya o‘rtasidagi ziddiyatlar, ideologik farqlar va ular orasidagi diplomatik aloqalar muhokama qilinadi. 6 Mustaqillik yillarida Germaniyaning II Jahon urushidan keyingi bo‘linishi va Sharqiy hamda G‘arbiy zonalarning rivojlanishi haqida o‘rganishlar chuqurlashdi. Bu yillarda tarixchilar Germaniyaning bo‘linishi va uning ikki qismga bo‘linishi jarayonini har tomonlama tahlil qilishga harakat qilishdi. B.A. Ahmedov ning "Tarixdan saboqlar" nomli kitobida Germaniyaning II Jahon urushidan keyingi holati va uning bo‘linish jarayonlari haqida qimmatli ma'lumotlar mavjud. Unda Germaniyaning Sharqiy va G‘arbiy zonalarga bo‘linishi, bu jarayonning iqtisodiy va siyosiy oqibatlari, shuningdek, ikki Germaniya davlatining tashkil etilishi tahlil qilinadi. B.Ahmedovning ilmiy izlanishlari o‘zbek tarixshunosligida bu mavzuni chuqur o‘rganishga yordam berdi. G.Sultonova ning ilmiy tadqiqotlari, ayniqsa, Germaniya tarixining urushdan keyingi davri haqida batafsil ma'lumotlar taqdim etadi. Unda, G‘arbiy va Sharqiy Germaniya o‘rtasidagi siyosiy tizimlar va iqtisodiy aloqalar, shuningdek, bu zonalarning 1945-yildan keyingi o‘zgarishlari haqida qimmatli tahlillar mavjud. Xorijiy tadqiqotchilar, asosan, Germaniyaning II Jahon urushidan keyingi bo‘linishi va uning G‘arbiy hamda Sharqiy zonalaridagi siyosiy va iqtisodiy tizimlarni chuqur o‘rgandilar. Germaniya bo‘linishining xalqaro siyosatdagi ta'siri va sovet-amerika ziddiyatlarining bu jarayondagi roli haqida turli mamlakatlardan ko‘plab izlanishlar mavjud. H.Vamberi (Vengriya) ning asarlarida Germaniyaning bo‘linishi, Sharq va G‘arbiy zonalarning o‘zaro aloqalari va bu jarayondagi o‘zgarishlar yoritilgan. Uning tahlillari Sovet Ittifoqi va G‘arb o‘rtasidagi diplomatik aloqalarni yoritishda alohida ahamiyatga ega . V.V. Poxlebkin (Rossiya) Germaniya bo‘linishining iqtisodiy va siyosiy natijalarini o‘rganib, bu jarayonda Sovet Ittifoqi va G‘arbiy ittifoqlarining siyosiy va strategik manfaatlarini tahlil qilgan. Carter Van Findley (AQSH) va Mustafo Budak (Turkiya) Germaniya bo‘linishining Xalqaro siyosatga ta'siri va ayniqsa, Berlin devorining qurilishi bilan bog‘liq bo‘lgan muhim voqealarni o‘rganib chiqqan. Ular, G‘arbiy va Sharqiy Germaniya o‘rtasidagi aloqalar va bu aloqalarning umumiy Yevropa siyosatiga ta'siri haqida qimmatli tahlillarni taqdim etgan. 7 Tadqiqotda qo’llanilgan uslublarning tavsifi: Tadqiqotning ilmiy asosini tashkil etadigan uslublar, uning metodologik yondashuvini belgilaydi va keltirilgan natijalarning ishonchliligini ta’minlashda muhim rol o'ynaydi. Germaniyaning II Jahon urushidan keyingi bo'linishi va G'arbiy hamda Sharqiy zonalarga taqsimlanishini o'rganishda bir nechta asosiy uslub va metodlar qo'llanilishi mumkin. Tarixiy uslub – bu tadqiqotda Germaniyaning II Jahon urushidan keyingi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarini o'rganish uchun asosiy uslubdir. Tarixiy uslub yordamida tadqiqotchi Germaniyaning bo'linishi va ikki qismga ajralishining sabablarini, shuningdek, bu jarayonning xalqaro siyosatga ta'sirini o'rganadi. Tarixiy uslubning asosiy tamoyillari: • Tarixiy kontekstda voqealar tahlil qilinadi. • Germaniya bo'linishi va uning oqibatlari tarixi orqali umumiy xulosalar chiqariladi. • O'tgan davrlar bilan solishtirib, hodisalarning rivojlanish dinamikasi ko'rib chiqiladi. Siyosiy tahlil uslubi, Germaniyaning ikki qismlarga bo'linishining siyosiy sabablari va oqibatlarini o'rganishda qo'llaniladi. Bu uslub, G'arb va Sharq bloklari o'rtasidagi siyosiy ziddiyatlar, Sovet Ittifoqi va G'arbiy davlatlar (xususan, AQSh va Buyuk Britaniya) o'rtasidagi munosabatlarning tahlilini o'z ichiga oladi. Ushbu uslubning asosiy maqsadi: • G'arbiy va Sharqiy Germaniyaning siyosiy tizimlaridagi farqlarni o'rganish. • Ikki Germaniya o'rtasidagi diplomatik aloqalar va ta'sirlarning ta'sirini tahlil qilish. • Urushdan keyingi Yevropa siyosati va uning global ta’sirini o’rganish. Ijtimoiy va iqtisodiy tahlil uslubi Germaniyaning ikki qismlarga bo'linishining xalqaro va ichki iqtisodiy oqibatlarini o'rganishga mo'ljallangan. Bu uslub yordamida Germaniyaning bo'linishi va uning iqtisodiy tizimlari, ijtimoiy farqlar, aholi turmush darajasi va madaniy o'zgarishlar tahlil qilinadi. Asosiy yo'nalishlar: • G'arbiy va Sharqiy Germaniyada iqtisodiy tizimlar o'rtasidagi farqlar. 8 • Ijtimoiy hayotdagi o'zgarishlar, masalan, aholi farovonligi va turmush darajasi. • Germaniyada reemigratsiya jarayonlari, demografik o'zgarishlar va iqtisodiy inqirozlar. Solishtirma tahlil uslubi yordamida tadqiqotchi G'arbiy va Sharqiy Germaniyaning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy tizimlarini bir-biri bilan taqqoslaydi. Bu uslubning asosiy maqsadi: • G'arbiy Germaniya va Sharqiy Germaniyaning boshqaruv tizimlaridagi farqlarni o'rganish. • Har ikki hududda amalga oshirilgan siyosiy va iqtisodiy islohotlarni solishtirish. • Ularning xalqaro aloqalar va integratsiya jarayonlaridagi o'rnini tahlil qilish. Tadqiqot ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Tadqiqotda Germaniyaning II Jahon urushidan keyingi bo'linishi, ularning siyosiy tizimlarining farqlari va ikki Germaniya o'rtasidagi ziddiyatlar haqida chuqur tahlil olib boriladi. Ushbu tadqiqot orqali tarixshunoslik va siyosatshunoslik fanlari uchun yangi, dolzarb ma'lumotlar keltiriladi. Germaniyaning bo'linishi, Yevropadagi boshqa davlatlar va xalqaro siyosatga qanday ta'sir ko'rsatganini tahlil qilish orqali, bu jarayonni o'rganish ilmiy asosda yanada boyitiladi. Tadqiqotda yangi nazariy yondashuvlar va modelar ishlab chiqilishi mumkin. Masalan, Germaniyaning bo'linishi jarayonida qo'llanilgan siyosiy va iqtisodiy strategiyalarni boshqa davlatlar uchun qo'llaniladigan nazariy modelga aylantirish mumkin. Bu jarayonlarni o'rganish boshqa davlatlar va mintaqalarning bo'linish yoki birlashish jarayonlari uchun nazariy yondashuvlarni rivojlantirishga yordam beradi. Tadqiqot natijalaridan foydalanib, boshqa davlatlar o'rtasidagi ziddiyatlar va bo'linish jarayonlarini hal qilishda siyosiy va iqtisodiy strategiyalar ishlab chiqish mumkin. Germaniyaning bo'linishi va birlashuvi tajribasi, dunyo siyosatidagi shunga o'xshash holatlar uchun amaliy maslahatlar beradi. 