Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 41.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 20 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

Kamola Ergasheva

Дата регистрации 20 Январь 2026

0 Продаж

Ijodiy metod masalasi

Купить
                                       IJODIY METOD MASALASI
                                      MUNDARIJA :
I. KIRISH 
Ijodiy metod tushunchasi
II. ASOSIY QISM
1. Klassitsizm
2. Sentimentalizm
3. Naturalim
4. Realizm
5. Romantizm
6. Modernizm   (ratsionalizm,   abstraksionizm,   simionizm,   syurealizm,
futurizm, kubizm
7. Ijodkor uslubi
III. XULOSA
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1                                                    KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   San’at   va   adabiyotda   hayot   hodisalarini
gavdalantirishning   umumiy   yo‘llari   ijodiy   metod   deb   yuritiladi.   Ijodiy   metodga
tadqiqotlarda   «Yozuvchining   hayotiy   faktlarni   tanlash,   umumlashtirish,   baholash
va   badiiy   obrazlarda   aks   ettirishda   qo‘llagan   asosiy   prinsiplari»,   «san’atkorning
anglanayotgan   voqelikka   ijodiy   munosabatlarining   umumiy   njodiy   prinsipi,   ya’ni
badiiy   asarda   voqelikni   qayta   tikiash   printsipi»;   «turmush   hodisalarini   tanlash,
o‘rganish, idrok etish va tasvirlashning asosiy vositasi» deb ta’rif beriladi.
San’at   va   adabiyotdagi   ijodiy   metodlar   aslida   inson   dunyosini,   uning
ilgari   anglanmagan   jihatlarini   ko‘rsatish   borasidagi   izlanish   yo‘llaridir,
Tadqiqotlarda so‘z san’atida inson dunyosini badiiy gavdachantirishning ikki yo‘li:
romantizm va realizm yo‘li bor, deyiladi. Bu ham aslida inson tabiati bilan bog‘liq
hodisa   sanaladi.   Chunki   odam   ham   real   hayot   qo‘ynida,   ham   orzu   -   havaslar
dunyosida yashaydi. 
Orzu insonning har jihatdan ulg‘ayishi uchun yetakchi asos bo‘ladi Ana
shu   omil   odam   avlodlarini   iqtisodiy,   madaniy   taraqqiyotga   yetaklaydi.   Hozirgi
turmush   tarzimizga   ham   aslida   ajdodlarimizning   orzu   -   havasi   ilk   poydevor
bo‘lgan. Orzu - havas, intilish yuksak bo‘lgan o‘tmish zamonlar adabiyotida ham
romantizm metodi hukmronlik qilgan. Bu ijodiy metod, ayniqsa, Sharq adabiyotida
ustuvor   bo‘lib   kelgan.   XX   asr   boshlarigacha   o‘zbek   adabiyotida   ham   romantizm
metodi asosiy o‘rin tutgan. Albatta, mavjud hayot hodisalariga munosabat sifatida
real turmush hodisalarini akslantiruvchi asarlar ham yozilgan. Ularning aksariyati,
asosan,   tanqidiy, hajviy  ruhda  bo‘lgan.  Real  hayotga  tanqidiy yondashish   esa  uni
o‘zgartirish   orzusidan   tug‘iladi.   Orzu   -   havaslarni   akslantirish   esa   romantizm
metodining   asosi   sanaladi.   Ijod   har   qanday   sohada   muvaffaqiyatning   va
taraqqiyotning   asosiy   omillaridan   biri   hisoblanadi.   Fan,   san’at,   texnologiya   yoki
boshqaruv   sohalarida   yangi   g‘oyalar   yaratish   va   ularni   hayotga   tatbiq   etish
jarayonida ijodiy metodlarning roli beqiyos. Ijodiy metod masalasi bugungi kunda
nafaqat ilmiy tadqiqotlar, balki kundalik hayotdagi muammolarni hal qilish uchun
2 ham   dolzarbdir.   Ijodiy   metodni   ishlab   chiqishning   asosiy   maqsadi   –   muammoni
yangicha   yondashuv   orqali   hal   etish   va   mavjud   resurslardan   samarali
foydalanishdan iborat. Ushbu metodlar nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamoaviy
ish   faoliyatini   optimallashtirish,   innovatsion   yutuqlarga   erishish   va   yangi
imkoniyatlarni   ochishda   ham   muhim   ahamiyatga   ega.   Mazkur   mavzuda   ijodiy
metodning   nazariy   asoslari,   uni   shakllantirish   jarayonlari   va   amaliy   qO‘llanish
yO‘llari   O‘rganiladi.   Shu   bilan   birga,   ijodiy   fikrlashni   rivojlantirishda   shaxsiy
yondashuvning   ahamiyati   va   uning   ijtimoiy-psixologik   omillari   tahlil   qilinadi.
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   Shavkat   Mirziyoyev   O‘z   nutqlarida   doimiy
ravishda   ijodkorlik   va   yangilikka   intilishning   ahamiyatini   ta’kidlaydi.   U   bir
nutqida shunday degan edi: “Kelajakka olib boruvchi yagona yO‘l – bu yaratish va
ijod qilish, eskilikdan voz kechib, yangilik sari intilishdir.” 1
  Ushbu sO‘zlar  ijodiy
metod   va   yondashuvning   dolzarbligini   yaqqol   ifodalaydi.   Bugungi   tezkor
O‘zgarishlar   davrida   jamiyat   oldida   turgan   muammolarni   hal   qilish   uchun   faqat
an’anaviy   usullarga   tayanish   yetarli   emas.   Yaratish   va   yangilikka   intilish   –   bu
nafaqat   ilmiy   va   texnologik   yutuqlarning,   balki   shaxsiy   rivojlanish   va   milliy
taraqqiyotning   asosiy   omili   hisoblanadi.   Ijodiy   metodlar   esa,   aynan   shu   yO‘lda
samarali   vosita   sifatida  namoyon   bO‘ladi.   Prezidentimizning  ta’kidlashicha,   “Har
bir   soha   mutaxassisi   O‘z   faoliyatida   yangi   va   samarali   yondashuvlarni   joriy
etmasa,   taraqqiyotdan   orqada   qolishi   tayin.” 2
  Ushbu   fikr   ijodiy   metodni
rivojlantirish,   uning   nazariy   asoslarini   O‘rganish   va   amaliyotga   tatbiq   etishning
naqadar   muhim   ekanligini   yana   bir   bor   kO‘rsatadi.   Demak,   ijodiy   fikrlashni
rivojlantirish nafaqat shaxsiy muvaffaqiyat kaliti, balki butun jamiyatning barqaror
taraqqiyoti   garovidir.   Badiiy   uslub   har   bir   yozuvchi-san’atkorning,   har   bir   yetuk
asarning,   har   bir   davr   adabiyotining   O‘ziga   xos   barcha   xususiyatlarini   qamrasa,
badiiy   metod   muayyan   guruhga   mansub   san’atkorlar   ijodining   umumiy   va
mushtarak   barcha   belgilarini   O‘zida   tashiydi.   Bu   xususiyat   va   belgilar   hayot
materialini tanlash, umumlashtirish, baholash, aks ettirish borasidagi umumiylik va
ayni   paytda,   ana   shu   umumiylikning   yakka   shaxs   (yozuvchi)   talanti,   qudrati   ila
1
 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining nutqlaridan biri, 2020-yil, rasmiy veb-sayt: www.prezident.uz
2
 Prezidentning innovatsion rivojlanish bO‘yicha nutqi, O‘zbekiston Milliy axborot agentligi (O‘zA),  www.uza.uz
3 «pishib yetilishidir». KO‘rinadiki, garchi uslub va metod birbiriga O‘xshamasa-da,
lekin   ular   birlashganda,   bir-biri   bilan   chatishganda   voqe   bO‘ladilar,   ana
shundagina   ular   yaratish   xislatiga,   ta’sirdorlik   fazilatiga,   gO‘zallikni   bunyod
etishga   qodirlik   kasb   etadi.   Bundan   kO‘rinadiki,   badiiy   asar   yaratilganidanoq,
uslub   ham,   metod   ham   tug‘iladi.   Nazariy   adabiyotlarda   aytilganidek,   dastawal,
romantizm, keyinchalik yoki tO‘g‘rirog‘i   XIX asrga kelib realizm dunyoga keldi
degan tushunchani rad etadi. Demoqchimizki, uslub va usul (metod) adabiyotning
paydo bO‘lishi bilan bir vaqtda tug‘iladi. Faqat adabiyotning rivoji, kamolot sayin
O‘sishi, g‘oyaviy badiiy kashfiyotlaming umumlashtirilishi va saboqlariga bog‘liq
holda   uslub   ham,   usul   ham   turfa   xillik   kasb   etadi.   Jamiyat   taraqqiyotidagi
O‘zgarishlarga javob tarzida usul  ham, uslub ham yangicha sifat  kasb etib, bahor
yanglig1 qayta tug‘ilib boraveradi. Har bir yilning O‘z bahori bO‘lganidek, har bir
yozuvchining O‘z uslubi tashida, qobig‘ida metod vazifasini O‘tayveradi. Shuning
uchun  «Iliada»   ham,  «Ramayana»   ham,  «Xamsa»   ham,  «   O‘tkan   kunlar»  ham,   «
O‘zbek Navoiyni O‘qimay qO‘ysa» ham asrlarni tan olmasdan, hamma avlodlarga
estetik   zavq   ulashaveradi,   inscmni   komillik   yO‘lida   tarbiyalayveradi.   Chunki
ularning   hammasida   ham   hayot   va   inson   mohiyatini   tushunish,   idrok   etish,
ezgulikni   ulug‘lash   va   uning   amaliyotiga   chorlash   bosh   pafosdir,   insoniyat
tuyg‘ulari   tarbiyasi   uchun   O‘lmas   namunadir;   ana   shu   sohadagi   anglangan
jihatlardan   saboq   olib,   anglanmagan   qirralarini   kashf   etish   -   adabiyot
taraqqiyotining tuganmas, nihoyasi yO‘q yO‘nalishidir. Shu mulohazalardan kelib
chiqsak, hayot va insonning badiiy modelini yaratishning ikkita yO‘li eng qadimgi
davrdan bugungacha davom etib kelayotgani aniqlashadi va bu haqiqatni allomalar
ham tasdiqlaydilar. Jumladan, Aristotel «Poetika» asarida: «Sofoklning aytishicha,
u odamlarni qanday boiishi kerak bO‘lsa shunday tasvirlagan, Yevripid esa qanday
bO‘lsa   O‘shanday   tasvirlagan» 3
.   Rusning   buyuk   tanqidchisi   V.G.Belinskiy   ham
(XIX   asrda)   bu   haqiqatni   tasdiqlaydi:   «Aytish   mumkinki,  poeziya   ikki   usul   bilan
hayot   hodisalarini   qamrab   oladi   va   qayta   tiklaydi.   Bu   usullar,   garchi   biri
ikkinchisiga   qarama-qarshi   bO‘lsa   ham,   bir   maqsad   tomon   yetaklaydilar.   Shoir
3
  Aristotel. Poetika. – T.,: Adabiyot va san’at, 1980.
