Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 60.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ikkinchi jahon urushi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300 –Tarix (Mamlakatlar va mintaqalar ) yo‘nalishi “Ikkinchi Jahon Urushi” MAVZUSIDA KURS ISHI Toshkent-2025 Mundareja: KIRISH…………………………………………………………2 I BOB. IKKINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI VA UNING SABABLARI………………………………………………….6 1.1. Birinchi jahon urushidan keyingi xalqaro vaziyat……………..6 1.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanish sabablari…………..13 I bob bo‘yicha xulosa……………………………………………..20 II BOB. IKKINCHI JAHON URUSHINING BORISHI VA NATIJALARI…………………………………………………………..21 2.1. Urushning asosiy bosqichlari va muhim janglari…………….22 2.2. Urush yakunlari va xalqaro tizimdagi o‘zgarishlar…………..27 II bob bo‘yicha xulosa……………………………………….37 XULOSA…………………………………………………….38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………40 KIRISH Mavzuning dolzarbligi Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng yirik va fojiali qurolli mojarolardan biri bo‘lib, u dunyoning deyarli barcha mintaqalarini qamrab olgan. Bu urush natijasida millionlab insonlar halok bo‘ldi, butun boshli shaharlar vayronaga aylandi va xalqaro siyosiy tuzum tubdan o‘zgardi. Ayniqsa, fashizm, totalitarizm va tajovuzkorlik siyosatining oqibatlari dunyo hamjamiyatiga katta saboq bo‘ldi. Ikkinchi jahon urushi (1939–1945 yillar) XX asr tarixidagi eng katta harbiy mojarolardan biri bo‘lib, 60 dan ortiq davlatlar jalb qilingan va umumiy hisobda 100 milliondan ortiq insonlar urush harakatlarida qatnashgan. Urush natijasida taxminan 70–85 million odam halok bo‘lgan bo‘lib, bu o‘sha davrgi dunyo aholisi sonining deyarli 3 foizini tashkil qilgan. Urush nafaqat Yevropa, balki Osiyo, Afrika va Tinch okeani mintaqalarini ham qamrab olgan. Birinchidan, bugungi kunda ham xalqaro siyosatda kuchlar nisbatining shakllanishi, xavfsizlik masalalari va geosiyosiy manfaatlar nuqtai nazaridan bu davrni chuqur anglash zarurligi bilan belgilanadi. Ikkinchidan, urush davrida yuz bergan tarixiy voqealar, diplomatik harakatlar va ittifoqlarning shakllanishi bugungi xalqaro aloqalarga ham bevosita ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbekiston hududi urush harakatlari maydonidan uzoqda joylashgan bo‘lsa-da, mamlakat xalqining urushdagi hissasi katta bo‘lgan. 1,5 milliondan ortiq o‘zbekistonlik frontga jo‘natilgan, ularning yarmi halok bo‘lgan yoki bedarak yo‘qolgan. Shuningdek, orqa frontdagi mehnat, evakuatsiya qilingan sanoat korxonalari va urush qochqinlariga berilgan yordam O‘zbekiston xalqining fidoyiligi va insonparvarligini ko‘rsatadi 1 . Mazkur mavzu bugungi global xavfsizlik, xalqaro munosabatlar va insoniyat taraqqiyoti nuqtai nazaridan dolzarb hisoblanadi. Urush natijasida fashistik Germaniya, Italiya va Yaponiya tomonidan boshlangan tajovuzkor siyosatga qarshi keng ko‘lamli xalqaro koalitsiya shakllandi. Aynan shu davrda Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) yaratilishiga zamin yaratildi va xalqaro huquqiy tizimning shakllanishida tub burilish yuz berdi 2 . Shuningdek, Ikkinchi jahon urushining sabablari, rivojlanishi va oqibatlarini o‘rganish, yosh avlodni tinchlikka, bag‘rikenglikka va tarixiy xotirani asrashga da’vat etadi. Shu boisdan, bu mavzuni tahlil qilish nafaqat tarixiy haqiqatni anglash, balki zamonaviy dunyo uchun muhim saboqlarni olish imkonini ham beradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Ikkinchi jahon urushi mavzusi tarixshunoslikda eng ko‘p o‘rganilgan va tahlil qilingan yo‘nalishlardan biridir. Bu mavzu XX asrning ijtimoiy-siyosiy manzarasini tushunishda hal qiluvchi o‘rin tutgani bois, unga oid ilmiy tadqiqotlar, hujjatlar, xotiralar va tahliliy ishlanmalar nafaqat xalqaro miqyosda, balki milliy tarixshunoslik doirasida ham keng yoritilgan. Xalqaro miqyosda ushbu mavzu bilan mashhur tarixchilar – Richard Overy, Antony Beevor, Ian Kershaw, Max Hastings kabi mutaxassislar chuqur shug‘ullangan. Ularning asarlarida urushning boshlanish sabablari, yirik harbiy amaliyotlar, siyosiy jarayonlar va 1 Ikkinchi jahon urushi tarixi” (darslik) – O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan tasdiqlangan o‘quv qo‘llanma. 2 United Nations – History of the UN: insoniyat uchun oqibatlari ilmiy jihatdan yoritilgan. Xususan, Yevropa va Osiyo frontlaridagi harakatlar, fashizm va totalitarizmning harbiy-siyosiy ifodasi, diplomatik koalitsiyalar shakllanishi chuqur tahlil qilingan. Milliy tarixshunoslikda ham Ikkinchi jahon urushi masalasi mustaqillikdan keyin yangicha yondashuv asosida ko‘rib chiqilgan. Sobiq ittifoq davrida ushbu urushga bir tomonlama, g‘alabani ulug‘lovchi nuqtai nazardan yondashilgan bo‘lsa, bugungi kunda O‘zbekiston tarixchilari – Sh. Raxmonov, B. Qodirov, A. Ziyo kabi olimlar urushning ko‘p qirrali jihatlarini o‘rganmoqda. O‘zbekiston fuqarolarining front va orqa frontdagi roli, evakuatsiya qilingan aholi va sanoat korxonalari, urush qahramonlarining hayoti va faoliyati borasida ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, O‘zbekiston Milliy universiteti, Jamoat xavfsizligi universiteti hamda boshqa oliy ta’lim muassasalarida tayyorlangan bitiruv, magistrlik va doktorlik ishlari orqali mavzuning tarixiy, ijtimoiy, mafkuraviy va madaniy jihatlari yoritib kelinmoqda. Shu bilan birga, mavzu keng o‘rganilgan bo‘lsa-da, hali ham ayrim jihatlari – xususan, urush yillarida O‘zbekiston hududida kechgan ijtimoiy jarayonlar, urush qochqinlarining hayoti, harbiy-sanoat ko‘chirilishining mahalliy iqtisodiyotga ta’siri kabi yo‘nalishlar yanada chuqurroq ilmiy tahlilga muhtojdir. Metodik asoslar: Ushbu mavzuni tadqiq etishda tarixiy voqealarga ilmiy yondashuv asosida tahliliy- uslubiy yondashuv qo‘llanildi. Asosiy metodik yondashuvlar quyidagilardan iborat: 1. Tarixiy-hronologik metod — voqealarni vaqt tartibida izchil tahlil qilish imkonini beradi. Ikkinchi jahon urushining boshlanishi (1939), turning nuqtalari (masalan, Stalingrad jangi – 1942–1943), va yakuni (1945) aniq bosqichlarga ajratib o‘rganiladi. 2. Tahliliy va qiyosiy metodlar — urushga olib kelgan siyosiy, iqtisodiy va harbiy omillar tahlil qilinadi; shuningdek, harbiy ittifoqlarning strategiyasi, fashistik blok va antihitler koalitsiyasi faoliyati qiyosiy jihatdan solishtirildi. 3. Manbashunoslik yondashuvi — asosiy tarixiy faktlar ishonchli manbalarga asoslanadi, jumladan: • Encyclopedia Britannica va United Nations rasmiysi (urushda qatnashgan davlatlar soni, qurbonlar statistikasi, BMTning shakllanishi); • Antony Beevor – “Stalingrad”, “The Second World War” (Yevropadagi harbiy strategiyalar haqida asosiy tadqiqotlar); • O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi (O‘zbekistonning urushdagi hissasi va statistikalari); • “Ikkinchi jahon urushi tarixi” darsligi, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, Toshken t, 2018 y. (milliy tarixshu noslik asosida gi yondashuvlar). 4. Hududiy-tarixiy yondashuv — urushning O‘zbekiston hududiga bevosita va bilvosita ta’siri (evakuatsiya, harbiy zavodlar ko‘chirilishi, orqa frontdagi aholi mehnati) o‘ziga xos alohida o‘rganilgan. 5. Sotsiologik yondashuv — urush ishtirokchilarining xotiralari, orqa frontdagi ayollar va bolalarning holati haqidagi og‘zaki tarix materiall ham tahlilga jalb etilgan. Jumlada O‘zbekis televideniyesi arxividagi intervyular, urush faxriylarining chiqishlari, “Xotira va qadrlash” jamg‘armasi hujjatlari asos qilib olindi. Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi — Ikkinchi jahon urushining kelib chiqish sabablari, asosiy bosqichlari va oqibatlarini tahlil qilish hamda mazkur urushning O‘zbekiston xalqi hayoti va taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’sirini tarixiy manbalar asosida o‘rganishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: 1. Ikkinchi jahon urushining kelib chiqishiga sabab bo‘lgan xalqaro siyosiy, iqtisodiy va mafkuraviy omillarni tahlil qilish. Bu vazifa doirasida Birinchi jahon urushidan keyingi Yevropa va Osiyodagi siyosiy beqarorlik, Versal shartnomasi oqibatlari, fashistik tuzumlarning kuchayishi va harbiy-siyosiy bloklarning shakllanishi kabi omillar o‘rganiladi. 2. Urushning asosiy bosqichlarini tarixiy-hronologik tartibda yoritish. Bu yerda urushning 1939–1945 yillarda kechgan muhim janglari (Polsha bosib olinishi, Moskva mudofaa si, Stalingra d jangi, Normandiyadagi desant amaliyoti va boshqalar) bo‘yicha tahliliy tavsif beriladi. 3. Urush yakunlari va uning dunyo miqyosidagi siyosiy- iqtisodiy oqibatlarini ko‘rsatish. Urushdan keyingi davrda xalqaro tuzumda yuz bergan o‘zgarishlar, BMTning tashkil topishi, ikki qutbli dunyo shakllanishi (AQSh va SSSR o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar) kabilar asosiy e’tiborga olinadi. 4. Urushning O‘zbekiston xalqi hayotiga ko‘rsatgan ta’sirini aniqlash. Jumladan, frontga jo‘natilgan o‘zbekistonliklar soni, orqa frontdagi ayollar va bolalarning mehnati, evakuatsiya qilingan sanoat korxonalari va qochqin aholi masalalari tadqiq qilinadi. 5. Urush davridagi O‘zbekiston hududidagi madaniy- ma’naviy hayot, ijtimoiy muhit va ommaviy ruhiy kayfiyatni tahlil qilish. Bu orqali urushning xalq ongiga, san’at va adabiyotga, xalq birligiga ta’siri o‘rganiladi. 6. Mavzu bo‘yicha mavjud ilmiy manbalarni tahlil qilish va tarixshunoslikdagi yondashuvlarni baholash. Xalqaro va milliy darajadagi tarixchilarning qarashlari o‘rganilib, mavzuning o‘rganilganlik darajasi, mavjud ilmiy qarashlar tahlil qilinadi. Kurs ishining tuzilishi: Bajarilgan kurs ishi kirish qismi, ikkita bobdan, 4 ta paragraf va qilingan xulosalardan iborat.Ishga qoʻyilgan maqsadga erishishi uchun toʻplangan adabiyotlar manbalarning nomlari va elektron manzillari keltirildi. I BOB. IKKINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI VA UNING SABABLARI 1.1. Birinchi jahon urushidan keyingi xalqaro vaziyat Birinchi jahon urushi (1914–1918) natijasida dunyo xaritasi tubdan o‘zgardi. Urushda 30 dan ortiq davlatlar ishtirok etdi, 10 milliondan ortiq inson halok bo‘ldi, iqtisodiyotlar vayron bo‘ldi, yirik imperiyalar – Germaniya, Avstriya-Vengriya, Usmonli va Rossiya imperiyalari qulab tushdi. Bu urush insoniyat tarixida ilk global harbiy mojaro bo‘lib, xalqaro tartibot va diplomatiya sohasida chuqur iz qoldirdi. Versal tinchlik tizimi va uning muammolari. 1919 yilda imzolangan Versal shartnomasi Germaniyani urushda aybdor deb e’lon qildi va unga quyidagi og‘ir shartlarni yukladi:Birinchi jahon urushi 1914 yil 19 iyul va 1918 yil 11 noyabr kunlari sodir bo'lgan. Urush tugaganidan so'ng 17 milliondan ziyod kishi, shu jumladan, 100 mingdan ortiq amerikalik harbiylar o'ldirilgan. Urush sabablari oddiy hodisalar xronologiyasiga qaraganda ancha murakkabroq bo'lsa-da, hozirgi kunga qadar munozara qilinmoqda va muhokama qilinayotgan bo'lsa, quyidagi ro'yxatda urushga olib keladigan eng tez-tez eslab o'tilgan voqealar haqida qisqacha ma'lumot berilgan. Vaqt o'tishi bilan Evropaning barcha davlatlari o'zaro mudofaa shartnomalarini tuzib, ularni urushga jalb qilishdi. Ushbu bitimlar, agar bir mamlakat hujumga uchragan bo'lsa, ittifoqdosh davlatlar ularni himoya qilishlari kerak edi.birinchi jahon urushudan oldin quyidagi alyanslar mavjud edi: • 132 milliard oltin marka miqdorida tovon to‘lash; • Harbiy salohiyatni cheklash (armiya – 100 ming kishi, harbiy flotsiz); • Hududiy yo‘qotishlar: Alsas va Lotaringiya Fransiyaga qaytarildi, Polshaga yerlar berildi; • Mustamlakalardan voz kechish. Bu Germaniyada keskin norozilik, milliy iztirob va revanshistik kayfiyatlarni kuchaytirdi. Aynan shu shartlar natsistlar mafkurasining asosiy manbai bo‘lib xizmat qildi. 3. Millatlar Ligasining zaifligi. Versal tizimi asosida tashkil etilgan Millatlar Ligasi (1919) xalqaro tinchlikni saqlashni o‘z zimmasiga olgan bo‘lsa-da, real kuchga ega emas edi. Uning zaif tomonlari quyidagilardan iborat: • AQSh unga a’zo bo‘lmadi, bu esa uning global ta’sirini kamaytirdi; • Harbiy kuch ishlatish vakolati yo‘q edi; • Italiya tomonidan Efiopiyaning, Yaponiyaning Manchuriyani bosib olishi kabi agressiyalar qarshisida samarasiz bo‘ldi. 4. Iqtisodiy inqiroz va ekstremistik kuchlarning kuchayishi 1929–1933 yillardagi Buyuk depressiya butun dunyoda iqtisodiy tizimlarni izdan chiqardi. Ishtirokchi davlatlarda ommaviy ishsizlik, inflyatsiya va sanoat inqirozi yuzaga keldi. Ayniqsa: • Germaniyada 6 milliondan ortiq kishi ishsiz qoldi; • Bu holat natsistlar partiyasining siyosiy maydonda kuchayishiga imkon berdi; • Italiyada esa faşistlar (Mussolini) hokimiyatni qo‘lga oldi (1922y.). 5. “Murosachilik siyosati” va tajovuzkor davlatlarning harakatlari 1930-yillarda Buyuk Britaniya va Fransiya urushni oldini olish uchun tajovuzkor davlatlarga qarshi qat’iy choralar ko‘rmaslik siyosatini yuritdi: • 1938 yilda Myunxe n bitimi orqali Germa niyaga Chexoslovakiyaning Sudet viloyati topshirildi; • Bu Gitlerga bosqinchilikni davom ettirishga ruhiy asos bo‘ldi. 6. Osiyodagi keskinlik: Yaponiyaning agressiyasi • 1931 yilda Yaponiya Xitoyning Manchuriya mintaqasini egallab, Manchjugo nomli qo‘g‘irchoq davlat tashkil qildi; • 1937 yilda boshlangan keng ko‘lamli Xitoy bosqini doirasida Nankin qatliomi ro‘y berdi (taxminan 300 ming kishi halok bo‘lgan); • Millatlar Ligasi bunga qarshi hech qanday real choralar ko‘rmadi. 7. SSSRning tashqi siyosati va Germaniya bilan bitimi SSSR 1930-yillarda izolyatsiyadan chiqa boshladi va Germaniya bilan yaqinlashdi: • 1939 yilda imzolangan Molotov–Ribbentrop pakti orqali Germaniya va SSSR Yevropani taqsimlash bo‘yicha maxfiy protokollar tuzdilar; • Polsha ikki davlat tomonidan bo‘lib olindi; • Boltiqbo‘yi respublikalari, Bessarabiya va Finlyandiyaga nisbatan ekspansiya siyosati boshlandi. 8. Mustamlakalarda milliy ozodlik harakatlari Birinchi jahon urushi mustamlakalarda siyosiy ongni uyg‘otdi: • Hindiston: Gandhi boshchiligida noroziliklar; • Vetnam, Misr, Indoneziya kabi hududlarda milliy harakatlar kuchaydi; • Bu G‘arb davlatlarining tashqi siyosatiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi 3 . 3 Ашуров Ш.Р. Жаҳон тарихидан маърузалар матни. – Т.: «Маърифат», 2020. 9. Demokratik institutlarning tanazzuli Urushdan keyingi davrda demokratik tizimlar ko‘plab davlatlarda kuchsiz bo‘lib, totalitar tuzumlarga yo‘l ochildi: • Germaniyada natsistlar (1933); • Italiyada faşistlar (1922); • Ispaniyada Franko rejimi (1939). Bu holat butun Yevropada demokratik qadriyatlarning tanazzulga yuz tutganini ko‘rsatdi. 1.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanish sabablari Ikkinchi Jahon Urushi (1939-1945) tarixda eng keng ko'lamli va xarakterli urushlardan biri bo'lib, uning boshlanishi butun dunyoda siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy o'zgarishlarga sabab bo'ldi. Ushbu esse urushning boshlanish sabablari, ularning bir-biriga ta'siri va urushga olib kelgan omillarni tahlil qiladi Iqtisodiy Sabablar. Bozor Iqtisodiyoti va Resurs Yetishmovchiligi 1929 yilgi buyuk depressiya butun dunyoda iqtisodiy inqirozga olib keldi. Iqtisodiy qiyinchiliklar davlatlarni o'z resurslarini kengaytirishga va yangi bozorlarni egallashga undadi. Bu esa ko'plab davlatlar o'rtasida raqobatni kuchaytirdi va urushga tayyorgarlik ko'rishga sabab bo'ldi. Harbiy Ishlab Chiqarish Iqtisodiy inqirozdan keyin, ayrim davlatlar, xususan, Germaniya va Italiya, harbiy ishlab chiqarishni kuchaytirishga harakat qildilar. Ular o'z armiyalarini kuchaytirish va yangi qurollar yaratish orqali kuchli davlatlarga