9 Tadqiqotda Germaniya bo'linishining sabablari, oqibatlari va birlashuvi jarayoni keltirilgan bo'lib, bu boshqa mamlakatlarda o'xshash siyosiy konfliktlarni hal qilishda foydalanilishi mumkin. Germaniya tajribasi, mamlakatlar o'rtasidagi siyosiy bo'linish yoki integratsiya jarayonlarida amaliy yondashuvlar ishlab chiqishda yordam beradi. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi va hajmi: Ushbu kurs mundariaj, ikkita bob, to’rtta bob, xulosa, adabiyotlar va ilovalardan iborat. Hajmi 30 bet 10 I.BOB. II JAHON URUSHIDAN KEYIN GERMANIYANING SIYOSIY VA IQTISODIY AHVOLI I.1. II Jahon urushining Germaniya uchun oqibatlari II Jahon urushi (1939-1945) Germaniyaga katta vayronalar keltirdi. Urushning oxiriga kelib, Germaniya to'liq mag'lubiyatga uchradi va uning hududi ittifoqchi davlatlar (AQSh, Sovet Ittifoqi, Buyuk Britaniya va Frantsiya) tomonidan bosib olingan. Germaniyaning siyosiy va iqtisodiy ahvoli urushdan keyin sezilarli darajada o'zgardi. II Jahon urushidan keyin Germaniya 4 ta zonaga bo'linib, ularni G'arbiy ittifoq va Sovet Ittifoqi bosib oldi. G'arbiy Germaniya (AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya zonalari) va Sharqiy Germaniya (Sovet Ittifoqi zonasi) shakllandi 1 . 1949-yilda G'arbiy Germaniya Federal Respublikasi (FRG) sifatida mustaqil davlat sifatida tashkil topdi, bu G'arb davlatlari tomonidan qo'llab-quvvatlandi. Sharqiy Germaniya esa 1949-yilda Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) sifatida tashkil topdi, bu Sovet Ittifoqi tomonidan qo'llab- quvvatlandi. 2 G'arbiy Germaniya (Federal Respublikasi) kapitalistik tizimga asoslangan bo'lib, u demokratik va federal tuzumga ega edi. Bundesrepublik (Federal Respublikasi) hukumati, erkin saylovlar va ko'p partiyaviy tizim orqali boshqarildi. 1949-yildan boshlab Konrad Adenauer boshchiligida G'arbiy Germaniya G'arbiy Yevropaning rivojlanishiga hamda AQSh bilan ittifoqqa kirishga yo'naltirilgan siyosat yuritdi. Sharqiy Germaniya (Germaniya Demokratik Respublikasi) esa sotsialistik tuzumga asoslangan bo'lib, bir partiyali tizim (Kommunistik Partiya) hokimiyatni ushlab turdi. Sharqiy Germaniyada Sovet Ittifoqining ta'siri juda kuchli edi. Hukumating siyosati markazlashtirilgan, xalqaro maydonda Sovet Ittifoqi bilan hamkorlikka tayangan edi. 1 Фортунатов В.В.История: Учебное пособие. Стандарт третьего поколения. Для бакалавров. - СПб.: «Питер», 2012 28c 2 История второй мировой войны. Кратная история. Москва-1984 г.123c 11 1961-yilda Berlin devori qurilishi boshlandi, bu G'arbiy va Sharqiy Germaniya o'rtasidagi jismoniy ajratishni yanada kuchaytirdi. Devorning qurilishi ikki Germaniya o'rtasidagi yirik siyosiy va ideologik ajralishni ramzi sifatida qabul qilindi. Sharqiy Germaniya Sovet Ittifoqining bevosita ta'siri ostida rivojlandi. Bu davlatda iqtisodiy va siyosiy tuzilmalarda Sovet modeliga moslashuv amalga oshirildi. Sharqiy Germaniyada kommunistik boshqaruvni mustahkamlash uchun Sovet Ittifoqi yordam berdi. II Jahon urushi oxirida Germaniyaning iqtisodiyoti deyarli to'liq vayron bo'ldi. Shaharlarda inshootlar, sanoat korxonalari, transport infratuzilmasi, kommunal xizmatlar va turar joylar juda katta zarar ko'rdi. Urushning tugashiga qaramay, Germaniya bo'linib, har ikki qismning iqtisodiyoti boshqacha yo'nalishlarda rivojlana boshladi. G'arbiy Germaniya kapitalistik iqtisodiyotni tanladi, Sharqiy Germaniya esa sotsialistik iqtisodiyotga asoslandi. G'arbiy Germaniya AQSh tomonidan yordamga olindi. 1948-yilda AQSh va boshqa G'arb davlatlari tomonidan "Marshall rejasi" deb nomlangan iqtisodiy yordam dasturi ishga tushirildi. Bu dastur Germaniyaga iqtisodiy inqirozdan chiqish va mamlakatni qayta tiklash uchun katta mablag'larni ajratdi. G'arbiy Germaniya tezda sanoat va infratuzilmani tiklab, iqtisodiy o'sish sur'atlarini tezlashtirdi. Bu davrda "Germaniya iqtisodiy mo'jizasi" deb ataladigan tez rivojlanish boshlandi, bu esa G'arbiy Germaniyani Yevropaning iqtisodiy markazlaridan biriga aylantirdi. Sharqiy Germaniyada iqtisodiyoti Sovet Ittifoqining ko'magida amalga oshirilgan reja iqtisodiyoti asosida rivojlandi. Bu davrda qishloq xo'jaligi kollektivlashtirildi, sanoat esa davlat nazoratida bo'ldi. Sharqiy Germaniya iqtisodiyoti ko'proq davlat tomonidan boshqarilgan va yirik sanoat korxonalari jamiyat uchun ishlagan 3 . Biroq, bu tizim G'arbiy Germaniya bilan raqobatlashishga qodir bo'lmadi va natijada iqtisodiy qiyinchiliklar yuzaga keldi. 3 Фортунатов В. В. История мировых цивилизаций. СПб.: «Питер», 2011 34c 12 G'arbiy Germaniyada iqtisodiy o'sish va sanoatning tiklanishi bo'lsa, Sharqiy Germaniya iqtisodiy o'sishda muammolarga duch keldi. G'arbiy Germaniya G'arbning erkin bozoriga integratsiya bo'lsa, Sharqiy Germaniya Sovet Ittifoqining reja iqtisodiyotiga asoslangan tizimga tayangan. Bu farqlar 1989-yilda Berlin devorining qulashi va Germaniyaning birlashishiga olib kelgan iqtisodiy va siyosiy jarayonlarga sabab bo'ldi. II Jahon urushidan keyin Germaniyaning siyosiy va iqtisodiy ahvoli juda og'ir edi. Germaniya ikki qismga bo'lingan, har biri o'zining siyosiy tizimi va iqtisodiy modeliga ega edi. G'arbiy Germaniya tezda iqtisodiy tiklanishga erishdi, kapitalistik tizim yordamida iqtisodiyotining o'sishini ta'minladi. Sharqiy Germaniya esa Sovet Ittifoqining yordamida sotsialistik tuzumni yaratdi, lekin iqtisodiy tizimi G'arbiy Germaniya bilan raqobatlasha olmadi. Bu farqlar Germaniyaning kelajakdagi birlashuvi va umumiy iqtisodiy va siyosiy tizimining shakllanishida muhim rol o'ynadi. II Jahon urushi Germaniya uchun juda og'ir va halokatli oqibatlarga olib keldi. Urushning tugashi va Germaniyaning mag'lubiyati mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalarida katta o'zgarishlarga sabab bo'ldi.  Germaniyaning bo'linishi: Urushning tugashidan so'ng, Germaniya butunlay mag'lub bo'ldi va uning hududi to'rt yirik ittifoqchi davlatlar tomonidan bo'linib olindi: Sovet Ittifoqi, AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya. 1949-yilda Germaniya ikki qismga bo'lingan holda, G'arbiy Germaniya (Federal Respublikasi) va Sharqiy Germaniya (Germaniya Demokratik Respublikasi) davlatlari tashkil topdi. 4 • G'arbiy Germaniya kapitalistik tizimga asoslanib, AQSh va G'arb davlatlari tomonidan qo'llab-quvvatlandi. • Sharqiy Germaniya esa sotsialistik tizimga asoslangan va Sovet Ittifoqining ta'sirida rivojlandi. 4 Фергюсан А. Опыт истории гражданского общества. - М., 2002 45c 13 1961-yilda, Germaniyaning ikki qismga bo'linganligini yanada kuchaytirish maqsadida, Sharqiy Germaniya tomonidan Berlin devori qurildi. Bu devor G'arbiy va Sharqiy Germaniya o'rtasidagi jismoniy va siyosiy ajralishni ramzi sifatida ishlatildi va Germaniya birlashgunga qadar mavjud bo'ldi. Urushdan so'ng Germaniya xalqaro siyosatda katta izolyatsiya va izlanishlarga duch keldi. Germaniya ko'plab xalqaro tashkilotlardan chiqarildi, shu jumladan, Millatlar Ligasidan ham. Urushdan keyin Germaniya iqtisodiyoti deyarli to'liq vayron bo'ldi. Sanoat, infratuzilma, uy-joylar va transport tizimi jiddiy zarar ko'rdi. Germaniya hududida ko'plab shaharlar vayron bo'ldi, jumladan Berlindagi ko'plab binolar urush davomida yo'qoldi. G'arbiy Germaniyada AQSh va G'arb davlatlari tomonidan yordam ko'rsatilgan. 1948-yilda boshlanadigan "Marshall rejasi" Germaniyaga iqtisodiy yordam berishga va qayta tiklanishga yordam berdi. G'arbiy Germaniya iqtisodiyoti tezda tiklandi va 1950-60-yillarda "Germaniya iqtisodiy mo'jizasi" (Wirtschaftswunder) nomi bilan tanildi. Bu jarayonda sanoat va texnologik taraqqiyot oldinga siljidi va Germaniya Yevropaning eng rivojlangan iqtisodiyotiga aylandi. 5 Sharqiy Germaniya Sovet Ittifoqining sotsialistik iqtisodiy tizimiga asoslanib, yirik davlat korxonalari va kollektivlashtirilgan qishloq xo'jaligiga ega edi. Biroq, Sharqiy Germaniya iqtisodiyoti G'arbiy Germaniya bilan taqqoslaganda orqada qolib ketdi. Sharqiy Germaniyada resurslar va texnologiyalar cheklangan edi, shuning uchun mamlakatda o'sish sur'ati sekinlashdi. • Yirik aholi migratsiyasi: Urushdan keyin Germaniyada jiddiy demografik o'zgarishlar yuz berdi. Ko'plab odamlar urushdan vaqti-vaqti bilan o'z uylarini tark etib, Germaniya ichida va chet elga migratsiya qilishdi. Sharqiy Germaniya va G'arbiy Germaniya o'rtasida 1949-yildan 1989-yilgacha katta miqdordagi aholining migratsiyasi sodir bo'ldi. 5 Вторая мировая война (1939- 1945) в 12-ти томах. Москва-1973-1982 г.г.125c 14 • Germaniya xalqining ajralishi: Germaniya ikki qismga bo'linganidan so'ng, nemis xalqining siyosiy, ijtimoiy va madaniy ajralishi boshlandi. G'arbiy Germaniyada demokratik erkinliklar rivojlandi, Sharqiy Germaniyada esa sotsialistik va kommunistik tizim qo'llanildi. Bu ikki tizim o'rtasidagi farq, fuqarolar va jamiyatdagi o'zgarishlarni kuchaytirdi. • Ijtimoiy tengsizlik: Germaniya ikki qismga bo'linganidan so'ng, iqtisodiy farqlarni bartaraf etish uchun kurashlar davom etdi. G'arbiy Germaniya iqtisodiy jihatdan rivojlangan bo'lsa, Sharqiy Germaniya bu yilda ko'plab iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keldi. Bu ikki qismlik bo'linish ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirdi. • Madaniy aloqalar: Germaniya ikki qismga bo'linganidan so'ng, madaniy jihatdan ham ajralishlar yuz berdi. G'arbiy Germaniyada Yevropa va AQSh madaniyatlari ta'siri ostida yangi bir madaniyat shakllandi, Sharqiy Germaniya esa Sovet madaniyatiga va kommunistik ideologiyaga asoslangan madaniy tizimni rivojlantirdi. Bu madaniy farqlar ikki Germaniya o'rtasida uzoq vaqt davomida mavjud bo'ldi. • Germaniya yahudiylarining holati: Urushdan keyin Germaniyada yahudiylar juda katta jismoniy va psixologik zararga uchragan. Germaniya yahudiylarining ko'plab qismi holokostdan omon qolgan edi. Ularning ahvoli urushdan keyin birinchi navbatda ijtimoiy va madaniy qayta tiklashni talab qildi. II Jahon urushidan so'ng Germaniya ikki qismga bo'linganida, Sovet Ittifoqi va G'arb davlatlari o'rtasida "Sovuq urush" boshlandi. Sovet Ittifoqi Sharqiy Germaniyada kommunistik hukumatni qo'llab- quvvatladi, G'arb esa G'arbiy Germaniyada kapitalistik tizimni qo'llab- quvvatladi. Bu ikki qismning iqtisodiy, siyosiy va madaniy farqlari Germaniya va butun Yevropadagi geopolitik vaziyatga ta'sir ko'rsatdi. 6 6 Хидаятов Г.А.Дипломатия XX века. - М., 2010 167c 15 II Jahon urushi Germaniya uchun halokatli oqibatlarga olib keldi. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlari to'liq qayta qurildi. Germaniya ikki qismga bo'lingan holda, har ikki qismda ham o'ziga xos siyosiy va iqtisodiy tizimlar yuzaga keldi. Urushning oqibatlari Germaniyaning iqtisodiy tiklanishiga, shuningdek, G'arb va Sharq o'rtasidagi raqobatning kuchayishiga sabab bo'ldi. Germaniya birlashish jarayoni 1990-yillarda boshlanib, mamlakatni qayta birlashtirishga olib keldi. 16 I.2. Germaniyaning ajralishi va undan keyingi siyosiy taqsimot II Jahon urushining yakunlari Germaniyaning jiddiy siyosiy va hududiy ajralishiga olib keldi. 1945-yilda Germaniya to'liq mag'lubiyatga uchragach, mamlakatning kelajagi haqida butun dunyoda, ayniqsa, urushning asosiy ittifoqchilari – Sovet Ittifoqi, AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya o'rtasida kelishuvlarga erishildi. Germaniya urushdan keyin to'liq boshqaruv ostida bo'lib, keyinchalik ikki siyosiy va iqtisodiy tizimga ajralib ketdi. Ushbu davrda Germaniya hududiy bo'linish va siyosiy ajralish bosqichlarini boshdan kechirdi. 7 Urush tugagach, Germaniya butunlay vayron bo'lib, ittifoqchi davlatlar tomonidan to'rt zonaga bo'linib olindi. Har bir zona o'ziga xos tarzda boshqarilardi. Bu bo'linish quyidagicha amalga oshdi: • G'arbiy Germaniya (AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya zonalari): Bu hududda kapitalistik tizimni shakllantirish maqsadida G'arb davlatlari o'z ta'sirini o'rnatdi. G'arbiy Germaniyada AQShning boshchiligida iqtisodiy tiklanish uchun yordam ko'rsatildi va bu hududda demokratik tizim yaratildi. • Sharqiy Germaniya (Sovet Ittifoqining hududi): Sharqiy Germaniyada esa sotsialistik tuzumni o'rnatishga qaratilgan siyosat amalga oshirildi. Sovet Ittifoqi Sharqiy Germaniyada kommunistik tuzumni qo'llab-quvvatlab, bu hududda o'z ta'sirini mustahkamladi. Bunda Sovet Ittifoqining yordamida iqtisodiy tizim markazlashtirildi. • Berlinning bo'linishi: Berlinda ham to'rt sektor bo'lib, shahar ham to'rt davlatning boshqaruvi ostida qoldi. Bu, shuningdek, G'arb va Sharq o'rtasidagi siyosiy va ideologik ajralishni yanada kuchaytirdi. 7 В.И.Дашичев. Банкротство стратеги Германского фашизма том 2, Москва-1974 г. 300c 17 • Siyosiy ajralish: 1949-yilda G'arbiy Germaniya mustaqil, demokratik siyosatga asoslangan Federal Germaniya Respublikasi (FRG) sifatida tashkil topdi. Sharqiy Germaniya esa kommunistik siyosatni tanlab, Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) sifatida tashkil topdi. Har ikki davlatning boshqaruv tizimlari bir- biridan ancha farq qilardi. G'arbiy Germaniyada G'arb davlatlari tomonidan demokratik tuzum o'rnatildi. 1949-yilda Konrad Adenauer boshchiligidagi G'arbiy Germaniya Federal Respublikasi tuzildi. Bu davlatda asosiy e'tibor erkin bozor iqtisodiyotini rivojlantirishga qaratildi. G'arbiy Germaniyada quyidagi asosiy xususiyatlar mavjud edi: 8 • Demokratik tizim: G'arbiy Germaniyada ko'p partiyali tizim va erkin saylovlar o'rnatildi. Xalq tomonidan saylangan qonunchilik organlari, ya'ni Bundestag va prezident boshqaruv organi shakllandi. • Erkin bozor iqtisodiyoti: G'arbiy Germaniya kapitalistik tizimga asoslandi, erkin bozor iqtisodiyoti rivojlandi, sanoat tez tiklandi va o'sishga erishildi. AQSh tomonidan taqdim etilgan Marshall rejasi yordamida iqtisodiy tiklanish boshlandi. • G'arbiy ittifoqlar bilan aloqalar: G'arbiy Germaniya NATO va Yevropa Ittifoqining a'zosi bo'lib, G'arb davlatlari bilan mustahkam aloqalar o'rnatdi. Sharqiy Germaniyada esa Sovet Ittifoqining bevosita ta'siri ostida sotsialistik tizim joriy etildi. 1949-yilda Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) tashkil etildi va uning hukumatiga Kommunistik partiya (SED) boshchilik qildi. 9 Bu tizimda quyidagi xususiyatlar mavjud edi: • Bir partiyali tizim: Sharqiy Germaniyada faqat Kommunistik partiya hukmron edi, ya'ni siyosiy tizimning barcha boshqaruvi bir qo'lda jamlangan edi. Hukumati Sovet Ittifoqining ko'magida olib borildi. 8 Хайдеггер М.Бытие и время. - М., 2007 56c 9 В.И.Дашичев. Банкротство стратеги Германского фашизма том 1, Москва-1973 г.234c 18 • Reja iqtisodiyoti: Sharqiy Germaniya sotsialistik iqtisodiyotga asoslandi. Sanoat davlat tomonidan boshqarildi va qishloq xo'jaligi kollektivlashtirildi. G'arbiy Germaniyaga qaraganda iqtisodiy rivojlanish sust bo'ldi. • Sovet Ittifoqi bilan aloqalar: Sharqiy Germaniya Sovet Ittifoqining yaqin ittifoqchisi bo'lib, barcha xalqaro siyosat Sovet Ittifoqining yo'l-yo'riqlari asosida amalga oshirildi. Sharqiy Germaniya, shuningdek, Varshava Shartnomasi tashkiloti a'zosi bo'lib, Sovet Ittifoqining siyosatiga to'liq bog'liq edi. Berlin devori qurilishi 1961-yilda boshlandi 10 . Bu devor G'arbiy va Sharqiy Berlinni ajratib turuvchi jismoniy to'siq bo'lib, ikki Germaniya o'rtasidagi ajralishni yanada kuchaytirdi. Berlin devori qurilishi faqat siyosiy taqsimotni emas, balki G'arb va Sharq o'rtasidagi ideologik farqni ham ifodalaydi. Bu devor faqat shaharda emas, butun Germaniyada kommunizm va kapitalizm o'rtasidagi kuchli qarama- qarshilikni ramzlashgan. 1989-yilda Berlin devorining qulashidan so'ng, Germaniya birlashish jarayoni boshlandi. Sharqiy Germaniya va G'arbiy Germaniya o'rtasidagi bo'linish 1990-yil 3-oktabrda rasmiy ravishda yakunlandi, bu voqea Germaniyaning birlashuvi deb ataladi. Birlashgan Germaniya yangi, yagona siyosiy tizimni joriy etdi va G'arbiy iqtisodiy modelga asoslangan iqtisodiy tiklanishni boshladi. II Jahon urushidan keyin Germaniya butunlay bo'lingan va ikki siyosiy tizim – kapitalistik va sotsialistik tuzumlar o'rtasida ajraldi. G'arbiy Germaniya demokratik va kapitalistik tizimga asoslanib rivojlandi, Sharqiy Germaniya esa kommunistik tuzumda yashadi. Bu siyosiy va iqtisodiy ajralish ikki Germaniya o'rtasidagi farqlarni kuchaytirdi va butun Yevropadagi geopolitik vaziyatga ta'sir qildi. 1990-yilda Germaniya birlashishi bu ajralishning yakunlanishini anglatdi va mamlakat yangi siyosiy va iqtisodiy tizimga asoslanib, G'arbiy Yevropaning yetakchi davlatlaridan biriga aylandi. 10 И.М.Кривогуз. Крушение реального социализма в Восточной Европе и судьбы освободившихся народов. Москва-2000 г.321c 19 II.BOB.GERMANIYANING G’ARBIY VA SHARQIY ZONALARIGA BO’LINISHI II.1. G'arbiy Germaniya (Bundesrepublik Deutschland) II Jahon urushining tugashidan so'ng Germaniya to'liq mag'lubiyatga uchradi va urushni yutgan ittifoqchi davlatlar — Sovet Ittifoqi, AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya tomonidan hududiy bo'linishga uchradi. Bu bo'linish, dastlab vaqtincha bo'lib ko'rinsa-da, keyinchalik siyosiy va iqtisodiy tizimlarning tobora aniqroq ajralishiga olib keldi. Natijada Germaniya ikki davlatga — G'arbiy Germaniya (Federal Germaniya Respublikasi) va Sharqiy Germaniya (Germaniya Demokratik Respublikasi)ga bo'linib ketdi. Urushdan keyin Germaniya taqdiri haqida kelishuvlarga erishish uchun Sovet Ittifoqi va G'arb davlatlari o'rtasida uzoq vaqt davomida muzokaralar olib borildi. 1945-yilda Yaltada va Potsdamda o'rnatilgan kelishuvlarga ko'ra, Germaniya to'rt zonaga bo'linishi kerak edi 11 . Sovet Ittifoqi Sharqiy Germaniya hududida o'z ta'sirini o'rnatish niyatida edi, G'arb davlatlari esa G'arbiy Germaniyada demokratik va kapitalistik tizimni tiklashni xohlashardi. G'arb davlatlari kapitalistik tizimni rivojlantirishni maqsad qilgan bo'lsa, Sovet Ittifoqi sotsialistik va kommunistik tizimni qo'llab- quvvatladi. Bu ideologik qarama-qarshilik Germaniyaning bo'linishiga sabab bo'ldi, chunki har ikki tomon o'z siyosiy tizimini Germaniyada o'rnatishga harakat qildilar. Sovet Ittifoqi va G'arb davlatlari o'rtasidagi raqobat 1940-yillarning oxirida Sovuq urushning boshlanishiga olib keldi. Bu geosiyosiy raqobat Germaniyaning bo'linishiga bevosita ta'sir ko'rsatdi. Germaniya bo'linishining boshlanishi (1945): Urush tugaganidan so'ng Germaniya bo'linib, har bir zonaning boshqaruvi sovetlar va G'arb ittifoqchilari (AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya) tomonidan o'zaro taqsimlandi. Bu to'rt zonaning har biri o'zaro mustaqil ravishda boshqarildi va har bir zona ma'lum bir davlat tomonidan nazorat qilindi: 11 З.Р.Нуриддинов. Ғарб мамлакатларининг Энг янги тарих (1939-1972) 2-китоб, Тошкент-1976 й. 34c 20 • G'arbiy Germaniya: AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya zonalari o'zaro birlashib, keyinchalik G'arbiy Germaniya — Federal Germaniya Respublikasi (FRG) tashkil topdi. • Sharqiy Germaniya: Sovet Ittifoqi hududida Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) tashkil etildi. Germaniyaning bo'linishi nafaqat mamlakatning butun hududini, balki Berlin shahrini ham ta'sir qildi. Berlin shahri ham to'rt sektorga bo'linib, AQSh, Sovet Ittifoqi, Buyuk Britaniya va Frantsiya tomonidan boshqarildi. 1949-yilda Berlin bir necha yil davomida bo'linib, keyinchalik 1961-yilda Sharqiy Germaniya tomonidan qurilgan Berlin devori bilan to'silgan. G'arbiy Germaniya 1949-yilda AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiyaning tasdig'i bilan tashkil topdi. Bu hududda kapitalistik tizim va demokratik boshqaruv o'rnatildi 12 . G'arbiy Germaniya quyidagi xususiyatlarga ega bo'ldi: • Demokratik tizim: G'arbiy Germaniya ko'p partiyali tizimga asoslanib, xalq tomonidan saylangan hokimiyatga ega bo'ldi. 1949- yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi va Konrad Adenauer boshchiligida G'arbiy Germaniya federativ respublikasi sifatida tashkil topdi. • Bozor iqtisodiyoti: G'arbiy Germaniya kapitalistik tizimga asoslandi. Erkin bozor iqtisodiyoti, biznes va sanoat erkinligi tashkil topdi. G'arbiy Germaniya tezda iqtisodiy tiklanishga erishdi va "Germaniya iqtisodiy mo'jizasi" (Wirtschaftswunder) deb nomlanuvchi davrni boshdan kechirdi. • G'arb bilan aloqalar: G'arbiy Germaniya NATO va Yevropa Ittifoqiga kirib, G'arb blokiga qo'shildi. Bunda AQSh va boshqa G'arb davlatlari uning asosiy ittifoqchilari bo'lib qoldi. G'arbiy Germaniya, rasmiy nomi bilan Federal Germaniya Respublikasi (Bundesrepublik Deutschland), II Jahon urushidan keyin Germaniyaning g'arbiy qismida joylashgan va 1949 yildan 1990 yilga qadar mavjud bo'lgan mustaqil davlatdir. Bu davrda G'arbiy Germaniya kapitalistik tizimga asoslangan, demokratik 12 З.Р.Нуриддинов. Ғарб мамлакатларининг Энг янги тарихи (1917-1939) 1-китоб, Тошкент-1978 й. 45c 21 boshqaruvni amalga oshirgan va G'arbning siyosiy va iqtisodiy tizimiga qo'shilgan mamlakat sifatida o'zining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlarini shakllantirdi. G'arbiy Germaniya 1945 yilda II Jahon urushining yakunlanishi bilan Germaniya to'liq bo'linganidan so'ng tashkil etildi. 1949 yilda G'arbiy Germaniya hududida Federal Germaniya Respublikasi (FRG) tuzildi. Federal Germaniya, AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya zonalari birlashgan holda tashkil topdi 13 . Germaniya Demokratik Respublikasi (Sharqiy Germaniya) esa Sovet Ittifoqining ta'siri ostida tashkil etilgan edi. G'arbiy Germaniya tuzilganida, uning dastlabki asosiy maqsadi iqtisodiy va siyosiy tiklanishni ta'minlash va demokratik tizimni rivojlantirish edi. G'arbiy Germaniya demokratik tizimga asoslanib, ko'p partiyali, parlament tizimiga ega edi. Boshqaruvning asosiy organlari quyidagilardan iborat edi: • Bundestag (federal parlament): Bu parlament xalq tomonidan saylanadigan vakillardan iborat bo'lib, mamlakatning qonun chiqaruvchi hokimiyatini tashkil etadi. Bundestagning vakillari 4 yilda bir marta saylanadi. • Federal Prezident: Federal Prezident G'arbiy Germaniyaning yuqori lavozimli amaldori bo'lib, davlat boshlig'idir. Prezidentning vakolatlari nisbatan cheklangan edi, ko'proq seremonial rol o'ynardi, asosan boshqaruvni Bundeskanzler (federal kansler) amalga oshirardi. • Bund eskan (federal kansler): Federal kansler — bu G'arbiy Germaniyaning hukumat rahbari bo'lib, u Bundestag tomonidan saylanadi. Federal kansler G'arbiy Germaniyaning boshqaruvini amalga oshiradi va mamlakatning siyosiy yo'nalishini belgilaydi. G'arbiy Germaniya kapitalistik iqtisodiy tizimni tanladi, ya'ni erkin bozor iqtisodiyotiga asoslandi. 1950-yillarda G'arbiy Germaniya iqtisodiy inqilobni boshdan kechirdi va "Germaniya iqtisodiy mo'jizasi" (Wirtschaftswunder) deb 13 Г.А.Ҳидоятов, Х.Г.Ғуломов. Всемирная история новейшей период Европы и США после второй мировой войны (1945-1995) Ташкент-1999 г.67c 22 atalgan davrni boshdan kechirdi. Bu jarayonda quyidagi asosiy omillar muhim rol o'ynadi: • Marshall rejasi: 1948-1952 yillarda AQSh tomonidan Germaniyaga katta moliyaviy yordam ko'rsatilgan (Marshall rejasi). Bu yordam orqali Germaniya iqtisodiy tiklanishga erishdi. • Erkin bozor: G'arbiy Germaniyada erkin bozor iqtisodiyoti o'rnatildi. Xususiy sektor, ayniqsa sanoat va xizmatlar sektori rivojlandi, bu esa ish o'rinlarini yaratdi va iqtisodiy o'sishga imkon berdi. • Sanoat va texnologiya rivojlanishi: G'arbiy Germaniya sanoat va texnologiyalar sohasida katta yutuqlarga erishdi. Avtomobilsozlik, kimyo sanoati, mashinasozlik va elektronika sohalari kuchli rivojlandi. Germaniya avtomobillari va boshqa texnologik mahsulotlari dunyo bozorida keng talabga ega bo'ldi. G'arbiy Germaniya tashqi siyosatda G'arb davlatlari bilan mustahkam aloqalarni o'rnatdi. U 1955 yilda **Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti (NATO)**ga a'zo bo'ldi, bu esa uning G'arb blokidagi xavfsizlik tizimiga kirishini ta'minladi. 1957 yilda esa Yevropa Iqtisodiy Hamkorlik Tashkilotiga (keyinchalik Yevropa Ittifoqi) a'zo bo'ldi. 14 • AQSh bilan aloqalar: G'arbiy Germaniya AQSh bilan juda yaqin aloqalar o'rnatdi. AQSh G'arbiy Germaniyaga harbiy yordam ko'rsatdi va uning xavfsizligini ta'minlashda asosiy ittifoqchi bo'lib qoldi. • Sovet Ittifoqi bilan raqobat: G'arbiy Germaniya Sharqiy Germaniyaning Sovet Ittifoqi tomonidan boshqarilishini rad etdi va ikki Germaniya o'rtasidagi ideologik farqlarni davom ettirdi. G'arbiy Germaniya uchun Sovet Ittifoqi bilan raqobat davom etgan Sovuq urushning asosiy qismlaridan biri bo'ldi. G'arbiy Germaniya ijtimoiy va madaniy sohalarda ham katta o'zgarishlarni boshdan kechirdi. G'arbiy Germaniyada: 14 M. Lafasov, U. Jo`rayev, Jahon tarixi. T., 2005. 231b 23 • Demokratik huquqlar: Fuqarolar erkin saylovlarda ishtirok etish, matbuot va so'z erkinligi kabi huquqlarga ega edilar. Shuningdek, inson huquqlari himoya qilindi va ayollar uchun tenglik siyosati joriy qilindi. • Ta'lim va ilm-fan: G'arbiy Germaniyada ilm-fan va ta'lim sohasida yirik yutuqlar amalga oshirildi. Germaniya dunyodagi yetakchi ilmiy markazlardan biriga aylandi. • Kengaygan ijtimoiy tarmoqlar: Ishlab chiqarish, sog'liqni saqlash va ijtimoiy himoya sohalarida davlat tomonidan ijtimoiy tizim kengaytirildi, bu esa aholining turmush darajasini oshirdi. G'arbiy Germaniya 1989-yilda Berlin devorining qulashidan so'ng, Sharqiy Germaniya bilan birlashishga qadam qo'ydi. 1990 yilda ikki Germaniya rasman birlashdi, va G'arbiy Germaniya nafaqat iqtisodiy jihatdan, balki siyosiy va ijtimoiy sohalarda ham o'zining tasirini kengaytirdi. G'arbiy Germaniya tizimi umumiy Germaniya tizimi sifatida rivojlanib, iqtisodiy va siyosiy integratsiyaga asoslangan. G'arbiy Germaniya (Federal Germaniya Respublikasi) II Jahon urushidan keyin Germaniyaning kapitalistik va demokratik tizimga asoslangan qismidir. U G'arb ittifoqchilari tomonidan ko'rsatilgan yordam va qo'llab- quvvatlash tufayli iqtisodiy jihatdan tezda rivojlandi, siyosiy tizimi esa mustahkam va barqaror bo'ldi. G'arbiy Germaniya yillar davomida erkin bozor va demokratik tizimni rivojlantirishga qaratilgan siyosatini amalga oshirgan va nihoyat, 1990 yilda Germaniya birlashishining asosiy qismlaridan biri bo'ldi. 24 II.2. Sharqiy Germaniya (Deutsche Demokratische Republik) Sharqiy Germaniya yoki rasmiy nomi bilan Germaniya Demokratik Respublikasi (Deutsche Demokratische Republik, DDR), 15 II Jahon urushining tugashidan keyin Germaniyaning sharqiy qismida Sovet Ittifoqining ta'siri ostida 1949 yilda tashkil etilgan davlatdir. Sharqiy Germaniya o'zining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimi bilan G'arbiy Germaniyadan juda farq qiladi, chunki u kommunistik rejimga asoslangan va Sovet Ittifoqining qo'llab-quvvatlovi ostida faoliyat ko'rsatgan. Quyida Sharqiy Germaniyaning tuzilishi, siyosiy va iqtisodiy tizimi, ijtimoiy hayoti, shuningdek, uning tarixiy rivojlanishi haqida batafsil bayon qilinadi. II Jahon urushi yakunlangach, Germaniya ikki qismga bo'linib, Sharqiy Germaniya Sovet Ittifoqining ta'siri ostida, G'arbiy Germaniya esa AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya tomonidan boshqariladigan hududda joylashdi. 1949 yilda, Sharqiy Germaniyada Germaniya Demokratik Respublikasi (DDR) tashkil etildi. Bu davlat rasmiy ravishda kommunistik tizimni tan olgan va Sovet Ittifoqining sotsialistik modeliga amal qilgan. • Sovet Ittifoqining ta'siri: Sharqiy Germaniyada Sovet Ittifoqi tomonidan qo'llab-quvvatlangan kommunistik tizim o'rnatildi. 1949 yilda Sharqiy Germaniya Kompartiyasi (SED) tomonidan kommunistik rejim qurildi va Markaziy hokimiyat tashkil etildi. Sharqiy Germaniya kommunistik davlat bo'lib, bir partiyali tizimga asoslangan edi. Davlatda Kommunistik Partiya (SED) barcha siyosiy hokimiyatni o'z qo'liga olgan. Quyidagi siyosiy strukturalar va institutlar Sharqiy Germaniyaning boshqaruv tizimida faoliyat ko'rsatdi: • Kommunistik Partiya (SED): Germaniya Demokratik Respublikasi asosiy siyosiy kuchi bo'lib, davlatning barcha siyosiy faoliyatini boshqarib, davlatning barcha idoralariga ta'sir o'rnatgan. Partiya davlatning barcha ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotini nazorat qilgan. 15 M. Lafasov, U. Jo`rayev, Jahon tarixi. T., 2005.224c 25 • Prezident: Sharqiy Germaniyada prezidentning roli nisbatan cheklangan edi, chunki asosan barcha hokimiyat Kommunistik partiya va uning rahbarlari tomonidan boshqarilgan. Prezidium (partiya rahbariyati) siyosiy qarorlarni qabul qilgan. • Xalq palatasi (Volkskammer): Xalq palatasi, kommunistik partiyaning ko'rsatilgan roziligi bilan saylanadigan parlament edi. Xalq palatasi qonunlarni ishlab chiqish va qabul qilishga mas'ul bo'lib, uning vakolatlari juda cheklangan edi. • Sirrli politsiya va davlat xavfsizligi (Stasi): Sharqiy Germaniya davlat xavfsizligi va fuqarolarni kuzatish uchun Stasi (Xalq Xavfsizlik Ministrligi) tashkil etildi. Stasi, dunyodagi eng mustahkam razvedka va politsiya tizimlaridan biri bo'lib, davlatning barcha fuqarolarini kengaytirilgan kuzatish va nazorat ostida ushlab turgan. Sharqiy Germaniya iqtisodiyoti sotsialistik modelga asoslangan bo'lib, bu erda barcha ishlab chiqarish vositalari va resurslar davlat tomonidan boshqarilgan. Iqtisodiyotning asosiy xususiyatlari quyidagilar: 16 • Markazlash tirilgan iqtisodiyot: Sharqiy Germaniya iqtisodiyoti markazlashtirilgan rejimda ishlagan. Sanoat, qishloq xo'jaligi va xizmatlar sohalari davlat tomonidan boshqarilgan va rejalashtirilgan. • Sanoat va kollektivlashtirish: Sanoat va qishloq xo'jaligi sohalarini milliylashtirish va kollektivlashtirish amalga oshirilgan. Fermerlar va kichik ishlab chiqaruvchilar davlat tomonidan tashkil etilgan kollektiv xo'jaliklarga qo'shilishga majbur bo'lishgan. O'zgacha xususiy mulkchilik yo'q edi. • Sovet Ittifoqi bilan iqtisodiy aloqalar: Sharqiy Germaniya Sovet Ittifoqi va boshqa kommunistik mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamladi. Bundan tashqari, Sharqiy Germaniya Varshava Shartnomasi va boshqa kommunistik davlatlar tashkilotlariga a'zo bo'lib, iqtisodiy yordam oldi. 16 Xidoyatov G. Jaxon tarixi I, II qism T., ―Sharq‖ 2004.223b 26 • Reja iqtisodiyoti: Sharqiy Germaniya iqtisodiyoti reja asosida boshqarildi. Har bir yil uchun davlat tomonidan ishlab chiqarish va iste'mol rejalarini belgilab qo'yishdi. Sharqiy Germaniyada kommunistik rejimga xos bo'lgan ijtimoiy tizimga rioya qilindi, bu tizimda fuqarolar uchun ba'zi ijtimoiy xizmatlar taqdim etilgan, ammo ularning hayot tarzi ko'pincha cheklangan edi: • Ijtimoiy himoya va sog'liqni saqlash: Sharqiy Germaniyada sog'liqni saqlash, ta'lim va boshqa ijtimoiy xizmatlar davlat tomonidan taqdim etilgan. Sog'liqni saqlash tizimi universal edi va fuqarolarga bepul xizmat ko'rsatilgan. • Ta'lim tizimi: Ta'lim tizimi davlat tomonidan nazorat qilindi. Shu bilan birga, bolalar va yoshlarni kommunistik ideologiyaga mos ravishda tarbiyalashga katta e'tibor berilgan. • Fuqarolarning erkinliklari: Fuqarolar siyosiy erkinlikdan cheklangan edi. Matbuot erkinligi, so'z erkinligi va boshqa fuqarolik huquqlari qattiq nazorat ostida edi. Stasi tomonidan olib borilgan keng qamrovli kuzatuvlar fuqarolarning shaxsiy hayotini deyarli butunlay nazorat ostida ushlab turardi. Sharqiy Germaniyaning eng mashhur va dramatik xususiyatlaridan biri Berlin devori (1961) bo'lib, bu devor Sharqiy va G'arbiy Berlinni ajratgan jismoniy to'siq edi. Bu devor, Sharqiy va G'arbiy Germaniyaning siyosiy va ideologik farqlarini ramziy tarzda namoyish etgan. Sharqiy Germaniya G'arbiy Germaniyadan aholi va iqtisodiy resurslarni tortib olishga harakat qilgan, ammo Berlin devori qurilishi bilan G'arbiy Germaniyaga o'z fuqarolarining migratsiyasini to'xtatish maqsad qilindi. 1989-yilda Sharqiy Germaniyada sodir bo'lgan siyosiy o'zgarishlar, shuningdek, Berlin devorining qulashiga olib keldi. 17 Bu voqea Germaniyaning birlashuviga yo'l ochdi. 1990-yilda, Sharqiy Germaniya rasman G'arbiy Germaniya bilan birlashdi va Germaniya Federal Respublikasi (GFR) nomi bilan yangi birlashgan davlat tashkil topdi. Sharqiy Germaniya (Deutsche Demokratische Republik) kommunistik tizimga asoslangan va Sovet Ittifoqining ta'siri ostida faoliyat ko'rsatgan bir 17 Нуриддинов З.Р. Ғарб мамлакатларининг энг янги тарихи. (1917-1939) 1-қисм Т., Ўқитувчи‖ 1963, 1978. 261c 27 mamlakat edi. Bu davlatda markazlashtirilgan iqtisodiyot va siyosiy tizim hukm surgan, fuqarolarni erkinliklardan mahrum qilgan va kommunistik ideologiya asosida hayot yuritilgan. Sharqiy Germaniya tarixidagi eng muhim hodisalardan biri — Berlin devorining qurilishi va keyinchalik uning qulashidir. Bu voqea Germaniyaning birlashishining boshlanishi bo'ldi, va 1990-yilda Sharqiy va G'arbiy Germaniya birlashib, yagona davlatga aylandi. 28 XULOSA II Jahon urushidan keyin Germaniya ikkiga bo'linib, G'arbiy Germaniya (Federal Germaniya Respublikasi) va Sharqiy Germaniya (Germaniya Demokratik Respublikasi) sifatida ikki alohida davlat shakllandi. G'arbiy Germaniya kapitalistik tizimga asoslangan va demokratik boshqaruvni o'rnatgan bo'lsa, Sharqiy Germaniya kommunistik tizimni tanlab, Sovet Ittifoqining ta'siri ostida faoliyat ko'rsatdi. Bu ikki davlat o'rtasidagi farqlar, nafaqat siyosiy va iqtisodiy tizimlarda, balki ijtimoiy va madaniy hayotda ham sezilarli darajada o'zini namoyon etdi. G'arbiy Germaniya kapitalistik va erkin bozor iqtisodiyotiga asoslangan tizimni joriy etib, "Germaniya iqtisodiy mo'jizasi"ni yaratdi. U ko'plab ijtimoiy yutuqlarga erishib, dunyo bo'ylab iqtisodiy jihatdan muvaffaqiyatli davlat sifatida tanildi. Biroq, Sharqiy Germaniya o'zining kommunistik tizimi bilan markazlashtirilgan iqtisodiyotni joriy etib, Sovet Ittifoqi bilan yaqin aloqalarda bo'ldi, ammo uning iqtisodiyoti va ijtimoiy tizimi ko'proq cheklovlar va nazorat ostida bo'ldi. Berlin devori, Sharqiy va G'arbiy Germaniyaning o'rtasidagi ajralishni ramziy tarzda ifodalab, ikki davlatni ayrimlashgan holda turibdi. Shu bilan birga, 1989-yilda Berlin devorining qulashi va Sharqiy Germaniyaning siyosiy inqilobi, Germaniya birlashishining boshlanishiga olib keldi. 1990-yilda ikkala Germaniya birlashdi va yagona demokratik va kapitalistik tizimga asoslangan Germaniya davlatiga aylandi. Shunday qilib, Germaniyaning ikki qismga bo'linishi, ularning alohida siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi, va oxir- oqibatda birlashuvi, XX asrning muhim tarixiy voqealaridan biri bo'lib, xalqaro siyosat va global iqtisodiyotga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Germaniyaning birlashishi va demokratik tizimga o'tish jarayoni, nafaqat Germaniya, balki butun dunyo uchun muhim bir tarixiy o'zgarish bo'ldi. 29 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR Asosiy darsliklar va o`quv qo`llanmalar 1. Нуриддинов З.Р. Ғарб мамлакатларининг энг янги тарихи. (1917- 1939) 1-қисм Т., Ўқитувчи‖ 1963, 1978. 2. Xidoyatov G. Jaxon tarixi I, II qism T., ―Sharq‖ 2004. 3. M. Lafasov, U. Jo`rayev, Jahon tarixi. T., 2005. 4.Фортунатов В.В.История: Учебное пособие. Стандарт третьего поколения. Для бакалавров. - СПб.: «Питер», 2012 5.Фортунатов В. В. История мировых цивилизаций. СПб.: «Питер», 2011 6.Фергюсан А. Опыт истории гражданского общества. - М., 2002 7.Хидаятов Г.А.Дипломатия XX века. - М., 2010 8.Хайдеггер М.Бытие и время. - М., 2007 9.История России с древнейших времен до начала XXI века: учебное пособие для студентов вузов / М.М.Горинов, А.А. Горский, А.А. Данилов и др. - 6-е изд., пересмотр. - М.: «Дрофа», 2005 10.Мак-Нил У. Восхождение Запада. История человеческого сообщества. Киев; М., 2004 11.Мировые войны XX века. Кн. 1 - 4. М., 2002 12.Шпенглер О.Закат Европы. - М., 1993 13.Ясперс К. Смысл и назначение истории. - М., 1991 Adabiyotlar 1. Г.А.Ҳидоятов, Х.Г.Ғуломов. Всемирная история новейшей период Европы и США после второй мировой войны (1945-1995) Ташкент- 1999 г. 2. З.Р.Нуриддинов. Ғарб мамлакатларининг Энг янги тарихи (1917- 1939) 1-китоб, Тошкент-1978 й. 3. З.Р.Нуриддинов. Ғарб мамлакатларининг Энг янги тарих (1939- 1972) 2-китоб, Тошкент-1976 й. 30 4. И.М.Кривогуз. Крушение реального социализма в Восточной Европе и судьбы освободившихся народов. Москва-2000 г. 5. В.И.Дашичев. Банкротство стратеги Германского фашизма том 1, Москва-1973 г. 6. В.И.Дашичев. Банкротство стратеги Германского фашизма том 2, Москва-1974 г. 7. Вторая мировая война (1939- 1945) в 12-ти томах. Москва-1973- 1982 г.г. 8. История второй мировой войны. Кратная история. Москва-1984 г. Internet saytlari 1. http://grid.rug.nl/ahc/ - Groningen Universiteti, tarixiy tadqiqotlar bo'yicha resurslar. 2. http://librory.byu.edu/-rdh/eurodocs/ - Yevropa tarixiga oid hujjatlar va manbalar. 3 http://history.hanover.edu/texts.htm - Tarixiy matnlar va dastlabki manbalar. 4 http://www.ucr.edu/h-gig/horuslinks.html - Tarixiy manbalar va resurslar. 31 ILOVALAR 32

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. II JAHON URUSHIDAN KEYIN GERMANIYANING SIYOSIY VA IQTISODIY AHVOLI

I.1. II Jahon urushining Germaniya uchun oqibatlari

I.2. Germaniyaning ajralishi va undan keyingi siyosiy taqsimot

II.BOB. GERMANIYANING G’ARBIY VA SHARQIY ZONALARIGA BO’LINISHI

II.1. G'arbiy Germaniya (Bundesrepublik Deutschland)

II.2. Sharqiy Germaniya (Deutsche Demokratische Republik)

Xulosa

Foydanilgan adabiyotlar

Ilova

Купить