4 uning narsalarga nazari tarziga, uning dunyoga munosabatiga, O‘zi yashagan  asri
va xalqiga bogiiq idealiga moslab hayotni qayta yaratadi ( пересоздает ) yoki shoir
bu   hayotni   butun   yalong‘ochligi   va   haqqoniyligi   bilan   qayta   tiklab
( воспроизводит ) hayot voqeligining hamma tafsilotlariga, bO‘yoqlariga va nozik
tomonlariga sodiq qoladi. Shuning uchun aytish mumkinki, poeziyani ikki boiakka
— ideal poeziyaga va real poeziyaga boisa boiadi» 4
. I.O.Sultonov: «Hozirgi zamon
adabiyotshunosligida   birinchi   xil   badiiy   tafakkur   -   «romantik   tafakkur   tipi»,
ikkinchi xil tafakkur — «realistik tafakkur tipi» deb ataladi» 5
 , — deb yozadilar va
«Romantik   tafakkur   yoki   realistik   tafakkuming   ma’lum   tarixiy   davr   uchun
xarakterli   va   hukmron   kO‘rinishini   ijodiy   me   tod»   tushunchasi   bilan   yuritishni
taklif   etadilar...   Darvoqe,   hayotni   obrazli   tasvirlashning   ikki   yO‘nalishi   «ham
aslida   inson   tabiati   bilan   bog‘liq   hodisa   sanaladi.   Chunki   odam   real   hayot
qO‘ynida,   ham   orzu-havaslar   dunyosida   yashaydi.   Inson   tabiatida   mavjud   hayot
tarziga   qanoat   qilishdan   kO‘ra,   turmushni   O‘zgartirish   istagi,   uni   yanada
yaxshilash   havasi   baland   turadi.   Bu   havas...   kuchli   boiadi» 6
.   Ana   shu   ikki
yO‘nalish   -   ijod   tipi   turli-tuman   davrlaming,   jamiyatlarning   talablariga   doimo
javob berib kelmoqda, faqat, bizningcha, evolyutsion rivojlanish — romantizmni,
revolyutsion   taraqqiyot   —   realizmni   birinchi   O‘ringa   olib   chiqadi.   KO‘pincha
badiiy   asarlarda   ijodning   bu   janrlari   qO‘shaloqlashgan   boiadi.   Realistik   asarda
romantizmning xislatlari yordamchi vazifani bajarsa, romantik asarda realizmning
unsurlari   ham   shunday     vazifani   O‘taydi.   «Xamsa»   (Navoiy)da   ham,   «Qiyomat»
(Ch.Aytmatov)da   ham,   «Yolg‘izlikda   yuz   yil»   (G.G.M   arkes)da   ham,   «   O‘tkan
kunlar»   (A.Qodiriy)da   ham   bu   holat   yaqqol   kO‘zga   tashlanishi   va   barchaga
ayonligi   isbot   talab   etmaydi.   Shunday   bO‘lsa-da,   yana   bir   asos:   Sadriddin
Ayniyning   ta’kidlashicha,   «Xamsa»   dostonlarida   Navoiy   salbiy   tiplami   O‘z
zamonasidan   olgan,   ijobiy   tiplar   esa   —   Navoiy   fantaziyasi   va   idealining
maxsulidir,   lekin   romantizm   ustundir.   Yana   shuni   ta’kidlash   lozimki,   muayyan
yozuvchi   ijodida,   muayyan   asarda   yo   romantizm,   yo   realizm   doimo   yetakchilik
4
Adabiyot nazariyasi. Ikki jildlik. – T.,: Fan, 1978, 1979
5
  Belinskiy V.G. Tanlangan asarlar. – T.,: O‘zdavnashr, 1955
6
  Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. - Toshkent: Fan, 199], 1992.
5 qiladi. Professor Abduqodir Hayitmetov ilmiy xulosalari ham shu hodisalarni isbot
qiladi.   Uningcha,   Navoiyning   asosiy   metodi   —   romantizm,   ayni   paytda,   uning
Said Hasan Ardasherga yozgan maktubi, «Mahbub ul-qulub», satirik g‘azallari va
qit’alari, «Lison ut-tayr»dagi ba’zi hikoyatlari realistik xarakterdadir. Albatta, har
bir   san’atkorning   «O‘ziga   xos»ligini   unutmaslik   kerak.   Birida   isyonkorlik,   birida
jamiyat   bilan   kelishib   yashaydigan   donolik   ustun   bO‘lishi   ham   mumkin.   Biri
realliklarga   chiday   olmay,   biri   undan   kO‘ra   orzular   dunyosida   yashashi   -   O‘zini
voqe   qilishi   ham   tabiiydir.   Jumladan,   Alisher   Navoiy   inson   haqidagi   orzu-
havaslarini   akslantiruvchi   asarlar   yozgan   bO‘lsa,   uning   yosh   zamondoshi   Bobur
O‘z   zamoni   voqea   va   odamlarini   haqqoniy,   real   tasvirini   beradi.   Jahon   adabiyoti
taraqqiyoti   tarixidagi   realizm   va   romantizmni   —   ijod   tiplari,   ijod   yO‘nalishlari,
badiiy   tafakkur   tiplari   deb   yuritish   ham   asoslidir.   Chunki   ularning   turfa   xil
kO‘rinish va qirralarini turli davrlar rO‘yobga chiqargandir
6 Kurs   ishining   maqsadi .   Mazkur   kurs   ishining   maqsadi   –   ijodiy   metod
masalasini nazariy va amaliy jihatdan O‘rganish, uning mohiyatini aniqlash hamda
ijodiy fikrlashning samaradorligini oshirish yO‘llarini tadqiq etishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari . 
1. Ijodiy metodning nazariy asoslarini O‘rganish va tahlil qilish.
2.   Ijodiy   fikrlashni   shakllantirishda   psixologik   va   ijtimoiy   omillarning
ahamiyatini aniqlash.
3. Ijodiy metodni rivojlantirishning amaliy usullarini taklif qilish.
4.   Turli   sohalarda   ijodiy   metodlarni   qO‘llash   tajribalarini   tahlil   qilish   va
ularning natijadorligini baholash.
Kurs   ishining   obyekti   :     Ijodiy   metod   masalasi   va   uning   nazariy   hamda
amaliy   jihatlari   tadqiqot   obyekti   sifatida   tanlanadi.   Shuningdek,   ijodiy   fikrlashni
rivojlantirish bO‘yicha amaliy tajribalar ham O‘rganiladi.
Kurs   ishining   tuzilishi   : Kurs   ishi   kirish,   asosiy   qism,   xulosa   va
foydalanilgan adabiyotlar rO‘yxatidan iborat 
7                                   ASOSIY QISM  
Klassitsizm.   Klassitsizm  lotincha so‘z bo‘lib, «namuna», «ibrat» degan
ma’noni anglatadi. Bu metod vakillari o‘tmish adabiyoti  namoyandalari asarlarini
o‘zlari   uchun   mezon,   ibrat   namunasi   deb   qaraganlar 7
.   Klassitsizm
nazariyotchilaridan   biri   fransuz   adibi   va   adabiyotshunosi   N.   Bualo   (1636-1711):
«Adabiyot saroy va shahar uchun yaratilishi kerak» deydi. Klassisistlar ta’biricha,
adabiyotda   hamma   narsa   aniq   va   qat’iy   qoida   asosida   ko‘rsatilishi   lozim.
Klassitsizm   estetikasining   talablaridan   yana   biri   «uch   birlik»dir.   YA’ni,   dramada
gavdalantirilayotgan   hodisa   bitta   yaxlit   sujet   tarzida   gavdalantirilishi   («harakat
birligi»   talabi),   voqea   bir   joyda   bo‘lib   o‘tishi   zarur   («joy   birligi»   talabi),   voqea
yigirma to‘rt soat ichida yuz berishi («vaqt birligi» talabi) lozim. P. Kornel (1606-
1684)ning   «Sid»   (ya’ni   «Sayid»),   «Goratsiy»,   J.   Rasin   (1639-1699)ning
«Andromaxa»,   «Britanik»   tragediyalarida,   Moler   (1622-1673)ning   «Xasis»
komediyalarida   klassitsizmning   ana   shu   qoidalariga   amal   qllingan.   Ushbu
asarlarda qahramonlar ruhiy olamining yorqin gavdalantirilgani, tilning jimjimador
sun’iylikaan   xoli,   sodda   ekanligi,   sujetning   oddiyligi   ham   e’tiborni   tortadi.   Bu
jihatiga   ko‘ra   klassitsizm   realizm   ijodiy   metodi   bilan   mushtarak   hodisa   ekani
ayonlashadi.   Klassitsizm   va   realizmning   bu   umumiyligi   ham   ijodiy   metod
tushunchasining   nisbiy   hodisa   ekanidan   dalolat   beradi.   Rus   adibi   L.   Tolstoy
«Xasis» singari komediyalar yaratgan Molerni «eng go‘zal, xalqchil asarlar bitgan
san’atkor»   deb   ulug‘lagan.   Yana   bir   rus   shoiri   A.   Pushkin   esa   «Rasin   kabi
7
 https://uz.wikipedia.org/wiki/Klassitsizm
8 klassisistlar asarlarida xalq taqdiri va inson taqdiri o‘z aniq in’ikosini topgan» deb
e’tirof   etgan.   Kornel,   Moler,   Rasin   kabi   ijodkorlar   antik   adabiyotni   eng   oliy,
yuksak   ya’ni   ibrat   namunasi   deb   qaraganlar.   Ular   biz   o‘zimizdan   «Yozgan
asarlarimizni   Gomer   yoki   Vergiliy   o‘qiganida,   komediya,   tragediyalarimizni
Sofokl   tomosha   qilganida   nima   degan   bo‘lar   edi?»   deb   doimo   so‘rab   turishimiz
kerak degan aqidani o‘zlari uchun shior qilib olishgan. Klassitsizm  vakillari antik
adabiyotga   yuksak   hurmat   -   ehtirom   bildirishgani   uchun   o‘z   asarlarida   qadim
zamon   ijodkorlari   dramalari   sujetlarini   qo‘llashgan.   Klassisistlar   asarlarida   haYot
xrhisaaari   va   inson   dunyosining   bir   qirrasi   yoritilgan.   Realistik   roman,   qissa,
hikoyalarda   esa   turmush   voqeligi   va   kishilar   fe’l   -   atvori   har   tomonlama
gavdalantirilgan.   Bu   ham   klassitsizm   va   realizmning   yaxlitligini   bildiradi.
Klassitsizm   vakillari   janrlarni   tabaqalarga   bo‘lishgan.   Drama   eng   yuksak   janr,
komediya   eng   quyi   janr   deyishgan.   Epik   turga   mansub   roman,   klssa,   hikoya
janridagi   asarlarga   ikkinchi   darajali   deb   qarashgan.   Bu   ular   estetikasining
cheklangan,   zaif   jihatlari   sanaladi,   deyiladi.   Klassitsizm   vakillarining   bunday
munosabati,  avvalo,   o‘sha   davr   kishilari   ma’naviyati,  dunyoqarashi   bilan   bog‘liq.
Ma’lum   bir   davrlarda   muayyan   janrlarning   e’tibori,   mavqei   baland   bo‘ladi.   Bir
paytlar   adabiyot   mezoni   hisoblangan   janrlar   bir   zamonlar   kelib   o‘z   mavqeidan
tushib qoladi. Bu hodisa ayrim kishilarning xohish - istagi, iznu irodasiga bog‘liq
emas.   Shuning   uchun   klassitsizm   vakillarining   janrlarga   munosabatini   ularning
kamchiligi   deb   emas,   balki   o‘sha   davrga   xos   estetik   qarash   deb   baxolash   lozim.
«Klassitsizm   XVII   asrda   Fransiya   adabiyotida   shaklanib,   XIX   asr   boshlarigacha
Yevropa   mamlakatlari   adabiyotida   tarqalgan   va   hukmron   bo‘lib   qolgan   ijodiy
metoddir»   degan   qarash   ham   nisbiydir.   Chunki   ayni   shu   davr   asarlariga   xos
xususiyatlar avvalgi zamonlarda yaratilgan asarlarda ham u yoki bu tarzda mavjud
bo‘lgan.   Qolaversa,   klassitsizm   realizm   metodining   o‘ziga   xos   bir   ko‘rinishi
sanaladi.   Klassitsizm   namoyandalari   asarlarida   ham   real   turmush   voqeligi
gavdalantirilgan   bo‘ladi.   Antik   davr   mifologiyasi   (rivoyatlari),   tavrot   voqealariga
murojaat qilib, ulardan olingan syujetlar orqali o z davrlarining etik — axloqiy vaʻ
siyosiy muammolarini ko tarishta harakat qildilar. Quroqda ham umumlashma asar	
ʻ
9 yaratish   asosiy   masala   hisoblanadi,   asarlar   birmuncha   vazmin,   ritm   va   nafis
musiqaviylikka   intilish   asosida   yaratildi.   Odatda,   Quroq   rivoji   tarixi   2   bosqichga
ajratiladi.  XVII   asr   Fransiyada  shakllangan   Quroq  o zida  absolyutizm  g oyalariniʻ ʻ
ifodalagan   bo lsa,   XVIII   asrga   kelib   Quroq   yangi   dunyoviy   ideallar,	
ʻ
ma rifatparvarlik g oyalari va oddiy xalq orzu-istaqlari va intilishlariga asoslangan	
ʼ ʻ
ideallarga   tayangan   holda   rivojlandi.   Quroqga   xos   belgilar   dastlab   Italiya   nafis
san atida (XVI asrning 2-yarmi) paydo bo lgan (A. Palladio, J. Vinola, S. Serlio, J.
ʼ ʻ
Bellori   nazariy   va   amaliy   faoliyatida,   shuningdek,   Bolonya   akademik   maktabi
rasmiy hujjatlari  va hokazo), XVII asr  ga kelib Fransiyada barokko tamoyillariga
qarshi   kurashda   Quroq   ildamlab,   yaxlit   uslubiy   tizimga,   XVIII   asrga   kelib
umumevropa   uslubiga   aylandi. 8
    Bu   oqim   O‘zining   aniqlik,   tartib,   uyg‘unlik   va
nazokatga   asoslangan   estetik   tamoyillari   bilan   ajralib   turadi.   Klassitsizm   falsafiy,
adabiy   va   san at   asarlarida   inson   aqlining   ustunligini,   ideal   shakllarni   va   axloqiy	
ʼ
qadriyatlarni ulug‘laydi.
Asosiy xususiyatlari:
1.   Razm-farosat   va   tartibga   urg‘u:   Klassitsizm   san ati   mantiq,   me yor     va	
ʼ ʼ
uyg‘unlikni qadrlaydi. Xayolot va his-tuyg‘ularni tartibga solishga harakat qiladi.
2 . Idealizatsiya : Inson va tabiatni ideal shaklda tasvirlashga intiladi.
3.   Antik   davrga   hurmat :   Yunon   va   rim   adabiyoti   va   san atining   klassik	
ʼ
asarlari namunaviy deb hisoblanadi.
4.   Qoidalarga   asoslanish :   Klassitsizmda   yozuvchi   va   rassomlar   qat iy	
ʼ
qoidalarga rioya qilishadi, masalan, uch birlik qoidasi  (vaqt, joy va voqea birligi)
teatr asarlarida muhim rol O‘ynaydi.
  5.  Axloqiy mazmun : Har bir asar O‘quvchi yoki tomoshabinga axloqiy saboq
berishni maqsad qiladi.
Klassitsizmning vakillari:
Adabiyot:   Fransiyada   Pyer   Korneyl,   Jan   Rasin,   Molyer;   Angliyada   Jon   Dryden ;
Rossiyada  Mixail Lomonosov   va Gavriil Derjavin .
8
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
10 San at:ʼ  Arxitektura va tasviriy san atda 	ʼ Andrea Palladio, Jak-Lui David .
Musiqa:   Klassik   musiqa   davri   vakillari   sifatida   Iogann   Sebastyan   Bax   va
Volfgang Amadey Motsartni  kO‘rsatish mumkin.
Klassitsizmning ta’siri:
Klassitsizm Evropa madaniyatida uzoq davom etgan yO‘nalish bO‘lib, keyinchalik
romantizm va realizm kabi oqimlarning yuzaga kelishiga zamin yaratdi. Shu bilan
birga,   klassitsizmning   qadriyatlari   va   tamoyillari   bugungi   kunda   ham   turli
sohalarda uchrab turadi, masalan, me morchilik va dizaynda. 	
ʼ
Klassitsizmda asosiy janrlar
1. Adabiyot:
Tragediya:   Hayotdagi   axloqiy   muammolarni   ochib   beruvchi   yuqori   janr.
Masalan,  Jan Rasinning “Fedra”  asari.
Komediyalar :   Axloqiy   nuqsonlarni   tanqid   qiluvchi   janr.   Molyerning   “Xasis”   va
“Tartuffe”  asarlari bunga misol.
Poema:  Epik she riyat qadrlangan, masalan, 	
ʼ Lomonosovnin g ijodi.
  2.   Me morchilik:	
ʼ   Klassitsizm   me’morchiligi   simmetriya,   uyg‘unlik   va
geometriyaga   asoslangan.   Mashhur   obidalardan   biri   Parijdagi   Luvr   saroyi   va
Sankt-Peterburgdagi Isroil Ibodatxonasidir.
3.   Tasviriy   san at	
ʼ :   Klassitsizm   rassomligi   ideal   shakl,   tiniqlik   va   O‘ziga   xos
kompozitsiya   bilan   ajralib   turadi.   Jak-Lui   Davidning   "Napoleonning   toj
kiydirilishi" kabi asarlari bunga yorqin misol.
4.  Musiqa : Klassitsizm musiqasi aniq strukturaga ega bO‘lib, shakl va uyg‘unlikni
ustun   qO‘yadi.   Motsart   va   Haydnning   simfoniyalari   bunday   musiqaning
mukammal namunalari hisoblanadi.
Klassitsizm   ma naviyat   va   intizomni   yuqori   qadrladi.   Unda   shaxsiy   tuyg‘ular
ʼ
emas,   balki   jamoaviy   axloqiy   qadriyatlar   birinchi   O‘rinda   turadi.   Shu   bois,
klassitsizmning   asarlari   kO‘pincha   qat iy   ijtimoiy   va   axloqiy   tamoyillarni   ilgari	
ʼ
suradi. XIX asr boshlariga kelib, klassitsizm O‘rnini romantizm egalladi. Chunki
11 odamlar O‘z his-tuyg‘ularini va individual hayotni ifoda etishga intila boshladilar.
Shunga qaramay, klassitsizm O‘z davrida chuqur iz qoldirdi va kO‘plab sohalarda
uslubiy namuna bO‘lib qoldi.
Romantizm   -   hayot   haqidagi,   inson   to‘g‘risidaga   orzular   ifodasidir.   Bu
metodda   yaratilgan   asarlarda   xayoliy   voqealar,   orzulardagi   obrazlar   asosiy   o‘rin
tutadi.   Shoir,   yozuvchi   o‘z   a’moli   (ideali)dagi   insonni   ko‘rsatish   uchun
qahramonlarini   real   hayotdagidan   ko‘ra   kuchliroq,   fidoyiroq,   jasurroq   qilib
gavdalantyradi. «Farhod va Shirin» dostonidagi Farhod obrazi Alisher Navoiyning
chin inson haqidagi orzulari ifodasi sanaladi. Ideal obrazni, ideal hayotni ko‘rsatish
romantizm   metodining   xos   xususiyati   hisoblanadi.   Shuning   uchun   bu   xildagi
asarlarda   real   hayotning   o‘zidagidan   ko‘ra   boshqacha   voqealar   ko‘rsatiladi.
Fantastik   sujetli,   mifologiyaga   asoslangan   asarlar   ham   romantizm   metodiga
mansub sanaladi. 9
«Romantizm   ijodiy   metodi   juda   murakkab   hodisa   bo‘lib,   u   XVIII   asr
oxiri, XIX asr boshida Yevropa, Amerika adabiyotida paydo bo‘ldi hamda o‘zidan
avval   adabiyot   va   estetikada   hukmronlik   qalgan   klassisizmga   qaram   shaklida
shaklandi   va   rivoj   topdi»,   deyiladi.   Biroq   Sharq   adabiyotida   azal   -   azaldan
romantizm  ustuvor bo‘lgani aniq. Yoki  qadimgi  yunon dramaturglarining mavjud
jamiyat   hayotini   o‘zgartirish,   adolatli   shoh   haqidagi   orzu   -   istaklarini   ifodalagan
asarlari   ham   romantizm   metodiga   mansub.   Adabiyotning   dastlabki   asosi   bo‘lgan
xalq og‘zaki ijodidagi ertak, dostonlar ham romantizm metodidagi asarlar sirasiga
kiradi.   Shuning   uchun   aytish   mumkinki,   XVIII   asr   oxiri   va   XIX   asr   boshlarida
Yevropa   va   Amerika   adabiyotida   yaratilgan,   jamiyatdagi   mavjud   hayot   tarzidan
qanoatlanmaslikni   bildiruvchi   asarlar   romantizm   metodining   o‘ziga   xos   yangi   bir
ko‘rinishi   sanaladi.   Ular   romantizm   metodidagi   avvalgi   asarlardan   turmushni,
inson   dunyosini   akslantirish   borasidagi   o‘ziga   xosliklari   balan   alohida   hodisa
sifatida ajralib turadi. Viktor Gyugo (1802-1885), Jorj Sand (1804-1876), Bayron
(1788-1824)   kabi   Yevropa   adabiyoti   peshqadam   vakillari   asarlarida   xuddi   Sharq
shoirlari dostonlaridagi singari asl inson, adolatli jamiyat haqidagi orzu - havaslar
9
 Umurov H.  и  - 5 2 Adabiyotshunoslik nazariyasi
12 o‘z   ifodasini   topgan.   Faqat   ular   xuddi   «Farhod   va   Shirin»,   «Saddi   Iskanhariy»
singari xayoliy voqealarga emas, balki real hayot voqealariga asoslangan.
Hayot hodisalari va inson dunyosi esa g‘oyat servdrra. Har qanday ijodiy
metod   ularning   ma’lum   bir   jihatlarinigina   kamrab   oladi,   xolos.   Klassisizm,
romantizm,   realizm,  simvolizm,   naturalizm,  modernizm   ijodiy   metodlaridan   hech
biri   hayot   hodisalari   va   inson   dunyosini   to‘la   -   to‘kis   akslantirolmaydi.   Shuning
uchun ijodiy metodlarni biridan birini baland yoki past qo‘yib bo‘lmaydi. Chunki
ularning har biri hayotni va insonni ko‘rsatishning o‘ziga xos muayyan yo‘llaridir.
Realizm   romantizmdan   yuqori,   romantizm   klassitsizmdan   yuksak   qo‘yish   nojoiz.
Chunki   «Xamsa»,   «Alpomish»   romantizm   metodiga   mansub   bo‘lsa,   «Sarob»,
«Ulug‘bek   xazinasi»   esa   realistik   asardir.   «Shoh   Edip»   klassitsizm   davrida
yaratilgan. Har biri adabiyot tarixining bebaho gavhari bo‘lgan bu asarlarni esa biri
- biridan past qo‘yib bo‘lmaydi.
Ana shu mezondan kelib chiqsak realizm ijodiy metodi ham klassisizm,
romantizm,   modernizm   singari   hayotni   va   inson   dunyosini   badiiy
gavdalantirishning bir yo‘lidir. Bundan ayon bo‘ladiki, metodlar nisbiy tushuncha.
Chunonchi,   bitta   asar   bir   necha   metodga   xos   xususiyatlarni   o‘zida   aks   ettirishi
mumkin.   «Shoh   Edip»da   ham,   «Alpomish»da   ham   yoki   har   qanday   ertakda   ham
realizm   ijodiy   metodi   unsurlari   mavjudligi   yoki   «Ulug‘bek   xazinasi»,   «O‘tgan
kunlar»da   romantizm   ko‘rinishlari   (qahramonlar   orzu   -   havaslari,   o‘y   -   xayollari
berilgani)   borligi   shundan   dalolat   beradi.   Shu   boisdan,   realizm   yoki
romantizmning   dastlab   qachon,   qaysi   adabiyotda   paydo   bo‘lgani   xususida   hukm
chiqarishga ehxtiyoj yo‘q. Shunday bo‘lsa-da, tadqoqotlarda «XIX asrda, ayniqsa,
uning   ikkinchi   qismida   Yevropa   xalqlari   adabiyotida   ijodiy   metod   ma’nosidagi
realizm   shaklandi.   Avvalgi   davrlar   adabiyotida   rivojlangan   xislatlar   realizm
adabiyotida   yuksak   darajaga   ko‘tarildi   va   adabiyotning   asosiy   prinsiplariga
aylandi. Gumanizm, insonparvarlik realizmning bayrogi bo‘lib qoldi.
«Romantizm   ijodiy   metodi   ikki   xil,   ya’ni   inqilobiy   romantizm   va
reaksion   romantizm   ko‘rinishida   bo‘ladi.   Inqilobiy   romantizmga   mansub   asarlar
13 jamiyatni   inqilobiy   asosda   o‘zgartirishni   targ‘ib   etadi.   Reaksion   romantizm
guruhidagi   asarlarda   jamiyat   taraqqiyotiga   g‘ov   bo‘layotgan   hodisalar
ideallashtirib   ko‘rsatiladi»   degan   qarashlar   ilgari   surib   kelingani   singari   realizm
metodi   ham   «tanqidiy   realizm»,   «ma’rifiy   realizm»,   «sotsialistik   realizm»   deb
xillarga   ajratildi.   Ularning   har   biriga   alohida   -   alohida   tavsiflar   berildi.   Bu   xil
qarashlar,   avvalo,   adabiyotga   mavjud   ijtimoiy   hayot   ta’siridagi   qarash,
yondashishlardan kelib chiqdi. Agar romantizmga mansub asarlarda realizmga xos
manzaralar   mavjudligi,   realistik   asarlarda   romantizm   ko‘rinishlari   bo‘lishini
e’tiborga   oladigan   bo‘lsak,   «inqilobiy   romantizm»,   «reaksion   romantizm»,
«tanqidiy   realizm»,   «ma’rifiy   realizm»,   «sotsialistik   realizm»   degan   ajratishlar
juda   nisbiy   hodisa   ekani   bilinadi.   M.   Gorkiyning   «Lochin   qo‘shig‘i»,   «Izergil
kampir»,   «Bo‘ron   qushi   qo‘shig‘i»   hikoyalari   inqilobiy   romantizm   namunalari
deyildi. Sulaymon Boqirg‘oniy, So‘fi Olloyor, Ahmad Yassaviy asarlarida o‘tmish
ideallashtirilgan,   deb   aytildi.   Aslida   M.   Gorkiyning   mazkur   asarlarida   mavjud
turmushni inqilobiy yangilashga ochiqcha da’vat, chaqiriq sezilmaydi. U asarlarda
manzara   publisistik   jo‘shqinlk   bilan   badiiy   gavdalantirilgan,   xolos.   Ahmad
Yassaviy,   Sulaymon   Boqirg‘oniy,   Sufi   Olloyor   ham   kishilarni   haqiqatga,
halollikka, mehru oqibat  ko‘rsatishga chaqirgan. «Reaksion asarlar» deb kelingan
ijod namunalarida ham turmushdagi illatlar qoralangan. Shunday ekan, adabiyotni
«diniy adabiyot», «dunyoviy adabiyot» deb ajratish asossiz. Chunki din va dunyo
biri - birini inkor etadigan qarama - qarshi hodisa emas. Agar adabiyot «diniy» va
«dunyoviy» deb ajratilsa, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab ijodi
qaysi   adabiyotga   kiritiladi?   Ahmad   Yassaviy   asarlarida   dunyo,   uning   mavjudligi
hodisalari   inkor   qilinganmi?   Yoki   Alisher   Navoiy,   Mashrab,   Sulaymon
Boqirg‘oniy,   So‘fi   Olloyor   o‘z   asarlarida   din   boshk.a,   dunyo   alohida   hodisa
deganmi? Din va dunyo qarama - qarshi kuynalganmi? Avvalo, din - dunyoga xos
hodisa   sanaladi.   U   dunyo   ishlari,   kishilar   hayotini   to‘g‘ri   yo‘lga   soluvchi   yo‘riq
hisoblanadi.   Bu   yo‘riqqa   odamlar   turlicha   yondashadi,   xolos.   Din   ahkomlarini
anglash, idrok qilish, unga amal qalishning har xil bo‘lishiga din aslo aybdor emas.
SHo‘ro   siyosatdonshari   singari   «Din   -   afyun,   reaksion»   deyish   gumrollikdir.   Din
14 insonparvarlikni   ulug‘lovchi,   adolat   bilan   yashashga   da’vatlovchi   abadiy
mo‘jizadir.
Realizm   lotincha   so‘z   bo‘lib,   «bor,   mavjud   narsa,   haqaqiy»   dagan
ma’noni   bildiradi.   Bundan   anglashiladiki,   realizm   dunyoning   moddiy   jihatlarini
qamrab   oladigan   umumiy   tushuncha   sanaladi.   Realizm   ijodiy   metodinish   asosiy
xususiyati hayot hodisalarini bor bo‘yi bilan ko‘rsatish va undagi mavjud nukson,
kamchiliqlarni   tanqid   qilish,   deyish   unchalik   to‘g‘ri   emas.   Chunki   turmushdagi,
kishilar   fe’l   -   atvoridagi   qusurlar   xususida   romantizm   yoki   klassitsizmga   oid
deyilgan asarlarda ham so‘z yuritilgan.
Ijodiy   metodlarni   muayyan   tarixiy   davr   doirasida   chegaralash   ham
o‘rinsiz. Chunki    tanqidiy realizm  namunasi    deyilgan     Maxmurning «Hapalak»,
Muqimiyning   «Tanobchilar»   asarlariga   o‘xshash   tanqidiy,   hajviy   ruhdagi   asarlar
qadimda ham yaratapgan. Ular hozir ham yozilmoqaa. Shuro siyosati hukmronligi
davrida   «Sotsia1istik   realizm   metodi   realizmning   yuksak   bosqichi»   deb   kelindi.
«Sotsialistik   realizm   voqelikni   haqqoniy,   tarixan   aniq   va   inqilobiy   rivojda   tasvir
etish   bilan   xarakterlanadi»   deyildi.   Avvalo   «voqelikni   xaqqonniy,   tarixan   aniq»
ko‘rsatishga intilish barcha davrlar adabiyotiga, har bir yozuvchi, shoir ijodiga xos
hodisa   sanaladi.   Sofoklning   «Shoh   Edip»ida,   «Alpomish»da   ham,   F.