aylanishni maqsad qildilar. Siyosiy Sabablar Versal Shartnomasi Birinchi Jahon Urushidan so'ng imzolangan Versal Shartnomasi Germaniya uchun qiyin shartlarni o'rnatdi. Bu shartnoma, Germaniyaning iqtisodiy va harbiy imkoniyatlarini cheklab, davlat ichida norozilik va adovatni keltirib chiqardi. Adolf Gitler boshchiligidagi Natsistlar partiyasi bu noroziliklardan foydalangan holda hokimiyatni qo'lga oldi. Totalitar Rejimlar 1930-yillarda Yevropada totalitar rejimlar, xususan, Germaniya, Italiya va Yaponiya o'z imperiyalistik maqsadlarini amalga oshirish uchun harakat qilishni boshladilar. Bu davlatlar o'zning iqtisodiy va harbiy qudratini oshirish maqsadida bosqinchilik siyosatini olib bordilar. Millatchilik va Imperializm Millatchilik harakatlari, ayniqsa Germaniyada, o'z davlatining kuchini oshirish va boshqa davlatlarga hukmronlik qilish istagini kuchaytirdi. Bu fikrlar, urushga tayyorgarlik ko'rishni va yangi hududlarni egallashni rag'batlantirdi. Imperialistik Maqsadlar Yaponiya Osiyo va Tinch okean mintaqasida o'zining imperiyalistik maqsadlarini amalga oshirish uchun ko'plab davlatlarga qarshi harakat qildi. 1937 yilda Xitoyga qarshi boshlagan urushi, Yaponiya uchun muhim strategik yo'nalish bo'ldi. Diplomatik Xatolar Yevropaning Tinchlik Evropa davlatlari, ayniqsa Britaniya va Frantsiya, Germaniyaning tajovuzkor harakatlarini to'xtatish uchun diplomatik usullarni qo'lladi. "Tinchlik siyosati" deb nomlangan strategiya, Germaniyaga ko'p imkoniyatlar berdi va natijada urushni oldini olish o'rniga, uni kuchaytirdi. Moliya va Ijtimoiy Muammolar Germaniya armiyasining kuchayishi va boshqa davlatlarning harbiy tayyorgarlik ko'rishlari, xalqaro munosabatl arda ishonchsizli kni kuchaytirdi. Bu esa, urushning boshlanishiga olib keldi. Birinchi jahon urushi natijasida barpo etilgan Versal- Vashington xalqaro tartibi uzoq umr ko‘rmadi. Versal shartnomasining adolatsiz shartlari, iqtisodiy inqirozlar, siyosiy beqarorlik va agressiv mafkuralarning kuchayishi yangi global urush xavfini yuzaga keltirdi. Versal shartnomasining oqibatlari 1919 yilgi Versal shartnomasi Germaniyaga nisbatan juda og‘ir va tahqirli shartlarni belgiladi: • Germaniya urushda aybdor deb topilib, barcha mustamlakalari va ayrim Yevropa hududlaridan mahrum bo‘ldi; • 132 milliard oltin marka miqdorida tovon to‘lash majburiyati yuklandi; • Harbiy qudrati cheklab qo‘yildi (armiyasi 100 ming kishigacha qisqartirildi) 4 . Bu shartlar Germaniyada “Versalga nafrat” ruhida o‘sib kelayotgan yangi avlodni tarbiyaladi. Aynan shuning natijasida 1933 yilda Adolf Gitler hokimiyatga keldi va natsistlar Germaniyada ustun mafkuraga aylandi. Buyuk iqtisodiy inqiroz (1929–1933) Dunyo bo‘yicha tarqalgan iqtisodiy inqiroz ishsizlik, ocharchilik va siyosiy notinchliklarga sabab bo‘ldi. Ayniqsa Germaniya, Italiya va Yaponiyada bu holat: ekstremistik mafkuralarning kuchayishiga,xa lqning radikal partiyalar ortidan ergashishiga, urush orqali muammolarni “yechish” g‘oyasining ommalashishiga olib keldi. Gitlerning agressiv tashqi siyosati: Adolf Gitler natsistlar mafkurasi asosida quyidagilarni maqsad qilgan edi Versal shartnomasini bekor qilish Germaniyani yana kuchli harbiy davlatga aylantirish “Lebensraum” (hayot maydoni) siyosati orqali Sharqqa ekspansiyani boshlash Butun dunyoda “yagona Germaniya”ni yaratish. 1936 yilda Reyn viloyatiga qo‘shin kiritildi, 1938 yilda Avstriya Germaniyaga qo‘shib olindi (Anschluss), Myunxen bitimi asosida 4 Kennan G.F. Russia and the West under Lenin and Stalin. – Boston: Little, Brown and Co., 1961. Chexoslovakiyaning Sudet viloyati egallandi. Bularning barchasi urushga tayyorgarlikning amaliy bosqichlari edi G‘arb davlatlarining murosachilik siyosati Buyuk Britaniya va Fransiya Gitlerning harakatlariga jiddiy qarshilik ko‘rsatmadi. Bu holat tarixda “Appeasement” (murosachilik siyosati) deb nom oldi: • G‘arb davlatlari Germaniyani urushsiz “tinchlantirish”ga harakat qildilar; • 1938 yildagi Myunxen bitimi aynan shunday siyosatning namunasi bo‘ldi. Bu yondashuv Gitlerni yanada jasurlashtirdi va agressiyasini davom ettirishga undadi. Millatlar Ligasi zaifligi 1919 yilda tashkil etilgan Millatlar Ligasi xalqaro tinchlikni saqlashda sustkashlik ko‘rsatdi: • Italiya Efiopiyani (1935), Yaponiya esa Manchuriyani (1931) bosib olganda ham hech qanday real sanksiya qo‘llanmadi; • Germaniya Ligadan chiqdi va harbiylashtirish siyosatini boshladi. Bu jarayonlar Millatlar Ligasi xalqaro nizolarni bartaraf etish qobiliyatiga ega emasligini ko‘rsatdi. Molotov–Ribbentrop bitimi (1939) 1939 yil 23 avgustda Germaniya va SSSR o‘rtasida Molotov–Ribbentrop bitimi imzolandi. Bitimga ko‘ra: • Germaniya Polshaning g‘arbiy qismini, SSSR esa sharqiy qismini bosib olishi kelishildi; • Maxfiy protokollarda Boltiqbo‘yi davlatlari SSSRga berilishi ko‘zda tutilgan edi. Ushbu bitim Germaniyaga Polshaga bostirib kirish uchun erkin yo‘l ochdi 5 . Polshaga bostirib kirish va urush boshlanishi • 1939 yil 1 sentyabrda Germaniya Polshaga hujum qildi. • 3 sentyabrda Buyuk Britaniya va Fransiya Germaniyaga qarshi urush e’lon qildi. • Shu bilan Ikkinchi jahon urushi rasman boshlandi.Millatchilik va irqiy ustunlik mafkurasi • Germaniyada natsistlar mafkurasi asosida “ary tsivilizatsiyasi” ustunligi targ‘ib qilindi. Gitler yahudiylar, slavyanlar va boshqa millatlarni “quyi irq” deb hisoblab, ularni yo‘q qilish yoki qullikka aylantirishni rejalashtirgan. • Bu mafkura urushni faqat hududiy emas, irqiy tozalash ko‘rinishiga olib keldi (masalan, Holokost). 2. Italiya va Yaponiyaning agressiv siyosati • Italiya (Benito Mussolini boshchiligida) 1935 yilda Efiopiyani bosib oldi, Albaniyani egalladi va O‘rta Yer dengizida ta’sir kuchini kengaytirishga harakat qildi. • Yaponiya 1931 yilda Manchuriyani, 1937 yilda esa Xitoyni (Xitoy–Yaponiya urushi) bosib oldi. Bu ham Osiyoda urush frontining ochilishiga olib keldi. • Bu davlatlarning agressiyasi Gitlerni o‘z harakatlarida yanada dadil qilishga undadi. 3. Antikomintern pakti va harbiy ittifoqlar1936 yilda Germaniya va Yaponiya o‘rtasida Antikomintern pakti tuzildi. Keyinroq Italiya ham bu 5 B.M. Anderson. The Global Cold War. – Cambridge: Cambridge University Press, 2005. ittifoqqa qo‘shildi – bu “Uchlik ittifoq” deb nomlandi. Ular o‘zaro yordam, tajovuzga qarshi qo‘shma harakat va kommunizmga qarshi kurashni maqsad qilishgan. Harbiylashtirish va qurollanish poygasi. Gitler Germaniya harbiy kuchini Versal shartnomasini buzgan holda kuchli tarzda tikladi, Mudofaa sanoati jadal rivojlantirildi; • Luftwaffe (harbiy havo kuchlari) qayta tiklandi; • 1935 yildan e’tiboran harbiy xizmat majburiyati qayta joriy etildi. • Bu poyga boshqa davlatlarni ham qurollanishga majbur qildi va tinchlik sharoitida harbiy tayyorgarlik kuchaydi. 5. Propaganda va bosqinchilikni oqlovchi mafkura • Germaniyada “Dawes rejimi” va “Versal qasosi” degan tushunchalar keng targ‘ib qilinib, xalq orasida urush “qasos” deb qabul qilindi. • Germaniya xalqining iqtisodiy va milliy g‘ururini tiklash shiori orqali Gitler o‘zining urush siyosatini ommalashtirdi. 6. Polshaning strategik ahamiyati • Gitler Danzig (Gdansk) shahri va Polsha koridorini qaytarib olishni, shuningdek, Sharqiy Yevropada kengayishni maqsad qilgan edi. • Polsha bo‘yicha Germaniya va SSSR o‘rtasida maxfiy kelishuv tuzilib, bu davlatni ikki tomonlama bosib olish rejalashtirilgan edi. 7. BMTning avvalgi shakli – Millatlar Ligasining zaifligi • Millatlar Ligasi bosqinchi davlatlarga qarshi hech qanday jazo choralarini qo‘llay olmagan. • Italiya, Yaponiya, Germaniya kabi davlatlar Ligadan chiqib ketgan va erkin harakat qilishgan. I BOB umumiy xulosasi Umumiy xulosa: Birinchi jahon urushidan so‘ng jahon siyosiy xaritasi tubdan o‘zgardi. Garchi bu urush tinchlik va barqarorlikni tiklashga umid uyg‘otgan bo‘lsa-da, amalda yangi ziddiyat va keskinliklarga zamin yaratdi. Urushdan so‘nggi xalqaro vaziyatda Versal shartnomasi va Millatlar Ligasining samarasiz faoliyati Yevropada norozilik kayfiyatini kuchaytirdi. Ayniqsa Germaniya, Italiya va Yaponiyada radikal tuzumlarn ing kuchayishi , iqtisodiy inqiroz va millatchil ik mafkuralarining yoyilishi ikkinchi global mojaroning poydevorini yaratdi. Ikkinchi jahon urushi esa, aynan shu tarixiy shart- sharoitlar va siyosiy oqibatlar natijasid a yuz berdi. Gitler boshchi ligidagi Germaniyaning tajovuzkor tashqi siyosati, Versal shartnomasidan qasos olish kayfiyati, kuchsiz xalqaro tashkilotlar va kuchlar muvozanatining yo‘qligi bu urushga yo‘l ochdi. Shuningdek, mustamlakachilik tizimi, irqiy ustunlik mafkuralari, kuchli qurollanish va xalqaro kuchlar o‘rtasidagi ishonchsizlik – urushning boshlanishini tezlashtirdi. Shuningdek, urushlar oralig‘idagi davrda dunyoda yangi mafkuraviy qarama-qarshiliklar yuzaga keldi. Liberal- demokratik tizim, fashizm va kommunizm o‘rtasidagi ideologik kurash xalqaro munosabatlarning beqaror tus olishiga olib keldi. Ayniqsa, fashistik Germaniyaning Yevropadagi ta’sir doirasini kengaytirishga bo‘lgan urinishlari va SSSRning strategik manfaatlarini ilgari surishga qaratilgan siyosati yangi ittifoqlar, maxfiy kelishuvlar va qurolli to‘qnashuvlar uchun sharoit yaratdi. Bunda n tashqar i, G‘arb davlatlarining tajovuzkor siyosat yuritay otgan davlatl arga nisbatan sustka shligi va murosachilik yondashuvi (appeasement) global xavfsizlik tamoyillarining buzilishiga olib keldi. Aynan shu siyosiy loqaydlik tajovuzkor kuchlarga harakat erkinligini berdi. Natijada, Birinchi jahon urushidan keyingi noturg‘un tinchlik siyosati, zaif diplomatik mexanizmlar va kuchli ideologik qarama- qarshilikl ar Ikkinchi jahon urushi kabi halokatli mojaro ning boshlanishiga bevosita sabab bo‘ldi. Umuman olganda, ikki urush orasidagi davrda yaratilgan geosiyosiy vaziyat, diplomatik xatolar, iqtisodiy muammolar va agressiv mafkuralar ikkinchi global mojaroga sabab bo‘ldi. Bu xulosalar shuni ko‘rsatadiki, barqaror xalqaro tizim yo‘qligi, adolatsiz shartnomalar va kuch siyosatining ustunligi – tinchlikni emas, balki urushni keltirib chiqaradi. II BOB. IKKINCHI JAHON URUSHINING BORISHI VA NATIJALARI 2.1. Urushning asosiy bosqichlari va muhim janglari Ikkinchi jahon urushi (1939–1945) insoniyat tarixidagi eng yirik va keng ko‘lamli global mojarolardan biri bo‘lib, uning davomida Yevropa, Osiyo, Afrika va Tinch okeani hududlarida harbiy harakatlar olib borilgan. Urushning rivojlanish jarayoni bir necha asosiy bosqichlarga bo‘linadi. Har bir bosqichda urush taqdiri o‘zgarib borgan, xalqaro kuchlar nisbati keskin o‘zgarishlarga uchragan. Boshlanish bosqichi (1939–1941) • 1939-yil 1-sentabr – Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi bilan urush boshlanadi. • 3-sentabr – Angliya va Fransiya Germaniyaga qarshi urush e’lon qiladi. 6 • 1939-yil sentabr – SSSR ham Polshaning sharqiy qismiga kiradi (Molotov–Ribbentrop pakti asosida). • 1940-yil – Germaniya Daniya, Norvegiya, Belgiya, Niderlandiya va Fransiyani egallaydi. • 1941-yil iyun – Germaniya SSSRga hujum qiladi (“Barbarossa operatsiyasi”). 2. Keskinlashuv bosqichi (1941–1943) • 1941-yil 7-dekabr – Yaponiya Perl-Xarborga hujum qiladi, AQSH urushga kiradi. • Urush global tus oladi: Yevropa, Osiyo, Afrika va Tinch okeani frontlarida janglar ketadi. 7 • 1942-yil – Germaniya Stalingradga hujum qiladi, ammo qarshilik kuchli bo‘ladi. 6 А.С. Орлов, В.А. Георгиев, Н.Г. Георгиева. Всеобщая история. ХХ век. — Москва: Просвещение, 2016. 7 Richard Overy. The Road to War (Second Edition). — Penguin Books, 2019. • 1943-yil – Stalingrad jangida SSSRning g‘alabasi urush taqdirini buradi. 3. Burilish bosqichi (1943–1944) • 1943-yil iyul – Kursk jangi (tanklar jangining eng yirigi) – SSSRning navbatdagi g‘alabasi. • 1943-yil – Italiya fashist rejimi qulab tushadi, Mussolini hibsga olinadi. • AQSH va Britaniya kuchlari Afrikani ozod qiladi, keyin esa Italiyaga bostirib kiradi. 4. Hal qiluvchi bosqich (1944–1945) • 1944-yil 6-iyun – AQSH va ittifoqchilar Normandiyaga desant tushiradi (“D-Day”). • 1944–1945-yil – SSSR Sharqiy Yevropani ozod qiladi (Polsha, Ruminiya, Bolgariya). • 1945-yil 30-aprel – Gitler o‘z joniga qasd qiladi. • 1945-yil 8-may – Germaniya taslim bo‘ladi (Yevropada urush tugaydi). • 1945-yil 6 va 9-avgust – AQSH Xirosima va Nagasakiga atom bombasi tashlaydi. • 1945-yil 2-sentabr – Yaponiya taslim bo‘ladi. Urush yakunlanadi. Ikkinchi jahon urushi quyidagi bosqichlarga bo’linadi. Ikkkinchi Jahon Urushining Borishi va Natijalari Ikkinchi Jahon Urushi (1939-1945) insoniyat tarixidagi eng dahshatli va muhim voqealardan biri bo'lib, u butun dunyo bo'ylab keng tarqalgan janglar, siyosiy o'zgarishlar va ijtimoiy ta'sirlar bilan ajralib turadi. Ushbu esse urushning asosiy bosqichlari va muhim janglari orqali uning borishini va natijalarini tahlil qiladi. 2.1. Urushning Asosiy Bosqichlari va Muhim Janglari Tayyorlov va Boshlanish Bosqichi Urushning boshlanishi 1939 yil 1 sentyabrda Germaniyaning Polshaga hujum qilishi bilan boshlangan. Bu voqea, shuningdek, Yevropada urushning boshlanishini belgilab berdi. Germaniya, Italiya va Yaponiya kabi davlatlar o'z imperialistik maqsadlarini amalga oshirish uchun harakat qila boshladilar. Urushning dastlabki bosqichida, Germaniya tezda G'arbiy Yevropani egallab oldi, bu esa urushning dastlabki muvaffaqiyatlarini ta'minladi. Muhim Janglar 1. Fransiya Jangi (1940) : o Germaniya 1940 yil may oyida Fransiya va Benilyuks davlatlariga qarshi tezkor hujumni amalga oshirdi. Bu jangda nemislar fransuz armiyasini mag'lub etib, G'arbiy Yevropada hukmronlik o'rnatdilar. Biroq, Britaniya ekspeditsio n kuchlarining Dyunkerk orqali qochishi, Germaniyaning g'alabasini to'liq ta'minlamadi. 2. Britaniya uchun Jang (1940) : o Nemis havo kuchlari Lyuftvaffe Britaniya ustidan havo hujumlarini amalga oshirdi. Britaniya havo kuchlari va radiolokatsion tizimlari yordamida nemislarning hujumlarini muvaffaqiyatli qaytardi. Bu jang, Britaniyaning urushda davom etishiga va keyinchalik AQShning yordamiga tayyorlanishiga sabab bo'ldi. 3. "Barbarossa" Rejasi (1941) : o 1941 yil iyunida Germaniya SSSRga qarshi keng ko'lamli hujumni boshladi. Bu jangda nemislar dastlabki muvaffaqiyatlarga erishdilar, ammo Sovet Ittifoqining qarshi hujumi urushning muhim burilish nuqtasiga aylandi. 4. Moskva Jangi (1941) : o Sovet qo'shinlari 1941 yil dekabrda Moskva yaqinida nemislarga qarshi muvaffaqiyatli qarshi hujumni amalga oshirdilar. Bu jang, Germaniyaning blitskrig strategiyasining muvaffaqiyatsizligini ko'rsatdi va Sovet Ittifoqining harbiy qudratini tiklashga yordam berdi. 5. Stalingrad Jangi (1942-1943) : o Stalingrad jangida Sovet Ittifoqi nemis armiyasini mag'lub etdi. Bu jang urushning burilish nuqtasi bo'lib, nemislarning keyingi harakatlarini to'xtatdi va Sovet Ittifoqining g'alabasi uchun muhim asos bo'ldi. 6. Normandiya Jangi (1944) : o 1944 yil 6 iyunda ittifoqchilar Normandiyaga hujum qilib, G'arbiy Yevropani ozod qilish uchun harakat qildilar. Bu jang, urushning oxirgi bosqichida muhim rol o'ynadi va Germaniya ustidan g'alaba qozonishga olib keldi. Urushning Tugashi va Natijalari Ikkinchi Jahon Urushi 1945 yil 2 sentyabrda Yaponiyaning taslim bo'lishi bilan yakunlandi. Urush natijasida 60 milliondan ortiq odam halok bo'ldi, ko'plab davlatlar iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan qiyin ahvolga tushdi.Urushdan so'ng, Yevropada yangi siyosiy xarita shakllandi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tashkil etildi va xalqaro munosabatlarda yangi tartib o'rnatildi. Shuningdek, urush natijalari Sovet Ittifoqi va AQSh o'rtasida yangi geosiyosiy raqobatni keltirib chiqardi, bu esa Sovuq Urush davrining boshlanishiga olib keldi.Endi urushning eng asosiy qarama- qarshiliklari haqida qisqacha yoritib o’taman.Polshaning bosib olinishi 1939-yil sentabr Urush boshlanishi Fransiyaning bosib olinishi 1940-yilG‘arbiy Yevropadagi fashistlar ustunligi Britaniya uchun jang. 1940-yil iyul–oktabr Havo hujumlarida Britaniya mudofaasi g‘alaba qildi. Perl-Xarbor 1941-yil 7-dekabr AQSH urushga kiradi. Moskva janggi 1941–1942 SSSR mudofaasi muvaffaqiyatli bo‘ldi. Stalingrad janggi 1942–1943 Urushdagi burilish nuqtasi, nemislar mag‘lub bo‘ldi. Kursk janggi 1943-yil iyul Eng yirik tanklar jangi, SSSR g‘alabasi. Normandiya operatsiyasi (D-Day) 1944-yil 6-iyun G‘arbiy Yevropani ozod qilish boshlanadi. Berlin uchun jang 1945-yil Germaniyaning taslim bo‘lishi bilan yakun topdi. Xirosima va Nagasaki 1945-yil avgust. Yaponiya taslim bo‘ladi, urush tugaydi 2.2. Urush yakunlari va xalqaro tizimdagi o‘zgarishlar Ikkinchi jahon urushining yakunlari va xalqaro tizimdagi o‘zgarishlar. Ikkinchi jahon urushi 1945-yilning sentabr oyida Yaponiyaning taslim bo‘lishi bilan yakunlandi. Urush natijalari nafaqat siyosiy chegaralarni, balki butun xalqaro tizimning tuzilmasini tubdan o‘zgartirdi. Yuz millionla insonlar halok bo‘lishi, iqtisodiy va ijtimoiy infratuzilmalar vayron bo‘lishi, yangi harbiy texnologiyalarning (shu jumladan, yadro qurolining) qo‘llanishi – bu mojaroni global darajadagi inqirozga aylantirdi. Siyosiy natijalar va geosiyosiy kuchlar balansining o‘zgarishi Fashistik blokning mag‘lubiyati: Germaniya, Italiya va Yaponiya to‘liq taslim bo‘ldi. Ularning siyosiy tuzumlari yo‘q qilindi. SSSR va AQSH – ikkita superdavlat sifatida shakllandi 8 : Ular g‘alabali davlatlar sifatida xalqaro siyosatda yetakchilik pozitsiyasini egallashdi. Bu esa keyinchalik “sovuq urush” qarama-qarshiligining asosini yaratdi. Yangi davlatlar mustaqillikka erisha boshladi: Urushdan keyin mustamlaka tizimi zaiflashdi. 1945–1960-yillar davomida Osiyo va Afrikadagi ko‘plab davlatlar mustaqillikka erishdi (Hindiston, Indoneziya, Gana, Jazoir va boshqalar). Yangi xalqaro tashkilotlar va institutlar shakllanishi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) – 1945-yil 24-oktabrda tashkil etildi. Uning asosiy maqsadi tinchlikni saqlash, xavfsizlikni ta’minlash va xalqaro nizolarni diplomatik yo‘l bilan hal qilish edi. BMTning Xavfsizlik Kengashi doimiy a’zolari sifatida g‘alabali davlatlar (AQSH, SSSR, Buyuk Britaniya, Fransiya, Xitoy) xalqaro xavfsizlik siyosatida doimiy rol o‘ynay boshladilar. Nürnberg va Tokio sudlari: Urushdan so‘ng Germaniya va Yaponiyaning harbiy jinoyatchilari ustidan xalqaro sudlar tashkil etildi. Bu xalqaro jinoyat huquqi rivojiga turtki berdi. Iqtisodiy oqibatlar va global iqtisodiy tizimdagi o‘zgarishlar. Yevropa va Osiyo iqtisodiyotlari vayron bo‘ldi. AQSH esa iqtisodiy va moliyaviy jihatdan eng kuchli davlatga aylandi 9 . 1944-yilgi Bretton-Vuds konferensiyasi 8 . John Keegan. The Second World War. — Penguin Books, 2005. 9 . Владимир Земсков. История Второй мировой войны. — Москва: АСТ, 2020. asosida yangi iqtisodiy tizim vujudga keldi: Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF). Jahon banki (World Bank) tashkil etildi. 1947-yildan boshlab AQSH tomonidan “Marshall rejasi” orqali G‘arbiy Yevropaga iqtisodiy yordam ko‘rsatildi, bu Yevropa iqtisodiyotining tiklanishida muhim rol o‘ynadi. Hududiy o‘zgarishlar va yangi siyosiy chegaralar, Germaniya to‘rt sektor (SSSR, AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya)ga bo‘lindi. Keyinchalik bu bo‘linish asosida ikki alohida davlat: G‘arbiy Germaniya (FRG) va Sharqiy Germaniya (GDR) tashkil topdi. Sharqiy Yevropa davlatlarida SSSR ta’siri kuchaydi va ular sotsialistik yo‘lni tanlashdi, Yaponiya AQSH nazorati ostiga o‘tdi, u yerda harbiy tuzum tugatilib, tinchliksevar konstitutsiya qabul qilindi 10 . Ijtimoiy va madaniy oqibatlar, Urushda taxminan 60 milliondan ortiq inson halok bo‘ldi, shulardan 6 millioni Yahudi holokosti qurbonlari hisoblanadi. Urush insoniyat tarixida genotsid , harbiy jinoyatla r, ommaviy qirg‘in qurollari kabi tushunchalarning xalqaro huquqda rasmiy ravishda tan olinishi bilan yakunlandi. Urushdan so‘ng inson huquqlari bo‘yicha ko‘plab xalqaro konvensiyalar (masalan, 1948-yilgi Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi) qabul qilindi II bob bo‘yicha xulosa Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng keng ko‘lamli, halokatli va murakkab global mojaro sifatida tarixda chuqur iz qoldirdi. Kurs ishining ikki muhim bo‘limi – urushning asosiy bosqichlari hamda 10 Max Hastings. Inferno: The World at War, 1939–1945. — Vintage, 2012. yakunlari va xalqaro tizimdagi o‘zgarishlar – urush jarayoni va uning global oqibatlarini to‘liq qamrab olishga xizmat qiladi. Urushning asosiy bosqichlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, 1939–1945 yillarda sodir bo‘lgan harbiy harakatlar ketma- ketligi nafaqat frontlardagi strategik holatni, balki jahon siyosiy muvozanatini ham keskin o‘zgartirgan. Dastlab Germaniyaning tezkor yutuqlari, so‘ngra SSSR va Ittifoqchilarning qarshi hujumlari va nihoyat fashistik blokning mag‘lubiyati – bular har bir bosqichda yangi geosiyosiy va diplomatik holatlarni yuzaga keltirdi. Urushning yakunlari esa insoniyat uchun chuqur saboq bo‘ldi. Fashistik mafkura, harbiy tajovuz va kuch ishlatish siyosatining halokatli oqibatlari xalqaro huquq, diplomatiya va xavfsizlik tizimlarining tubdan isloh qilinishiga olib keldi. Aynan urushdan keyin Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Xalqaro jinoyat sudlari, iqtisodiy hamkorlik institutlari (IMF, Jahon banki) kabi yangi tuzilmalar vujudga keldi. Bu global o‘zgarishlar zamirida xalqaro barqarorlikni ta’minlash, inson huquqlarini himoya qilish va urushlarning oldini olish g‘oyasi yotardi. Shuningdek, urushdan keyingi davrda dunyo ikki geosiyosiy qutbga — AQSH va SSSR atrofida shakllangan bloklarga bo‘linib, “sovuq urush” davrining boshlanishiga sabab bo‘ldi. Bu esa xalqaro munosabatlarda kuchlar muvozanati, yadroviy xavfsizlik, ideologik qarama-qarshilik kabi tamoyillarni belgilab berdi. Mazkur ikki bo‘lim xulosasidan kelib chiqadiki, Ikkinchi jahon urushi – bu faqat harbiy to‘qnashuv emas, balki global tuzumning inqirozi va yangidan shakllanish jarayoni bo‘ldi. U insoniyatga shuni ko‘rsatdiki, kuch va tajovuz emas, balki xalqaro hamkorlik, huquqiy normalar va adolatli tizim orqaligina tinchlik va barqarorlikni ta’minlash mumkin. UMUMIY XULOSA Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng halokatli va ko‘lamli harbiy mojaro bo‘lib, uning oqibatlari siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda chuqur iz qoldirdi. Ushbu kurs ishida urushga olib kelgan shart-sharoitlar, uning boshlanish sabablari, asosiy bosqichlari, yakunlari hamda xalqaro tizimdagi tub o‘zgarishlar izchil va tizimli ravishda tahlil qilindi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, urushning kelib chiqishiga nafaqat Versal shartnomasi kabi tarixiy-siyosiy omillar, balki fashistik mafkuralarning kuchayishi, iqtisodiy inqiroz, xalqaro huquqning zaifligi hamda davlatlar o‘rtasidagi ishonchsizlik sabab bo‘lgan. Bu esa Germaniya, Italiya va Yaponiyaning tajovuzkor siyosatini faol amalga oshirishlariga zamin yaratdi. Urushning harbiy bosqichlari davomida millionlab insonlar halok bo‘ldi, dunyo davlatlarining ijtimoiy va iqtisodiy hayoti izdan chiqdi. Biroq, aynan urush sharoitida xalqaro ittifoqchilik tajribasi shakllandi, harbiy strategiyalar, diplomatik yondashuvlar sinovdan o‘tdi, yangi texnologiyalar (shu jumladan, yadro quroli) paydo bo‘ldi. 1943–1945 yillardagi burilish davri va nihoyat fashistik blokning taslim bo‘lishi bilan urush yakun topdi. Urushdan keyingi xalqaro vaziyat o‘zining tubdan yangilangan tuzilmasi bilan ajralib turadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining tashkil topishi, xalqaro huquqiy institutlarning kuchaytirilishi, mustamlakachilik tizimining yemirilishi, ikki qutbli dunyo tartibining shakllanishi — bularning barchasi urush oqibatidagi geosiyosiy siljishlarning yaqqol natijasidir. Ayniqsa, AQSH va SSSRning superdavlat sifatidagi pozitsiyalari, xalqaro maydondagi raqobatning keskinlashuvi “sovuq urush” davriga zamin yaratdi Shuningdek, inson huquqlari borasida xalqaro hamjamiyatning yondashuvi o‘zgardi. Holokost va boshqa genotsid jinoyatlari xalqaro miqyosda tan olindi, urush jinoyatchilariga nisbatan sud jarayonlari (Nürnberg, Tokio) xalqaro adolat tamoyillarining mustahkamlanishiga xizmat qildi. Yakuniy xulosaga ko‘ra, Ikkinchi jahon urushi — bu faqat tarixiy voqelik emas, balki insoniyat taraqqiyotiga doir chuqur saboqdir. Urush insoniyatga kuch orqali emas, balki tinchlik, muloqot, huquqiy asos va hamkorlik orqaligina barqaror taraqqiyotga erishish mumkinligini ko‘rsatdi. Bugungi global siyosiy tizimda ham bu tajriba dolzarbligicha qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1..С. Орлов, В.А. Георгиев, Н.Г. Георгиева. Всеобщая история. ХХ век. — Москва: Просвещение, 2016. 2. 2. Richard Overy. The Road to War (Second Edition). — Penguin Books, 2019. 3. 3. John Keegan. The Second World War. — Penguin Books, 2005. 4. 4. Владимир Земсков. История Второй мировой войны. — Москва: АСТ, 2020. 5. 5. Max Hastings. Inferno: The World at War, 1939–1945. — Vintage, 2012. 6. 6. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim vazirligi. Jahon tarixi (XX asr — XXI asr boshlarida). Darslik. — Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2022. 7.Ашуров Ш.Р. Жаҳон тарихидан маърузалар матни. – Т.: «Маърифат», 2020. 8.Kennan G.F. Russia and the West under Lenin and Stalin. – Boston: Little, Brown and Co., 1961. 9.B.M. Anderson. The Global Cold War. – Cambridge: Cambridge University Press, 2005.

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. IKKINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI VA UNING SABABLARI

1.1. Birinchi jahon urushidan keyingi xalqaro vaziyat

1.2. Ikkinchi jahon urushining boshlanish sabablari

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB. IKKINCHI JAHON URUSHINING BORISHI VA NATIJALARI

2.1. Urushning asosiy bosqichlari va muhim janglari

2.2. Urush yakunlari va xalqaro tizimdagi o‘zgarishlar

II bob bo‘yicha xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить