Ijodiy metod masalasi

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	41.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	20 Январь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Продавец

Kamola Ergasheva

Дата регистрации 20 Январь 2026

0 Продаж

Ijodiy metod masalasi

Купить

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. San’at va adabiyotda hayot hodisalarini
gavdalantirishning umumiy yo‘llari ijodiy metod deb yuritiladi. Ijodiy metodga
tadqiqotlarda «Yozuvchining hayotiy faktlarni tanlash, umumlashtirish, baholash
va badiiy obrazlarda aks ettirishda qo‘llagan asosiy prinsiplari», «san’atkorning
anglanayotgan voqelikka ijodiy munosabatlarining umumiy njodiy prinsipi, ya’ni
badiiy asarda voqelikni qayta tikiash printsipi»; «turmush hodisalarini tanlash,
o‘rganish, idrok etish va tasvirlashning asosiy vositasi» deb ta’rif beriladi.
San’at va adabiyotdagi ijodiy metodlar aslida inson dunyosini, uning
ilgari anglanmagan jihatlarini ko‘rsatish borasidagi izlanish yo‘llaridir,
Tadqiqotlarda so‘z san’atida inson dunyosini badiiy gavdachantirishning ikki yo‘li:
romantizm va realizm yo‘li bor, deyiladi. Bu ham aslida inson tabiati bilan bog‘liq
hodisa sanaladi. Chunki odam ham real hayot qo‘ynida, ham orzu - havaslar
dunyosida yashaydi.
Orzu insonning har jihatdan ulg‘ayishi uchun yetakchi asos bo‘ladi Ana
shu omil odam avlodlarini iqtisodiy, madaniy taraqqiyotga yetaklaydi. Hozirgi
turmush tarzimizga ham aslida ajdodlarimizning orzu - havasi ilk poydevor
bo‘lgan. Orzu - havas, intilish yuksak bo‘lgan o‘tmish zamonlar adabiyotida ham
romantizm metodi hukmronlik qilgan. Bu ijodiy metod, ayniqsa, Sharq adabiyotida
ustuvor bo‘lib kelgan. XX asr boshlarigacha o‘zbek adabiyotida ham romantizm
metodi asosiy o‘rin tutgan. Albatta, mavjud hayot hodisalariga munosabat sifatida
real turmush hodisalarini akslantiruvchi asarlar ham yozilgan. Ularning aksariyati,
asosan, tanqidiy, hajviy ruhda bo‘lgan. Real hayotga tanqidiy yondashish esa uni
o‘zgartirish orzusidan tug‘iladi. Orzu - havaslarni akslantirish esa romantizm
metodining asosi sanaladi. Ijod har qanday sohada muvaffaqiyatning va
taraqqiyotning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Fan, san’at, texnologiya yoki
boshqaruv sohalarida yangi g‘oyalar yaratish va ularni hayotga tatbiq etish
jarayonida ijodiy metodlarning roli beqiyos. Ijodiy metod masalasi bugungi kunda
nafaqat ilmiy tadqiqotlar, balki kundalik hayotdagi muammolarni hal qilish uchun
2

ham dolzarbdir. Ijodiy metodni ishlab chiqishning asosiy maqsadi – muammoni
yangicha yondashuv orqali hal etish va mavjud resurslardan samarali
foydalanishdan iborat. Ushbu metodlar nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamoaviy
ish faoliyatini optimallashtirish, innovatsion yutuqlarga erishish va yangi
imkoniyatlarni ochishda ham muhim ahamiyatga ega. Mazkur mavzuda ijodiy
metodning nazariy asoslari, uni shakllantirish jarayonlari va amaliy qO‘llanish
yO‘llari O‘rganiladi. Shu bilan birga, ijodiy fikrlashni rivojlantirishda shaxsiy
yondashuvning ahamiyati va uning ijtimoiy-psixologik omillari tahlil qilinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev O‘z nutqlarida doimiy
ravishda ijodkorlik va yangilikka intilishning ahamiyatini ta’kidlaydi. U bir
nutqida shunday degan edi: “Kelajakka olib boruvchi yagona yO‘l – bu yaratish va
ijod qilish, eskilikdan voz kechib, yangilik sari intilishdir.” 1
Ushbu sO‘zlar ijodiy
metod va yondashuvning dolzarbligini yaqqol ifodalaydi. Bugungi tezkor
O‘zgarishlar davrida jamiyat oldida turgan muammolarni hal qilish uchun faqat
an’anaviy usullarga tayanish yetarli emas. Yaratish va yangilikka intilish – bu
nafaqat ilmiy va texnologik yutuqlarning, balki shaxsiy rivojlanish va milliy
taraqqiyotning asosiy omili hisoblanadi. Ijodiy metodlar esa, aynan shu yO‘lda
samarali vosita sifatida namoyon bO‘ladi. Prezidentimizning ta’kidlashicha, “Har
bir soha mutaxassisi O‘z faoliyatida yangi va samarali yondashuvlarni joriy
etmasa, taraqqiyotdan orqada qolishi tayin.” 2
Ushbu fikr ijodiy metodni
rivojlantirish, uning nazariy asoslarini O‘rganish va amaliyotga tatbiq etishning
naqadar muhim ekanligini yana bir bor kO‘rsatadi. Demak, ijodiy fikrlashni
rivojlantirish nafaqat shaxsiy muvaffaqiyat kaliti, balki butun jamiyatning barqaror
taraqqiyoti garovidir. Badiiy uslub har bir yozuvchi-san’atkorning, har bir yetuk
asarning, har bir davr adabiyotining O‘ziga xos barcha xususiyatlarini qamrasa,
badiiy metod muayyan guruhga mansub san’atkorlar ijodining umumiy va
mushtarak barcha belgilarini O‘zida tashiydi. Bu xususiyat va belgilar hayot
materialini tanlash, umumlashtirish, baholash, aks ettirish borasidagi umumiylik va
ayni paytda, ana shu umumiylikning yakka shaxs (yozuvchi) talanti, qudrati ila
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining nutqlaridan biri, 2020-yil, rasmiy veb-sayt: www.prezident.uz
2
Prezidentning innovatsion rivojlanish bO‘yicha nutqi, O‘zbekiston Milliy axborot agentligi (O‘zA), www.uza.uz
3

«pishib yetilishidir». KO‘rinadiki, garchi uslub va metod birbiriga O‘xshamasa-da,
lekin ular birlashganda, bir-biri bilan chatishganda voqe bO‘ladilar, ana
shundagina ular yaratish xislatiga, ta’sirdorlik fazilatiga, gO‘zallikni bunyod
etishga qodirlik kasb etadi. Bundan kO‘rinadiki, badiiy asar yaratilganidanoq,
uslub ham, metod ham tug‘iladi. Nazariy adabiyotlarda aytilganidek, dastawal,
romantizm, keyinchalik yoki tO‘g‘rirog‘i XIX asrga kelib realizm dunyoga keldi
degan tushunchani rad etadi. Demoqchimizki, uslub va usul (metod) adabiyotning
paydo bO‘lishi bilan bir vaqtda tug‘iladi. Faqat adabiyotning rivoji, kamolot sayin
O‘sishi, g‘oyaviy badiiy kashfiyotlaming umumlashtirilishi va saboqlariga bog‘liq
holda uslub ham, usul ham turfa xillik kasb etadi. Jamiyat taraqqiyotidagi
O‘zgarishlarga javob tarzida usul ham, uslub ham yangicha sifat kasb etib, bahor
yanglig1 qayta tug‘ilib boraveradi. Har bir yilning O‘z bahori bO‘lganidek, har bir
yozuvchining O‘z uslubi tashida, qobig‘ida metod vazifasini O‘tayveradi. Shuning
uchun «Iliada» ham, «Ramayana» ham, «Xamsa» ham, « O‘tkan kunlar» ham, «
O‘zbek Navoiyni O‘qimay qO‘ysa» ham asrlarni tan olmasdan, hamma avlodlarga
estetik zavq ulashaveradi, inscmni komillik yO‘lida tarbiyalayveradi. Chunki
ularning hammasida ham hayot va inson mohiyatini tushunish, idrok etish,
ezgulikni ulug‘lash va uning amaliyotiga chorlash bosh pafosdir, insoniyat
tuyg‘ulari tarbiyasi uchun O‘lmas namunadir; ana shu sohadagi anglangan
jihatlardan saboq olib, anglanmagan qirralarini kashf etish - adabiyot
taraqqiyotining tuganmas, nihoyasi yO‘q yO‘nalishidir. Shu mulohazalardan kelib
chiqsak, hayot va insonning badiiy modelini yaratishning ikkita yO‘li eng qadimgi
davrdan bugungacha davom etib kelayotgani aniqlashadi va bu haqiqatni allomalar
ham tasdiqlaydilar. Jumladan, Aristotel «Poetika» asarida: «Sofoklning aytishicha,
u odamlarni qanday boiishi kerak bO‘lsa shunday tasvirlagan, Yevripid esa qanday
bO‘lsa O‘shanday tasvirlagan» 3
. Rusning buyuk tanqidchisi V.G.Belinskiy ham
(XIX asrda) bu haqiqatni tasdiqlaydi: «Aytish mumkinki, poeziya ikki usul bilan
hayot hodisalarini qamrab oladi va qayta tiklaydi. Bu usullar, garchi biri
ikkinchisiga qarama-qarshi bO‘lsa ham, bir maqsad tomon yetaklaydilar. Shoir
3
Aristotel. Poetika. – T.,: Adabiyot va san’at, 1980.
4

uning narsalarga nazari tarziga, uning dunyoga munosabatiga, O‘zi yashagan asri
va xalqiga bogiiq idealiga moslab hayotni qayta yaratadi ( пересоздает ) yoki shoir
bu hayotni butun yalong‘ochligi va haqqoniyligi bilan qayta tiklab
( воспроизводит ) hayot voqeligining hamma tafsilotlariga, bO‘yoqlariga va nozik
tomonlariga sodiq qoladi. Shuning uchun aytish mumkinki, poeziyani ikki boiakka
— ideal poeziyaga va real poeziyaga boisa boiadi» 4
. I.O.Sultonov: «Hozirgi zamon
adabiyotshunosligida birinchi xil badiiy tafakkur - «romantik tafakkur tipi»,
ikkinchi xil tafakkur — «realistik tafakkur tipi» deb ataladi» 5
, — deb yozadilar va
«Romantik tafakkur yoki realistik tafakkuming ma’lum tarixiy davr uchun
xarakterli va hukmron kO‘rinishini ijodiy me tod» tushunchasi bilan yuritishni
taklif etadilar... Darvoqe, hayotni obrazli tasvirlashning ikki yO‘nalishi «ham
aslida inson tabiati bilan bog‘liq hodisa sanaladi. Chunki odam real hayot
qO‘ynida, ham orzu-havaslar dunyosida yashaydi. Inson tabiatida mavjud hayot
tarziga qanoat qilishdan kO‘ra, turmushni O‘zgartirish istagi, uni yanada
yaxshilash havasi baland turadi. Bu havas... kuchli boiadi» 6
. Ana shu ikki
yO‘nalish - ijod tipi turli-tuman davrlaming, jamiyatlarning talablariga doimo
javob berib kelmoqda, faqat, bizningcha, evolyutsion rivojlanish — romantizmni,
revolyutsion taraqqiyot — realizmni birinchi O‘ringa olib chiqadi. KO‘pincha
badiiy asarlarda ijodning bu janrlari qO‘shaloqlashgan boiadi. Realistik asarda
romantizmning xislatlari yordamchi vazifani bajarsa, romantik asarda realizmning
unsurlari ham shunday vazifani O‘taydi. «Xamsa» (Navoiy)da ham, «Qiyomat»
(Ch.Aytmatov)da ham, «Yolg‘izlikda yuz yil» (G.G.M arkes)da ham, « O‘tkan
kunlar» (A.Qodiriy)da ham bu holat yaqqol kO‘zga tashlanishi va barchaga
ayonligi isbot talab etmaydi. Shunday bO‘lsa-da, yana bir asos: Sadriddin
Ayniyning ta’kidlashicha, «Xamsa» dostonlarida Navoiy salbiy tiplami O‘z
zamonasidan olgan, ijobiy tiplar esa — Navoiy fantaziyasi va idealining
maxsulidir, lekin romantizm ustundir. Yana shuni ta’kidlash lozimki, muayyan
yozuvchi ijodida, muayyan asarda yo romantizm, yo realizm doimo yetakchilik
4
Adabiyot nazariyasi. Ikki jildlik. – T.,: Fan, 1978, 1979
5
Belinskiy V.G. Tanlangan asarlar. – T.,: O‘zdavnashr, 1955
6
Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. - Toshkent: Fan, 199], 1992.
5

qiladi. Professor Abduqodir Hayitmetov ilmiy xulosalari ham shu hodisalarni isbot
qiladi. Uningcha, Navoiyning asosiy metodi — romantizm, ayni paytda, uning
Said Hasan Ardasherga yozgan maktubi, «Mahbub ul-qulub», satirik g‘azallari va
qit’alari, «Lison ut-tayr»dagi ba’zi hikoyatlari realistik xarakterdadir. Albatta, har
bir san’atkorning «O‘ziga xos»ligini unutmaslik kerak. Birida isyonkorlik, birida
jamiyat bilan kelishib yashaydigan donolik ustun bO‘lishi ham mumkin. Biri
realliklarga chiday olmay, biri undan kO‘ra orzular dunyosida yashashi - O‘zini
voqe qilishi ham tabiiydir. Jumladan, Alisher Navoiy inson haqidagi orzu-
havaslarini akslantiruvchi asarlar yozgan bO‘lsa, uning yosh zamondoshi Bobur
O‘z zamoni voqea va odamlarini haqqoniy, real tasvirini beradi. Jahon adabiyoti
taraqqiyoti tarixidagi realizm va romantizmni — ijod tiplari, ijod yO‘nalishlari,
badiiy tafakkur tiplari deb yuritish ham asoslidir. Chunki ularning turfa xil
kO‘rinish va qirralarini turli davrlar rO‘yobga chiqargandir
6

Kurs ishining maqsadi . Mazkur kurs ishining maqsadi – ijodiy metod
masalasini nazariy va amaliy jihatdan O‘rganish, uning mohiyatini aniqlash hamda
ijodiy fikrlashning samaradorligini oshirish yO‘llarini tadqiq etishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari .
1. Ijodiy metodning nazariy asoslarini O‘rganish va tahlil qilish.
2. Ijodiy fikrlashni shakllantirishda psixologik va ijtimoiy omillarning
ahamiyatini aniqlash.
3. Ijodiy metodni rivojlantirishning amaliy usullarini taklif qilish.
4. Turli sohalarda ijodiy metodlarni qO‘llash tajribalarini tahlil qilish va
ularning natijadorligini baholash.
Kurs ishining obyekti : Ijodiy metod masalasi va uning nazariy hamda
amaliy jihatlari tadqiqot obyekti sifatida tanlanadi. Shuningdek, ijodiy fikrlashni
rivojlantirish bO‘yicha amaliy tajribalar ham O‘rganiladi.
Kurs ishining tuzilishi : Kurs ishi kirish, asosiy qism, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar rO‘yxatidan iborat
7

ASOSIY QISM
Klassitsizm. Klassitsizm lotincha so‘z bo‘lib, «namuna», «ibrat» degan
ma’noni anglatadi. Bu metod vakillari o‘tmish adabiyoti namoyandalari asarlarini
o‘zlari uchun mezon, ibrat namunasi deb qaraganlar 7
. Klassitsizm
nazariyotchilaridan biri fransuz adibi va adabiyotshunosi N. Bualo (1636-1711):
«Adabiyot saroy va shahar uchun yaratilishi kerak» deydi. Klassisistlar ta’biricha,
adabiyotda hamma narsa aniq va qat’iy qoida asosida ko‘rsatilishi lozim.
Klassitsizm estetikasining talablaridan yana biri «uch birlik»dir. YA’ni, dramada
gavdalantirilayotgan hodisa bitta yaxlit sujet tarzida gavdalantirilishi («harakat
birligi» talabi), voqea bir joyda bo‘lib o‘tishi zarur («joy birligi» talabi), voqea
yigirma to‘rt soat ichida yuz berishi («vaqt birligi» talabi) lozim. P. Kornel (1606-
1684)ning «Sid» (ya’ni «Sayid»), «Goratsiy», J. Rasin (1639-1699)ning
«Andromaxa», «Britanik» tragediyalarida, Moler (1622-1673)ning «Xasis»
komediyalarida klassitsizmning ana shu qoidalariga amal qllingan. Ushbu
asarlarda qahramonlar ruhiy olamining yorqin gavdalantirilgani, tilning jimjimador
sun’iylikaan xoli, sodda ekanligi, sujetning oddiyligi ham e’tiborni tortadi. Bu
jihatiga ko‘ra klassitsizm realizm ijodiy metodi bilan mushtarak hodisa ekani
ayonlashadi. Klassitsizm va realizmning bu umumiyligi ham ijodiy metod
tushunchasining nisbiy hodisa ekanidan dalolat beradi. Rus adibi L. Tolstoy
«Xasis» singari komediyalar yaratgan Molerni «eng go‘zal, xalqchil asarlar bitgan
san’atkor» deb ulug‘lagan. Yana bir rus shoiri A. Pushkin esa «Rasin kabi
7
https://uz.wikipedia.org/wiki/Klassitsizm
8

klassisistlar asarlarida xalq taqdiri va inson taqdiri o‘z aniq in’ikosini topgan» deb
e’tirof etgan. Kornel, Moler, Rasin kabi ijodkorlar antik adabiyotni eng oliy,
yuksak ya’ni ibrat namunasi deb qaraganlar. Ular biz o‘zimizdan «Yozgan
asarlarimizni Gomer yoki Vergiliy o‘qiganida, komediya, tragediyalarimizni
Sofokl tomosha qilganida nima degan bo‘lar edi?» deb doimo so‘rab turishimiz
kerak degan aqidani o‘zlari uchun shior qilib olishgan. Klassitsizm vakillari antik
adabiyotga yuksak hurmat - ehtirom bildirishgani uchun o‘z asarlarida qadim
zamon ijodkorlari dramalari sujetlarini qo‘llashgan. Klassisistlar asarlarida haYot
xrhisaaari va inson dunyosining bir qirrasi yoritilgan. Realistik roman, qissa,
hikoyalarda esa turmush voqeligi va kishilar fe’l - atvori har tomonlama
gavdalantirilgan. Bu ham klassitsizm va realizmning yaxlitligini bildiradi.
Klassitsizm vakillari janrlarni tabaqalarga bo‘lishgan. Drama eng yuksak janr,
komediya eng quyi janr deyishgan. Epik turga mansub roman, klssa, hikoya
janridagi asarlarga ikkinchi darajali deb qarashgan. Bu ular estetikasining
cheklangan, zaif jihatlari sanaladi, deyiladi. Klassitsizm vakillarining bunday
munosabati, avvalo, o‘sha davr kishilari ma’naviyati, dunyoqarashi bilan bog‘liq.
Ma’lum bir davrlarda muayyan janrlarning e’tibori, mavqei baland bo‘ladi. Bir
paytlar adabiyot mezoni hisoblangan janrlar bir zamonlar kelib o‘z mavqeidan
tushib qoladi. Bu hodisa ayrim kishilarning xohish - istagi, iznu irodasiga bog‘liq
emas. Shuning uchun klassitsizm vakillarining janrlarga munosabatini ularning
kamchiligi deb emas, balki o‘sha davrga xos estetik qarash deb baxolash lozim.
«Klassitsizm XVII asrda Fransiya adabiyotida shaklanib, XIX asr boshlarigacha
Yevropa mamlakatlari adabiyotida tarqalgan va hukmron bo‘lib qolgan ijodiy
metoddir» degan qarash ham nisbiydir. Chunki ayni shu davr asarlariga xos
xususiyatlar avvalgi zamonlarda yaratilgan asarlarda ham u yoki bu tarzda mavjud
bo‘lgan. Qolaversa, klassitsizm realizm metodining o‘ziga xos bir ko‘rinishi
sanaladi. Klassitsizm namoyandalari asarlarida ham real turmush voqeligi
gavdalantirilgan bo‘ladi. Antik davr mifologiyasi (rivoyatlari), tavrot voqealariga
murojaat qilib, ulardan olingan syujetlar orqali o z davrlarining etik — axloqiy vaʻ
siyosiy muammolarini ko tarishta harakat qildilar. Quroqda ham umumlashma asar
ʻ
9

yaratish asosiy masala hisoblanadi, asarlar birmuncha vazmin, ritm va nafis
musiqaviylikka intilish asosida yaratildi. Odatda, Quroq rivoji tarixi 2 bosqichga
ajratiladi. XVII asr Fransiyada shakllangan Quroq o zida absolyutizm g oyalariniʻ ʻ
ifodalagan bo lsa, XVIII asrga kelib Quroq yangi dunyoviy ideallar,
ʻ
ma rifatparvarlik g oyalari va oddiy xalq orzu-istaqlari va intilishlariga asoslangan
ʼ ʻ
ideallarga tayangan holda rivojlandi. Quroqga xos belgilar dastlab Italiya nafis
san atida (XVI asrning 2-yarmi) paydo bo lgan (A. Palladio, J. Vinola, S. Serlio, J.
ʼ ʻ
Bellori nazariy va amaliy faoliyatida, shuningdek, Bolonya akademik maktabi
rasmiy hujjatlari va hokazo), XVII asr ga kelib Fransiyada barokko tamoyillariga
qarshi kurashda Quroq ildamlab, yaxlit uslubiy tizimga, XVIII asrga kelib
umumevropa uslubiga aylandi. 8
Bu oqim O‘zining aniqlik, tartib, uyg‘unlik va
nazokatga asoslangan estetik tamoyillari bilan ajralib turadi. Klassitsizm falsafiy,
adabiy va san at asarlarida inson aqlining ustunligini, ideal shakllarni va axloqiy
ʼ
qadriyatlarni ulug‘laydi.
Asosiy xususiyatlari:
1. Razm-farosat va tartibga urg‘u: Klassitsizm san ati mantiq, me yor va
ʼ ʼ
uyg‘unlikni qadrlaydi. Xayolot va his-tuyg‘ularni tartibga solishga harakat qiladi.
2 . Idealizatsiya : Inson va tabiatni ideal shaklda tasvirlashga intiladi.
3. Antik davrga hurmat : Yunon va rim adabiyoti va san atining klassik
ʼ
asarlari namunaviy deb hisoblanadi.
4. Qoidalarga asoslanish : Klassitsizmda yozuvchi va rassomlar qat iy
ʼ
qoidalarga rioya qilishadi, masalan, uch birlik qoidasi (vaqt, joy va voqea birligi)
teatr asarlarida muhim rol O‘ynaydi.
5. Axloqiy mazmun : Har bir asar O‘quvchi yoki tomoshabinga axloqiy saboq
berishni maqsad qiladi.
Klassitsizmning vakillari:
Adabiyot: Fransiyada Pyer Korneyl, Jan Rasin, Molyer; Angliyada Jon Dryden ;
Rossiyada Mixail Lomonosov va Gavriil Derjavin .
8
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
10

San at:ʼ Arxitektura va tasviriy san atda ʼ Andrea Palladio, Jak-Lui David .
Musiqa: Klassik musiqa davri vakillari sifatida Iogann Sebastyan Bax va
Volfgang Amadey Motsartni kO‘rsatish mumkin.
Klassitsizmning ta’siri:
Klassitsizm Evropa madaniyatida uzoq davom etgan yO‘nalish bO‘lib, keyinchalik
romantizm va realizm kabi oqimlarning yuzaga kelishiga zamin yaratdi. Shu bilan
birga, klassitsizmning qadriyatlari va tamoyillari bugungi kunda ham turli
sohalarda uchrab turadi, masalan, me morchilik va dizaynda.
ʼ
Klassitsizmda asosiy janrlar
1. Adabiyot:
Tragediya: Hayotdagi axloqiy muammolarni ochib beruvchi yuqori janr.
Masalan, Jan Rasinning “Fedra” asari.
Komediyalar : Axloqiy nuqsonlarni tanqid qiluvchi janr. Molyerning “Xasis” va
“Tartuffe” asarlari bunga misol.
Poema: Epik she riyat qadrlangan, masalan,
ʼ Lomonosovnin g ijodi.
2. Me morchilik:
ʼ Klassitsizm me’morchiligi simmetriya, uyg‘unlik va
geometriyaga asoslangan. Mashhur obidalardan biri Parijdagi Luvr saroyi va
Sankt-Peterburgdagi Isroil Ibodatxonasidir.
3. Tasviriy san at
ʼ : Klassitsizm rassomligi ideal shakl, tiniqlik va O‘ziga xos
kompozitsiya bilan ajralib turadi. Jak-Lui Davidning "Napoleonning toj
kiydirilishi" kabi asarlari bunga yorqin misol.
4. Musiqa : Klassitsizm musiqasi aniq strukturaga ega bO‘lib, shakl va uyg‘unlikni
ustun qO‘yadi. Motsart va Haydnning simfoniyalari bunday musiqaning
mukammal namunalari hisoblanadi.
Klassitsizm ma naviyat va intizomni yuqori qadrladi. Unda shaxsiy tuyg‘ular
ʼ
emas, balki jamoaviy axloqiy qadriyatlar birinchi O‘rinda turadi. Shu bois,
klassitsizmning asarlari kO‘pincha qat iy ijtimoiy va axloqiy tamoyillarni ilgari
ʼ
suradi. XIX asr boshlariga kelib, klassitsizm O‘rnini romantizm egalladi. Chunki
11

odamlar O‘z his-tuyg‘ularini va individual hayotni ifoda etishga intila boshladilar.
Shunga qaramay, klassitsizm O‘z davrida chuqur iz qoldirdi va kO‘plab sohalarda
uslubiy namuna bO‘lib qoldi.
Romantizm - hayot haqidagi, inson to‘g‘risidaga orzular ifodasidir. Bu
metodda yaratilgan asarlarda xayoliy voqealar, orzulardagi obrazlar asosiy o‘rin
tutadi. Shoir, yozuvchi o‘z a’moli (ideali)dagi insonni ko‘rsatish uchun
qahramonlarini real hayotdagidan ko‘ra kuchliroq, fidoyiroq, jasurroq qilib
gavdalantyradi. «Farhod va Shirin» dostonidagi Farhod obrazi Alisher Navoiyning
chin inson haqidagi orzulari ifodasi sanaladi. Ideal obrazni, ideal hayotni ko‘rsatish
romantizm metodining xos xususiyati hisoblanadi. Shuning uchun bu xildagi
asarlarda real hayotning o‘zidagidan ko‘ra boshqacha voqealar ko‘rsatiladi.
Fantastik sujetli, mifologiyaga asoslangan asarlar ham romantizm metodiga
mansub sanaladi. 9
«Romantizm ijodiy metodi juda murakkab hodisa bo‘lib, u XVIII asr
oxiri, XIX asr boshida Yevropa, Amerika adabiyotida paydo bo‘ldi hamda o‘zidan
avval adabiyot va estetikada hukmronlik qalgan klassisizmga qaram shaklida
shaklandi va rivoj topdi», deyiladi. Biroq Sharq adabiyotida azal - azaldan
romantizm ustuvor bo‘lgani aniq. Yoki qadimgi yunon dramaturglarining mavjud
jamiyat hayotini o‘zgartirish, adolatli shoh haqidagi orzu - istaklarini ifodalagan
asarlari ham romantizm metodiga mansub. Adabiyotning dastlabki asosi bo‘lgan
xalq og‘zaki ijodidagi ertak, dostonlar ham romantizm metodidagi asarlar sirasiga
kiradi. Shuning uchun aytish mumkinki, XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida
Yevropa va Amerika adabiyotida yaratilgan, jamiyatdagi mavjud hayot tarzidan
qanoatlanmaslikni bildiruvchi asarlar romantizm metodining o‘ziga xos yangi bir
ko‘rinishi sanaladi. Ular romantizm metodidagi avvalgi asarlardan turmushni,
inson dunyosini akslantirish borasidagi o‘ziga xosliklari balan alohida hodisa
sifatida ajralib turadi. Viktor Gyugo (1802-1885), Jorj Sand (1804-1876), Bayron
(1788-1824) kabi Yevropa adabiyoti peshqadam vakillari asarlarida xuddi Sharq
shoirlari dostonlaridagi singari asl inson, adolatli jamiyat haqidagi orzu - havaslar
9
Umurov H. и - 5 2 Adabiyotshunoslik nazariyasi
12

o‘z ifodasini topgan. Faqat ular xuddi «Farhod va Shirin», «Saddi Iskanhariy»
singari xayoliy voqealarga emas, balki real hayot voqealariga asoslangan.
Hayot hodisalari va inson dunyosi esa g‘oyat servdrra. Har qanday ijodiy
metod ularning ma’lum bir jihatlarinigina kamrab oladi, xolos. Klassisizm,
romantizm, realizm, simvolizm, naturalizm, modernizm ijodiy metodlaridan hech
biri hayot hodisalari va inson dunyosini to‘la - to‘kis akslantirolmaydi. Shuning
uchun ijodiy metodlarni biridan birini baland yoki past qo‘yib bo‘lmaydi. Chunki
ularning har biri hayotni va insonni ko‘rsatishning o‘ziga xos muayyan yo‘llaridir.
Realizm romantizmdan yuqori, romantizm klassitsizmdan yuksak qo‘yish nojoiz.
Chunki «Xamsa», «Alpomish» romantizm metodiga mansub bo‘lsa, «Sarob»,
«Ulug‘bek xazinasi» esa realistik asardir. «Shoh Edip» klassitsizm davrida
yaratilgan. Har biri adabiyot tarixining bebaho gavhari bo‘lgan bu asarlarni esa biri
- biridan past qo‘yib bo‘lmaydi.
Ana shu mezondan kelib chiqsak realizm ijodiy metodi ham klassisizm,
romantizm, modernizm singari hayotni va inson dunyosini badiiy
gavdalantirishning bir yo‘lidir. Bundan ayon bo‘ladiki, metodlar nisbiy tushuncha.
Chunonchi, bitta asar bir necha metodga xos xususiyatlarni o‘zida aks ettirishi
mumkin. «Shoh Edip»da ham, «Alpomish»da ham yoki har qanday ertakda ham
realizm ijodiy metodi unsurlari mavjudligi yoki «Ulug‘bek xazinasi», «O‘tgan
kunlar»da romantizm ko‘rinishlari (qahramonlar orzu - havaslari, o‘y - xayollari
berilgani) borligi shundan dalolat beradi. Shu boisdan, realizm yoki
romantizmning dastlab qachon, qaysi adabiyotda paydo bo‘lgani xususida hukm
chiqarishga ehxtiyoj yo‘q. Shunday bo‘lsa-da, tadqoqotlarda «XIX asrda, ayniqsa,
uning ikkinchi qismida Yevropa xalqlari adabiyotida ijodiy metod ma’nosidagi
realizm shaklandi. Avvalgi davrlar adabiyotida rivojlangan xislatlar realizm
adabiyotida yuksak darajaga ko‘tarildi va adabiyotning asosiy prinsiplariga
aylandi. Gumanizm, insonparvarlik realizmning bayrogi bo‘lib qoldi.
«Romantizm ijodiy metodi ikki xil, ya’ni inqilobiy romantizm va
reaksion romantizm ko‘rinishida bo‘ladi. Inqilobiy romantizmga mansub asarlar
13

jamiyatni inqilobiy asosda o‘zgartirishni targ‘ib etadi. Reaksion romantizm
guruhidagi asarlarda jamiyat taraqqiyotiga g‘ov bo‘layotgan hodisalar
ideallashtirib ko‘rsatiladi» degan qarashlar ilgari surib kelingani singari realizm
metodi ham «tanqidiy realizm», «ma’rifiy realizm», «sotsialistik realizm» deb
xillarga ajratildi. Ularning har biriga alohida - alohida tavsiflar berildi. Bu xil
qarashlar, avvalo, adabiyotga mavjud ijtimoiy hayot ta’siridagi qarash,
yondashishlardan kelib chiqdi. Agar romantizmga mansub asarlarda realizmga xos
manzaralar mavjudligi, realistik asarlarda romantizm ko‘rinishlari bo‘lishini
e’tiborga oladigan bo‘lsak, «inqilobiy romantizm», «reaksion romantizm»,
«tanqidiy realizm», «ma’rifiy realizm», «sotsialistik realizm» degan ajratishlar
juda nisbiy hodisa ekani bilinadi. M. Gorkiyning «Lochin qo‘shig‘i», «Izergil
kampir», «Bo‘ron qushi qo‘shig‘i» hikoyalari inqilobiy romantizm namunalari
deyildi. Sulaymon Boqirg‘oniy, So‘fi Olloyor, Ahmad Yassaviy asarlarida o‘tmish
ideallashtirilgan, deb aytildi. Aslida M. Gorkiyning mazkur asarlarida mavjud
turmushni inqilobiy yangilashga ochiqcha da’vat, chaqiriq sezilmaydi. U asarlarda
manzara publisistik jo‘shqinlk bilan badiiy gavdalantirilgan, xolos. Ahmad
Yassaviy, Sulaymon Boqirg‘oniy, Sufi Olloyor ham kishilarni haqiqatga,
halollikka, mehru oqibat ko‘rsatishga chaqirgan. «Reaksion asarlar» deb kelingan
ijod namunalarida ham turmushdagi illatlar qoralangan. Shunday ekan, adabiyotni
«diniy adabiyot», «dunyoviy adabiyot» deb ajratish asossiz. Chunki din va dunyo
biri - birini inkor etadigan qarama - qarshi hodisa emas. Agar adabiyot «diniy» va
«dunyoviy» deb ajratilsa, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab ijodi
qaysi adabiyotga kiritiladi? Ahmad Yassaviy asarlarida dunyo, uning mavjudligi
hodisalari inkor qilinganmi? Yoki Alisher Navoiy, Mashrab, Sulaymon
Boqirg‘oniy, So‘fi Olloyor o‘z asarlarida din boshk.a, dunyo alohida hodisa
deganmi? Din va dunyo qarama - qarshi kuynalganmi? Avvalo, din - dunyoga xos
hodisa sanaladi. U dunyo ishlari, kishilar hayotini to‘g‘ri yo‘lga soluvchi yo‘riq
hisoblanadi. Bu yo‘riqqa odamlar turlicha yondashadi, xolos. Din ahkomlarini
anglash, idrok qilish, unga amal qalishning har xil bo‘lishiga din aslo aybdor emas.
SHo‘ro siyosatdonshari singari «Din - afyun, reaksion» deyish gumrollikdir. Din
14

insonparvarlikni ulug‘lovchi, adolat bilan yashashga da’vatlovchi abadiy
mo‘jizadir.
Realizm lotincha so‘z bo‘lib, «bor, mavjud narsa, haqaqiy» dagan
ma’noni bildiradi. Bundan anglashiladiki, realizm dunyoning moddiy jihatlarini
qamrab oladigan umumiy tushuncha sanaladi. Realizm ijodiy metodinish asosiy
xususiyati hayot hodisalarini bor bo‘yi bilan ko‘rsatish va undagi mavjud nukson,
kamchiliqlarni tanqid qilish, deyish unchalik to‘g‘ri emas. Chunki turmushdagi,
kishilar fe’l - atvoridagi qusurlar xususida romantizm yoki klassitsizmga oid
deyilgan asarlarda ham so‘z yuritilgan.
Ijodiy metodlarni muayyan tarixiy davr doirasida chegaralash ham
o‘rinsiz. Chunki tanqidiy realizm namunasi deyilgan Maxmurning «Hapalak»,
Muqimiyning «Tanobchilar» asarlariga o‘xshash tanqidiy, hajviy ruhdagi asarlar
qadimda ham yaratapgan. Ular hozir ham yozilmoqaa. Shuro siyosati hukmronligi
davrida «Sotsia1istik realizm metodi realizmning yuksak bosqichi» deb kelindi.
«Sotsialistik realizm voqelikni haqqoniy, tarixan aniq va inqilobiy rivojda tasvir
etish bilan xarakterlanadi» deyildi. Avvalo «voqelikni xaqqonniy, tarixan aniq»
ko‘rsatishga intilish barcha davrlar adabiyotiga, har bir yozuvchi, shoir ijodiga xos
hodisa sanaladi. Sofoklning «Shoh Edip»ida, «Alpomish»da ham, F.
Dostoyevskiyning «Jinoyat va jazo»sida ham voqelikni o‘ziga xos tarzda ishonarli,
demak haqqoniy va ta’sirchan ko‘rsatishga intilish mavjud. Sotsialistik
realizmning «voqelikni inqilobiy rivojda tasvir etishi» esa juda mavhum,
tushunarsiz gap. Avvalo, «inqilobiy rivoj» nima o‘zi? Badiiy asar voqealarida
qanday «inqilobiy rivoj» bo‘lishi mumkin? Sujet rivojida, qahramonlar hayotida,
ular o‘rtasidagi munosabatlarda keskin o‘zgarish bo‘lishi mumkin, biroq «inqilobiy
rivoj»ni qanday tushunsa bo‘ladi? Avvalo, voqelik ayrim kishilar iznu ixtiyoridagi
hodisa emas. Unda o‘zgarishlar yuz berishi nihoyatda murakkab kechadigan, juda
uzoq davom etadigan jarayon. Kishilar hayotida bo‘lgani singari badiiy asar
qahramoni turmushida ro‘y beradigan o‘zgarishlar ham, avvalo, davrning ijtimoiy -
iqtisodiy, ma’naviy - axloqiy iqlimiga bog‘liq bo‘ladi.
15

«Sharq xalqlari adabiyotida realizmning mustaqil badiiy hodisa sifatida
rivoji va gullashi, butunicha olganda, XX asrga oiddir, ba’zi adabiyotlarda esa XIX
asrga oiddir» degan qarash ilgari surib kelindi. Bu xil qarash aslida Yevropa
adabiyoti bilan Sharq adabiyoti orasidagi tafovutni, ularning har biri o‘ziga xos
hodisa ekanligini e’tiborga olmaslikldan kelib chiqqan. Qolaversa, romantizm
adabiyot taraqqiyotining quyi, realizm yuqori bosqichi emas. Realizm romantizmni
inkor etmaydi. Ularning har ikkisi bir maqsad - hayot hodisalari va inson dunyosini
ko‘rsatishning o‘ziga xos yo‘llaridir 10
. Shuning uchun XX asr jaxon adabiyotining
eng stuk namoyandalarida realizm va romantizm ijodiy metodi uyg‘unlashib
ketgan. Masalan, Mixail Bulgakovning «Usta va Margarita», Chingiz
Aytmatovning «Asrni qaritgan kun», «Qiyomat», Gabriyel Garsia Markesning
“Yolg‘izlikda yuz yil” kabi romanlarida hayotning real hohisalari bilan rivoyat,
afsonalar, qahramonlarning xayol, tushdagi voqealar yaxlit olam sifatida
gavdalantiriladi.
Romantizm va realizm ijodiy metodiga xos yetakchi xususiyatlarning
o‘zaro birikib, yaxlit badiiy olamni namoyon etishi qadim Sharq adabiyoti
namunalari, xususan, Firdavsiyning «Shohnoma», Navoiyning «Xamsa»
dostonlarida ham kuzatiladi. Masalan, Shirin mamlakatida tog‘li joyda ajoyib
saroy, ko‘shklar barpo etilgani, kanal qazuvchilarning mashaqqat bilan mehnat
qilgani real voqelikka muvofiq keladi.
XIX asr oxiri va XX asr boshidagi adabiyotda mana shu tarixiy hohisa
o‘z aksini topdi. Shuning uchun mazkur davr adabiyotini «ma’rifatparvarlik
realizmi»; «demokratik realizm adabiyoti» deb atash keng tarqalgan. Ijtimoiy -
iqtisodiy turmush tartiblari san’at va adabiyotga o‘z ta’sirini o‘tkazishi o‘zbek
adabiyotiga (umuman, sobiq shuro davlati tasarrufidagi millatlar adabiyotiga)
sotsialistik realizm metodining joriy qilinishida ham aniq ko‘rinadi.
«Sotsialistik realizm» termini ilk bora 1929-yilda rus matbuoti
(«Literaturnaya gazeta»)da paydo bo‘lgan. Proletariat, ya’ni ishchilarni mavjud
10
Dobrolyubov N.A. Adabiy - tanqidiy maqolalar. – T.,: O‘zdavnashr, 1959
16

$hayotni o‘zgartiruvchi kuch sifatida ko‘rsatish, ishchilar harakatini jamiyatdagi barcha qoloqliklarga barham beruvchi hodisa deya talkin qilish, yirik xususiy mulk egalarini hayotdagi barcha fojealarning asosiy aybdori tarzida gavdalantirishga asoslangan asarlar «sotsialistik realizm metodi»da yaratilgan deyiladi. Maksim Gorkiyning «Ona» romani mazkur metodda bitilgan dastlabki asar sifatida ibrat timsoliga aylantirildi. «Sotsialistik realizm hayotni qayta ko‘ruvchilar realizmi» deb ta’riflandi. Har qanday hodisaga «sotsializm», «kapitalizm» iborasini tiqishtirish urfga aylangan bu davrda barcha ijtimoiy hodisalar keskin tarzda bir - biriga qarama - qarshi qo‘yildi. Ana shu sun’iy mafkuraviy hodisa tufayli «sotsialistik realizm»dan o‘zga barcha metodlardan kamchilik, nuqson izlash, “romantizm”, “inqilobiy romantizm”, “reaksion romantizm”, “realizm: “ma’rifiy realizm”, “tanqidiy realizm” deb zidlashtirish taomili paydo bo‘ldi. Hodisalarni bu tarzda qarama - qarshi qo‘yishdan maksad sotsialistik realizm realizmning eng yuqori cho‘qqisi ekanligiga ishontirish edi. Shu boisdan «realizm va tanqidiy realizm metodining ma’lum darajada ojizligi, ayniqsa, XX asr boshlarida bir qancha ulkan realistlar ijodida yaqqol ko‘rinib qoldi. Alisher Navoiy yoki Aleksandr Pushkin romantizm, realizm ijodiy metodi mezonlarini o‘ylab asar yozmagan. Metod va uning ko‘rinishi haqidagi nazariy mulohazalar esa aslida asarlarni bir - biridan farqlash, adabiy davrlar o‘rtasidagi tafovutlarni ko‘rsatish, aniqlash va belgilashning o‘ziga xrs mezoni sanachadi. Adabiyot qiyofasini hamisha badiiy asarlar belgilaydi. «Romantizm», «realizm», «sotsialis\tik realizm» singari nazariy gaplar esa o‘sha badiiy asarlar zaminida vujudga keladi. Demak nazariyalar badiiy asar uchun qolip, yo‘riqqa aylantirilmasligi kerak. Mixail Bulgakov «Usta va Margarita»ni yaratayotganida shuro adabiyotida sotsrealizm avji hukmron bo‘lgan. Biroq shu nazariya Bulgakovga ilhom berganmi? Umuman, qaysi bir nazariya shoh asarlar yaratilishiga asos bo‘lgan? Mana shu hodisani 2x2=4 tarzida asoslash mumkinmi? «Sentimentalizm oqimi», «naturalizm oqimi», «modernizm oqimi» atamalari ham 17$

keng qo‘llanadi. «Modernizm yo‘nalishi ratsionalizm, abstraksionizm, simionizm,
syurealizm, futurizm, kubizm kabi oqimlarga bo‘linadi» deyiladi. Shuro siyosati
hukmron davrda bitilgan aksariyat tadqiqotlarda modernizm yo‘nalishi qoralanadi.
Ekzistentsiyachilik ta’limoti yirik namoyandalaridan biri fransuz adibi, Nobel
mukofoti sovrindori (u bu mukofotni olishdan o‘z ixtiyori bilan voz kechgan) Jan
Pol Sartr (1905-1980) bu xususda shunday deydi: «Ekzistentsiyachilikni
umidsizlikka chaqiradi, deb ayblaydilar, insonning qabihligi, johilligi va
shilqimligini ko‘rsatib, tubanligini ta’kidlayverishda, ko‘pgina yokimli, go‘zal
jihatlariga e’tibor bermaslikda, inson tabiatining yorug‘ tomonidan yuz o‘girishda
ayblaydilar, ular odamlarning hamjihatligini esdan chiqarib yuborishgan, insonga
yakkalab tashlangan mavjudotga qaraganday munosabatda bo‘ladilar, inson
hayotining yomon tomoniga alohida e’tibor bilan qaraydilar, deydilar... Inson - bu
xavotir... Garchand xavotirni yashirsalar-da, u mavjuddir... Ekzistentsiyachi
ehtirosning qudratliligiga ishonmaydi. U hech qachon ezgu ehtiros - insonni
beshafqatlarcha muayyan qilmishlarga undaydigan, hammayoqni alg‘ov – dalg‘ov
qiladigan oqim va shuning uchun o‘z o‘rniga o‘tishi mumkin, deb da’vo qilmaydi.
U inson o‘z ehtiroslari uchun javobgar deb biladi... Inson o‘zini qay darajada
amalga oshirsa, shu darajadagina mavjud bo‘ladi... Prustning dahosi, bu -
Prustning asarlaridir. Rasinning dahosi, bu uning bir qator fojealari. Ulardan
boshqa hech narsa yo‘q. Agar Rasin yana bir fojea yozmagan bo‘lsa, Rasin yana
bir fojea yozishi mumkin edi, deyishning nima keragi bor? Inson o‘z hayoti bilan
yashaydi, u o‘z qiyofasini yaratad, u qiyofadan tashqarida esa hech narsa yo‘q...
Biz faqat inson o‘zining qilmishlaridan boshqa hech narsa emas, u mana shu
qilmishlaridan tashkil topadigan munosabatlar majmuidan iborat, demoqchimiz,
xalos... Ekzistentsiyachi qo‘rqoqni tasvirlar ekan, uni o‘z qo‘rqoqligi uchun
javobgar deb hisoblaydi. U yuragi, o‘pkasi yoki miyasining qo‘rqoq bo‘lgani
uchun shunaqa emas, balki o‘z qillmishlari bilan o‘zini qo‘rqoq qilgan. Mijozning
qo‘rqoq bo‘lishi mumkin emas. Mijoz asabiy, zaif, chala yoxud to‘laqonli bo‘lishi
mumkin, lekin zaif odam degani - albatta qo‘rqoq degani emas, chunki qo‘rqoqlik
bosh tortish yoki yon bosish oqlbatida yuzaga keladi. Mijoz bu - hali harakat emas.
18

QO‘rqoq o‘z qilmishi orqali aniqlanadi... Ekzistensiyachi qo‘rqoqni qo‘rqoq
qiladigan - o‘zi, qahramonni qahramon qiladigan ham - o‘zi, deydi...
Ekzistensiyachi insonning tushkun tasvirini bermaydi, uni qilgan ishiga qarab
baxolaydi. U insonga bor umid faqat uning harakatida ekani va faqat yagona
harakatgina insonning yashashi uchun imkon berishini aytadi... Biz o‘zgaga
ro‘baru turib, o‘zimizni anglaymiz va ayni paytda, o‘zga ham biz uchun xuddi
o‘zimizday ishonchli bo‘ladi... O‘zim haqimdagi biror bir haqiqatni bilish uchun
men o‘zga orqali o‘tishim kerak. O‘zga kishi, deylik o‘z - o‘zimni anglashimda
qanchalik zarur bo‘lsa, mening mavjud bo‘lishim uchun ham shunchalik zarur...
Biz har bir alohida hodisada erkinlik erkinlik uchun bo‘lishini istaymiz. Biroq,
erkinlikqa intilar ekanmiz, u to‘laligacha boshqa odamlar erkiga va boshqalarning
erki bizning erkimizga bog‘liq ekanini ko‘ramiz... Ekzistensiyachilik bu -
hayotbaxshlik harakat haqidagi ta’limotdir».
Hayot ziddiyatlarga, qarama - qarshiliklarga to‘la bo‘lgani uchun
kishilarning tabiati, fe’l - atvori, dunyoqarashi murakkablashgan. Bu
murakkablikning barcha jidatlarini hech bir nazariya to‘la - to‘kis ifoda qalib
berolmaydi. Jumladan, hech bir adabiy metod, yo‘nalish, oqim ham inson
dunyosini batafsil akslantirmaydi. Romantizm, realizm metodining eng barkamol
asarlarida ham inson dunyosining ma’lum bir qirralari gavdalantirilgan bo‘ladi,
xolos. Ekzistensionalizm yunalishining J. Sartr (1905-1980), M. Prust (1871-
1922), J. Joys (1882-1941), A. Kamyu (1913-1960), F. Kafka (1883-1924) kabi
namoyandalari asarlarida ham inson hayotining muayyan jidatlari - xavotir,
tahlika, umidsizlik, iztirob ko‘rsatiladi. Ularning roman, qissa, hikoyalarida shuro
adabiyotining romantizm, realizm ijodiy metodiga mansub asarlaridagi singari
ijobiy - salbiy qahramonlar yo‘q 11
. Modernizm yo‘nalishi vakillari asarlarida
iztirob ichidagi inson qiyofasini ko‘rsatish asosiy o‘rin tutadi. Ularda insonning
tubanliklari oshkora gavdalantiriladi. Tushkunlikka tushgan kishilarning xatti -
harakatlari, o‘y - kechinmalari keng akslantiriladi. Ekzistensionalizm
namoyandalari diqqatini qaratgan xavotir, qo‘rquv, iztirob, tubanlik va ular keltirib
11
Belinskiy V.G. Adabiy orzular. – T.,: Adabiyot va san’at, 1977.
19

chiqaradigan salbiy oqibatlar esa real hodisalardir. Ular inson hayotining ajralmas
bo‘laklaridir. Inson tabiati, fe’l - atvori, hayot tarzining ana shu mavjud jihatlarini
yoritish esa adabiyotning insonshunoslik mohiyatiga zid kelmaydi.
Modernizm (italyancha modernismo – „zamonaviy oqim“; lotinchadan
kelib chiqqan modernus – „zamonaviy, yangi“) XIX asrning ikkinchi yarmi, XX
asrning 50—60-yillarida Yevropa, AQSH adabiyoti va san atida rivoj topgan oqimʼ
va yo nalishlarning umumiy nomi. Dastlab, Fransiyada tashkil topgan simvolizm,
ʻ
akmeizm, impressionizm (masalan, 1863 -yilda Parijda ochilgan „Xo rlanganlar
ʻ
saloni“) vakillari, musiqada K.Debyussi, M.Ravel kabi kompozitorlar ijodiga
nisbatan qo llangan. Modernizm dekadentlik termini bilan ham yuritilgan. Badiiy
ʻ
ijodning mumtoz an analaridan voz kechish, ijodkor o z shaxsiy kechinma,
ʼ ʻ
taassurot va tasavvurlarini ustun qo yishi, badiiy shakllarni yangilash jarayoniga
ʻ
alohida ahamiyat berish ular ijodiga xos bo lgan xususiyatlardir. Modernizm
ʻ
vakillari realizmga qarshi kurashdi, klassitsizm (akademizm)ga xos bo lgan ijodiy
ʻ
tamoyillarni inkor etishga intildi. Modernizm nafaqat mazkur davr san ati, balki
ʼ
ilm (Z. Freydning psixoanaliz nazariyasi, F. De Sossyurning struktural
lingvistikasi, A.Eynshteynning nisbiylik nazariyasi, N. Vinerning kibernetikasi) va
falsafa (F. Nitsshe, A. Bergson, M. Xaydegger va boshqalarning g oyalari) bilan
ʻ
ham bog liq bo lgan.
ʻ ʻ
XX asrning boshida rivoj topgan avangardizm yo nalishlarida XIX asr
ʻ
modernizm prinsiplari o z rivojini topdi. Modernizmning yangi bosqich
ʻ
xususiyatlari tasviriy san atda an anaviy tasvirlash usullaridan butunlay voz
ʼ ʼ
kechish, real obrazlar shaklini o zgartirish yoki umuman yo qotish (kubizm,
ʻ ʻ
ekspressionizm, syurrealizm, dadaizm) kabi ko rinishlarda namoyon bo lgan.
ʻ ʻ
Musiqada modernizm kuy va lab tamoyillarini inkor etish (dodekafoniya,
aleatorika, sonoristika), adabiyotda – bayonning mantiqsizligiga asoslanish
(dadaizm, ong oqimi, futurizm) yetakchi omilga aylangan. Modernizmning eng
yirik nazariyotchisi Ortega-i-Gas-set san atning xalqchilligiga qarshi chiqdi:
ʼ
„Modernistik san at… xalqqa begonadir, buning ustiga u xalqqa… zid ekan.
ʼ
20

Haqiqiy san at san atkorlar uchun, omma uchun emas…“. Bu ijodiy qarashlar XXʼ ʼ
asrning 2 – yarmida tashkil topgan abstrakt san at, minimalizm, absurd drama kabi
ʼ
postmodernizm yo nalishlarida ham o z aksini topdi. 1960—70 -yillar san atida
ʻ ʻ ʼ
paydo bo lgan modernizmning asosiy tamoyillariga qarshi bo lgan pop-art, kinetik
ʻ ʻ
san at, giperrealizm kabi yo nalishlarni ba zi tadqiqotchilar modernizm tizimi
ʼ ʻ ʼ
nuqtai nazaridan baholashgan.
Modernizm O zbekistonga XX asr boshlaridayoq kirib kelgan (A.
ʻ
Nyurenberg, V. Ufimsev, A. Volkov, A. Nikolayev, O . Tansiqboyev va
ʻ
boshqalar). 1970-yillar oxiridan modernizmning ko rinishlari ayrim o zbekistonlik
ʻ ʻ
rassomlar ijodida ko zga tashlanadi (masalan, abstrakt san at – V. Oxunov, N.
ʻ ʼ
Shin; giperrealizm – A. Ikromjonov, S. Raxmetov kabi). O zbek
ʻ
adabiyotshunoslari esa modernizmga xos ayrim unsurlar 1920—30 yillar
adabiyotida ko zga tashlanganini, bu jarayon 1990-yillarda nisbatan kuchayganini
ʻ
ta kidlaydilar; 2) salbiy ma noda – ijodda modaning ustunligi, ya ni ijodiy uslublar
ʼ ʼ ʼ
mohiyati, badiiy asarlar mazmunining tez-tez o zgarib turuvchi badiiy ehtiyoj va
ʻ
didlarga bo ysunishi. Shu ma noda (modaga bo ysunadigan) modernizm haqiqiy
ʻ ʼ ʻ
novatorlik, yangilanish jarayoniga qarama-qarshidir.
Syurealizm fransuzcha so‘z bo‘lib, «Yuksak realizm», «realizmdan ham
yuksak» degan ma’noni anglatadi. Bu oqim XX asr 10-20 - yillarida dastlab
Fransiyada shaklangan. Ayni shu davrda ijo d qilgan ayrim shoirlar, yozuvchilar,
rassomlar, haykaltaroshlar, dramaturglar, rejissorlar asarlarida hayot va inson
dunyosi mavjud an’analardan boshqacharoq talqin qilingan. Ular voqea -
hodisacharning tashqi ko‘rinishini tasvirlash bilan cheklanmasdan, ularning
mohiyatidagi ma’nolarni, hodisalar ichki olamini ko‘rsatgan obrazlarda, murakkab
ramz va shaklarda ko‘rsatishga intaiishgan. Pol Verlen (1844-1896), Pol Elyuar
(1895-.1952), Emil Verharn (1855-1916), Oskar Uayld (1854-1900), O.
Mandelshtam (1891-1938), A. Axmatova (1889-1966), M. Sevetayeva (1892-
1941), A. Blok (1880-1924), V. Bryusov (1873-1924), A. Beley (1880-1934) kabi
21

shoir, yozuvchilarning asarlari ayni shu jihatlari bilan avvalgi davr adabiyoti
namunalaridan ajralib turadi.
Abstraktsionizm lotincha so‘z bo‘lib, «uzoqlashish», «mavhumlik»
degan ma’noni anglatadi. Abstraktsionistlar yaratgan asarlar kunikib kelingan
asarlardan tamomila farq qiladi. Abstraktsionizm nazariyasiga ko‘ra, san’at
borliqni aks ettirmaydi, balki ijodkorning his - tuyg‘ularini ifodalaydi. Bu oqim
namoyandalari fikricha, har qanday shakl muayyan mazmunga ega bo‘ladi.
Abstraktsionizm vakillarining bu qarashlarini ham inkor etib bo‘lmaydi. Chunki
har qanday san’at asarida ijodkorning his - tuyg‘ulari o‘z ifodasini topadi, har
qanday shakl o‘ziga xos mazmunni ifoda qiladi. Shaklni mazmundan ajratib
bo‘lmaydi. Mazmunsiz shakl yo‘q.
Futurizm lotincha so‘z bo‘lib, «kelajak» demaqdir. Bu yo‘nalish
nazariyasiga ko‘ra, badiiy ijod borliqni akslantirish vositasi emas, balki uning
bevosita davomi bo‘lishi lozim. U shunda inson erkining ijodkorlshiga tayanib,
yangi dunyoni yaratadi. Futurizm namoyandalari adabiy - badiiy asarlari ifoda
uslubining g‘alatiligi, murakkab kompozitsion qurilishi, jumlalarining odatdagidan
tamomila boshqachaligi, fojia va kulgili holatlarni yonma - yon gavdalantirishi
kabi xususiyatlari bilan o‘ziga xoslik kasb etadi. V. Xlebnikov (1885-1922), B.
Pasternak (1890-1960), N. Aseyev (1889-1963), V. Mayakovskiy (1893-1930)
kabi ijodkorlarning asarlarida Futurizm ko‘rinadi. Emil Zolya (1840-1902), Flober
(1821-1880), Mopassan (1850-1893) kabi adiblar naturalizm oqami
namoyandayaari deyiladi. Ularning asarlarida qahramonlar hayot tarzi barcha
tafsilotlari bilan bayon etiladi. Naturalizm oklmi vakillari asarlari davr kishilari
hayoti haqida aniq ma’lumotnoma bo‘la oladi. Mazkur yo‘nalish nazariyasiga
ko‘ra, badiiy asar -inson haqida ma’lumot beruvchi dujjat singari aniq tafsilotli
bo‘lishi lozim. Naturalizm asli lotincha so‘z bo‘lib, «tabiat» degan ma’noni
bildiradi.
Shunday asarlar borki, ularning qadramoni qismati kishini achintirib
yuboradi. Xo‘rlangan, haqoratlangan kishilarning achinarli ahvoli gavdalantirilgan
22

bu asarlarni o‘qigan o‘quvchi o‘z - o‘zidan mahzun bo‘lib qoladi. Uning qalbini
bechora qahramonga achinish his - tuyg‘ulari qamrab oladi. Inson qismati
fojeliklari gavdalantirilgan bu xil asarlar sentimental asarlar deyiladi. F.
Dostoyevskiy (1821-1881)ning «Xo‘rlanganlar va haqoratlanganlar», A. Chexov
(1860-1904)ning «Kashtanka», «Uyqu istagi», I. Karamzin (1766-1826)ning
«Bechora Liza» asarlari qahramonlari qismati o‘quvchi hissiyotlariga qattiq ta’sir
qilib, kuchli achinish, iztirob o‘ygotadi. Sentimentalizm fransuzcha so‘z bo‘lib,
«his, his qilish» degan ma’noni bildiradi. Insonga achinish uni ardoqlash,
e’zozlash, qadrlash, sevishga olib keladi. Qahramonlar qismati, fojeasiga achinish
o‘yg‘otadigan asarlar kishilar qalbida insonparvarlik, insonga muxabbat
tuyg‘ularini ulg‘aytiradi. Ular mana shu xususiyati bilan adabiyotning
insonparvarlik mohiyatini yorqin namoyon etadi. Umuman, ijodiy metod, ijodiy
yo‘nalish, ijodiy oqim tushunchalari o‘rtasida qarama - qarshilik jiddiy tafovut
yo‘q. Ijodiy metod o‘rnida «badiiy metod» iborasi ham qo‘llanilishi mumkin.
Ijodiy metodlar bir - biridan o‘z xususiyatlariga ko‘ra farqlanadi. Biroq ular bir -
biriga tamoman teskari hodisa hisoblanmaydi. Barcha metod, yo‘nalish, oqimlar
yagona bir maqsad - hayot hodisalari va inson dunyosini ko‘rsatishga xizmat
qiladi. Ijodkorlar asarlarining o‘ziga xos bo‘lishi, avvalo, borliqning betakror
yaratilishi bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchidan, shoir, yozuvchi, dramaturgning
hayotiy tajribasi, turmushni kuzatishi, bilim darajasi, didi, saviyasi,
dunyoqarashiga asoslanadi. Uchinchidan, bu «xat»da shoir, yozuvchining
qiziqishi, fe’l - atvori, ichki dunyosi akslanadi. Har bir odam o‘ziga xos olam
bo‘lgani singari ijodkorlar ham betakror dunyodir. Ana shu betakror dunyo mavzu
tanlashda, hodisalarga yondashishda namoyon bo‘ladi. Shuning uchun «uslub -
odamdir» deyiladi 12
. Ijodiy uslub deganda asarning tilinigina nazarda tutmaslik
kerak. Til, avvalo, so‘z san’atining asosiy quroli, yagona tasvir vositasi sanaladi.
Ana shu vosita, ayni shu choqda, ijodkor «xat»ini namoyon etadigan muhim
unsurlardan biri ham hisoblanadi. Ijodiy uslubni «bayon tarzi», «fikrni ifoda etish
mahorati» deb qarash ham uni tor tushunish bo‘ladi. Chunki uslub juda keng
12
To‘ychiyev U. O‘zbek poeziyasida barmoq sistemasi. T.,: Fan, 1966
23

tushuncha. U muayyan bir yozuvchi ijodida ham turli ko‘rinishda namoyon
bo‘lishi mumkin. Har bir asar ma’lum bir uslubni o‘zida ifoda qiladi. Masalan,
Alisher Navoiyning «Farhod va Shirin» dostoni «xat»i uning g‘azallari «xat»idan
farq qiladi. Turkiy «Xamsa» muallifi g‘azallaridan Bobur bitgan g‘azallar ham
uslubining turlichaligi bilan ajralib turadi.
Ijodkor uslubi shaklanishiga tashqi omillar ham ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, har bir yozuvchi, shoir boshqa ijodkorlarniit asarlaridan nimalarnidir
o‘qib o‘rganadi, ularni ijodiy o‘zlashtiradi. Bu o‘rganish uning hayot hodisalarini
akslantirishi, inson obrazini gavdalantirishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Uslub -
ijodkor xayolotining namoyon bo‘lish tarzi ham sanaladi. Yozuvchi, shoir
voqealarni, qahramonlarni, ular yashaydigan manzil manzaralarini qanday tasavvur
qilsa, shunday ifodalaydi. Oybek qahramonlari harakatlanadigan joylarni jamiki
ko‘rinishlari bilan keng bayon etadi. Personajlar holatini batafsil suratlantiradi.
Abdulla Qahhor esa qahramonlari turgan joyni ham, ularning holati, ahvolini ham
ixcham, lo‘nda, eng muhim jihatlariga e’tiborni qaratgan holda tasvirlaydi.
«San’atkor voqelikaan tanlab olgan unsurlarni badiiy til yordamida
xayoloti bilan uygunlashtiruvchi va u yaratgan •badiiy dunyoning tugal bo‘lishini
ta’minlovchi vosita - uslub deb ataladi» deydi Nobel muqofoti sovrindori, fransuz
adibi Alber Kamyu.
Demak ijodkorning o‘ziga xos uslubi uning hayot hodisalarini tanlashi,
uni xayolidagi olam bilan o‘ygo‘nlashtirib, badiiy til vosi-tasida akslantirishidir.
Hayot voqeligi hududsizdir. U rang - barang qirralarga ega. Har bir ijodkorning
nigohi uning ma’lum bir jihatlarinigana qamrab oladi. Bir hodisa.ning o‘zi har bir
shoir, yozuvchi uchun turli xil tasavvur o‘yg‘otishi, ularda har xil taassurot hosil
qilishi mumkin. Ana shu turli darajadagi taassurot va tasavvur ijodiy uslub
namoyon bo‘lishiga zamin bo‘ladi. Ijodkorning xayol - tasavvuri qanchalik teran
bo‘lsa, u tanlagan hodisalari mohiyatini shu qadar chuqur yoritib beradi. Odil
Yoqubov Ulug‘bekning qalbidagi iztirobli o‘ylarni bu tarzda gavdalantiradi:
«Hayhot! Agar foniy olam yumushlari Ali Qushchi o‘ylaganday oson bo‘lganida
24

Mirzo Ulug‘bek bu bevafo xokimiyatni allaqachonlar tark etib, o‘zini suyukli
ishiga bag‘ishlamas edimi? Boshidagi toj, tagidagi taxt ilmu funun uchun darkor
ekanini tushunmaganida bu sovuq koshonani, gunohi azimga botib qolgan bu
haram, shon - shuhrat va mansab ishqida hech bir razolatdan toymaydigan bu
amirlar, sarkoru saroybonlar, xurofot va taassub botqog‘iga botgan din
peshvolaridan yuz o‘girib, suyukli talabalari orasiga, ma’rifat dargohiga ketmas
edimi? Lekin ne chora? Bu manxus toju taxt, bu saltanat, insonlar ustidan hokimlik
qilmoq istagi shunday shirin ekanki, uning niyati pokligiga kim ishonadi? Kim
uning samimiyligiga, o‘z ixtiyori bilan saltanatdan qo‘l yuvganiga ishonib tinch
qo‘yadi?» 13
.
Adib romani mavzusi qilib, Ulug‘bek hayotining eng tahlikali hamlarini
tanlagan. Buni ko‘rsatish esa Ulug‘bek qalbidagi iztirob, ziddiyatlar ko‘rashini
yo‘qrrida keltirilgan parchadagi singari keskin va qayg‘uli oxang bilan ifodalashni
taqazo etadi. Qahramonlar ruhiyati, kechinmalari maromini ta’sirchan ko‘rsata
olish ham ijodkor uslubiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, Pirimqul Qodirovning «Ona
lochin vidosi» romanida bunday o‘rinlar bor: «Gavharshod begam Sohibqiron
Amir Temur xonadoniga kelin bo‘lib tushgandan beri o‘nlab yillar davomida
betashvish va bexavotir o‘tgan kunlari juda kam bo‘lgan. Mudom tog‘lar atrofida
o‘ralashgan bulutlarning shamol – bo‘ronlarini eslatuvchi urush - yurishlar, ichki -
tashqi nizolarning girdobini ko‘rgan. To‘g‘ri, begimning toleiga Shoxruh mirzo
faqat qilich chopadigan baxodir yigit emas, balki madrasa ko‘rgan, kitobni
sevadigan, oilasiga astoydil mehr qo‘ygan fozil inson bo‘lib yetshdi. U bilan birga
bo‘lgan kunlarida Gavharshod begim o‘zini baxtiyor his qiladi». Boshqa bir adib
Gavharshod begimning bu kechinmalarini yana o‘zgacha tarzda ifodalashi
mumkin.
Umuman, uslub Ijodkorning o‘ziga xosligini - uning xayol, tasavvuri
ko‘lami, inson qalbini his qilish darajasi, hayot hodisalari va kishilararo
13
Valixujayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – T., O‘zbekiston, 1993
25

munosabatlar murakkabligani tahlil qilish layokati, so‘z boyligini namoyon etuvchi
hodisadir.
UMUMIY XULOSALAR. Ijodiy metod — bu san at va adabiyotdaʼ
muallifning hayotni o‘rganish, tasvirlash va unga munosabatini belgilovchi
nazariy va amaliy tamoyillar yig‘indisidir. Bu metod orqali ijodkor voqelikni
qanday ko‘rishi, qanday ifodalashi va uning asarlari orqali qanday g‘oyalarni
ilgari surishini aniqlaydi. San at tarixida realizm, romantizm, klassitsizm,
ʼ
modernizm kabi ijodiy metodlar mavjud bo‘lib, ularning har biri muayyan
ijtimoiy, madaniy va falsafiy talablar asosida shakllangan. Har bir
metodning O‘ziga xosligi ijodkorning dunyoqarashi va asarlarida qaysi
tomonlarni yoritishiga bog‘liq. Ijodiy metod masalasi nafaqat nazariy, balki
amaliy ahamiyatga ham ega. Chunki u ijodkorni ijodiy cheklovlardan xoli
qiladi yoki aksincha, o‘z yo‘nalishini aniqlashda yo‘naltiradi. Zamonaviy
ijodda turli metodlarning uyg‘unlashuvi kuzatilmoqda, bu esa ijodkorlarga
keng imkoniyatlar yaratadi. Davr va g‘oyaning, jamiyat va odamlaming
26

estetik ehtiyojlaridan kelib chiqib, adabiyotshunoslik ilmining bugungi
qiyofasini kashf etish qadimdan qolgan an’anadir. Albatta, bu an’ana
yangicha ilmiy tafakkurga, navbatdagi bosqich harakatdagi
estetikatalablarigajavob berishi uchun shu sohada hozirgacha erishilgan
yutuqlar, tajribalar, saboqlar umumlashtirilishi, sintezlashtirilishi lozim va
ularning cho‘qqisida turib adabiy-nazariy qarashlarning kashfi, adabiyotning
siru asrori, adabiy jarayonning rivoji tamoyillari haqida mushohada yuritish
maqsadga muvofiqdir. Ana shu maqsadda asosan o‘zbek
adabiyotshunoslarining, qolaversa qardosh va jahon adabiyoti olimlarining
asarlariga, manbalariga, darsliklariga, qo‘llanmalariga tayanib ushbu
tadqiqotni bunyod etdi. Bu bunyodkorlikka adabiyotshunoslarning barchasi
hammuallif kabi daxldordirlar, har birlarining hissalari bordir. Faqatgina
muallifning «O‘zligi» — bilganlari, his etganlari, anglaganlari, orzulari,
umidlari ularni yaxlitlashtirdi. Adabiyot - bir butun, yaxlit hodisa, jonli
vujud. Uni shunday tarzdagina o‘rganganda, sevganda u ta’siri beqiyos
mo‘jizaga, dono maslahatchiga, insoniy ezgu tuyg‘ularning buyuk
tarbiyachisiga aylanadi. Faqatgina ana shu tushuncha, haqiqat borlig‘icha
namoyon bo‘lishiga to‘liq tasavvur bersin degan asosda biz uni qismlarga
bo‘lib o‘rgandik; har bir badiiy unsurning asosiy vazifasini aniqroq tahlil
qilishga intildik. Aslida asar mazmuni va shakli vobasta bo‘lganda
yaratuvchanlik qudratiga ega bo‘ladi, ajralganda ikkalasi ham o‘ladi,
yaratuvchanlik kuchidan tamoman mahrum bo‘ladi. Bu haqiqat Mavlono
Rumiyda chiroyli ifodasini topgan: «Agar danakni chaqib, mag‘izini eksang,
unmaydi. Agar qobig‘i bilan tuproqqa qadasang-chi, unish hodisasi yuz
beradi». Xulosa sifatida aytish mumkinki, ijodiy metod har qanday san at vaʼ
adabiyotning asosini tashkil etadi. U ijodkorning o‘z g‘oyalarini ifodalash
vositasi bo‘lib, zamon va madaniyat talablari bilan uyg‘unlashgan holda
rivojlanib boradi. Shu bois ijodiy metodni chuqur o‘rganish va to‘g‘ri
qo‘llash, ijod mahsulining samarali va ta sirchan bo‘lishini ta minlaydi.
ʼ ʼ
27

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining nutqlaridan biri, 2020-yil, rasmiy
veb-sayt: www.prezident.uz
2. Prezidentning innovatsion rivojlanish bO‘yicha nutqi, O‘zbekiston Milliy
axborot agentligi (O‘zA)
3. Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. - Toshkent: Fan, 199], 1992.
4. Alisher Navoiy. Muxokamatul lug‘atayn. 15 t. –T., Fan, 1967, 14-tom.
5. Aristotel. Poetika. – T.,: Adabiyot va san’at, 1980.
6. Atoullo Xusayniy. Badoye’ul sanoye. – T.,: Fan, 1981.
7. Belinskiy V.G. Tanlangan asarlar. – T.,: O‘zdavnashr, 1955.
8. Belinskiy V.G. Adabiy orzular. – T.,: Adabiyot va san’at, 1977.
9. Boboyev T. SHe’r ilmi ta’limi. – T.,: O‘qituvchi, 1996.
10. Valixujayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – T., O‘zbekiston, 1993.
11. Dobrolyubov N.A. Adabiy - tanqidiy maqolalar. – T.,: O‘zdavnashr, 1959.
12. Orzibekov R. Lirikada kichik janrlar. – T.,: Adabiyot va san’at, 1976.
13. To‘ychiyev U. O‘zbek poeziyasida barmoq sistemasi. T.,: Fan, 1966.
14. www.ziyonet.uz
15. https://uz.wikipedia.org/wiki/Klassitsizm
29

Kurs ishi

Купить

Информация о документе

Продавец

Ijodiy metod masalasi

Похожие документы