Dostoyevskiyning «Jinoyat va jazo»sida ham voqelikni o‘ziga xos tarzda ishonarli,
demak   haqqoniy   va   ta’sirchan   ko‘rsatishga   intilish   mavjud.   Sotsialistik
realizmning   «voqelikni   inqilobiy   rivojda   tasvir   etishi»   esa   juda   mavhum,
tushunarsiz   gap.   Avvalo,   «inqilobiy   rivoj»   nima   o‘zi?   Badiiy   asar   voqealarida
qanday   «inqilobiy   rivoj»   bo‘lishi   mumkin?   Sujet   rivojida,   qahramonlar   hayotida,
ular o‘rtasidagi munosabatlarda keskin o‘zgarish bo‘lishi mumkin, biroq «inqilobiy
rivoj»ni qanday tushunsa bo‘ladi? Avvalo, voqelik ayrim kishilar iznu ixtiyoridagi
hodisa emas. Unda o‘zgarishlar yuz berishi nihoyatda murakkab kechadigan, juda
uzoq   davom   etadigan   jarayon.   Kishilar   hayotida   bo‘lgani   singari   badiiy   asar
qahramoni turmushida ro‘y beradigan o‘zgarishlar ham, avvalo, davrning ijtimoiy -
iqtisodiy, ma’naviy - axloqiy iqlimiga bog‘liq bo‘ladi.
15 «Sharq   xalqlari   adabiyotida   realizmning  mustaqil   badiiy  hodisa   sifatida
rivoji va gullashi, butunicha olganda, XX asrga oiddir, ba’zi adabiyotlarda esa XIX
asrga   oiddir»   degan   qarash   ilgari   surib   kelindi.   Bu   xil   qarash   aslida   Yevropa
adabiyoti   bilan   Sharq   adabiyoti   orasidagi   tafovutni,   ularning   har   biri   o‘ziga   xos
hodisa   ekanligini   e’tiborga   olmaslikldan   kelib   chiqqan.   Qolaversa,   romantizm
adabiyot taraqqiyotining quyi, realizm yuqori bosqichi emas. Realizm romantizmni
inkor etmaydi. Ularning har ikkisi bir maqsad - hayot hodisalari va inson dunyosini
ko‘rsatishning o‘ziga xos yo‘llaridir 10
. Shuning uchun XX asr jaxon adabiyotining
eng   stuk   namoyandalarida   realizm   va   romantizm   ijodiy   metodi   uyg‘unlashib
ketgan.   Masalan,   Mixail   Bulgakovning   «Usta   va   Margarita»,   Chingiz
Aytmatovning   «Asrni   qaritgan   kun»,   «Qiyomat»,   Gabriyel   Garsia   Markesning
“Yolg‘izlikda   yuz   yil”   kabi   romanlarida   hayotning   real   hohisalari   bilan   rivoyat,
afsonalar,   qahramonlarning   xayol,   tushdagi   voqealar   yaxlit   olam   sifatida
gavdalantiriladi.
Romantizm   va   realizm   ijodiy   metodiga   xos   yetakchi   xususiyatlarning
o‘zaro   birikib,   yaxlit   badiiy   olamni   namoyon   etishi   qadim   Sharq   adabiyoti
namunalari,   xususan,   Firdavsiyning   «Shohnoma»,   Navoiyning   «Xamsa»
dostonlarida   ham   kuzatiladi.   Masalan,   Shirin   mamlakatida   tog‘li   joyda   ajoyib
saroy,   ko‘shklar   barpo   etilgani,   kanal   qazuvchilarning   mashaqqat   bilan   mehnat
qilgani real voqelikka muvofiq keladi.
XIX  asr   oxiri   va XX  asr   boshidagi   adabiyotda  mana shu  tarixiy hohisa
o‘z   aksini   topdi.   Shuning   uchun   mazkur   davr   adabiyotini   «ma’rifatparvarlik
realizmi»;   «demokratik   realizm   adabiyoti»   deb   atash   keng   tarqalgan.   Ijtimoiy   -
iqtisodiy   turmush   tartiblari   san’at   va   adabiyotga   o‘z   ta’sirini   o‘tkazishi   o‘zbek
adabiyotiga   (umuman,   sobiq   shuro   davlati   tasarrufidagi   millatlar   adabiyotiga)
sotsialistik realizm metodining joriy qilinishida ham aniq ko‘rinadi.
«Sotsialistik   realizm»   termini   ilk   bora   1929-yilda   rus   matbuoti
(«Literaturnaya   gazeta»)da   paydo   bo‘lgan.   Proletariat,   ya’ni   ishchilarni   mavjud
10
  Dobrolyubov N.A. Adabiy - tanqidiy maqolalar. – T.,: O‘zdavnashr, 1959
16 hayotni   o‘zgartiruvchi   kuch   sifatida   ko‘rsatish,   ishchilar   harakatini   jamiyatdagi
barcha qoloqliklarga barham beruvchi hodisa deya talkin qilish, yirik xususiy mulk
egalarini   hayotdagi   barcha   fojealarning   asosiy   aybdori   tarzida   gavdalantirishga
asoslangan   asarlar   «sotsialistik   realizm   metodi»da   yaratilgan   deyiladi.   Maksim
Gorkiyning   «Ona»   romani   mazkur   metodda   bitilgan   dastlabki   asar   sifatida   ibrat
timsoliga   aylantirildi.   «Sotsialistik   realizm   hayotni   qayta   ko‘ruvchilar   realizmi»
deb ta’riflandi.
Har   qanday   hodisaga   «sotsializm»,   «kapitalizm»   iborasini   tiqishtirish
urfga   aylangan   bu   davrda   barcha   ijtimoiy   hodisalar   keskin   tarzda   bir   -   biriga
qarama   -   qarshi   qo‘yildi.   Ana   shu   sun’iy   mafkuraviy   hodisa   tufayli   «sotsialistik
realizm»dan   o‘zga   barcha   metodlardan   kamchilik,   nuqson   izlash,   “romantizm”,
“inqilobiy   romantizm”,   “reaksion   romantizm”,   “realizm:   “ma’rifiy   realizm”,
“tanqidiy   realizm”   deb   zidlashtirish   taomili   paydo   bo‘ldi.   Hodisalarni   bu   tarzda
qarama   -   qarshi   qo‘yishdan   maksad   sotsialistik   realizm   realizmning   eng   yuqori
cho‘qqisi   ekanligiga   ishontirish   edi.   Shu   boisdan   «realizm   va   tanqidiy   realizm
metodining ma’lum darajada ojizligi, ayniqsa, XX asr boshlarida bir qancha ulkan
realistlar ijodida yaqqol ko‘rinib qoldi. 
Alisher   Navoiy   yoki   Aleksandr   Pushkin   romantizm,   realizm   ijodiy
metodi   mezonlarini   o‘ylab   asar   yozmagan.   Metod   va   uning   ko‘rinishi   haqidagi
nazariy   mulohazalar   esa   aslida   asarlarni   bir   -   biridan   farqlash,   adabiy   davrlar
o‘rtasidagi   tafovutlarni   ko‘rsatish,   aniqlash   va   belgilashning   o‘ziga   xrs   mezoni
sanachadi.   Adabiyot   qiyofasini   hamisha   badiiy   asarlar   belgilaydi.   «Romantizm»,
«realizm»,   «sotsialis\tik   realizm»   singari   nazariy   gaplar   esa   o‘sha   badiiy   asarlar
zaminida   vujudga   keladi.   Demak   nazariyalar   badiiy   asar   uchun   qolip,   yo‘riqqa
aylantirilmasligi   kerak.   Mixail   Bulgakov   «Usta   va   Margarita»ni   yaratayotganida
shuro   adabiyotida   sotsrealizm   avji   hukmron   bo‘lgan.   Biroq   shu   nazariya
Bulgakovga   ilhom   berganmi?   Umuman,   qaysi   bir   nazariya   shoh   asarlar
yaratilishiga asos bo‘lgan? Mana shu hodisani 2x2=4 tarzida asoslash mumkinmi?
«Sentimentalizm   oqimi», «naturalizm oqimi», «modernizm oqimi» atamalari ham
17 keng qo‘llanadi. «Modernizm yo‘nalishi  ratsionalizm, abstraksionizm, simionizm,
syurealizm,   futurizm,   kubizm   kabi   oqimlarga   bo‘linadi»   deyiladi.   Shuro   siyosati
hukmron davrda bitilgan aksariyat tadqiqotlarda modernizm yo‘nalishi qoralanadi.
Ekzistentsiyachilik   ta’limoti   yirik   namoyandalaridan   biri   fransuz   adibi,   Nobel
mukofoti sovrindori (u bu mukofotni olishdan o‘z ixtiyori bilan voz kechgan) Jan
Pol   Sartr   (1905-1980)   bu   xususda   shunday   deydi:   «Ekzistentsiyachilikni
umidsizlikka   chaqiradi,   deb   ayblaydilar,   insonning   qabihligi,   johilligi   va
shilqimligini   ko‘rsatib,   tubanligini   ta’kidlayverishda,   ko‘pgina   yokimli,   go‘zal
jihatlariga e’tibor bermaslikda, inson tabiatining yorug‘ tomonidan yuz o‘girishda
ayblaydilar,   ular   odamlarning   hamjihatligini   esdan   chiqarib   yuborishgan,   insonga
yakkalab   tashlangan   mavjudotga   qaraganday   munosabatda   bo‘ladilar,   inson
hayotining yomon tomoniga alohida e’tibor bilan qaraydilar, deydilar... Inson - bu
xavotir...   Garchand   xavotirni   yashirsalar-da,   u   mavjuddir...   Ekzistentsiyachi
ehtirosning   qudratliligiga   ishonmaydi.   U   hech   qachon   ezgu   ehtiros   -   insonni
beshafqatlarcha muayyan qilmishlarga undaydigan, hammayoqni alg‘ov – dalg‘ov
qiladigan oqim va shuning uchun o‘z o‘rniga o‘tishi mumkin, deb da’vo qilmaydi.
U   inson   o‘z   ehtiroslari   uchun   javobgar   deb   biladi...   Inson   o‘zini   qay   darajada
amalga   oshirsa,   shu   darajadagina   mavjud   bo‘ladi...   Prustning   dahosi,   bu   -
Prustning   asarlaridir.   Rasinning   dahosi,   bu   uning   bir   qator   fojealari.   Ulardan
boshqa  hech  narsa  yo‘q.  Agar  Rasin   yana bir  fojea  yozmagan  bo‘lsa,  Rasin   yana
bir fojea yozishi mumkin edi, deyishning nima keragi bor? Inson o‘z hayoti bilan
yashaydi,   u   o‘z   qiyofasini   yaratad,   u   qiyofadan   tashqarida   esa   hech   narsa   yo‘q...
Biz   faqat   inson   o‘zining   qilmishlaridan   boshqa   hech   narsa   emas,   u   mana   shu
qilmishlaridan   tashkil   topadigan   munosabatlar   majmuidan   iborat,   demoqchimiz,
xalos...   Ekzistentsiyachi   qo‘rqoqni   tasvirlar   ekan,   uni   o‘z   qo‘rqoqligi   uchun
javobgar   deb   hisoblaydi.   U   yuragi,   o‘pkasi   yoki   miyasining   qo‘rqoq   bo‘lgani
uchun shunaqa emas, balki o‘z qillmishlari bilan o‘zini qo‘rqoq qilgan. Mijozning
qo‘rqoq bo‘lishi mumkin emas. Mijoz asabiy, zaif, chala yoxud to‘laqonli bo‘lishi
mumkin, lekin zaif odam degani - albatta qo‘rqoq degani emas, chunki qo‘rqoqlik
bosh tortish yoki yon bosish oqlbatida yuzaga keladi. Mijoz bu - hali harakat emas.
18 QO‘rqoq   o‘z   qilmishi   orqali   aniqlanadi...   Ekzistensiyachi   qo‘rqoqni   qo‘rqoq
qiladigan   -   o‘zi,   qahramonni   qahramon   qiladigan   ham   -   o‘zi,   deydi...
Ekzistensiyachi   insonning   tushkun   tasvirini   bermaydi,   uni   qilgan   ishiga   qarab
baxolaydi.   U   insonga   bor   umid   faqat   uning   harakatida   ekani   va   faqat   yagona
harakatgina   insonning   yashashi   uchun   imkon   berishini   aytadi...   Biz   o‘zgaga
ro‘baru   turib,   o‘zimizni   anglaymiz   va   ayni   paytda,   o‘zga   ham   biz   uchun   xuddi
o‘zimizday   ishonchli   bo‘ladi...   O‘zim   haqimdagi   biror   bir   haqiqatni   bilish   uchun
men   o‘zga   orqali   o‘tishim   kerak.   O‘zga   kishi,   deylik   o‘z   -   o‘zimni   anglashimda
qanchalik   zarur   bo‘lsa,   mening   mavjud   bo‘lishim   uchun   ham   shunchalik   zarur...
Biz   har   bir   alohida   hodisada   erkinlik   erkinlik   uchun   bo‘lishini   istaymiz.   Biroq,
erkinlikqa intilar ekanmiz, u to‘laligacha boshqa odamlar erkiga va boshqalarning
erki   bizning   erkimizga   bog‘liq   ekanini   ko‘ramiz...   Ekzistensiyachilik   bu   -
hayotbaxshlik harakat haqidagi ta’limotdir».
Hayot   ziddiyatlarga,   qarama   -   qarshiliklarga   to‘la   bo‘lgani   uchun
kishilarning   tabiati,   fe’l   -   atvori,   dunyoqarashi   murakkablashgan.   Bu
murakkablikning   barcha   jidatlarini   hech   bir   nazariya   to‘la   -   to‘kis   ifoda   qalib
berolmaydi.   Jumladan,   hech   bir   adabiy   metod,   yo‘nalish,   oqim   ham   inson
dunyosini   batafsil   akslantirmaydi.   Romantizm,   realizm   metodining   eng   barkamol
asarlarida   ham   inson   dunyosining   ma’lum   bir   qirralari   gavdalantirilgan   bo‘ladi,
xolos.   Ekzistensionalizm   yunalishining   J.   Sartr   (1905-1980),   M.   Prust   (1871-
1922),     J.   Joys   (1882-1941),   A.   Kamyu   (1913-1960),   F.   Kafka   (1883-1924)   kabi
namoyandalari   asarlarida   ham   inson   hayotining   muayyan   jidatlari   -   xavotir,
tahlika, umidsizlik, iztirob ko‘rsatiladi. Ularning roman, qissa, hikoyalarida shuro
adabiyotining   romantizm,   realizm   ijodiy   metodiga   mansub   asarlaridagi   singari
ijobiy   -   salbiy   qahramonlar   yo‘q 11
.   Modernizm   yo‘nalishi   vakillari   asarlarida
iztirob   ichidagi   inson   qiyofasini   ko‘rsatish   asosiy   o‘rin   tutadi.   Ularda   insonning
tubanliklari   oshkora   gavdalantiriladi.   Tushkunlikka   tushgan   kishilarning   xatti   -
harakatlari,   o‘y   -   kechinmalari   keng   akslantiriladi.   Ekzistensionalizm
namoyandalari diqqatini qaratgan xavotir, qo‘rquv, iztirob, tubanlik va ular keltirib
11
  Belinskiy V.G. Adabiy orzular. – T.,: Adabiyot va san’at, 1977.
19 chiqaradigan salbiy oqibatlar esa real hodisalardir. Ular inson hayotining ajralmas
bo‘laklaridir. Inson tabiati, fe’l - atvori, hayot tarzining ana shu mavjud jihatlarini
yoritish esa adabiyotning insonshunoslik mohiyatiga zid kelmaydi. 
Modernizm   (italyancha   modernismo   –  „zamonaviy  oqim“;  lotinchadan
kelib   chiqqan   modernus   –   „zamonaviy,   yangi“)   XIX   asrning   ikkinchi   yarmi,   XX
asrning 50—60-yillarida Yevropa, AQSH adabiyoti va san atida rivoj topgan oqimʼ
va yo nalishlarning umumiy nomi. Dastlab, Fransiyada tashkil  topgan simvolizm,	
ʻ
akmeizm,   impressionizm   (masalan,   1863   -yilda   Parijda   ochilgan   „Xo rlanganlar	
ʻ
saloni“)   vakillari,   musiqada   K.Debyussi,   M.Ravel   kabi   kompozitorlar   ijodiga
nisbatan qo llangan. Modernizm  dekadentlik  termini  bilan ham  yuritilgan.  Badiiy	
ʻ
ijodning   mumtoz   an analaridan   voz   kechish,   ijodkor   o z   shaxsiy   kechinma,	
ʼ ʻ
taassurot   va   tasavvurlarini   ustun   qo yishi,   badiiy   shakllarni   yangilash   jarayoniga	
ʻ
alohida   ahamiyat   berish   ular   ijodiga   xos   bo lgan   xususiyatlardir.   Modernizm	
ʻ
vakillari realizmga qarshi kurashdi, klassitsizm (akademizm)ga xos bo lgan ijodiy	
ʻ
tamoyillarni   inkor   etishga   intildi.   Modernizm   nafaqat   mazkur   davr   san ati,   balki	
ʼ
ilm   (Z.   Freydning   psixoanaliz   nazariyasi,   F.   De   Sossyurning   struktural
lingvistikasi, A.Eynshteynning nisbiylik nazariyasi, N. Vinerning kibernetikasi) va
falsafa   (F.   Nitsshe,   A.   Bergson,   M.   Xaydegger   va   boshqalarning   g oyalari)   bilan	
ʻ
ham bog liq bo lgan.	
ʻ ʻ
XX   asrning   boshida   rivoj   topgan   avangardizm   yo nalishlarida   XIX   asr	
ʻ
modernizm   prinsiplari   o z   rivojini   topdi.   Modernizmning   yangi   bosqich	
ʻ
xususiyatlari   tasviriy   san atda   an anaviy   tasvirlash   usullaridan   butunlay   voz
ʼ ʼ
kechish,   real   obrazlar   shaklini   o zgartirish   yoki   umuman   yo qotish   (kubizm,	
ʻ ʻ
ekspressionizm,   syurrealizm,   dadaizm)   kabi   ko rinishlarda   namoyon   bo lgan.	
ʻ ʻ
Musiqada   modernizm   kuy   va   lab   tamoyillarini   inkor   etish   (dodekafoniya,
aleatorika,   sonoristika),   adabiyotda   –   bayonning   mantiqsizligiga   asoslanish
(dadaizm,   ong   oqimi,   futurizm)   yetakchi   omilga   aylangan.   Modernizmning   eng
yirik   nazariyotchisi   Ortega-i-Gas-set   san atning   xalqchilligiga   qarshi   chiqdi:	
ʼ
„Modernistik   san at…   xalqqa   begonadir,   buning   ustiga   u   xalqqa…   zid   ekan.	
ʼ
20 Haqiqiy san at san atkorlar uchun, omma uchun emas…“. Bu ijodiy qarashlar XXʼ ʼ
asrning 2 – yarmida tashkil topgan abstrakt san at, minimalizm, absurd drama kabi	
ʼ
postmodernizm   yo nalishlarida   ham   o z   aksini   topdi.   1960—70   -yillar   san atida	
ʻ ʻ ʼ
paydo bo lgan modernizmning asosiy tamoyillariga qarshi bo lgan pop-art, kinetik	
ʻ ʻ
san at,   giperrealizm   kabi   yo nalishlarni   ba zi   tadqiqotchilar   modernizm   tizimi	
ʼ ʻ ʼ
nuqtai nazaridan baholashgan.
Modernizm   O zbekistonga   XX   asr   boshlaridayoq   kirib   kelgan   (A.	
ʻ
Nyurenberg,   V.   Ufimsev,   A.   Volkov,   A.   Nikolayev,   O .   Tansiqboyev   va	
ʻ
boshqalar). 1970-yillar oxiridan modernizmning ko rinishlari ayrim o zbekistonlik	
ʻ ʻ
rassomlar   ijodida   ko zga   tashlanadi   (masalan,   abstrakt   san at   –   V.   Oxunov,   N.	
ʻ ʼ
Shin;   giperrealizm   –   A.   Ikromjonov,   S.   Raxmetov   kabi).   O zbek	
ʻ
adabiyotshunoslari   esa   modernizmga   xos   ayrim   unsurlar   1920—30   yillar
adabiyotida ko zga tashlanganini, bu jarayon 1990-yillarda nisbatan kuchayganini	
ʻ
ta kidlaydilar; 2) salbiy ma noda – ijodda modaning ustunligi, ya ni ijodiy uslublar	
ʼ ʼ ʼ
mohiyati,   badiiy   asarlar   mazmunining   tez-tez   o zgarib   turuvchi   badiiy   ehtiyoj   va	
ʻ
didlarga   bo ysunishi.   Shu   ma noda   (modaga   bo ysunadigan)   modernizm   haqiqiy	
ʻ ʼ ʻ
novatorlik, yangilanish jarayoniga qarama-qarshidir.
Syurealizm  fransuzcha so‘z bo‘lib, «Yuksak realizm», «realizmdan ham
yuksak»   degan   ma’noni   anglatadi.   Bu   oqim   XX   asr   10-20   -   yillarida   dastlab
Fransiyada   shaklangan.   Ayni   shu   davrda   ijo d   qilgan   ayrim   shoirlar,   yozuvchilar,
rassomlar,   haykaltaroshlar,   dramaturglar,   rejissorlar   asarlarida   hayot   va   inson
dunyosi   mavjud   an’analardan   boshqacharoq   talqin   qilingan.   Ular   voqea   -
hodisacharning   tashqi   ko‘rinishini   tasvirlash   bilan   cheklanmasdan,   ularning
mohiyatidagi ma’nolarni, hodisalar ichki olamini ko‘rsatgan obrazlarda, murakkab
ramz   va   shaklarda   ko‘rsatishga   intaiishgan.   Pol   Verlen   (1844-1896),   Pol   Elyuar
(1895-.1952),   Emil   Verharn   (1855-1916),   Oskar   Uayld   (1854-1900),   O.
Mandelshtam   (1891-1938),   A.   Axmatova   (1889-1966),   M.   Sevetayeva   (1892-
1941), A. Blok (1880-1924), V. Bryusov (1873-1924), A. Beley (1880-1934) kabi
21 shoir,   yozuvchilarning   asarlari   ayni   shu   jihatlari   bilan   avvalgi   davr   adabiyoti
namunalaridan ajralib turadi.
Abstraktsionizm   lotincha   so‘z   bo‘lib,   «uzoqlashish»,   «mavhumlik»
degan   ma’noni   anglatadi.   Abstraktsionistlar   yaratgan   asarlar   kunikib   kelingan
asarlardan   tamomila   farq   qiladi.   Abstraktsionizm   nazariyasiga   ko‘ra,   san’at
borliqni   aks   ettirmaydi,   balki   ijodkorning   his   -   tuyg‘ularini   ifodalaydi.   Bu   oqim
namoyandalari   fikricha,   har   qanday   shakl   muayyan   mazmunga   ega   bo‘ladi.
Abstraktsionizm   vakillarining   bu   qarashlarini   ham   inkor   etib   bo‘lmaydi.   Chunki
har   qanday   san’at   asarida   ijodkorning   his   -   tuyg‘ulari   o‘z   ifodasini   topadi,   har
qanday   shakl   o‘ziga   xos   mazmunni   ifoda   qiladi.   Shaklni   mazmundan   ajratib
bo‘lmaydi. Mazmunsiz shakl yo‘q.
Futurizm   lotincha   so‘z   bo‘lib,   «kelajak»   demaqdir.   Bu   yo‘nalish
nazariyasiga   ko‘ra,   badiiy   ijod   borliqni   akslantirish   vositasi   emas,   balki   uning
bevosita   davomi   bo‘lishi   lozim.   U   shunda   inson   erkining   ijodkorlshiga   tayanib,
yangi   dunyoni   yaratadi.   Futurizm   namoyandalari   adabiy   -   badiiy   asarlari   ifoda
uslubining g‘alatiligi, murakkab kompozitsion qurilishi, jumlalarining odatdagidan
tamomila   boshqachaligi,   fojia   va   kulgili   holatlarni   yonma   -   yon   gavdalantirishi
kabi   xususiyatlari   bilan   o‘ziga   xoslik   kasb   etadi.   V.   Xlebnikov   (1885-1922),   B.
Pasternak   (1890-1960),   N.   Aseyev   (1889-1963),   V.   Mayakovskiy   (1893-1930)
kabi ijodkorlarning asarlarida Futurizm ko‘rinadi.  Emil Zolya (1840-1902), Flober
(1821-1880),   Mopassan   (1850-1893)   kabi   adiblar   naturalizm   oqami
namoyandayaari   deyiladi.   Ularning   asarlarida   qahramonlar   hayot   tarzi   barcha
tafsilotlari   bilan   bayon   etiladi.   Naturalizm   oklmi   vakillari   asarlari   davr   kishilari
hayoti   haqida   aniq   ma’lumotnoma   bo‘la   oladi.   Mazkur   yo‘nalish   nazariyasiga
ko‘ra,   badiiy   asar   -inson   haqida   ma’lumot   beruvchi   dujjat   singari   aniq   tafsilotli
bo‘lishi   lozim.   Naturalizm   asli   lotincha   so‘z   bo‘lib,   «tabiat»   degan   ma’noni
bildiradi.
Shunday   asarlar   borki,   ularning   qadramoni   qismati   kishini   achintirib
yuboradi. Xo‘rlangan, haqoratlangan kishilarning achinarli ahvoli gavdalantirilgan
22 bu   asarlarni   o‘qigan   o‘quvchi   o‘z   -   o‘zidan   mahzun   bo‘lib   qoladi.   Uning   qalbini
bechora   qahramonga   achinish   his   -   tuyg‘ulari   qamrab   oladi.   Inson   qismati
fojeliklari   gavdalantirilgan   bu   xil   asarlar   sentimental   asarlar   deyiladi.   F.
Dostoyevskiy   (1821-1881)ning   «Xo‘rlanganlar   va   haqoratlanganlar»,   A.   Chexov
(1860-1904)ning   «Kashtanka»,   «Uyqu   istagi»,   I.   Karamzin   (1766-1826)ning
«Bechora Liza» asarlari  qahramonlari  qismati  o‘quvchi  hissiyotlariga  qattiq ta’sir
qilib,   kuchli   achinish,   iztirob   o‘ygotadi.   Sentimentalizm   fransuzcha   so‘z   bo‘lib,
«his,   his   qilish»   degan   ma’noni   bildiradi.   Insonga   achinish   uni   ardoqlash,
e’zozlash, qadrlash, sevishga olib keladi. Qahramonlar qismati, fojeasiga achinish
o‘yg‘otadigan   asarlar   kishilar   qalbida   insonparvarlik,   insonga   muxabbat
tuyg‘ularini   ulg‘aytiradi.   Ular   mana   shu   xususiyati   bilan   adabiyotning
insonparvarlik   mohiyatini   yorqin   namoyon   etadi.   Umuman,   ijodiy   metod,   ijodiy
yo‘nalish,   ijodiy   oqim   tushunchalari   o‘rtasida   qarama   -   qarshilik   jiddiy   tafovut
yo‘q.   Ijodiy   metod   o‘rnida   «badiiy   metod»   iborasi   ham   qo‘llanilishi   mumkin.
Ijodiy metodlar  bir  - biridan o‘z xususiyatlariga  ko‘ra farqlanadi. Biroq ular  bir  -
biriga   tamoman   teskari   hodisa   hisoblanmaydi.   Barcha   metod,   yo‘nalish,   oqimlar
yagona   bir   maqsad   -   hayot   hodisalari   va   inson   dunyosini   ko‘rsatishga   xizmat
qiladi.   Ijodkorlar   asarlarining   o‘ziga   xos   bo‘lishi,   avvalo,   borliqning   betakror
yaratilishi   bilan   bog‘liq   bo‘lsa,   ikkinchidan,   shoir,   yozuvchi,   dramaturgning
hayotiy   tajribasi,   turmushni   kuzatishi,   bilim   darajasi,   didi,   saviyasi,
dunyoqarashiga   asoslanadi.   Uchinchidan,   bu   «xat»da   shoir,   yozuvchining
qiziqishi,   fe’l   -   atvori,   ichki   dunyosi   akslanadi.   Har   bir   odam   o‘ziga   xos   olam
bo‘lgani singari ijodkorlar ham betakror dunyodir. Ana shu betakror dunyo mavzu
tanlashda,   hodisalarga   yondashishda   namoyon   bo‘ladi.   Shuning   uchun   «uslub   -
odamdir»   deyiladi 12
.   Ijodiy   uslub   deganda   asarning   tilinigina   nazarda   tutmaslik
kerak.   Til,   avvalo,   so‘z   san’atining   asosiy   quroli,   yagona   tasvir   vositasi   sanaladi.
Ana   shu   vosita,   ayni   shu   choqda,   ijodkor   «xat»ini   namoyon   etadigan   muhim
unsurlardan biri ham hisoblanadi. Ijodiy uslubni «bayon tarzi», «fikrni ifoda etish
mahorati»   deb   qarash   ham   uni   tor   tushunish   bo‘ladi.   Chunki   uslub   juda   keng
12
  To‘ychiyev U. O‘zbek poeziyasida barmoq sistemasi. T.,: Fan, 1966
23 tushuncha.   U   muayyan   bir   yozuvchi   ijodida   ham   turli   ko‘rinishda   namoyon
bo‘lishi   mumkin.   Har   bir   asar   ma’lum   bir   uslubni   o‘zida   ifoda   qiladi.   Masalan,
Alisher Navoiyning «Farhod va Shirin» dostoni «xat»i uning g‘azallari «xat»idan
farq   qiladi.   Turkiy   «Xamsa»   muallifi   g‘azallaridan   Bobur   bitgan   g‘azallar   ham
uslubining turlichaligi bilan ajralib turadi.
Ijodkor   uslubi   shaklanishiga   tashqi   omillar   ham   ta’sir   ko‘rsatadi.
Masalan,   har   bir   yozuvchi,   shoir   boshqa   ijodkorlarniit   asarlaridan   nimalarnidir
o‘qib o‘rganadi, ularni  ijodiy o‘zlashtiradi. Bu o‘rganish  uning hayot  hodisalarini
akslantirishi,   inson   obrazini   gavdalantirishiga   o‘z   ta’sirini   ko‘rsatadi.   Uslub   -
ijodkor   xayolotining   namoyon   bo‘lish   tarzi   ham   sanaladi.   Yozuvchi,   shoir
voqealarni, qahramonlarni, ular yashaydigan manzil manzaralarini qanday tasavvur
qilsa,   shunday   ifodalaydi.   Oybek   qahramonlari   harakatlanadigan   joylarni   jamiki
ko‘rinishlari   bilan   keng   bayon   etadi.   Personajlar   holatini   batafsil   suratlantiradi.
Abdulla Qahhor esa qahramonlari turgan joyni ham, ularning holati, ahvolini ham
ixcham, lo‘nda, eng muhim jihatlariga e’tiborni qaratgan holda tasvirlaydi.
«San’atkor   voqelikaan   tanlab   olgan   unsurlarni   badiiy   til   yordamida
xayoloti bilan uygunlashtiruvchi va u yaratgan •badiiy dunyoning tugal bo‘lishini
ta’minlovchi vosita - uslub deb ataladi» deydi Nobel muqofoti sovrindori, fransuz
adibi Alber Kamyu. 
Demak   ijodkorning  o‘ziga   xos   uslubi   uning  hayot   hodisalarini   tanlashi,
uni   xayolidagi   olam   bilan   o‘ygo‘nlashtirib,   badiiy   til   vosi-tasida   akslantirishidir.
Hayot   voqeligi   hududsizdir.   U   rang   -   barang   qirralarga   ega.   Har   bir   ijodkorning
nigohi uning ma’lum bir jihatlarinigana qamrab oladi. Bir hodisa.ning o‘zi har bir
shoir,  yozuvchi   uchun   turli   xil   tasavvur   o‘yg‘otishi,   ularda   har   xil   taassurot   hosil
qilishi   mumkin.   Ana   shu   turli   darajadagi   taassurot   va   tasavvur   ijodiy   uslub
namoyon   bo‘lishiga   zamin   bo‘ladi.   Ijodkorning   xayol   -   tasavvuri   qanchalik   teran
bo‘lsa,   u   tanlagan   hodisalari   mohiyatini   shu   qadar   chuqur   yoritib   beradi.   Odil
Yoqubov   Ulug‘bekning   qalbidagi   iztirobli   o‘ylarni   bu   tarzda   gavdalantiradi:
«Hayhot!   Agar   foniy   olam   yumushlari   Ali   Qushchi   o‘ylaganday   oson   bo‘lganida
24 Mirzo   Ulug‘bek   bu   bevafo   xokimiyatni   allaqachonlar   tark   etib,   o‘zini   suyukli
ishiga bag‘ishlamas   edimi?   Boshidagi toj, tagidagi taxt ilmu funun uchun darkor
ekanini   tushunmaganida   bu   sovuq   koshonani,   gunohi   azimga   botib   qolgan   bu
haram,   shon   -   shuhrat   va   mansab   ishqida   hech   bir   razolatdan   toymaydigan   bu
amirlar,   sarkoru   saroybonlar,   xurofot   va   taassub   botqog‘iga   botgan   din
peshvolaridan yuz o‘girib,   suyukli talabalari   orasiga,   ma’rifat dargohiga ketmas
edimi? Lekin ne chora? Bu manxus toju taxt, bu saltanat, insonlar ustidan hokimlik
qilmoq   istagi   shunday   shirin   ekanki,   uning   niyati   pokligiga   kim   ishonadi?   Kim
uning   samimiyligiga,   o‘z   ixtiyori   bilan   saltanatdan   qo‘l   yuvganiga   ishonib   tinch
qo‘yadi?» 13
.
Adib romani mavzusi qilib, Ulug‘bek hayotining eng tahlikali hamlarini
tanlagan.   Buni   ko‘rsatish   esa   Ulug‘bek   qalbidagi   iztirob,   ziddiyatlar   ko‘rashini
yo‘qrrida keltirilgan parchadagi singari keskin va qayg‘uli oxang bilan ifodalashni
taqazo   etadi.   Qahramonlar   ruhiyati,   kechinmalari   maromini   ta’sirchan   ko‘rsata
olish ham ijodkor uslubiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan,  Pirimqul Qodirovning «Ona
lochin   vidosi»   romanida   bunday   o‘rinlar   bor:   «Gavharshod   begam   Sohibqiron
Amir   Temur   xonadoniga   kelin   bo‘lib   tushgandan   beri   o‘nlab   yillar   davomida
betashvish va bexavotir o‘tgan kunlari juda kam bo‘lgan. Mudom tog‘lar atrofida
o‘ralashgan bulutlarning shamol – bo‘ronlarini eslatuvchi urush - yurishlar, ichki -
tashqi   nizolarning   girdobini   ko‘rgan.   To‘g‘ri,   begimning   toleiga   Shoxruh   mirzo
faqat   qilich   chopadigan   baxodir   yigit   emas,   balki   madrasa   ko‘rgan,   kitobni
sevadigan, oilasiga astoydil mehr qo‘ygan fozil inson bo‘lib yetshdi. U bilan birga
bo‘lgan  kunlarida Gavharshod  begim   o‘zini   baxtiyor   his  qiladi». Boshqa   bir   adib
Gavharshod   begimning   bu   kechinmalarini   yana   o‘zgacha   tarzda   ifodalashi
mumkin.
Umuman,   uslub   Ijodkorning   o‘ziga   xosligini   -   uning   xayol,   tasavvuri
ko‘lami,   inson   qalbini   his   qilish   darajasi,   hayot   hodisalari   va   kishilararo
13
  Valixujayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – T., O‘zbekiston, 1993
25 munosabatlar murakkabligani tahlil qilish layokati, so‘z boyligini namoyon etuvchi
hodisadir.
UMUMIY XULOSALAR.   Ijodiy metod — bu san at  va adabiyotdaʼ
muallifning   hayotni   o‘rganish,   tasvirlash   va   unga   munosabatini   belgilovchi
nazariy va amaliy tamoyillar yig‘indisidir. Bu metod orqali ijodkor voqelikni
qanday ko‘rishi, qanday ifodalashi va uning asarlari orqali qanday g‘oyalarni
ilgari   surishini   aniqlaydi.   San at   tarixida   realizm,   romantizm,   klassitsizm,	
ʼ
modernizm   kabi   ijodiy   metodlar   mavjud   bo‘lib,   ularning   har   biri   muayyan
ijtimoiy,   madaniy   va   falsafiy   talablar   asosida   shakllangan.   Har   bir
metodning   O‘ziga   xosligi   ijodkorning   dunyoqarashi   va   asarlarida   qaysi
tomonlarni yoritishiga bog‘liq. Ijodiy metod masalasi  nafaqat nazariy, balki
amaliy   ahamiyatga   ham   ega.   Chunki   u   ijodkorni   ijodiy   cheklovlardan   xoli
qiladi   yoki   aksincha,   o‘z   yo‘nalishini   aniqlashda   yo‘naltiradi.   Zamonaviy
ijodda   turli   metodlarning   uyg‘unlashuvi   kuzatilmoqda,   bu   esa   ijodkorlarga
keng   imkoniyatlar   yaratadi.   Davr   va   g‘oyaning,   jamiyat   va   odamlaming
26 estetik   ehtiyojlaridan   kelib   chiqib,   adabiyotshunoslik   ilmining   bugungi
qiyofasini   kashf   etish   qadimdan   qolgan   an’anadir.   Albatta,   bu   an’ana
yangicha   ilmiy   tafakkurga,   navbatdagi   bosqich   harakatdagi
estetikatalablarigajavob   berishi   uchun   shu   sohada   hozirgacha   erishilgan
yutuqlar,   tajribalar,   saboqlar   umumlashtirilishi,   sintezlashtirilishi   lozim   va
ularning cho‘qqisida turib adabiy-nazariy qarashlarning kashfi, adabiyotning
siru asrori, adabiy jarayonning rivoji tamoyillari haqida mushohada yuritish
maqsadga   muvofiqdir.   Ana   shu   maqsadda   asosan   o‘zbek
adabiyotshunoslarining,   qolaversa   qardosh   va   jahon   adabiyoti   olimlarining
asarlariga,   manbalariga,   darsliklariga,   qo‘llanmalariga   tayanib   ushbu
tadqiqotni   bunyod   etdi.   Bu   bunyodkorlikka   adabiyotshunoslarning   barchasi
hammuallif   kabi   daxldordirlar,   har   birlarining   hissalari   bordir.   Faqatgina
muallifning   «O‘zligi»   —   bilganlari,   his   etganlari,   anglaganlari,   orzulari,
umidlari   ularni   yaxlitlashtirdi.   Adabiyot   -   bir   butun,   yaxlit   hodisa,   jonli
vujud.   Uni   shunday   tarzdagina   o‘rganganda,   sevganda   u   ta’siri   beqiyos
mo‘jizaga,   dono   maslahatchiga,   insoniy   ezgu   tuyg‘ularning   buyuk
tarbiyachisiga   aylanadi.   Faqatgina   ana   shu   tushuncha,   haqiqat   borlig‘icha
namoyon   bo‘lishiga   to‘liq   tasavvur   bersin   degan   asosda   biz   uni   qismlarga
bo‘lib   o‘rgandik;   har   bir   badiiy   unsurning   asosiy   vazifasini   aniqroq   tahlil
qilishga   intildik.   Aslida   asar   mazmuni   va   shakli   vobasta   bo‘lganda
yaratuvchanlik   qudratiga   ega   bo‘ladi,   ajralganda   ikkalasi   ham   o‘ladi,
yaratuvchanlik   kuchidan   tamoman   mahrum   bo‘ladi.   Bu   haqiqat   Mavlono
Rumiyda chiroyli ifodasini topgan: «Agar danakni chaqib, mag‘izini eksang,
unmaydi.   Agar   qobig‘i   bilan   tuproqqa   qadasang-chi,   unish   hodisasi   yuz
beradi». Xulosa sifatida aytish mumkinki, ijodiy metod har qanday san at vaʼ
adabiyotning   asosini   tashkil   etadi.   U   ijodkorning   o‘z   g‘oyalarini   ifodalash
vositasi   bo‘lib,   zamon   va   madaniyat   talablari   bilan   uyg‘unlashgan   holda
rivojlanib   boradi.   Shu   bois   ijodiy   metodni   chuqur   o‘rganish   va   to‘g‘ri
qo‘llash, ijod mahsulining samarali va ta sirchan bo‘lishini ta minlaydi.	
ʼ ʼ
27 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   nutqlaridan   biri,   2020-yil,   rasmiy
veb-sayt:  www.prezident.uz
2. Prezidentning   innovatsion   rivojlanish   bO‘yicha   nutqi,   O‘zbekiston   Milliy
axborot agentligi (O‘zA)
3. Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. - Toshkent: Fan, 199], 1992.
4. Alisher Navoiy. Muxokamatul lug‘atayn. 15 t. –T., Fan, 1967, 14-tom.
5. Aristotel. Poetika. – T.,: Adabiyot va san’at, 1980.
6. Atoullo Xusayniy. Badoye’ul sanoye. – T.,: Fan, 1981.
7. Belinskiy V.G. Tanlangan asarlar. – T.,: O‘zdavnashr, 1955.
8. Belinskiy V.G. Adabiy orzular. – T.,: Adabiyot va san’at, 1977.
9. Boboyev T. SHe’r ilmi ta’limi. – T.,: O‘qituvchi, 1996.
10. Valixujayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – T., O‘zbekiston, 1993.
11. Dobrolyubov N.A. Adabiy - tanqidiy maqolalar. – T.,: O‘zdavnashr, 1959.
12. Orzibekov R. Lirikada kichik janrlar. – T.,: Adabiyot va san’at, 1976.
13. To‘ychiyev U. O‘zbek poeziyasida barmoq sistemasi. T.,: Fan, 1966.
14. www.ziyonet.uz 
15. https://uz.wikipedia.org/wiki/Klassitsizm
29

Kurs ishi

Купить
  • Похожие документы

  • Adabiyot darslarini badiiy ijodkorlik asosida tashkil etishning o‘rni va ahamyati
  • Sayohat va sayohatchi turist haqidagi tushunchalar
  • O‘quv lug‘atlaridan foydalanish samaradorligi
  • Adabiyot fanini o‘qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanish, pedagogik mahoratini oshirish
  • Boburnoma asarini o‘rganishda fanlararo aloqadan foydalanish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha