Ijtimoiy psixologiyada shaxs muammosi - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	64.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Январь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

Lochinbek Artikov

Дата регистрации 05 Январь 2025

0 Продаж

Ijtimoiy psixologiyada shaxs muammosi

Купить

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
IJTIMOIY PSIXOLOGIYA
fanidan

Mavzu: IJTIMOIY PSIXOLOGIYADA SHAXS MUAMMOSI

Bajardi:

Ilmiy rahbar:

KURS KURS
ISHIISHI

MUNDARIJA
I. Shaxs haqida psixologik nazariyalar. ................................................................. 7

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasining yangilangan
Konstitutsiyasida ham bir qator normalar zamirida o‘z ifodasini topadi va shuning
uchun ham uning dolzarbligini isbotlash mumkin.
Bevosita konstitutsiyaning yangi tahririda o‘qituvchi kasbi xususidagi
normalarni kiritilishi ushbu kasb egalarining huquq va manfaatlari bosh qomusimiz
bilan himoyada ekanligi, qolaversa, ayni shu qonuniy asoslar tub zamirida
o‘quvchi yoshlarni sifatli bilim va tarbiya bilan birgalikda, guruhda birgalashib
ishlash, rahbarlik va liderlik xususiyatlarini yoshlikdanoq bolalarga singdirishdek
vazifalar ham yo’q emas, albatta. Qolaversa, guruhlarda yetakchilik bo‘yicha
tadqiqotlarda yetakchilikni rivojlantirish dasturlari, tashkiliy amaliyotlar, turli
sektorlar va muhitlarda samarali yetakchilikni rag‘batlantirishga qaratilgan davlat
siyosati tashabbuslari haqida ma’lumot beradigan qimmatli fikrlar xususida so‘z
yuritiladi.
Hozirgi kunda psixologiya shaxsni insonning jamiyatdagi hayotida
shakllanadigan ijtimoiy-psixologik hosila sifatida tushuntiradi. Odam ijtimoiy
mavjudot sifatida boshqa odamlar bilan munosabatlarga kirishganida va bu
munosabatlar uning shaxsini shakllantiruvchi hal qiluvchi omilga aylanganida, u
yangi sifatlarga ega bo‘ladi.
Shaxs tushunchasi «yuz», «soxta qiyofa» so‘zlaridan kelib chiqadi. Qadimgi
rus tilida «soxta qiyofa» so‘zi «rol», ya’ni, odam boshqalar bilan muloqotda
bo‘lganida kiyib oladigan biror-bir ijtimoiy niqob ma’nosini anglatuvchi «rol»ni
bildirar edi. Lotincha persone so‘zi ham shu ma’noni anglatadi(Per sonare – niqob
ortidan so‘zlashish). Qadimgi yunon, keyinchalik esa qadimgi rim teatrlarida
aktyor sahnaga u yoki bu – yovuz, laganbardor, payg‘ambar, qahramon xarakterlari
chizilgan niqobda chiqardi. Niqobning bo‘yoqlari ijtimoiy vazifani bajaruvchi, u
yoki bu rolni ijro etayotgan insonning ahloqiy belgilariga ishorat edi.
Kurs ishining obekti. Shaxs taraqqiyotida psixik jarayon, individual
xususiyatlar, psixologik holatlar.

Kurs ishi predmeti . Shaxs psixologiyasi muammolarini o’rganishning
usullari, metodlari, metodikalari, shaxs tuzulishi.
Kurs ishi maqsadi. Shaxs psixikasi tuzulishini ham nazariy ham amaliy
ma’nbalar asosida o’rganish.
Kurs ishi vazifalari:
 Psixologiyada shaxs tuzilishi turli tarkibiy qismlarni ajratib o’rganish;
 S.L. Rubinshteyning temperament, xarakter, layoqatlarda; bilimlar,
malakalar va ko‘nikmalarini tahlil qilish;
 Shaxsning «Men» – obrazi va o‘z-o‘ziga baho berishi muammosini
o’rganish;
 Shaxs haqida psixologik tadqiqotlarni tahlil qilish;
Kurs ishining ilmiy tadqiqot metodlari: Kuzatish, so’rovnoma, anketa
S.L.Rubinshteyning tadqiqot metodlari va boshqalar.
Kurs ishining metodologik asoslari. R.S. Nemov, S.L.Rubinshteyn, R.Berns,
A.N.Leontev, A.G.Kovalev, B.G.Ananev, J. Godfruan va boshqalar.
Qadimgi Yunonistonda «shaxs» tushunchasiga mos keluvchi atama ishlab
chiqilmagan edi. O‘zining betakror taqdiriga ega bo‘lgan shaxs haqida Aflotun
bilmas edi, bilishni ham xohlamasdi. Uning o‘rnini ruh egallagan edi. Arastuning
«Jon haqida» asari hozirgi zamon psixologiyasiga yo‘l ochib berdi.
Chet el psixologiyasida inson shaxsi sifatida barqaror belgilar majmuasini
tashkil etuvchi temperament, sezgirlik, motivlar, layoqatlar, mayllar, turli hayotiy
vaziyatlarga moslashayotganida aynan shu insonga xos bo‘lgan fikrlar oqimi va
hulq- atvorini belgilab beradigan ma’naviyat tushuniladi. J. Godfruaning fikricha,
shaxs umumiy holda ham irsiy, ham ijtimoiy-madaniy ta’sirlar bilan belgilanadi.
«shaxs» tushunchasi o‘z ichiga tabiiy xossalar (jins, temperament va h.k.) asosida
ijtimoiy muhit (oila, maktab, «boshqa ahamiyatlilar») va faoliyat (o‘yin, bilish,
mehnat) bilan faol o‘zaro ta’sirlar jarayonida hosil bo‘lgan individga xos bo‘lgan
ijtimoiy sifatlar yig‘indisini birlashtiradi.
Inson shaxsi, keng tarqalgan tasavvurlarga qarshi o‘laroq, 30 yoshga
yetgunicha o‘zgarmasdan qolmaydi. Misol keltiradigan bo‘lsak, Kaliforniya

Universitetining bir guruh olimlari 130 mingdan ortiq odamlarning «Katta
Beshlik» (vijdoniylik, murosaga kelish layoqati, nevrotizm va ekstravertlik) nomi
bilan ma’lum shaxsiy sifatlarini tahlil qilganlar. Bu sifatlar kayfiyatga bog‘liq
emas, shuning uchun yetarlicha ishonchli tarzda namoyon bo‘ladi. Odamlar yosh
o‘tishi bilan hayotiy ixtiloflarni tezda bartaraf etishga o‘rganadilar, xususan,
shafqatliroq va mehribonroq bo‘lishga intiladilar.
Aniqlanishicha, ayollarda, erkaklardan farqli o‘laroq, yosh o‘tishi bilan
nevroz holatlari kamayadi. Ikki jins vakillarida samimiylik bir oz kamayadi.
Olimlarning fikriga ko‘ra, 20 – 30 yoshlilarda murakkab vazifalarni bajarishda va
tashkilotlar tuzishda ko‘mak beradigan vijdoniylikning kuchayishi kuzatiladi.
Murosaga kelishga moyillik, aksincha, ko‘pchilik holatlarda 30 yoshdan so‘ng
yorqin namoyon bo‘ladi.

I BOB. IJTIMOIY PSIXOLOGIYADA SHAXS MUAMMOSI
1.1. Shaxs tuzulishi va shakllanishi
Shaxs tuzulishi. Shaxs asosini uning tuzilishi tashkil etadi, bu esa shaxsning
yaxlit hosila sifatida har taraflama nisbiy barqaror aloqa va o‘zaro ta’sirga ega
bo‘lishidan iborat. Psixologlar shaxs tuzilishida turli tarkibiy qismlarni ajratadilar.
S.L. Rubinshteyn temperament, xarakter, layoqatlarda; bilimlar, malakalar va
ko‘nikmalarda; yo‘nalganlikda namoyon bo‘ladigan individual-tipologik
xususiyatlarni ko‘rsatib o‘tadi. A.G.Kovalev yo‘nalganlik, xarakter, imkoniyatlar
va mashqlar tizimini ajratadi. M.I.Enikeev temperament, yo‘nalganlik, layoqatlar
va xarakterni sanab o‘tadi. Mashhur psixolog K.K.Aflotunov yo‘nalganlik
tarkibini, ijtimoiy tajriba tarkibini, psixologik tarkibni va biologik asoslangan
tarkibni ajratib ko‘rsatadi. Shunday bo‘lsada, shaxs tuzilishida tarkibiy qismlarni
ajratishdagi tafovutlarga qaramay, mualliflar o‘z yondoshuvlarida etakchi tarkibiy
qism sifatida yo‘nalganlikni alohida ajratib ko‘rsatadilar. Bu tushuncha turlicha,
masalan, «o‘sish sur’ati tendensiyasi (S.L.Rubinshteyn), «ma’no kasb etuvchi
motiv» (A.N.Leontev), «dominantlik munosabati» (V.N.Myasishev), «asosiy
hayotiy yo‘nalganlik» (B.G.Ananev), «inson mohiyatli kuchlarini dinamik tarzda
tashkil etish» (A.S.Prangishvili) sifatida talqin etiladi.
Bizlar nima uchun odam harakatlari faollashganining sababini aniqlashda
ehtiyojlar mohiyatining tahlilini o‘tkazamiz, lekin bu faollikning oqibatlarini bilish
uchun uning yo‘nalganligi nima bilan belgilanishini tahlil qilishimiz lozim.
Yo‘nalganlik deb, shaxs faoliyatini yo‘naltiruvchi va xususiy vaziyatlardan
nisbatan mustaqil bo‘lgan barqaror motivlar yig‘indisiga aytiladi. Masalan,
o‘quvchi hulq-atvori yaxlitligicha ko‘rib chiqilganida, uning psixologiyasi tahlilida
barqaror motivlarni aniqlash zarur. Mana shu holatdagina o‘smirning harakati
tasodifiyligi yoki qonuniyatga asoslanganligiga baho berish, uning takrorlanish
imkoniyatlarini oldindan ko‘ra olish, shaxs sifatlarining ba’zilarini bartaraf etish,
boshqalarining rivojlanishini esa rag‘batlantirish mumkin. Motivlar u yoki bu
darajada anglangan yoki umuman anglanmagan bo‘lishi mumkin. SHaxs
yo‘nalganligida asosiy o‘rinni anglangan motivlar egallaydi.

Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng
ko'lamli islohotlar va asosiy vositalarni jadal yangilash zarurati sharoitida lizing
xo'jalik yurituvchi sub'ektlarning investitsiya faoliyatini moliyalashtirish shakli
sifatida alohida ahamiyatga ega. 1
Zamonaviy dunyoda oila yangi shakllarga ega va bilan taqqoslaganda
sezilarli darajada o'zgartirilgan oldingi avlodlar davomida qabul qilingan oilaviy
munosabatlarning an'anaviy shakllari. 2
Havas – bu sub’ektning ajratilmagan, anglanmagan yoki yetarlicha
anglanmagan ehtiyojlarini ifodalovchi ruhiy holat. Istak faoliyat motivi sifatida
ehtiyojning etarlicha aniq anglanganligi bilan ifodalanadi. Bunda uning
obyektigina emas, balki uni qondirish yo‘llari ham anglanadi. Intilish istak
tuzilishiga irodaviy tarkibiy qism qo‘shilganida yuzaga keladi. Qiziqish – bu
shaxsning yo‘nalganligini faoliyat maqsadlarini anglash bilan ta’minlovchi bilish
ehtiyoji ifodalanishining maxsus shakli. Subyektiv tarzda qiziqish ob’ektni
chuqurroq o‘rganish, u haqda ko‘proq ma’lumotga ega bo‘lish, uni tushunish
istagida bilish jarayoniga ega bo‘ladigan ijobiy emotsional tonda namoyon bo‘ladi.
Odatda, shaxs yo‘nalganligini ifodalovchi qiziqishning qondirilishi uning
so‘nishiga sabab bo‘lmasdan, uni ichdan o‘zgartiradi, boyitadi va chuqurlashtiradi,
bilish faoliyatining yuqori darajasi talablariga javob beruvchi yangi qiziqishlarni
uyg‘otadi. E’tiqodlar – bu shaxsni o‘z qarashlari, tamoyillari, dunyoqarashiga
muvofiq ravishda harakat qilishga undovchi motivlar tizimi. E’tiqodlar shaklidagi
ehtiyojlar mazmuni – bu tabiat va jamiyatni o‘rab turgan olam haqidagi bilimlar,
ularni muayyan tarzda anglash. Bu bilimlar tartibli va ichdan tashkil topgan
qarashlar (falsafiy, etika, estetika, tabiiy-ilmiy) tizimini hosil etganida, ular
insonning dunyoqarashi sifatida o‘rganilishi mumkin.
I. Shaxs haqida psixologik nazariyalar.
Tadqiqotlarning birinchi davri qadimgi allomalarning ishlari bilan boshlangan
bo‘lib, XIX asrning boshlarigacha davom etdi.
1
Madumarov Talatbek Tolibjonovich, & Gulomjonov Odiljon Rahimjon o’g’li. (2021). PREREQUISITES FOR
THE DEVELOPMENT OF A LEASING MECHANISM IN PUBLIC - PRIVATE PARTNERSHIP. International
Engineering Journal For Research & Development, 6(SP), 5. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/7MXR3
2
Abdullayev Akmal Nasriddinovich (2020). THE FEATURES OF APPEARING FAMILY IN MODERN
SOCIETY. European science review, (3-4), 69-72.

Falsafiy-adabiyot davrida shaxs psixologiyasining asosiy muammolari
insonning ahloqiy va ijtimoiy tabiati haqidagi masalalardan iborat bo‘ldi.
SHaxs haqidagi birinchi ta’riflar yetarli darajada kengroq edi. Ular o‘z
ichiga insonda mavjud narsalarni va shaxsan o‘ziniki bo‘lgan:
uning biologiyasi, psixologiyasi, mol-mulki, hulq-atvori, madaniyati va h.k.larni
jamlagan edi. XIX asrning birinchi o‘n yilliklarida shaxs psixologiyasi
muammolari bilan faylasuflar bilan bir qatorda shifokor-psixiatrlar ham
shug‘ullana boshladi. Ular birinchilar qatorida klinika sharoitlarida bemor
shaxsi ustidan muntazam ravishda kuzatuvlar olib bordilar, uning hulq-atvorini
yaxshiroq tushunish maqsadida bemor hayoti tarixini o‘rgandilar.
Psixiatrlarning diqqat markazida bemor odamda, odatda, aniqlanadigan
shaxs xususiyatlari bo‘ldi. Keyinchalik ular tomonidan aniqlangan o‘ziga xos
xususiyatlar sog‘lom odamlarning deyarli barchasida mavjudligi, lekin ularda
kuchsiz holatda, bemorlarda esa o‘ta kuchli tarzda ifodalanishi aniqlandi. Bu,
masalan, xavotirlik va rigidlik, qo‘zg‘aluvchanlik holatlariga
tegishlidir. Shaxsni aniqlash qirralari shifokor-psixiatrlar tomonidan shunday
atamalar bilan belgilangan ediki, ular yordamida ham normal, ham patologik,
ham shaxsga ta’rif berish mumkin edi. Shunga qaramasdan, ushbu
yondashuv psixologiya nuqtai nazaridan mukammal
deb hisoblanmaydi.
Bunday yondashuvlar normal shaxsni yaxlit holda ta’riflash uchun juda
qisqa va yetarli emas. Bunday aniqlash turiga turli sharoitlarda aniq
ifodalanuvchi, doimo ijobiy, «mutanosib» bo‘lgan shaxs xususiyatlari
kiritilmagan edi. Bularga misol qilib, layoqatlar, ahloqiy sifatlar va boshqa shaxs
xususiyatlarini keltirish mumkin. XX asrning dastlabki o‘n yilliklariga kelibgina,
shaxs ungacha inson holatlari va bilish jarayonlarini tadqiq etish bilan
shug‘ullanayotgan psixologlar tomonidan o‘rganila boshladi. XX asrda
psixologiyada tajriba tadqiqotlari jadal olib borilgani uchun, ularga farazlarni
aniq tekshirish va asoslangan faktlarga ega bo‘lish maqsadida ma’lumotlarni
matematik-statistika usulida hisoblash qo‘llanildi. Shu asosda, psixologlar uchun

uzoq yillar davomida mutanosib shaxsni tadqiq etishning ishonchli va valid test
metodlarini ishlab chiqish birinchi navbatdagi vazifa bo‘lib qoldi. Shaxsga
tegishli bo‘lgan nazariyalar va konsepsiyalarni tasniflashga nisbatan
yondoshuvlarning turli xillari mavjud.
Masalan, R.S. Nemov shaxsga doir nazariyalarning 48 tasini keltiradi,
ularning har biri tasniflashga asos bo‘ladigan besh ko‘rsatkich bo‘yicha
baholanishi mumkin. Bularga hulq-atvorni tushuntirib berish usuli; shaxs haqida
ma’lumotlarga ega bo‘lish usuli; shaxsga burchak ostidan qarash; yosh
darajalari; shaxsni tasvirlab beruvchi tushunchalar kabi ko‘rsatkichlar kiradi.
Mavjud bo‘lgan shaxs nazariyalarining barchasini hulq-atvorni tushuntirib berish
usuli bo‘yicha psixodinamik, ijtimoiydinamik va interaksion nazariyalarga bo‘lish
mumkin. Psixodinamik nazariyalarga shaxsning ruhiy yoki ichki xususiyatlaridan
kelib chiqib, uni ta’riflovchi va hulq-atvorini tushuntirib beruvchi nazariyalar
kiradi. Ijtimoiydinamik nazariyalarning nuqtai nazariga ko‘ra, hulq-atvor
determinatsiyasida asosiy o‘rinni tashqi vaziyatlar egallaydi. Interaksion
nazariyalar insonning dolzarb faoliyatini boshqarishdagi ichki va tashqi
omillarning o‘zaro harakati tamoyiliga asoslangan.
Shaxs haqida ma’lumotlarga ega bo‘lish usuliga ko‘ra barcha nazariyalarni
eksperimental va noeksperimentallarga bo‘lish mumkin. Eksperimental shaxs
nazariyalariga tajriba o‘tkazish yo‘li bilan to‘plangan ma’lumotlarni tahlil qilish
va umumlashtirishga asoslangan nazariyalar, noeksperimentallarga esa –
mualliflari tajribaga murojaat qilmasdan turib, hayotiy taassurotlarga, kuzatishlar
va tajribaga tayangan holda nazariy bilimlarni umumlashtiradigan nazariyalar
kiradi.
Navbatdagi nazariyalarni tasniflashga asos bo‘lib, xizmat qiladigan nuqtai
nazar mualliflarning shaxsni tuzilishga ega bo‘lgan yoki dinamik hosila sifatida
tasvirlovchi qarashdir. Tuzilishga ega bo‘lgan nazariyalar qatoriga tushunchalar
tizimi yordamida tasvirlanuvchi shaxs tuzilishini aniqlash asosiy muammo bo‘lib
hisoblanadigan nazariyalar kiritiladi. Dinamik nazariyalar deb, asosiy mavzusi
shaxs taraqqiyotida qayta tuzish, o‘zgartirish, ya’ni, uning dinamikasiga taalluqli

bo‘lgan nazariyalarga aytiladi. Shuningdek, yosh va pedagogik psixologiyada
yuzaga kelgan bir qator shaxs nazariyalari mavjud. Bunday nazariyalar shaxs
taraqqiyotining inson tug‘ilganidan boshlab maktabni bitirishigacha bo‘lgan,
chegaralangan yosh davrini ko‘rib chiqishga asoslangan. Bundan tashqari,
mualliflari o‘z oldilariga shaxs taraqqiyotini insonning butun umri davomida
kuzatish vazifasini quygan nazariyalar ham mavjud.
Shaxs nazariyalarini tasniflash uchun asos bo‘ladigan yana bir holat, bu
nazariyalardagi shaxsning ichki xossalari, qirralari va sifatlari yoki uning tashqi
ifodalanishi, masalan, hulq-atvori va harakatlariga qaratilgan e’tibordir. Shu
asosda qirralar nazariyalarini ajratish mumkin. Nazariyalar ushbu guruhining
holatlarga ko‘ra, barcha odamlar bir-biridan alohida, mustaqil qirralarning
rivojlanganligining to‘plami va darajasi bilan farqlanadi, shaxs haqidagi
ma’lumotlarni esa, test yoki shaxs qirralarini aniqlash va tasvirlashning boshqa
usuli yordamida, masalan, ma’lum insonni kuzatgan turli odamlarning hayotiy
kuzatishlarini umumlashtirish asosida olish mumkin. Shaxs qirralariga baho
berishning ikkinchi usuli barcha odamlarni tipologik guruhlarga birlashtirishdan
iborat. Bunda bir xil tipologik guruhga tegishli bo‘lgan odamlar yaqin psixologik
xususiyatlarga ega bo‘ladilar va ular o‘zlarining hulq-atvori bilan bir- birlariga
juda o‘xshash bo‘ladilar.

1.2. Shaxsning «Men» – obrazi va o‘z-o‘ziga baho berishi muammosi
«Men» - obrazi - shaxsning o’zi, o’z xulq-atvori xususiyatlari, jamiyatdagi
mavqyeini tasavvur qilishidan hosil bo’lgan obrazga aytiladi, uning qanchalik
adekvatligi va reallikka yaqinligi shaxs barkamolligining mezonlaridan
hisoblanadi. Shaxsning o’zi haqidagi obrazi va o’z-o’zini anglashi yosh va jinsiy
o’ziga xoslikka ega.
“Men” obrazining jinsiy identifikatsiya shakllanishi. Ilk bolalik davrida bola
(3-4 yosh) o’zining ma’lum bir jinsga munosabati bo’lganligini tushunadi va
atrofdagi odamlarning jinsini bemalol ajrata oladi. Garchi bolalar o’zining shaxsiy
jinsni tashqi belgilari orqali – kiyim, soch uzunligi bilan umumlashtiradi. Biroq
o’zining jinsiy identifikatsiyalashida bolada shu yoshda murakkablik yaratadi.
Bola o’zining maskulin-feminin ko’rsatkichlarini baholashi bolalar orasida jinsiy
rollari noaniqligi tufayli qiyinchiliklar bo’ladi. Bu muammoni yechishida u savolga
javob qidiradi: “Sen kim bo’lishni istarding? Senga kim bo’lishi ma’qul? Qiz
bolami yo, o’g’il bolami?deb savol berish va “Axloq eksperementlar” orqali,
qachon bola erkak va ayol obrazlari va rollaridan birini tanlashi kerak
Ijtimoiy normalar, sanksiyalar, rollar ijtimoiy mexanizmlar sifatida shaxs
xulq-atvorini ma’lum ma’noda boshqarib, muvofiqlashtirib turishga yordam
beradi. Lekin insonning komilligi, uning axloq - ijtimoiy normalar doirasidagi
maqbul harakati uning o‘ziga ham bog‘liqdir. Odamning o‘z - o‘zini anglashi,
bilishi va o‘z ustida ishlashi avvalo uning diqqati, ongi bevosita o‘ziga, o‘z ichki
imkoniyatlari, qobiliyatlari, hissiy kechinmalariga qaratilishini taqozo etadi. Ya’ni,
ijtimoiy xulq - shaxs tomonidan uni o‘rab turgan odamlar, ularning xulq-
atvorlariga e’tibor berishdan tashqari, o‘zining shaxsiy harakatlari, ularning
oqibatlarini muntazam tarzda tahlil qilib borish orqali, rollarni muvofiqlashtirishni
ham taqozo etadi.
Shaxsning o‘zi, o‘z xulq-atvori xususiyatlari, jamiyatdagi mavqeini tasavvur
qilishidan hosil bo‘lgan obraz – “Men” - obrazi deb atalib, uning qanchalik
adekvatligi va reallikka yaqinligi shaxs barkamolligining mezonlaridan
hisoblanadi. “Men” - obrazining ijtimoiy psixologik ahamiyati shundaki, u shaxs

tarbiyasining va tarbiyalanganligining muhim omillaridan hisoblanadi. SHu nuqtai
nazardan olib qaralganda, tarbiya shaxsning o‘zi va o‘z sifatlari to‘g‘risidagi
tasavvurlarining shakllanishi jarayonidir, deb ta’rif berish mumkin. Demak, har bir
inson o‘zini, o‘zligini kanchalik aniq va to‘g‘ri bilsa, tasavvur qilolsa, uning
jamiyat normalariga zid harakat qilish extimoli ham shunchalik kam bo‘ladi, ya’ni
u tarbiyalangan bo‘ladi.
O‘z-o‘zini anglash, o‘zidagi mavjud sifatlarni baholash jarayoni ko‘pincha
konkret shaxs tomonidan og‘ir kechadi, ya’ni inson tabiati shundayki, u o‘zidagi
o‘sha jamiyat normalariga to‘g‘ri kelmaydigan, no’maqul sifatlarni anglamaslikka,
ularni “yashirishga” harakat qiladi, hattoki, bunday tasavvur va bilimlar ongsizlik
sohasiga sikib chiqariladi (avstriyalik olim Z. Freyd nazariyasiga ko‘ra). Bu
ataylab qilinadigan ish bo‘lmay, u har bir shaxsdagi o‘z shaxsiyatini o‘ziga xos
himoya qilish mexanizmidir. Bunday himoya mexanizmi shaxsni ko‘pincha turli
xil yomon asoratlardan, hissiy kechinmalardan asraydi. Lekin shuni alohida
ta’kidlash lozimki, “Men” - obrazining ijobiy yoki salbiyligida yana o‘sha shaxsni
o‘rab turgan tashqi muhit, o‘zgalar va ularning munosabati katta rol o‘ynaydi.
Odam o‘zgalarga qarab, guyoki oynada o‘zini ko‘rganday tasavvur qiladi.
Bu jarayon psixologiyada refleksiya deb ataladi. Uning mohiyati - aynan
o‘ziga o‘xshash odamlar obrazi orqali o‘zi to‘g‘risidagi obrazni shakllantirish,
jonlantirishdir.
Refleksiya “Men” - obrazi egasining ongiga taalluqli jarayondir. Masalan,
ko‘chada bir tanishingizni uchratib qoldingiz. Siz tinmay unga o‘z yutuqlaringiz va
mashg‘ulotlaringiz haqida gapirmoqdasiz. Lekin gap bilan bo‘lib, uning qaergadir
shoshayotganligiga e’tibor bermadingiz. SHu narsani siz uning betoqatlik bilan
sizni tinglayotganligidan, hayoli boshqa erda turganligidan bilib qolasiz va shu
orqali ayni shu paytda “maxmadona, laqmaroq” bo‘lib qolganingizni sezasiz.
Keyingi safar shu o‘rtog‘ingiz bilan uchrashganda, oldingi hatoga yo‘l qo‘ymaslik
uchun “O‘rtoq, shoshmayapsanmi?” deb so‘rab ham qo‘yasiz. Ana shu ilgarigi
refleksiyaning natijasidir. Ya’ni, suhbatdosh o‘rniga turib, o‘zingizga tashlangan
nazar («men unga qanday ko‘rinyapman?») - refleksiyadir.

Shaxsning o‘zi haqidagi obrazi va o‘z-o‘zini anglashi Yosh va jinsiy o‘ziga
xoslikka ega. Masalan, o‘ziga nisbatan o‘ta qiziquvchanlik, kim ekanligini bilish
va anglashga intilish ayniqsa, o‘smirlik davrida rivojlanadi. Bu davrda paydo
bo‘ladigan «kattalik» hissi qizlarda ham, o‘smir yigitchalarda ham nafaqat o‘ziga,
balki o‘zgalar bilan bo‘ladigan munosabatlarini ham belgilaydi. Qizlardagi “Men”
- obrazining yaxshi va ijobiy bo‘lishi ko‘proq bu obrazning ayollik sifatlarini
o‘zida mujassam eta olishi, ayollik xislatlarining o‘zida ayni paytda mavjudligiga
bog‘liq bo‘lsa, yigitlardagi obraz ko‘proq jismonan barkamollik mezonlari bilan
nechog‘li uyg‘un ekanligiga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun ham o‘smirlikda o‘g‘il
bolalardagi bo‘yning pastligi, muskullarning zaifligi va shu asosda qurilgan “Men”
- obrazi qator salbiy taassurotlarni keltirib chiqaradi. Qizlarda esa tashqi tarafdan
go‘zallikka, kelishganlik, odob va ayollarga xos qator boshqa sifatlarning bor -
yo‘qligiga bog‘liq xolda “Men” obrazi mazmunan idrok qilinadi. Qizlarda ham
ortiqcha vazn yoki terisida paydo bo‘lgan ayrim toshmalar yoki shunga o‘xshash
fiziologik nuqsonlar kuchli salbiy emotsiyalarga sabab bo‘lsa-da, baribir, chiroyli
kiyimlar, taqinchoqlar yoki sochlarning o‘ziga xos turmagi bu nuqsonlarni bosib
ketadigan omillar sifatida qaraladi.
“Men” - obrazi asosida ham bir shaxsda o‘z-o‘ziga nisbatan baholar tizimi
shakllanadiki, bu tizim ham obrazga mos tarzda har xil bo‘lishi mumkin.
O‘z-o‘ziga nisbatan baho turli sifatlar va shaxsning orttirilgan tajribasi, shu
tajriba asosida yotgan yutuqlariga bog‘liq xolda turlicha bo‘lishi mumkin. YA’ni,
ayni biror ish, yutuq yuzasidan ortib ketsa, boshqasi ta’sirida - aksincha, pastlab
ketishi mumkin. Bu baho aslida shaxsga boshqalarning real munosabatlariga
bog‘liq bo‘lsa-da, aslida u shaxs ongi tizimidagi mezonlarga, ya’ni, uning o‘zi
sub’ektiv tarzda shu munosabatlarni qanchalik qadrlashiga bog‘liq tarzda
shakllanadi. Masalan, maktabda bir fan o‘qituvchisining bolaga nisbatan ijobiy
munosabati, doimiy maktovlari uning o‘z-o‘ziga bahosini oshirsa, boshqa bir
o‘qituvchining salbiy munosabati ham bu bahoni pastlatmasligi mumkin. Ya’ni, bu
baho ko‘proq shaxsning o‘ziga bog‘liq bo‘lib, u sub’ektiv xarakterga egadir.

O‘z-o‘ziga baho nafaqat haqiqatga yaqin (adekvat), to‘g‘ri bo‘lishi, balki u o‘ta
past yoki yuqori ham bo‘lishi mumkin.
O‘z-o‘ziga bahoning past bo‘lishi ko‘pincha atrofdagilarning shaxsga
nisbatan qo‘yayotgan talablarining o‘ta ortiqligi, ularni uddalay olmaslik, turli xil
e’tirozlarning doimiy tarzda bildirilishi, ishda, o‘qishda va muomala jarayonidagi
muvaffaqiyatsizliklar oqibatida hosil bo‘lishi mumkin. Bunday o‘smir yoki katta
odam ham, doimo tushkunlik holatiga tushib qolishi, atrofdagilardan chetrokda
yurishga harakat qilishi, o‘zining kuchi va qobiliyatlariga ishonchsizlik qayfiyatida
bo‘lishi bilan ajralib turadi va bora-bora shaxsda qator salbiy sifatlar va hatti-
harakatlarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Hattoki, bunday holat suitsidal
harakatlar, ya’ni o‘z joniga qasd qilish, real borligidan «qochishga» intilish
psixologiyasini ham keltirib chiqarishi mumkin.
O‘z-o‘ziga baho o‘ta yuqori ham shaxs xulq-atvoriga yaxshi ta’sir
ko‘rsatmaydi. Chunki, u ham shaxs yutuqlari yoki undagi sifatlarning boshqalar
tomonidan sun’iy tarzda bo‘rttirilishi, noo‘rin maqtovlar, turli qiyinchiliklarni
chetlab o‘tishga intilish tufayli shakllanadi. Ana shunday sharoitda paydo
bo‘ladigan psixologik holat «noadekvatlilik effekti» deb atalib, uning oqibatida
shaxs hattoki, mag‘lubiyatga uchraganda yoki o‘zida nochorlik, o‘quvsizliklarni
sezganda ham buning sababini o‘zgalarda deb biladi va shunga o‘zini ishontiradi
ham (masalan, «halaqit berdi-da», «falonchi bo‘lmaganida» kabi bahonalar
ko‘payadi). Ya’ni, nimaiki bo‘lmasin, aybdor o‘zi emas, atrofdagilar, sharoit,
taqdir aybdor. Bundaylar haqida bora-bora odamlar «oyog‘i erdan o‘zilgan»,
«manmansiragan», «dimog‘dor» kabi sifatlar bilan gapira boshlaydilar. Demak,
o‘z-o‘ziga baho realistiq, adekvat, to‘g‘ri bo‘lishi kerak.
Realistik baho shaxsni o‘rab turganlar - ota-ona, yaqin qarindoshlar,
pedagog va murabbiylar, qo‘ni-qo‘shni va yaqinlarning o‘rinli va asosli baholari,
real samimiy munosabatlari mahsuli bo‘lib, shaxs ushbu munosabatlarni ilk
Yoshligidanoq xolis qabul qilishga, o‘z vaqtida kerak bo‘lsa to‘g‘rilashga
o‘rgatilgan bo‘ladi. Bunda shaxs uchun etalon, ibratli hisoblangan insonlar guruhi -
referent guruhning roli katta bo‘ladi. CHunki biz kundalik hayotda hammaning

fikri va bahosiga quloq solavermaymiz, biz uchun shunday insonlar mavjudki,
ularning hattoki, oddiygina tanbehlari, maslahatlari, hattoki, maktab turib bergan
tanbehlari ham katta ahamiyatga ega. Bunday referent guruh real mavjud bo‘lishi
(masalan, ota-ona, o‘qituvchi, ustoz, yaqin do‘stlar), yoki noreal, hayoliy (kitob
kaxramonlari, sevimli aktyorlar, ideal) bo‘lishi mumkin. Shuning uchun Yoshlar
tarbiyasida yoki real jamoadagi odamlarga maqsadga muvofiq ta’sir yoki taz’yiq
ko‘rsatish kerak bo‘lsa, ularning etalon, referent guruhini aniqlash katta tarbiyaviy
ahamiyatga ega bo‘ladi.
Shunday qilib, o‘z-o‘ziga baho sof ijtimoiy hodisa bo‘lib, uning mazmuni va
mohiyati shaxsni o‘rab turgan jamiyat normalariga, shu jamiyatda qabul qilingan
va e’zozlanadigan qadriyatlarga bog‘liq bo‘ladi. Keng ma’nodagi yirik ijtimoiy
jamoalar etalon rolini o‘ynashi oqibatida shakllanadigan o‘z-o‘ziga baho - o‘z-
o‘zini baholashning yuksak darajasi hisoblanadi. Masalan, mustaqillik sharoitida
mamlakatimiz Yoshlari ongiga milliy qadriyatlarimiz, vatanparvarlik, adolat va
mustaqillik mafkurasiga sadoqat hislarining tarbiyalanishi, tabiiy, har bir Yosh
avlodda o‘zligini anglash, o‘zi mansub bo‘lgan halq va millat ma’naviyatini
kadrlash hislarini tarbiyalamoqda. Bu esa, o‘sha yuksak o‘z-o‘zini anglashning
poydevori va muhim shakllantiruvchi mexanizmidir. Demak, o‘z-o‘zini baholash -
o‘z-o‘zini tarbiyalashning muhim mezonidir. O‘z-o‘zini tarbiyalash omillari va
mexanizmlariga esa, quyidagilar kiradi:
 o‘z-o‘zi bilan muloqot (o‘zini konkret tarbiya ob’ekti sifatida idrok etish va
o‘zi bilan muloqotni tashkil etish sifatida);
 o‘z-o‘zini ishontirish ( o‘z imkoniyatlari, kuchi va irodasiga ishonish orqali,
ijobiy xulq normalariga bo‘ysundirish);
 o‘z-o‘ziga buyruq berish (tig‘iz va ekstremal holatlarda o‘zini qo‘lga olish
va maqbul yo‘lga o‘zini chorlay olish sifati);
 o‘z-o‘ziga ta’sir yoki autosuggestiya (ijtimoiy normalardan kelib chiqqan
xolda o‘zida ma’qul ustanovkalarni shakllantirish);

ichki intizom - o‘z-o‘zini boshqarishning muhim mezoni, har doim har erda
o‘zining barcha harakatlarini muntazam ravishda korreksiya qilish va boshqarish
uchun zarur sifat.
Demak, shaxsning qanday sifatlarga ega ekanligi, undagi baholarning
ob’ektivligiga bog‘liq tarzda o‘z-o‘zi bilan muloqotga kirishib, jadvaldagiga
muvofiq shaxs o‘zini nazorat qila oladi. Shuning uchun ham hayotda shunday
kishilar uchraydiki, katta majlisda ishi tanqidga uchrasa ham, o‘ziga xolis baho
berib, kerakli to‘g‘ri xulosalar chiqara oladi, shunday odamlar ham borki,
arzimagan hatolik uchun o‘z «ich-etini eb tashlaydi». Bu o‘sha ichki dialogning
har kimda har xil ekanligidan darak beruvchi faktlardir.
Oila – ijtimoiylashishning yеtakchi instituti, bu orqali bola asosiy ijtimoiy
bilimni egallaydi, ahloqiy mohirlik va ko’nikmani oladi, ma'lum baho va eng
yuksak maqsad qilishni o’zlashtiradi, hayotida nima kеrak bo’lsa shu jamiyatdan
oladi.

II BOB. SHAXS IJTIMOIYLASHUVI VA IJTIMOIY XULQ-ATVORINI
O’RGANISHNING AMALIY AHAMIYATI
2.1. Ijtimoiylashuv tushunchasi. Ijtimoiylashtiruvchi maskanlar va oilaning o’rni
“Ijtimoiylashuv” so zi dastlab siyosiy iqtisodiyotdan kelib chiqqan. U siyosiyʼ
iqtisodiyotda yer, ishlab chiqarish vositalarining umumlashuvi ma nosini anglatgan.
ʼ
“Ijtimoiylashuv” atamasini birinchi bo lib insonlarga nisbatan qo llagan amerikalik
ʼ ʼ
sotsiolog F.G.Keddings hisoblanadi. U “Ijtimoiylashuv nazariyasi” (1987) kitobida
hozirgiga yaqin ma noda “ijtimoiy tabiat yoki individ xarakterini rivojlantirish, insonni
ʼ
ijtimoiy hayotga tayyorlashdir” degan fikrni bildiradi.
Ijtimoiy moslashuv — individning ijtimoiy muhitga doimiy faol moslashish
jarayoni va bu jarayonning natijasi. Ijtimoiy moslashuvchanlik uzluksiz xususiyatga
ega ekanligiga qaramasdan, uni, odatda, individning o z faoliyatini va o zini o rab
ʻ ʻ ʻ
turgan ijtimoiy davrasini tubdan o zgartirish davrlari bilan bog laydilar. Moslashish
ʻ ʻ
jarayonining ijtimoiy muxitga faol ta sir etish ko rinishi va muhitdagi maqsad va
ʼ ʻ
qadriyatlarni kelishuvchanlik bilan, passiv qabul qilish ko rinishi bo ladi. Ijtimoiy
ʻ ʻ
moslashuvchanlik shaxs ijtimoiylashuvining asosiy ijtimoiy-psixologik omillaridan
biridir. Ijtimoiy moslashuvchanlikning samaradorligi ko p jihatdan individ o zini va
ʻ ʻ
o zining ijtimoiy aloqalarini qanchalik o xshash (adekvat) anglashiga bog liq. O zi
ʻ ʻ ʻ ʻ
to g risidagi ijtimoiy tasavvurning noto g riligi yoki yetarlicha emasligi Ijtimoiy
ʻ ʻ ʻ ʻ
moslashuvchanlikning buzilishiga olib keladi, bu holat (voqelik) ning eng ayanchli
ko rinishi autizm (individning atrofdagilar bilan muloqot qilishdan qochib, o zining
ʻ ʻ
ichki kechinmalari dunyosiga g arq bo lishi) dir. Ijtimoiy moslashuvchanlik
ʻ ʻ
muammosi jahon psixologiyasida psixoanaliz, autizm, deprivatsiya kabi ilmiy
yo nalishlarda tadqiq etib kelinadi. Bunda asosiy e tibor moslashuvning buzilishiga
ʻ ʼ
(ruhiy sohadagi buzilishlar, begonalashish, apatiya, alkogolizm, giyohvandlik va b.) va
uni tuzatish (korreksiyalash) ning psixoterapevtik uslublariga, autotrening,
sotsiotrening vositalariga yo naltiriladi. Muhitga shaxsning kirishib ketishi uning
ʻ
xulqi, faoliyati, muomalasi orqali sodir bo lsa moslashishning mukammalligi vujudga
ʻ

keladi. Shaxsning katta yoki kichik guruxlar muhitiga moslashishi i.ch.
samaradorliginioshiradi, ta lim-tarbiya jarayonini yaxshilashga yordam beradi.ʼ
XX asr o rtalarida ijtimoiylashuv inson rivojlanishini butun umri mobaynida
ʼ
o rganuvchi fanlararo bog lanuvchi mustaqil ilmiy sohaga aylandi. Ijtimoiylashuvning
ʼ ʼ
turli kontseptsiyalarining tahlili uni shartli ravishda ikki asosiy yondoshuvga ajratish
imkonini beradi:
 sub ektiv-ob ektiv. Unda insonga jamiyat ta sirining passiv iste molchisi
ʼ ʼ ʼ ʼ
sifatida qaraladi (E.Dyurkgeym, T.Parsons)
 sub ektiv-sub ektiv. Bunda ijtimoiylashuv jarayonida insonning faol o rni, uning
ʼ ʼ ʼ
hayotiy holatlarga ta sir etish qobiliyati nazarda tutiladi.
ʼ
Jamiyat va ijtimoiy moslashuv jarayonlarini tushunishning hozirgi talablariga
ikkinchi yondashuv ko proq mos keladi, chunki zamonaviy fanda ijtimoiylashuv
ʼ
insonning madaniyatni o zlashtirish jarayonidagi rivojlanish va o zgarishi bilan
ʼ ʼ
aniqlanadi.
Ijtimoiy tarbiya va uning bosqichlari. So‘nggi o‘n yilliklar davomida
pedagogika va boshqa fanlarda ijtimoiylashuv va tarbiya tushunchalarining o‘zaro
munosabati keng muhokama qilib kelinmoqda. Davlat mafkurasining o‘zgarishi
sababli bu muammoga alohida e’tibor qaratish lozim. Shu bilan birga ba’zi mualliflar
tarbiyani ijtimoiylashuv bilan almashtirishga harakat qilishmoqda. Boshqalari
tarbiyani bola ijtimoiylashuvining bir qismi sifatida o‘rganishadi. Ba’zi olimlar esa
ijtimoiylashuv deganda, fuqaroviy va axloqiy tarbiyani tushunishadi. To‘rtinchi
guruh olimlari shaxs ijtimoiylashuvini tarbiyaning asosiy maqsadi deb hisoblashadi.
Biroq tarbiya bola ijtimoiylashuvining asosiy omillaridan biri ekanligini hamma tan
oladi.
Tarbiyaning asosida ijtimoiy harakat bo‘lishi, uni ijtimoiylashuvdan farqlaydi.
Ijtimoiylashuv tushunchasini fanga kiritgan Maks Veberg uni muammolarni
yechishga qaratilgan harakat, inson xulq-atvorining taxminiy variantlarini sub’ektiv
anglash sifatida ta’riflagan.
Umuman olganda, ijtimoiylashuv uzluksiz jarayondir, ya’ni inson doimo jamiyat
bilan munosabatda bo‘ladi. Tarbiya esa diskret (uzlukli) jarayondir. Chunki u

muayyan tashkilotlarda amalga oshirilib, zamon va makonda cheklangan bo‘ladi.
Tarbiya pedagogikaning asosiy kategoriyalaridan biridir.
Shunga qaramay, tarbiyaning umume’tirof etilgan ta’rifi mavjud emas. Bunga
uning ko‘p ma’noliligini sabab qilib ko‘rsatsak bo‘ladi. Tarbiyani ijtimoiy hodisa,
faoliyat, jarayon, qadriyat, tizim, ta’sir, o‘zaro munosabat sifatida ko‘rib chiqsak
bo‘ladi. Bu tushunchalarning hech qaysisi tarbiya mazmunini alohida olgan holatda
to‘liq ochib bera olmaydi.
Quyida ijtimoiylashuvning nisbatan ijtimoiy nazorat qilinuvchi jarayonga xos
bo‘lgan umumiyligini aks etishga harakat qilingan tarbiyaning ta’rifi keltirilgan.
Biroq unda oilaviy, diniy, ijtimoiy tarbiyaning xususiyatlari inobatga olinmagan.
A.V.Mudrik quyidagi ta’rifni ilgari suradi:
Tarbiya – insonning jamiyatga ko‘nikishiga ko‘maklashuvchi va bu ko‘nikish
sodir etiladigan guruh va tashkilotlarning xususiyatlariga mos keluvchi sharoitlar
yaratuvchi insonning ongli rivojlanishi. Bu ta’rifni ham to‘liq va butunlay to‘g‘ri, deb
bo‘lmaydi. Unda muallifning nuqtai nazari o‘z aksini topgan.
Ijtimoiy omillarning insonga ta’sir ko‘rsatishining tarkibiy qismi bo‘lgan tarbiya
o‘z xususiyatlariga ega. Bu jarayon boshqalaridan farqli ravishda doimo bir maqsad
sari yo‘naltirilgan va bu faoliyat maxsus tayyorlangan odamlar tomonidan amalga
oshiriladi. Tarbiya jarayonida bola ijtimoiylashuviga ta’sir qiluvchi boshqa omillar-
muhit, OAV, madaniyatlar inobatga olinadi. Biroq shuni esda tutish lozimki, tarbiya
boshqa ijtimoiy omillar ichida o‘z o‘rniga ega bo‘lib boshqa omillarning o‘rnini to‘liq
to‘ldira olmaydi ham, bekor qila olmaydi ham.
Tarbiyaning bola rivojlanishiga ta’siri vaqt o‘tgan sari o‘zgaradi. Bola
qanchalik kichik bo‘lsin, tarbiya uning shakllanishiga shuncha ko‘p ta’sir
ko‘rsatadi. Vaqt o‘tgani sayin tarbiyaning hissasi kamayib boradi. Bu vaqtda
bolaning u yoki bu ijtimoiy qadriyatni tanlashdagi mustaqilligi ortadi.
Borgan sari tashqi tarbiyaviy omillarning ta’siri kamayadi. Biroq boshqa bir
jarayon – o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayoni rivojlana boshlaydi. Bolaning o‘z shaxsini
mukammallashtirish, o‘z-o‘zini rivojlantirish bo‘yicha mustaqil faoliyatini anglashi
ortadi. Ma’lumki, o‘z-o‘zini tarbiyalashga ehtiyoj shaxs rivojining eng yuksak

shakli hisoblanadi. Bizning modelga binoan insonning o‘z-o‘zini tarbiyalashi
ehrom bunyod etish bilan barobardir. Shuning uchun o‘zo‘zini tarbiyalash jarayoni
bir umrga cho‘ziladi.
Tarbiya o‘z-o‘zini tarbiyalash va boshqa ijtimoiy omillarning (madaniy, diniy,
tarixiy an’analar, OAV, maktab jamoasi, do‘stlar, bolalar bog‘chasi va boshqalar)
ijobiy ta’siri natijasida bolaning jamiyatga integratsiyalashuvining tabiiy jarayonini
sodir etadi. Ijtimoiy muhitning ta’siri qanchalik turli bo‘lsa, bola undan shuncha
erkin va mustaqil bo‘ladi.
Bola ijtimoiylashuvi uning jismoniy va ruhiy rivojlanishining salbiy
xususiyatlari bilan qiyinlashtirilishi, bolaning ijtimoiy me’yor va qadriyatlarni
o‘zlashtirishi muhitning salbiy ta’siri oqibatida noto‘g‘ri yo‘nalishda ketib qolishi
mumkin. Buning natijasida bola me’yoriy ijtimoiy munosabatlardan chetda qolib,
maxsus yordamga muhtoj bo‘lib qoladi. Bunday bolalarning ijtimoiylashuv
jarayoni, avvalo, tarbiya orqali amalga oshadi. Biroq buning uchun har bir toifa
bolalarning ijobiy jihatlarini faollashtiruvchi tarbiya metodlari va texnologiyalarini
ishlab chiqish lozim.
Umuman olganda, tarbiyachi va mutaxassislarning vazifasi qiyin vaziyatlarda
turgan bolaning ijtimoiy moslashuviga qaratilgan, ya’ni jamiyatda qabul qilingan
qonun va me’yorlarga faol ko‘nikishi yoki salbiy omillarning oqibatlarini
yengishdir.
Agar shaxsda ijtimoiy muhit solbiy sifatlarining shakllanmagan darajasi
bolaga ijtimoiy muhitga ko‘nikishga xalaqit beradigan holat bo‘lsa, bolaning
ijtimoiy moslasha olmasligi sodir bo‘ladi. Bu holatda bola tomonidan yo‘qotilgan
ijtimoiy aloqalar va munosabatlarni tiklashga qaratilgan maxsus chora-tadbirlarni
qo‘llash tavsiya etiladi.
Shunday qilib, bolaning jamiyatda o‘sishi, rivojlanishi jarayonida uning
ijtimoiylashuvi sodir bo‘ladi. Agar bu jarayon sodir bo‘lmasa, uning
aksidezadaptatsiya kuzatiladi. Bunday holatda bolaning ijtimoiy reabilitatsiyasiga
ehtiyoj tug‘iladi.

Ijtimoiylashuv jarayonida bola jamiyat, ijtimoiy munosabatlar, ijtimoiy
maqom va rol, ijtimoiy xulq-atvorning me’yor va qoidalari haqida ko‘p bilimlarni
o‘zlashtiradi. U shuningdek, uning jamiyatga ko‘nikishiga yordam beruvchi turli
ko‘nikma va malakalarni ham o‘zlashtiradi. Bu jarayon ayniqsa bolalikda juda jadal
amalga oshadi. Ma’lumki, bola besh yoshgacha uning keyingi hayotida o‘z aksini
topuvchi nihoyatda ko‘p bilimlarni oladi.
Bolalar ijtimoiylashuvining ajralib turuvchi xususiyati shuki, bola jamiyat
ilgari surayotgan yurish-turish me’yorlariga baho berishi va nazorat qilishi qiyin. U
bularni faqat o‘zlashtirib boradi. Shuning uchun bolalarning ijtimoiylashuv
jarayonida ota-onalar, qarindoshlar, ular bilan ishlayotgan mutaxassislarning
(psixolog, shifokor, pedagoglar, “agent”lar) ta’siri katta bo‘lib, bolalarni hayotda
zarur ijtimoiy bilimlarni ertaroq va yaxshiroq o‘zlashtirishlari, ularni hayotda
qo‘llashga intilishlari aynan ularga bog‘liqdir. Buning ijtimoiy pedagogika bilan
bog‘liqligi shundaki, maktab yoki boshqa ta’lim muassasida ta’lim olish jarayonida
ma’lumki bola avvalo akademik bilimlarni o‘zlashtiradi. Biroq shu bilan bir paytda
u muayyan tizimlashgan ijtimoiy bilim, ko‘nikma va malakalarni qo‘lga kiritadi.
Bu bilim, ko‘nikma va malakalar ijtimoiylashuv jarayonida bolaga maxsus yordam
kerak bo‘lganda juda zarur bo‘ladi.
Bolaning ijtimoiylashuviga yordam beradigan ijtimoiy bilimlarni bolaga
yetkazish, unda ijtimoiy malaka va ko‘nikmalarni shakllantirish jarayoni ijtimoiy
ta’lim deyiladi.
Bolaning ijtimoiylashuvi, xususan, insonning ijtimoiy moslashuvi uning
bilishga bo‘lgan ob’ektiv ehtiyoji jarayonida paydo bo‘ladi. Biroq bu bilan uzviy
ravishda bola boshqa bir ob’ektiv ehtiyoj -o‘ziga xosligini namoyon qilish hissi
ham shakllanadi. Bola uni yuzaga chiqarish uchun turli usul va vositalarni qidira
boshlaydi va buning natijasida uning individuallashuvi ro‘y beradi. Shaxsning faqat
o‘ziga tegishli bo‘lgan ijtimoiy ahamiyatga ega xislatlari individual tarzda namoyon
bo‘ladi, uning ijtimoiy yurish-turishi takrorlanmas jihatlarga ega bo‘ladi. Shunday
qilib, bolaning ijtimoiy rivojlanishi o‘zaro bog‘liq ikki yo‘nalishda olib boriladi:
ijtimoiylashuv ( ijtimoiy madaniy tajriba madaniyatni o‘zlashtirish) va

individuallashuv (mustaqillik, nisbiy o‘ziga xoslikni qo‘lga kiritish). Shu tarzda
ijtimoiylashuv tushunchasi zamonaviy fanda moslashuv va individuallashuv
jarayonlari bilan bog‘liq ijtimoiylashuv jarayonining mazmuni tashkil etadi.
Inson(bola)ning aniq bir jamiyat sharoitlariga moslashuvi sub’ekt va ijtimoiy
muhitning o‘zaro faol yaqinlashuv jarayoni va natijasidir. (J.Pia Je, R.Mertoj).
Ijtimoiy moslashuv esa ijtimoiy muhit talablariga insonning munosabat
bildirishidir. Shunday qilib, ijtimoiylashuv (moslashuv) individning ijtimoiy
mavjudodga aylanish jarayoni va natijasidir.
Indivuallashuv insonning hali yoshligidayoq paydo bo‘ladigan ob’ektiv
ehtiyojlari bilan bog‘liq jamiyatdagi o‘z-o‘zini egallashidir. Bu ehtiyoj:
a) o‘z qarashlariga ega bo‘lish;
b) o‘ziga xosliklariga ega bo‘lish;
v) unga tegishli bo‘lgan masalalarni hal qilish, uning o‘z darajasini aniqlab
olishiga xalaqit beradigan hayotiy holatlarga qarshi turish xohishi sifatida namoyon
bo‘ladi.
Agar shaxsning jamiyatga kirishida ijtimoiylashuv va individuallashuv
jarayonlari o‘rtasida tenglik yuzaga kelsa, insonning jamiyatga yaqinlashuvi ro‘y
beradi. Shu bilan birga bu yerda shaxs va muhitning o‘zaro ta’sir etishi ham sodir
bo‘ladi. Shunday qilib, muvaffaqqiyatli ijtimoiylashuv moslashuv va
individuallashuv o‘rtasida muvozanat saqlangandagina amalga oshishi mumkin. Bu
jarayon uch asosiy sohada amalga oshadi:
1.Faoliyat turlarning kengayishi, uning shakl va vositalarini qo‘lga kiritish,
erkin mo‘ljal olish.
2. Muloqot doirasini kengaytirish, uning mazmunini chuqurlashtirish, xulq-
atvor me’yorlarini o‘zlashtirish.
3. Shaxsiy “Men” obrazini faoliyatning faol ishtirokchisi sifatida
shakllantirish, o‘z ijtimoiy mansubligi va o‘rnini anglash, o‘ziga baho berishni
shakllantirish.

2.2. Ijtimoiylashuv jarayonida shaxsning jtimoiylashkanlik darajasini
diagnos qiluvchi usul va metodlar
Metod va metodika haqida tushuncha. Metod – (Yunoncha. Metodos- tabiat
hodisalarini tekshirish usuli).Psixodiagnostik metod – psixologiya fanining tadqiqot
usulidir. Psixodiagnostik metod psixologiya fanining eksperimental va
eksperimental bo’lmagan an`anaviy tadqiqot metodlariga nisbatan o’ziga xoslikka
ega. Psixodiagnostik metodlarning asosiy xususiyati shundan iboratki,
o’rganilayotgan hodisaning miqdoriy (va sifatiy ) baholash imkoniyatining
mavjudligi tufayli o’lchash-sinashga yo’naltirilganligidir.Buni ma`lum qoidalarni
bajarish natijasida amalga oshirish mumkin bo’ladi. Psixologiyaning metodlari:
kuzatish, eksperiment, suhbat, anketa, test, faoliyat natijalarini tahlil qilish,
sotsiometriya. SHaxsning biror bilish jarayonlari, psixik holatlari yoki individual-
psixologik xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan aniq test yoki so’rovnoma
metodika deyiladi.
Jahonda psixodiagnostik metodlarning mingdan ortiq turi mavjud bo‘lib, ularni
sxematik qarab chiqilmasa, farqlab olish juda ham mushkul. Psixodiagnostik
metodlarning umumiy sxematik klassifikatsiyasini quyidagicha ko‘rsatib o‘tish
mumkin:
 Kuzatish asosidagi psixodiagnostik metodlar.
 Savolnomali psixodiagnostik metodlar.
 Ob’ektiv psixodiagnostik metodlar, bunga inson xulq-atvor reaktsiyalari analizi
va faoliyat mahsuldorligini o‘rganish ham kiradi.
 Psixodiagnostikaning eksperimental metodlari.
Kuzatish asosidagi psixodiagnostik metodlar, albatta, kuzatish olib borish
hamda olingan natijalardan psixodiagnostik xulosalar chiqarishning muvaffaqiyatli
garovidir. Bunday kuzatishda standart sxemalar va sharoitlar kiritiladi, bunda
nimani kuzatish, qanday kuzatish, kuzatish natijalarini qanday qilib belgilab borish,
qanday baholash hamda sharhlash asosida xulosa chiqarish aniq belgilab olinadi.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan psixodiagnostik talablar – standartlashtirilgan kuzatish

deb Yuritiladi. Bunga misol sifatida, qandaydir topshiriqning echimi bo‘yicha
kichik guruhning ish faoliyatini ko‘rib chiqamiz (R.Beyls metodi bo‘yicha).
 Sharoitni engillashtirish
 Muammo echimini taklif qilish
 Savollarga javob berish
 Ma'lumotlar berish
 Tushuntirib berish
 Yordam berishni taklif qilish
 Yordam so‘rash
 Tushuntirib berishni so‘rash
 Ma'lumotlar berishni so‘rash
 Savollarga javob berishni so‘rash
 Muammo echimini so‘rash
 Muammoni yanada chigallashtirish.
Bu sxema xulq-atvorni kuzatishning 12 xil tipini qamrab olgan, unda 6ta
ijobiy va 6ta salbiy ko‘rinishlar ifodalangan.
Kuzatish natijalarini miqdoriy tahlil qilishda statistik metodlarni quyidagicha
tartibda qo‘llash lozim:
 olingan natijalarni foizlar bo‘yicha hisoblash;
 o‘rtacha arifmetik qiymatni topish;
 o‘rtacha kvadrat og‘ishni topish (sigma);
 son qatoridagi miqdorlar tarqoqligini aniqlash (dispersiya);
 omillar o‘rtasidagi muayyan munosabatlar mavjudligini tahlil qilish
(korrelyatsiya);
 metodikalar ishonchlilik darajasini aniqlash (StYudent mezoni).
B.G.Ananevning nuqtai nazaricha, psixologik kuzatish metodlari psixologik
ob`ektlar bilan operatsiyalar tizimi bo’lib, fanning bilish ob` ektidir. Psixologiyada
empirik metodlarni qo’llash muammosi ko’rib chiqilayotganda ularni psixologik
metodlar tizimidagi o’rnini aniqlashdan boshlash kerak. Empirik metodlarni
qo’llashning beshta darajasini ajratish mumkin.

1. Metodika darajasi.
2. Metodik qo’llanma darajasi.
3. Metod darajasi.
4. Tekshirishni tashkil qilish darajasi.
5. Metodologik yondashish darajasi.
To’g`ri, «metod» atamasini turli darajada ishlatsa bo’ladi, masalan psixofizikada
– o’rtacha xatolar metodi, chegara metodi bor: psixodiagnostikada – proektiv metod
(ikkinchi daraja); psixosemantikada semantik differentsial metod va repertuar
kataklar metodi haqida gapiriladi (birinchi daraja); yosh davrlari psixologiyasida
psixogenetik metod to’g`risida bahs Yuritiladi va uning turlichaligi – egizaklar
metodida (to’rtinchi daraja) ko’rsatilgan.
Psixologik tadqiqotda qo’llaniladigan usullarning darajali bo’lishini G. D.
Pirov taklif etgan. U metodlarni quyidagi guruhlarga bo’lgan:
1) xususiy metod (kuzatuv, eksperiment, modellashtirish);
2) metodik qo’llanma;
3) metodik yondashuv.
S. L. Rubinshteyn “Umumiy psixologiya asoslari”da eng asosiy psixologik
metodlar sifatida kuzatuv va eksperimentni ajratib ko’rsatdi. Kuzatuv “tashqi” va
“ichki”ga bo’lingan, eksperiment – laboratoriya ishi, tabiiy va psixologik-
pedagogik, qo’shimcha metod uning asosiy modifikatsiyasida fiziologik
eksperiment. Bundan tashqari, faoliyat mahsulini o’rganishda suhbat va anketa
usullarini ajratib o’tdi. Tabiiyki, vaqt bu tasnifning qirralarini ta`kidladi. SHunday
qilib, psixologiyaning falsafa bilan bog`liqligi uni nazariy metodlaridan mahrum
qildi, xuddi shunday yaqinlik pedagogika va fiziologiya bilan bu fanlarning
psixologik ro’yxatga qo’shilishi bilan amalga oshirildi.
Psixologik tekshiruvlarning keng ko’lamdagi ikkinchi tasnifini – bolgar psixologi
G.D. Pirov tuzgan. U mustaqil metodlar sifatida taklif qilgan kuzatuv, eksperiment,
modellashtirish, psixologik xarakteristikani, yordamchi metodlar maxsus metodik
yondashuvlarni ta`kidlab o’tdi. SHu metodlarning har biri bir qancha turlarga

bo’linadi. SHunday qilib, masalan, kuzatish (aloqador) anketalar, so’rovnomalar,
faoliyat mahsullarini o’rganish va boshqalarga bo’linadi.
B. G. Ananev G.D.Pirov klassifikatsiyasini tanqid ostiga olib, boshqasini taklif
etdi. Hamma metodlarni u:
1) tashkiliy;
2) empirik;
3) ma`lumotlarni qayta ishlash usuli;
4) sharhlash metodlariga bo’ldi.
Tashkiliy metodlarga B.G.Ananev qiyosiy, longitYud va kompleks metodlarni
kiritdi.
Ikkinchi guruhga observatsion metodlar, eksperiment psixodiagnostik metod,
faoliyat mahsullari, modellashtirish va biografik metodlar kiritildi.
Uchinchi guruhga ma`lumotlarni matematik-statistik tahlil qilish metodi va sifat
tahlili kiritildi.
Nihoyat, to’rtinchi guruhni genetik va donalash metodi tashkil qildi. Ananev har
bir metodni aniqroq tasvirlab berdi. Lekin uning chuqur tahlil qilishiga qaramay,
ko’pgina echilmagan muammolar uchraydi:
Nimaga modellashtirish empirik metod bo’lib qoldi?
Nima uchun qayta ishlash metodi tashkiliydan ajratilgan?
Genetik qayta ishlash tekshirishni tashkil qilishning muhim usuli deb
tushunilmaydimi?
Shuni eslatib o’tish ahamiyatliki, bu erda psixologik tekshirishning nazariy
metodlari ko’rsatilmagan, shu bilan birga metodlar sinfi ajratilgan, o’rni bo’yicha
«oraliq» empirik va nazariy metodlar o’rtasida, empirik kuzatishlar ma`lumotlarni
sharhlash va qayta ishlash metodlaridir.
M.S. Rogovin va T.B. Zapevskiylarning fikricha, metod bu – idrok jarayonida
ob`ekt va sub`ekt orasidagi ba`zi bir nisbatlarning ifodalanishidir. Ular asosiy
psixologik metodlarning sonlarini 6 taga birlashtirishadi. 1) germenevtik – fanning
bo’linmagan yakka holatiga to’g`ri keladi; 2) biografik metod – psixika
to’g`risidagi fanning yakka ob`ektiv idrokini ko’rsatish; 3) kuzatish – idrok ob`ekti

va sub`ekti farqlanadi; 4) o’z-o’zini kuzatish - sub`ektni oldingi farqlanish asosida
ob`ektga aylanishi; 5) klinik – birinchi o’ringa mexanizmning tashqi kuzatuvchidan
ichki kuzatuv mexanizmiga o’tish vazifasi chiqadi; 6) eksperiment sub`ekti ob`ekt
idrokining faol qarshiligi sifatida, sub`ektning roli idrok jarayonida hisobga olinadi.
Psixologik tekshirishning tasnifiy metodlarini tushuntirishda boshqacha
yondashuvlar bor, lekin psixologik tekshirish empirik metod va psixologik
metodlar orasida umuman, amalda “teng” belgisi qo’yiladi, ularning o’ziga xos
jihatlarini aniqlash qiyinlashadi.
Psixologiyada boshqa fanlar analogiyasi bilan uchta metodlar tasnifini ko’rsatish
maqsadga muvofiqdir:
1. Empirik, tekshirish sub`ekti va ob`ektining tashqi real munosabatlari amalga
oshiriladi;
2. Nazariy, sub`ekt ob`ektning hayotiy modeli bilan o’zaro munosabatda bo’ladi;
3. Sharhlash va tasvirlash, bunda sub`ekt «tashqaridan» ob`ektning simvolik –
belgisi bilan munosabatda bo’ladi.
SHarhlash metodlari butun bir psixologik tadqiqotda muhim rol o’ynaydi. Bu
metodlarning tadqiqotchi tomonidan egallanishi ilmiy dasturning muvaffaqiyatini
belgilab beradi. Psixologiyada sharhlash metodining ahamiyati V.A.Ganzen
monografiyasida aniqroq ta`riflangan.
Psixologik empirik metodlarning yana bir tasnifini ko’rib chiqamiz. Biz
tadqiqotchining bilish faoliyati bilan bog`liq bo’lgan metodlarni ikki asosga bo’lgan
edik. Faollik-sustlik, mablag`larning borligi – muqobillik. Psixologik tadqiqotda
ob`ekt faol bo’lishi mumkin, odam yoki hayvon haqida gap bo’lishidan qat`iy
nazar, odam sinaluvchi sifatida tadqiqotchi kabi faoliyat sub`ekti bo’ladi. Empirik
psixologik metodlarning tasnifida shu narsani hisobga olish kerak.
Psixologiyada sinaluvchi xulq-atvorining tahlili va tushunilishi katta
ahamiyatga ega. Tushunish jarayoni qaysidir ma`noda o’lchash jarayoniga qarama-
qarshidir. O’lchashda tadqiqot natijalarini ob`ektlashtirishga harakat qilamiz,

tushunishda esa aksincha, sinaluvchining xulq - atvorini xususiy ma`naviy
o’lchamlarida qayta ishlanadi.
Barcha psixologik empirik metodlarni ikki o’lchamli kenglikda joylashtirish
qulay, ularning o’qlari psixologik tadqiqotning ikkita maxsus belgilarini bildiradi.
Birinchisi – sinaluvchi va tadqiqotchi o’rtasidagi o’zaro munosabatlarning borligi
yoki yo’qligi yoki bu munosabatlarning jadalligidir. U klinik eksperimentda eng
katta va o’zini-o’zi kuzatishda eng kam hisoblanadi.
Ikkinchisi muolajalarning ob`ektlashuvi va sub`ektlashuvidir. Bunda eng chetki
variant sifatida test olish va boshqa odamning xulq-atvorini uning xatti-harakatini
“sezish”, empatiya nazarda tutiladi.
Kuzatish metodi. Ilmiy emperik metod sifatida 19 asrning oxiridan boshlab
ijtimoiy, pedagogik, klinik psixologiyada rivojlanish psixologiyasida keng
qo’llanilib kelinyapti. 20-asrning boshidan boshlab esa mehnat psixologiyasida
keng qo’llanilmoqda. Kuzatish uchun eng muhim jihat bu tashqi validlikning
saqlanib qolishidir.
Bu metodning asosiy afzalligi shundan iboratki, kuzatish tabiiy sharoitda
o’tkaziladi, kuzatish kuzatilayotgan shaxslarning odatdagi xulq-atvorlarini
o’zgartirmaydi. Kuzatishni bitta odam ustida xam va bir gurux shaxslar ustida xam
olib borish mumkin. Bu metod bolalar bog’chasi guruxlaridagi yoki maktab
sinfidagi bolalarni o’rganish uchun qulaydir. Kuzatish metodining kamchiligi
uning anchagina mehnat talab qilishidir. Tadqiqotchi psixologni xulq-atvorning
istalgan qiyofada emas, balki konkret tadqiqot vazifalari bilan bogliq xolda
namoyon bo’lishigina qiziqtiradi. SHuning uchun kuzatiluvchi shaxs xususiyatlari
va psixik xolatlarining o’ziga kerakli tarzda namoyon bo’lishini kutib turishi kerak.
Bundan tashqari, psixik xususiyatlarning yakka ho’lda namoyon bo’lishini kuzatish
va qayd qilish etarli emas. Tadqiqotchi u yoki bu xususiyatlarning xarakterligiga,
tipikligiga ishonch hosil qilishi kerak.
Kuzatishning tizimli va tizimli bo’lmagan turlari ajratiladi. Tizimli bo’lmagan
kuzatish maydon tadqiqot jarayonida o’tkazilib, etnopsixologiya, rivojlanish
psixologiyasida, ijtimoiy psixologiyada keng foydalaniladi.

Tizimli bo’lmagan kuzatuvni o’tkazayotgan tadqiqotchi uchun sababli
bog’lanishlarni qayd etish muhim emas, balki ma`lum bir sharoitlarda individ yoki
gurux xatti- harakatlarining qandaydir umumlashgan manzarasini yaratish muhim
hisoblanadi. Tadqiqotchi qayd etilayotgan xulq- atvorning o’ziga xos-xususiyatlarini
(o’zgaruvchilarni) ajratib k o’rsatadi va tashqi muxitning sharoitlarini tasniflaydi.
Tizimli kuzatishning rejasi eksperimentning chizmasiga yoki korrelyatsion
tadqiqotga mos keladi.
Kuzatishning «Tartibsiz» va tanlovli turlari mavjud.
 Birinchi turida tadqiqotchi (yoki tadqiqotlar guruxi) maksimal batafsil kuzatish
uchun t o’g’ri keladigan xatti- xarakatning barcha o’ziga xosliklarini qayd etadi.
 Ikkinchi turida esa (tanlovni) tadqiqotchi o’z e`tiborini faqatgina xulq-atvorning
aniq biror parametrlariga yoki xulq-atvor aktlarining tiplariga qaratadi.
Masalan: faqatgina agressiyaning namoyon b o’lishi chastotasini yoki ona-
bolaning kun davomidagi o’zaro munosabatlarining vaqtini qayd etadi.
Kuzatish bevosita yoki kuzatuv asboblaridan foydalangan holda o’tkazilishi
mumkin.
Eksperiment metodi. Eksperiment metodining asosiy farqi va afzalligi
shundan iboratki, bunda tadqiqotchi o’z xohishi bilan qandaydir psixik protsess
yoki xususiyatni Yuzaga keltirib psixik hodisaning tashqi sharoitga bog’liqligini
tekshirib ko’rishi mumkin. Eksperiment metodining ana shu afzalligi uning
psixologiyada keng qo’llanilishi bilan tushuntiriladi. Empirik, ya`ni tajriba yo’li
bilan qo’lga1 kiritilgan faktlarning asosiy ko’pchiligi psixologiyada eksperimental
yo’l bilan olingandir. Biroq, har qanday tadqiqot qilinadigan vazifalarga
eksperimentni qo’llab bo’lmaydi. Masalan, agarda psixik protsesslar va funktsiyalar
ko’proq eksperiment yo’li bilan o’rganilsa, shaxsning birmuncha sodda
xususiyatlari (temperament, ko’pgina qo’biliyatlar) ham shu metodda o’rganiladi.
Lekin xarakterning va qobiliyatlarning murakkab turlarini xali eksperiment metodi
bilan o’rganib bo’lmaydi.

Suxbat metodi . Bu metod tadqiqotning turli bosqichlarida qo’llaniladi:
masalan, dastlabki tanishish bosqichida ham boshqa metodlar, ayniqsa, kuzatish
metodi orqali qo’lga kiritilgan xulosalarni aniqlashda qo’llaniladi. Suxbat
metodidan moxirlik bilan foydalanish juda qimmatli natijalarga erishishga yordam
berishi mumkin.
Intervyu metodi. Psixologiya fanidagi bu metod sotsiologiyada keng
qollaniladigan anketa metodidan farq qiladi. Xuddi suxbat metodi kabi intervyu
metodi ham so’roq-javob metodiga tegishlidir. Ko’pincha intervyu uchun savollarni
sotsiologik anketalar tipiga o’xshatib, ya`ni ko’p masalalar Yuzasidan ko’plab
javoblar olishni ko’zlab tuziladi. Intervyu metodiga bunday tarzda yondashish
tadqiqotning faqat birinchi bosqichiga, muammo bilan dastlabki tanishish
bosqichiga to’gri keladi. Biroq bilimlarni va o’ rganilayotgan psixik xususiyatlarni
strukturasini hisobga olib tuzilgan savollar o’rganilayotgan xususiyatlar
strukturalari hamda darajalarini bundan keyin aniqlash uchun juda qimmatli
natijalar berishi mumkin.
Ekspert baholash metodi. Bu metod shaxs psixologiyasida keng qo’llaniladi.
Ekspertlar sifatida tekshirilayotgan kishilarni yaxshi biladigan shaxslar -bolalar
bog’chasi va maktab-internatlarning tarbiyachilarini, sinf raxbarlari, ishlab
chiqarish-texnika bilim Yurtlarining masterlari, ishlab chiqarishdagi masterlar,
ilmiy jamoa raxbarlari, xarbiy komandirlar, administratorlar, sport trenerlari
qatnashishlari mumkin. Ekspert baxolarni ko’proq xususiyatlarning sifat jixatidan
namoyon bo’lishlarini tasvirlash emas (buni ekspertlar bilan qilinadigan keyingi
suxbatlarda o’tkazilsa ancha foydaliroq bo’ladi), balki o’rganilayotgan
xususiyatlarning ifodalanishini miqdoriy baholash tarzida, ya`ni u yoki bu
xususiyat yoki xulq-atvor elementlari darajalarini baxolash tarzida o’tkazilsa
maqsadga muvofiq bo’ladi. Ekspertlar umumlashtirish bilan bog’liq bo’lmagan
xulq-atvor elementlarining ancha-muncha mayda qismlari ifodalanganligini qayd
qilishi lozim. Umumlashtirish - ekspertning emas, balki tadqiqotchining ishidir.

O’z-o’zini kuzatish metodi. XVIII-XIX asrlar empirik psixologiyasi tomonidan
kamsitilgan bu metod so’nggi yillarda yana ma`lum ahamiyatga ega bo’lib
bormoqda. Chunonchi, suxbat va so’roq-javob metodlarini o’z-o’zini kuzatish
metodi orqali olingan ma`lumotlarsiz qo’llab bo’lmaydi. Buni suxbat va shaxsiy
savol-javob o’tkazish uchun savollar tuzishda hisobga olish zarur. Lekin o’z-o’zini
kuzatish garchi psixologik tadqiqotlarning asosiy metodi bo’lmasa-da, mustaqil
ahamiyatga ega b o’lishi mumkin. O’z-o’zini kuzatish metodi psixik holatlarni,
ya`ni tetik kayfiyatni, achchiklanishni, ishchanlikni, kasb bilan bog’liq bo’lgan
sermahsul ishlarni o’rganishda ayniqsa foydali b’lishi mumkin.
Arxiv metodi. Amerika ilmiy adabiyotlarida «Arxiv metodi» degan atama
qabul qilingan, bunday tadqiqotlarni o’tkazuvchi psixolog sinaluvchining xulqini
kuzatmaydi va o’lchamaydi, balki, kundalik qaydnomalarni va yozuvlarni, arxiv
materiallarini, mehnat, o’quv yoki ijodiy faoliyatini tahlil qiladi.
Sobiq sovet psixologlari bu metodni ifodalashda boshqa atamadan
foydalanishdi. Ko’p hollarda u «faoliyat mahsullarini o’rganish» yoki
«praksimetrik metod» deb ifodalanadi.
Eksperimentator tadqiqotlar matnini, faoliyatning, predmetli mahsulotini
turli xil maqsadlarda o’tkazishi mumkin. Shaxs psixologiyasining keng yoyilishi
ijodiy psixologiya va psixologiya tarixi, bir shaxsning yoki ko’p odamlar hayot
yo’lining o’ziga xosligi – biografik metod nomini oldi.
Test standartlashtirilgan psixodiagnostik metod sifatida. Test turlari.
Psixologiyada test deb, o‘rganilayotgan xususiyatning rivojlanganlik darajasini,
miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlarini bir-biriga taqqoslash imkonini beruvchi
standartlashtirilgan psixodiagnostik metodikaga aytiladi. Metodikaning
standartlashtirilishi tushunchasining ma'nosi shundan iboratki, u voqea,
hodisalardan boshlab sinaluvchiga beriladigan ko‘rsatmalar, hisoblash usuli, olingan
natijalarni sharhlash bilan tugaydigan, butun jarayonning hammasi, hamma vaqt va
har joyda bir xil qo‘llanilishiga aytiladi.

Testlar yordamida olingan baholar, agar test to‘g‘ri qo‘llanilgan bo‘lsa, test
qachon, qaerda, qanday qilib va kim tomonidan qo‘llanilganidan qat'i nazar ularni
bir-biri bilan tenglashtirish, taqqoslash deb Yuritiladi. Har xil psixodiagnostik
metodikalarda testlarning validlik, ishonchlilik, aniqlik va bir xillik mezonlariga
juda qat'iy talablar qo‘yiladi.
Testlarning ko‘plab turlari mavjud va ularni qo‘llanish asoslariga qarab bir
necha guruhga bo‘lish mumkin: test predmetligi bo‘yicha (sifati bo‘yicha, ya'ni
aynan sifatni testlar yordamida baholash); testlarda topshiriqlardan foydalanishning
alohida xususiyati; materiallar bo‘yicha sinaluvchiga talablar; ob'ekt bo‘yicha
baholash. Predmetligi bo‘yicha testlar intellektual shaxsiy va shaxslararo testlarga
bo‘linadi. Testlarda topshiriqlardan foydalanishning alohida xususiyati bo‘yicha
amaliy, obrazli va so‘zli testlar. Test materiallarining tavsifi bo‘yicha sinaluvchiga
talablar, blankali va apparaturali testlarga bo‘linadi. Ob'ekt bo‘yicha baholash –
protsessual testlar, Yutuqqa erishish testi, holat va xususiyatlar testi.
Intellektual testlar shaxsning aqliy faoliyati rivojlanganlik darajasi va ularni
alohida bilish jarayonlarini (idrok, diqqat, xayol, xotira, nutq) baholashda
qo‘llaniladi.
Shaxs testlari insonning barqaror individual xususiyatlari, xatti-harakatlarini
aniqlash, bunga: temperament, xarakter, motivatsiya, emotsiya va qobiliyatlarni
aniqlovchi testlar kiradi. Bundan tashqari, shaxsni har tomonlama, shaxs holatini
kompleks baholash alohida xususiyatining rivojlanganlik darajasini baholash
testlari ham mavjud. Bunga Kettell, MMPI va boshqa testlar kiradi.
Xususiy testlar yordamida, shaxsning alohida belgilari, motivlar, emotsiyalar,
masalan xarakter aktsentuatsiyasi, xavotirlik, lokus nazorati, Yutuqqa erishish
motivi, tajovuzkorlik va boshqalar aniqlanadi.
Shaxslararo testlar har xil ijtimoiy guruhlarda odamlarning munosabati sifatida
ijtimoiy-psixologik o‘z-o‘zini attestatsiya qilish testi.
Amaliy testlar o‘ziga topshiriq va shakllarni qamrab oladi, bunda sinaluvchi
aniq predmet materiallari ularni almashtiruvchi materiallar bilan ko‘rgazmali-
harakatli reja asosida amaliy ish bajaradi.

Umumiy xulosa
Insonni o'rganishning metodologik asoslari. Dunyoni bilishning umumiy
tamoyillari. B. G. Ananyevning insonni biologik ijtimoiy mavjudot sifatida
o'rganishga munosabati. "Individ", "faoliyat sub'ekti", "shaxs" tushunchalari. Shaxs
sifatida shaxsning birlamchi va ikkilamchi xususiyatlari. Shaxsiyatning umumiy
xususiyatlari. Faoliyat sub'ekti sifatida shaxsning o'ziga xos xususiyatlari. "Ong" va
"faoliyat" tushunchalari.Inson va insoniyat to'g'risida fanlar. Insonni biologik tur
sifatida o'rganish, K. Linney asarlari. Antropologiya haqida umumiy tushuncha.
Insonni biologik tur sifatida o'rganishning psixologik jihatlari: qiyosiy psixologiya,
zoopsixologiya, umumiy psixologiya. Insonning hayvondan ijtimoiy dunyoga
o'tishini o'rganishning umumiy muammolari. Inson sotsiogenezini o'rganadigan
fanlar. Odamlarning tabiat bilan o'zaro ta'sirini o'rganadigan fanlar. Insonni shaxs
sifatida o'rganishning umumiy muammolari va uning ontogenezi.Psixologiya fan
sifatida. Psixologiya gumanitar fanlar sifatida. Kundalik va ilmiy psixologik
bilimlar. "Psixologiya" atamasining ma'nosi, Psixologiya psixika va psixik hodisalar
haqidagi fan sifatida. Psixologiya mavzusi. Aqliy hodisalarning tasnifi: aqliy
jarayonlar, ruhiy holatlar, aqliy xususiyatlar. Aqliy jarayonlar: kognitiv, hissiy,
irodaviy. Psixik holatlar psixikaning umumiy holatiga xos xususiyat sifatida. Ruhiy
holatlarning asosiy xususiyatlari: davomiyligi, diqqat, barqarorlik, intensivlik.
Insonning aqliy xususiyatlari: diqqat, temperament, qobiliyat, xarakter.Psixologik
tadqiqotning asosiy usullari. Ilmiy tadqiqot usullari haqida umumiy tushuncha.
Shunday qilib, biz inson haqiqiy dunyodagi eng murakkab narsalardan biri
degan xulosaga kelishimiz mumkin. Shaxsning tarkibiy tashkiloti ko'p bosqichli
bo'lib, uning tabiiy va ijtimoiy mohiyatini aks ettiradi. Shu sababli, inson va uning
faoliyatini o'rganadigan ko'plab fanlarning mavjudligi ajablanarli emas. Insonni
biologik tur sifatida maqsadli o'rganishning boshlanishi, uni mustaqil tur sifatida
ajratib ko'rsatgan Karl Linneyning asarlari deb hisoblash mumkin. Homo

sapiensprimatlar tartibida. Shunday qilib, tirik tabiatda insonning o'rni birinchi
marta aniqlandi. Bu ilgari odam tadqiqotchilar orasida qiziqish uyg'otmagan degani
emas. Inson haqidagi ilmiy bilimlar tabiiy falsafa, tabiatshunoslik va tibbiyotdan
kelib chiqadi. Biroq, ushbu tadqiqotlar tor doirada bo'lib, etarli darajada
tizimlashtirilmagan va eng muhimi, bir-biriga zid bo'lgan va odamlar ko'pincha
ulardagi jonli tabiatga qarshi bo'lganlar.
Psixologik metodlarning asosiy guruhlari: ob'ektiv va sub'ektiv.
Psixologiyaning asosiy sub'ektiv usullari: kuzatish, kuzatish, o'z-o'zini kuzatish,
so'roq qilish (yozma, og'zaki, bepul). Aqliy hodisalarni miqdoriy baholashning
sub'ektiv usullari. Psixologik testlarning asosiy turlari. Sinovlarni yaratish tarixi.
Proektiv sinovlar va tajriba (laboratoriya, tabiiy). Modellashtirish usullari haqida
umumiy tushuncha.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Madumarov Talatbek Tolibjonovich, & Gulomjonov Odiljon Rahimjon o’g’li.
(2021). PREREQUISITES FOR THE DEVELOPMENT OF A LEASING
MECHANISM IN PUBLIC - PRIVATE PARTNERSHIP. International
Engineering Journal For Research & Development, 6(SP), 5.
2. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/7MXR3
3. Abdullayev Akmal Nasriddinovich (2020). THE FEATURES OF APPEARING
FAMILY IN MODERN SOCIETY. European science review, (3-4), 69-72.
4. G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
5. Югай A.Х., Мираширова Н.А. “Общая психология” – Tашкент 2014.
6. Дuжинина В. “Психология “. Учебник. “Питер”, 2003.
7. Болотова А.К., Макарова И.В. Прикладная психология: учебник для
вузов. –М., Аспект Пресс, 2002.
Internet saytlari
1. www.expert.psychology.ru
2. www.psycho.all.ru
3. www.psychology.net.ru
4. www.psy.piter.com.
5. www.pedagog.o`z.

Купить

Похожие документы
Maktab maslahatchisi vazifalari yangi nizom
Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
Mashg‘ulotlarda metafora va rituallar
Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari