Ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoy - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	335.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoy

Купить

Ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoy“ ”
mavzusida yozgan

1

Mundarija
Kirish……………………………………………………… .. 3
1. Xitoyda birinchi fuqarolar urushi… … ..6
………… ……
1.1. Shimolda yurishdagi g alaba… …6
’ …………………………
1.2. Xitoy ishchi - dehqonlar armiyasining tuzilishi…… .24
……
2. Ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoyda siyosiy vaziyat…32

2.1 Yaponiya bosqinchilarining Xitoyda qurolli hujumi… 32
……

2.2. Yaponiyaga qarshi umumxalq urushining boshlanishi…46

Xulosa .......56
………………………………………………………
Tavsiya.........................................................................................58
Adabiyotlar ro xati .............................................59
’ ………………

2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Biri nchi johan urishi to gab’
kelayotgan paytda ham Xitoy qaloq yarim feodal hamda yarim
mustamlaka mamlakat edi . Qishloqda pomishchik va qulaqlar
hukumronlik qilar , iqtisodiy hayot jumladan savdo - sotiq chet - el
monopoliyalari nazorati va qaramligida edi . 1

Yurtboshimiz I.A. Karimov takidlaganidek: Xalqlarning ozodlik,
“
mustaqillik, baxt- saodatga azaliy intilishi, o’z taqdirini o’zi belgilashga
azmu qarori hayotdagi chuqur o’zgarishlarni harakatga keltiruvchi
kuchdir .
” 2

Xitoy va uning xalqi qo’lga kiritgan yutuqlari o’rganish tarix
fanining dolzarb muhim masalalaridan biri bo’lib kelmoqda.
Mavzuning dolzarbligi sifatidan Xitoyni ikkinchi jahon urishi
arafasidagi siyosiy mavqei va yapon bosqinchilariga qarshi kurash
tarixini o’rganishi, ularni ya’ni adabiyotlar asosida tahlil qilish va
tizimlashtirish asos qilib olindi.
Bitiruv- malakaviy ishning maqsad va vazifalari.
Ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoyni ichki va tashqi siyosatini,
mamlakatdagi fuqarolar urushini yapon bosqinchilariga qarshi kurashini
manba va adabiyotlarda yoritilishini tarixiy aspektda kompleks tarzda
tadqiq etish ishining asosiy bosh maqsadi hisoblanadi.
Tadqiqotning yuqoridagi qayd etilgan maqsadlaridan kelib chiqqan holda
bitiruv- malakaviy ishda qo ydagilar asosiy vazifalar tarzida belgilab
’
olindi:
- o rganilayotgan mavzuning o ziga xos xususiyatlarini tadqiq etish
’ ’
uchun mavzuga oid ilmiy tarixiy adabiyotlarini to plash va tahlil etish;
’
- Xitoydan birinchi fuqorolar urushi jarayonlarini yoritib berish;
1
Новая история стран. Европы и Америки Второй период. Под редакции Е.Е, Юровской и
И.М. Кривогуза. М.1998. 216-217
2
Islom Karimov . O ’ zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida . - T ” O ’ zbekiston ” NMIU .
2011. 416- bet .
3

- Shimol yurishidagi g alaba va uning ahamiyatini ko rsatib berish;’ ’
- Xitoy ishchi - dehqonlar armiyasining tuzilishi va uning faoliyatini
ilmiy tahlil qiliish;
- Yaponlarga qarshi umumxalq harakatini sabab va oqibatlarini
yoritib berishdan iboratdir.
Mavzuning o rganilish darajasi.
’
Ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoyda keskin o zgarishlar yuz
’
berdi. Bu mamlakatda Yapon bosqinchilariga qarshi kurash jarayoni
kuchayib ketdi.
Biz yuqoridagi masalani yoritishda turon davrdagi materiallarni
o rganib qo ydagi fikirga keldi. Ya ni ikkinchi jahon urushi
’ ’ ’
arafasida Xitoy tarixini yoritishida turon adabiyotlarni ilmiy tahlil
qilishga harakat qildik.
Jumladan G. A. Xidoyatov, X. F. G ulomov, Z. R. Nuriddinov, V.
’
A. Radkevich, V. V. Aleksandrov, X. Sinkotta va Chan Kay Shi kabi
olimlarning ilmiy ishlari qiyosiy tahlil qilindi. 3
Shuningdek bir qancha
vaqtli matbuotda va enternet materiallardan ham foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan
iboratki, maskur mavzu ilk bor bitiruv - malakaviy ish sifatida ilmiy
adabiyotlar asosida izchil tadqiq etilmoqda. Biz ilmiy istimolga ilk
bor olib kirilayotgan materiallar turon tarixiy manbalar
va adabiyotlarga tayangan holda o z fikr mulohazalarimizni
’
bildirishga harakat qildik:
- Xitoydagi birinchi fuqorolar urushi va uning oqibatlarini
yoritib berdi;
3
Г.A. Хидоятов, Х.Г. Гуломов. Вс емирная история. Навейший период. Т. 1999г.
Z.R. Nuriddinov. Osiyo va Afrika mamlakatlarining yangi va eng yangi tarixi. T. 1982-y.
В.А. Радкевич. Великий шелковый путы. М.1990г. В,В, Александров. Новейшая история
стран Европы и Америки 1918- 1945 г. И «Высшая школа» 1986. X . Sinkkota Amerika
tarixining asoslari . T .1998. Чан Кай- ши. Судьба Китайского Бонапарта. M.,1989.

4

- Shimol yurishidagi, Xitoy xalqi g alabasini tarixiy axamiyati’
ochib beradi;
- Xitoy ishchi dehqonlar armiyasining tuzilishi va uning
faoliyati masalalari izchil tahlil qilindi;
- Yapon bosqinchilarining Xitoyga qarshi qurolli hujumi va uni
natijalari yoritib berildi;
- Yaponiyaga qarshi umumxalq harakatining tarixiy ahamiyati ochib
berildi.
Bitiruv - malakaviy ishning tadqiqot qismi va xulosa qismida
keltirilgan malumotlardan umumiy o rta ta lim maktablari,
’ ’
akademik litseylar, o rta maxsus kasb - hunar kollejlarida tarix fani
’
darslarida o lka tarixini o rganishda foydalanish mumkin.
’ ’
Ishning aprabasiyasi.
Bitiruv - malakaviy ish Qarshi Davlat universiteti Tarix fakul teti Jahon tarixi
’ ”
va arxeologiya kafedrasi qoshidagi Yosh tarixchi to garagida ma ruza
” ” ” ’ ’
qilingan va kafedra yig ilishlarida muhokamadan o tgan.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning to zilishi.
’
Ish kirish ikki bob, to rt fasl, xulosa, adabiyotlar ro yhatadan iborat.
’ ’

5

1 . Xitoyda birinchi fuqoralar urushi.
1.1.Shimol yurisidagi g alaba’
Birinchi jahon urushi davrida Yaponiya imperializmi anfuistik militaristlarga
tayanib markaziy Pekin hukumatini o z kontroli ostiga olib , Xitoyni o ziga
’ ’
buysundirishga qaratilgan birqanch tadbirlarni amalga oshirdi. Xolbuki, Amerika
imperealistlari Amerika nuqtai nazarini tarqatish hamda Yaponiya militarist
davlatiga qarshi chiqish uchun bir vaqtlar AQSHda o qigan Xitoy
’
intellegentsiyasidan foydalandi.birinchi jahon urushi tamom bo lgandan so ng
’ ’
AQSH Angliya bilan birlashib Yaponiyaning Xitoyni butunlay bosib olish planiga
qarshi chiqdi. Shuning uchun ham Yaponiya Xitoyda o z ta sirini kengaytirish
’ ’
ishlarini bir qancha vaqtlarcha to xtatib turishga majbur bo ldi, natijada Amerika
’ ’
Angiliya tarafdori bo lgan chjili militaristlar to dasi esa o z tasirini
’ ’ ’
kuchaytirdi. 4
Vatanparvarlik 4-may harakati davrida anfuistik militaristlar to dasi o z
“ ” ’ ’
harakatlari bilan xitoy xalqining nafratini qo zg atgan edi.
’ ’
Bo ndan foydalangan chjili militaristlar to dasining yo lboshchisi U Pey-
’ ’ ’
fu yaponlar tarafdorlari bo lgan to daning xoinligiga qarshi kurash uchun urinib
’ ’
anfuistik to daning Pekin hukumatidagi ta sirini yo q qilish shiorini o rtaga
’ ’ ’ ’
tashladi. Anfuistik minitaristlar to dasining tez orada mag lubiyatga uchrashini
’ ’
payqagan yapon imperealistlar shimoliy-sharqda yangi bir to dani Sjan Szo-men
’
boshchiligidagi finyan militaristlar to dasini tashkil qiladilar anfuistik militaristlar
’
to dasi o zining asosiy kuchlarini ichki Mug uliston rayoniga olib ketdi ,u
’ ’ ’
yerda Chejan Szo-Livin ta sirini susaytirish shu bilan chjili va fintyan militaristlar
’
grupalarining birlashuviga yordam berishni ko zladi.
’
1920-yilda Pekinga yaqin yerda chjili va anfuist militaristlari to dalari
’
o rtasida urush harakatlari boshlandi, natjada Anfuist qo shinlari mag lubiatga
’ ’ ’
uchradi. Pekin hukumati chjili va fintyan militarist to dalarining nazorati ostiga
’
o tdi. Bu g alaba uchun U Pey-fu Angliya Amerika imperealistlarining katta
’ ’ –
iltifotlariga muyassar bo ldi.
’
4
Xitoyning yangi tarixidan ocherklar. T-1959 y. 82-bet.
6

Yapon militaristlari Pekin hukumatida chjili to dasi ta sirini susaytirishni’ ’
ko zlab, chjan szon menni quvvatladilar. Chjan szo men yaponiya tarafdorlari
’ –
bo lgan byurokratlarga o z hukumatini tuzishga yordam berdi. U Pey- fu bunday
’ ’
yaponiya tarafdorlari bo lgan hukumat tizimiga tusqinlik qilish uchun zo r berib
’ ’
urinib ko rdi. Oqibatda chjilin militaristlar to dasi ham, fintyan militaristlar
’ ’
to dasining ham etibori tushib qoldi. 1922-yilda Pekin yaqinida bo lib o tgan
’ ’ ’
jang natijasida fintyan armiyasi shanhay luonidan nari uloqtirib tashlandi, chjili
to dasi esa Pekin hukumatini to la control qilib turish imkoniyatiga ega bo ldi.
’ ’ ’
Birinchi jahon urushi tamom bo lmasdan avval Xitoy burjuaziyasi urushni
’
tugatishni talab qildi.1919-yili fevrald Shanhayda anfuichi militaristlar
nzoratidagiPekin hukumati vakillari bilan janubiy g arbiy militaristlar
– ’
nazoratidagi Kanton harbiy hukumati o rtasida sulh to g risida muzokaralar
’ ’ ’
boshlandi.ikkila hukumatda ham janub va shimolda ham o zgarish
’
yuzberdi.1920-yilda Kanton hukumati yo q bo ldi.1921-yilda Sun Yat-sen
’ ’
Kantonga qaytib favqulotda president vazifasini o z zimmasiga oldi. Lekin Sun
’
Yat sen boshchiligidagi Kantun hukumati hali ham guandun militaristi Chen
–
Szyun-men nazoratda edi.
1922-yili Chen Szyun-men chjili militaristlaridan Sun Yat-sen bilan aloqani
o zish to g risda topshiriq oldi. Sun Yat-sen yana Kantondan ketishga majbo r
’ ’ ’ ’
bo ldi.xuddi anashu vaqtda ishchilar va xalq ommasida imperealizm va
’
militarizimga qashi norozilik kuchaydi,ishchilar harakati esa rivojlana
boshlada.Sun Yat-sen bu ahvolni ko rdi.shuningdek u faqat Chen Szyun-menning
’
chjili militaristlar to dasi bilan aloqa bog langanligina emas balki bu militaristlar
’ ’
orqasida imperealistlar turganini va rag barlik qilganini ham payqadi.Shunday
’
qilib Sun Yat-sen murakkab vaziyatni ravshan tushundi.
Xolbuki,chjili militaristlari fintyan militaristlar to dasi ustidan g alaba
’ ’
qozonib va Angliya Amerika imperealistlarning iltifotidan foydalanib, Kanton
–
militaristlari bilan ham aloqa bog ladilar va Sun Yat-senni chetlashtirdilar.1923-
’
yili chjili militaristlarining tuda boshlig i Sao Kun parlament azolariga pora berib
’
ularni o ziga qaratdi, prezident bo lib saylandi, ammo bu xol hammani
’ ’
7

huningqazablantirdi. Bu g azablanishlardan foydalangan Chjan Szo-men va’
Duvan Si-juy yapon iperealistlarining yashirin ravishda qo llashlari bilan o z
’ ’
faoliyatini ko chaytirib chejiliklarga qarshi ittifoq tuzdilar .
’
O z o zidan ma lumki ,Angiliya- Amerika imperialistlari ham o z
’ – ’ ’ ’
pozitsyalarini boy berishni istamadilar va chjili militalistlariga beradigan
yordamlarni maksimal darajada oshirdilar.xitoyda har xil militalistlar to dalari
’
o rtasidagi qarama qarshilik va kurash dedi. Mao Sze-dun har xil imperealistik
’ –
davlatlar o rtasidagi qarama- qarshilik va kurashni aks ettiradi. Shuning uchun har
’
xil imperealistik mamlakatlar o rtasidaga kurash natjasidagi Xitoy parchalangan
’
bir vaqtda militarist to dalari o rtasida o zaro kurashuv imkoniyati yo q, ular
’ ’ ’ ’
o rtasidagi har xil kompromisslar faqat vaqtincha bir narsadir. Hozir erishilgan
’
vaqtli kompromiss oqibatida yangi va yanada kattaroq urush bo lishi mumkin.
’
1917-yilda Rossiyada Oktabr revolyutsiyasining g alaba qozonishi
’
imperealistik davlatlarni vahimaga soldi. Ichki komtrivyusiyasini qo llab-
’
quvvatlash uchun va Sobiq Sovet mamlakatini yo q qilishga o rinib 1918-yili
’ ’
imprealistik davlatlarning armiyalari g arbdan va sharqdan Sovet Rossiyasiga
’
bostirib kirishdi . Yaponiya va ikki tomondan hujum qila boshladi:bir tomondan u
o z qo shinlarini Sibirga kiritdi, ikkinchi tomondan esa sotqin xitoy
’ ’
militaristlarini dushmandan birgalashib muxofaza qilib yuzasidan bitim deb
atalgan yashirin kelishuvga tortdi. Yaponiya butun vajdan foydalanib okupatsiya
qilish va ilgari chor Rossiyasiga berilgan alohida huquqlarini o ziga olish
’
maqsadida o z qo shinlarini Shimoliy Manchjuriyaga kiritdi.
’ ’
Angliya ,AQSH va boshqa harbiy davlatlar indamasdan Yoniyaning bu
harakatlariga rozi bo lishdi. Shunday qilib, sotqin xitoy militaristlari imperealistik
’
davlatlar tomonidan Sovet Rossiyasiga qarshi kurashga tortildi.Holbuki, Sovet
hukumati barpo bo lgan kundan boshlaboq o zining Xitoy bilan chor Rossiysi
’ ’
o rtasida o zilgan maxfiy shartnomaridan voskechganini va chor Rossiysi
’ ’
hukumron doiralarining Xitoyda zo rlik bilan barcha alohida huquqlarini xitoy
’
xalqiga berishni istaganini ochiq aytdi. Bulardan tashqari Sovt hukumati Xitoy
hukumatiga do stona munosabatlar rnatish to g risida muzokarolar boshlashni
’ ’ ’
8

taklif qildi. Sotqin xitoy militaristlari miperealistik davlatlatlarining amri bilan
Sovet Rossiyasining takliflarini rad qilish bilangina cheklanmay balki Sovet
Rossiyasining bu samiymi taklifini xitoy xalqidan yashirdilar.1919-yli iyulda
Sovet Rossiyasining hukumati xitoy xalqiga Shimoliy va Janubiy Xitoy
hukumatlariga qarata yozgan birinchi murojaatini e lon qilib Xitoy bilan Sovet’
Rossiyasi o rtasida do stona munosobatlar o rnatish hamda teng huquqli
’ ’ ’
shartnoma tuzishni taklif qildi.
Shunigdek murojaatda Sovet Ittifoqi va Xitoy xalqlari o rtasida do stlik
’ ‘
o rnatish to g risida xiitoy xalqida qarata aytilgan chaqiqir ham bor edi. Sotqin
’ ’ ’
militaristlar yarim yildan oshiq vaqt ichida bu murojaat to risida ham indamadilar
’
faqat 1920-yil aprelda bu murojaatning butun teksti xitoy gazetalariga bosildi.
Uzoq vaqt ichida imperialistlahuning tomonidan izilib ketgan xitoy xalqi bu
murojaat bilan tanishib chiqishi bilanoq uni qizg in ma qulladi va Pekin
’ ’
hukumatidan tezlikda xitoy sovet do stlik munosabatlari o rnatishini talab qildi.
’ ’
1920-yil oktabirda Sovet Rossiyasi huningdeklaratsiya e lon qildi va bu
‘
deklaratsiyada Chor Rossiyasi Xitoydazo ravonlik bilan olgan hamma
’
huquqlaridan Sovet hukumati voskechganini hammaga ma lum qildi. Xitoy bilan
’
Sovet Rossiyasi o rtasidagi do stlik munosobatlaro rnatishga yana chaqirdi.
’ ’ ’
Ammo sotqin militaristlar nazoratilistlar bilan bir yoqadan bosh chiqaruvchi Pekin
hukumati Sovet Rossiyasi taklifini qabulqilishga jur at eta olmadi. Sovet
’
Rossiyasi hukumati tezroq do stlik munosabatlar o rnatish maqsadisa o z
’ ’ ’
vakillarini bir necha marta Xitoyga yubordi. Ammo imperealistik davlatlar bu
ishga ongli ravishda to sqinlik qilganliklari sababli Pekin hukumati hamma vaqt
’
muzaakarodan o zini chetga olib turdi. 1922-yil avgustda Sovet hukumati o z
’ ’
vakilini uchinchi martta Pekinga yubordi,uni bu yerda mehnatkashlarning 20dan
oshiq ommaviy tashkilotlari qizg in tabrikladi.
’
1922-yil oktabrda Qizil armiya va Vladivostokni ozod qildi. Shunday qilib,
imperialistlarning Sovet Rossiyaga qarshi boshlangan qurolli barbod bo ldi.
’
1922-yil dekabr oxirlarida Sobiq Sovet Sotsialistik davlatlar bu yangi davlat
tuzilganini guyo payqamagandek bo lib qololmadilar. 1923 yanvarda Sobiq
’ –
9

sovet Ittifoqi hukumati o z vakilini yana Xitoyga yubordi. Sovet vakili 1923- yili’
sentabrda Pekinga keldi., bu yerda uni xitoy xalqi qizg in tabrikladi. Pekin
’
hukumati faqat xalq ommosining talabi tufayli sovet vakili bilan muzokara
boshladi. Ammo Pekin hukumati imperialistik davlatlar tasirida muzokorani
ataylab chuzdi, uni badbod qilishni ko ladi.
’
Xitoy xalqi Pekin hukumatining bundayni ochiq qoraladi. Pekin studentlari
yana nomayishga chiqdi. Shartnomani imzolash 1924- yil 31- maygacha chuzildi.
Pekin hukumati faqat xalq ommosining siquvi bilan sobiq Ittifoqi va Xitoy
respublikasi o rtasidagi masalani xal qilishning umumiy prinsiplari
’
to g risidagi bitimni imzoladi. Shu vaqtdan boshlab Xitoy bilan Sobiq Sovet
’ ’
Ittifoqi o rtasida normal diplomatik munosabatlar o rnatildi.
’ ’
Sovet- xitoy do slik munosabatlarini o rnatish maqsadida ko lagan sovet
’ ’ ’
vakili Xitoyda bo lishi Sun Yat- sen va boshqa a zolar diqqatini jalb etdi. Xitoy
’ ’
bilan o rtasida normal munosabatlar o rnatilishi Xitoyda ishchilar harakatining
’ ’
rivojlanishiga va Komunistik prtiya ta sirining olib borishiga yordam berdi. Bu
’
voqealar ta sirida Sun Yat- sen va boshqa a zolar bilan komunistlar o tasida
’ ’ ’
yaqinlashish boshlandi. 1923- yil 7- fevralda bo lgan qonli voqeasidan keyin
’
Xitoyning yosh Komunistik partiyasi agar birlashib kurashishi ushun
mamlakatdagi boshqa demakratik kuchlar bilan birlash olmasa xitoy rivalyutsiyasi
g alaba qozona olmasligini tushundi. Shuning uchun u Sun Yat-sen rahbarligidagi
’
gomindon bilan ittifoq tuzish va shu bilan xitoy ishchlar sinfini mamlakatdagi
boshqa demakratik kuchlar bilan birlashtirish uchun barcha kuchlarni sarfladi.
1923- yil iyunda komunistik partiya Kontonda o zining III- sezdini
’
chaqirdi bu sezda kompartiya bilan gomindon o rtasidagi ittifoq masalasi
’
markaziy problema bo ldi. Sezda ikkita asosiy hato tanqid qilindi. Birinchi xato
’
shundan ediki, Chen Du- eyu boshchiligidagi kapitulyantlar burjua- demakratik
revalyutsiyasida ishchilar sinfining rahbar rolini inkor qildilar va partiyaning
hamma ishini gomindonga buysundirishni talab etdilar. Ikkinchi xato shunda
Iborat ediki ,Chjan Go-tao bodhchiligidagi sektantlar faqat ishichilar sinfini
revo;yutsion deb hisobladilar va shunning uchu ham komunistlar, ishchilar,
10

dehqonlarning lomindanga kirlinga etibor qildilar .Sezd haqiqy ahvolga qarab
lomindanni ishchilar ,dehqonlarva milliy burjuaziya ittifoqiga aylantirsh uchun
komunistlarni lomindanga kirishga chaqirish to risida qaror qabul qildi:shu bilan’
birga sezd tashkiliy va siyosiy masalalarda komunistik partiyaning
mustahkamligini saqlab qolishga chaaqirdi.
Sun Yat-sen Xitoy komunistik partiyasining yordami bilan lomindonni
qaytadan qurdi va bu ikki partiya o rtasida hamkorlik o rnatdi.
’ ’ 1
1924-yil
yanvarda Kantonda yig ilgan lomindanning I sezdida demokratik
’
revolyutsiyaning programmasi qabul qilindiva uchta yagona siyosat: Sovet Ittifoqi
bilan ittifoq bo lish hamda ishchi va dehqonlarni qullab quvvatlash siyosati
’ –
belgilandi. Mao Sze-dun, Lin Bo-uzyuy va boshqalar bu sezdga qatnashdilar, unga
rahbarlik qilib katta rol uynadilar .ular Sun Yat-senga va lomindaga so l qismiga
’
to g ri revolyutsion yo lga o tishda yordam berdilar. Xitoy Komunistik
’ ’ ’ ’
partiyasi amalgam oshirayotgan yagona rivalyusion frotning siyosati va
gomindonning qayta qurilishirivaiyusion harakatining yanada sabab bo ldi.
’
1923- yil 7- fevraldagi qonli voqealardan keyin har xil joylardagi
militaristlarning tinch aholini ko plab o ldira boshlaganlari va jazolanganliklari
’ ’
natijasida ma lum bir vatgacha ishchilar harakati rivojlanmay turar edi. 1924- yil
’
Xitoy Komunistik partiyasining aktiv faoliyati sezila boshladi va mamlakatda
ishchilar yanada kattaroq kuch bilan yuksalib bordi. Gomindon qayta qurilganidan
keyin uning Markaziy Kametiti qoshida ishchilar bo limi ta sis etildi, bu
’ ’
bo limning ishiga aslida komunistlar rahbarlik qildi. Shuning uchun ham ishchilar
’
harakati birinchi galda Guandun viloyatida joylandi. Dehqonlar harakati ko pdan
’
beri guandunda o z bazasida edi. U Dunuzon rayonida bo lib, bu yerda
’ ’
dehqonlar harakatining atoqli rahbari komunist Pen Bay ish olib bordi. Militarist
Chan Szyun min qurolli kuchlar bilan dehqonlar ittifoqlarini tarqatib yuborishi
–
munosabati bilan bu yerda ham dehqonlar harakati vaqtincha zaiflashib qolgan edi.
____________
1
.Г.А Гидоятов , Х.Г Гуламов.Всемирня история. Новеший период. Европа И,С,ША посли
второй мировой войне (1945 1995г) Т1999. стр. 240/241
11

Gamindan qayta qurilgandan keyin Markaziy Kometit qoshida Pen Bay
boshchiligidagi dehqonlar bo’limi ham tuzildi. 1923- yil fevral voqealari yosh
Xitoy Komunistik partiyasi uchun saboq bo ldi. Komunistik partiya xitoy xalqi’
o z qurolli kuchlariga ega bo lmay turib, demakratik huquqlar butunlay
’ ’
bo magan bir sharoitda tish- tirnog gacha qurollangan reaksiya ustidan g alaba
’ ’ ’
qozona olmasligini tushundi. Sun Yat- sen SSSRning do stlik maslahatini qabul
’
qilib, gomindonni qayta kurish davrida qurolli kuchlar tashkil qilish uchun sharoit
tayorladi.
1924-yil mayda gomindanning rivalyutsion harbiy maktabi ta sis etildi.
’
Sovet maslahatchilari, shuningdek xitoy kommunistlaridan Chjou En- lay va
Szyan- in so l gomindachilardan Lyao Chjunkay va Den Yanda bilan birga
’
bergan yordamlari va rahbarlik ko rgazmalari tufayli Xuanpu harbiy maktabida
’
ko plab harbiy rivalyutsion kadirlar tayorlandi. Shu vaqtda Shimoliy Xitoyda
’
chjili militaristlari va ularning dushmanlari o rtasidagi kurash tobora
’
kuchaymoqda edi. 1924- sentabrda U Pey- fu ikkinchi chjili fintan urushini
boshladi.
Chjili to dasida Sao Kun va U Pey- fuga qarshi chiqgan va allaqachon
’
Chjanmen bilan ittifoq bo lgan Fin Yuysyan boshliq gruppa ajralib chiqdi. U Pey-
’
fu Shanxayguanda jang qilib turgan vaqtda Fin Yuysyan o z amiyasini
’
kutilmagan paytda Jekedan Pekinga olib bordi va bu yerda hukumatni ag darib, sh
’
bilan militarislarning o zaro urishida xotima berdi.
’
Sao Kun va U Pey- fuga qarshi chiqgan qo shinlar urishni tamomlab,
’
Shimolda hukumatni saqlab qolish maqsadida Duan Si- juyni vaqtincha hokim
qilib ko tardilar. Fin Yuy- sen ro y bergan vaziyatni muhokoma qilish uchun
’ ’
Sun Yat- senni Shimolga chaqirdi.
Sun Yat- sen shimolga junash oldidan teng huquqli bo magan
’
sharnomalarni bekor qiladidan butun xalq madadiga xolda birlashtirilgan yangi
Xitoyni yaratish masalalarni hal qila oladigan Milliy manilisni chaqirishni talab
12

qiladigan manifestni e lon qildi. Hamma yerda Milliy majlis chaqirishni tezlatish’
maqsadida birin- ketin xalq konferinsiyalari chaqirila boshladi. Sun Yat- sen
Pekinga keldi, lekin bu yerda tobi qochib, 1925-yil 12- martda vafot betdi. U
o lim to shagida yotgan bo lsa ham ikkita muhim masalaga: Milliy majlisni
’ ’ ’
chaqirish vat eng huquqli bo lmagan sharnomalarmi bekor qilish masalalarini hal
’
qilishda qatnashdi. U o z fikirdoshlari revolyusionerlarga bu masalalarni eng
’
yaqin fursatga hal qilishni vasiyat qilib qoldirdi sun Yat- sen o lmasdan oldin
’
SSSR Markaziy ijroiya Kometitiga murojat yozib, Xitoy va Sobiq Savet
Ittifoqining ikkala o lug xakqi o rtasida yadindan hamkorlik ba do stlik
’ ’ ’ ’
o rnatishga katta umid qilganini bildirdi. Xitoy xalqi bu o lug rivalyusion
’ ’ ’
arbobni o z orasidan yuqotish munoabati bilan bo lgab umumxalq motami keng
’ ’
siyosiy kompaniyaga aylandi.
Sun Yat- sen Shimolga ketganidan keyin Dun- szyan havzasida joylashib
olgan Chen Szyan- min ingliz imperialistlari va Duan Sijuyga tayanib Kantonni bir
necha marta bosib olmoqchi bo lgan edi. Guandun viloyatida Chen Szyan- min
’
tomonidan qo llab quvvatlangan boshqa riaksion qurolli kuchlar ham harakat qila
’
boshladilar. 1926-0 yil iyunda butun Guansu viloyati milliy hukumatga buysundi.
Shunday qilib, Guandun Guansun viloyatlarida revalyusion baza tuzish ishlari
tamom bo ldi.
’
Teng huquhli bo lmagan shartnomalarni bekor qilish va Milliy majlis
’
chaqirish uchun boshlangan xalq harakati emperialistlari va militaristlarga qarshi
kurashda xitoy xalqining revalyusion ruhini ko tarishga yordam berdi.
’
Revalyusion harakat butun mamlakatni qamrab oldi va 1925- yil mayda Shanxayda
ingliz va yapon imperialistlariga qarshi katta ish tashlash boshlandi.
15- mayda yapon imperialistlari qurolli kuch bilan Shanxaydagi yapon
to qimachilik fabrikasi ishchilarning ish tashlashni komunist ishchi Gu chjen-
’
xunni otdilar. Ish tashlagan ishchilarga moddiy yordam bergan studentlar ham
xalqaro politsiya boshqarmasi tomonidan quvg in qilindilar va qamoqqa olindilar
’
30- mayda studentlar Shanxay konsessiyasi teritoriyasida ishchilar ila birdamlik
belgisi bilan nomoyish qildilar va politsiya boshqarmasi ishgi oldida to planib
’
13

Bitsin imperializm degan shior tashladi. Angliya politsiyasi xalqni ota boshladi,“ ”
natijada ko p kishilar o ldi va yarador bo ldi. Bu voqea butun Shanxay aholisini
’ ’ ’
darg azab va narozi qildi. Bir necha kun davomida Shanxay ishchilari, studentlari
’
va shahar aholisi imperialistlarining namoyishkorona bildirdilar, lekin
Angliya.Amerika, Yaponiya polisiyasi ularni otishni davom ettirdi. Keyin
ishchilar, studentlar va mayda burjuaziya umumiy ish tashlash e lon qildilar.
’
1925- yil 30- mayda shanxayda bo lib o tgan qonli voqiadan keyin
’ ’
xitoyning barcha yirik shaharlardagi ishchilar, studentlar va mayda burjuaziya
imperialistlarga qarshi ommaviy namoyishlar uyishtirdilar va tashqari ingliz va
yapon mollariga baykon e lon qildilar. 19- iyunda Gonkonda umumiy ish tashlash
’
boshlandi: Gonkonning hamma ishchilari shaharni tashlab chiqdi. Kanton
studentlari va ishchilari bilan birga katta namoyishi o tkazdilar. Shamyan ingliz
’
dengizchilari ko p qon to kib namoyishchilarni otdilar, buning natijasida xitoy
’ ’
xalqining qarshiligi yanada ortdi. Gonkon ishchilari Kanton ishchilari bilan birga
stachka kometitini tuzdilar. Bu kometit imperializmga qarshi kurashning rahbar
organi bo lib qoldi. Kontan hukumati ish tashlagan ishchilarning hamda butun
’
xalqning imperializmga qarshi kurashini quvvatlab Angliya bilan iqtisodiy
munosabatlarni uzganini e lon qildi.
’
Ikkinchi chjili- fintyan urishi tomom bo lgandan keyin fin Yuy- syan
’
boshchiligidagi milliy armiyaning revalyutsiya yo lini ko zlagani ravshan
’ ’
bo ldi.
’ Bundan Duan Tsi- juy va chan Tszo- men juda rozi edi. 1925- yil mayda
fintyan armiyasi hukumatni qo riqlashni bahona qilib katta harbiy qo shilmalari
’ ’
Shanxayguanda o tib milliy pozitsiyalarining bir qismini bosib oldi. Shanxay
’ “
30- may voqealari vaqtida fityanarmiyasi janubga yurib, ikki viloyatni Tsyansu
”
va Anxug yni bosib oldi. 30- may voqealaridan keyin implatlarning xitoy
’ “ ”
xalqlariga qarshi kurash yana kuchaydi, imperialistlar Fingyanga qarshi urish
ochish uchun ig vogarlik qila boshladilar Chjili militaristi Sun Chuan- fan xalq
’
ommasining Fintyanga qarshi kayfiyatidan foydalanib, o zboshimchalik bilan
’
o zini besh viloyatga birlashgan armiyaning bosh qo mondoni deb e lon qildi
’ ’ ’
va o z qo shinlarini Shanxay va Nankin yurishiga boshladi. Shuningdek U Pey-
’ ’
14

fu Chjili va Shanxay viloyatlarini o ziga qarashli yerlariga aylantirmoqchi bo lib’ ’
va qulay paytdan foydalanib o zboshimchalik bilan o zini 14- viloyat birlashgan
’ ’
armiyasining bosh qo mondoni deb e lon qildi. Lekin u o z maqsadiga erisha
’ ’ ’
olmadi. Shu paytda fintyan armiyasida ajralish ruy berdi. Otryadlarning bir qismi
Sjan-Szomenga qarshi chiqdi va Dunbey milliy armiyasini yo q qilishga Chjan
’
Szo- menga yordam berish uchun o z qo shinlarini Manchasuriyaga olib kirdi.
’ ’
Chjan Szo- men va U Pey- fu bir- birovlarining gunohidan o tib birlashdilar
’
hamda chjili va xenan viloyatlaridagi milliy armiyaga uch tomondan hokum
boshladilar. 1926- yil martda yapon kemalari Tyan- szinda hujum qilayotgan
fintyan armiyasining himoyasi bilan milliy armiyani artilleriya o qga tutdi, milliy
’
armiya ham artillitiya otishmasi bilan javob berdi. Imperialistik davlatlar hukumat
bilan qilingan muzokoralarga ultimatum tarzidagi talablar qo ya boshladilar, bu
’
esa Xitoy xalqini g azablantirdi.
’
1926- yil 16- martda ommaviy miting va namoyishini o tkazish uchn
’
Pekindagi Tyananmin maydoniga aholini barcha tabaqa vakillari yig ildi.
’
Namoyishchi kallonalar hukumat binosi oldidan o tayotgan Bitsin imperializm
’ “
, yo qolsin Duan Si-juy degan ishoralarni barilla ovoz bilan aytdilar.
” “ “ ’
Hukumatni qo riqlovchi qo shinlar namoyishchilarni o qqa tutdilar.
’ ’ ’
Bu qonli voqealardan keyin bir oy o tar o tmas ikkita armiya fintyanga va
’ ’
chjili armiya hujumiga uchragan milliy armiya pekindan chekinishga va Nankou
mudofasiga o tishga majbur bo ldi. Milliy armiyaning bosh qo mondoni Fin
’ ’ ’
Yuy- sen 1926- yil boshlaridayoq istifo berib Sovet Ittifoqiga jo nagan edi. Milliy
’
armiya Pekindan chiqib ketganda va U Pey- fu Duan Si- juyni yoqlamaganda
aslida hukumat yo q bo lgan edi.
’ ’
1926- yil iyunning oxirlarida Chjan Szo- men va U Pey- fu Pekinda
uchrashib, milliy armiyani yana taqib qilmoqchi bo ldilar. Avgust oyining
’
o rtalarida milliy armiya Nankoudan chiqib ketdi va Xuanxe daryosi burilgan
’
joydan shimol tomonga chekindi. Shu vaqtda janub milliy hukumati o zining
’
shimolga yurishni boshladi, shuning uchun U Pey- fu shimolga yurish armiyasiga
qarshi chiqishga tayyorgarlik ko rish maqsadida darxol Xubeyga jo nadi. 1926-
’ ’
15

yil 18- martda voqealardan keyin butun xitoy xalqi beyn militaristlari to dasidan’
iborat feodallik hukumronligini ag darishni talab qildi. Shu paytdagi revalyutsion
’
vaziyat shu qadar yetilgan ediki, uni Qurollangan rivalyutsion deb ta riflash
“ ’
mumkin edi. 5

4 milliy rivalyutsion armiyada komunistlar ayniqsa ko p bo lib, shimolga
’ ’
yurish armiyasining asosiy kuchini tashkil etadi. Komunist E Tin komondirlik
qilgan alohida polk ayniqsa ko p komunistlarga ega bo lib shimolga yurishning
’ ’
boshidan oxirigacha hammadan ko p qahramonlik ko rsatdi. Shimolga yurish
’ ’
armiyasi yo l taraddusini ko rgan vaqtda, bu alohida polk armiyasining
’ ’
avangardi qilib qo yildi va 1926- yil mayda o sha polk Guandundan Xunanga
’ ’
hujum qilish uchun yuborildi, viloyat jang bilan olindi.
O rtoq Mao Sze- dunning to g ri rahbarligi natijasida Xunan ishchi va
’ ’ ’
dehqonlar oldidan katta kuch uyushtirib qo ydilar shuning uchun shimolga yurish
’
armiyasi bu kuchlarning yordami bilan Xunan militaristi Chjao Xen- ti
qo shinlarini tez orada tor- mor qildi va butun Xunan viloyatini egalladi. Shimol
’
tomondan kelgan va frontga rahbarlik qilgan U Pey- fu shimolga yurish
armiyasining qahramona harakatini to xtata olmadi. E Tinning alohida polki
’
Tineiso va Xeshensyao atrofidagi ikkala janglarda U Pey- funning asosiy
kuchlarini tor- mor qildi va shimolga yurish armiyasining sentabrda Xankau,
Xanyanni, oktabrda Uchanni ozod qildi, bu yerga birinchi bo lib shuhrat
’
qozongan alohida polk kelib kerdi.
Shimolga yurish armiyasi U Pey- fu va Sun Chuan- fanni tor- mor
qilgandan keyin bir qancha vaqtgacha poylab turdi. U pey- funing asosiy kuchlari
tor- mor qilingandan keyin Sun Chuan- fan shimolga yurish armiyasiga nisbatan
dushmanlik ko rsata boshladi. 1926- yil sentyabrning birinchi o n kunligida
’ ’
shimolga yurish armiyasi Xunandan Fuszyanhdi. 1926- yil noyabrda Sun Chuan
fanning asosiy kuchlari Szyuzyan va Nanchan atrofida shimolga yurish armiyasi
kuchlari tomonidan tor- mor qilindi.
5
Xitoyning yangi tatixidan ocherklar. T- 1959y 94- bet.
16

1927-yil fevral oxirlarida Sun Chuan fanning qoldiq qo shinlari Chjenszyan’
viloyatiga chikindilar. Mart boshlarida Sun Chuan- fan Shanxan Ninbo temil
yo lining sharqiy qismini qo riqlashni Chjan Szo- men tomonidan yuborilgan
’ ’
chjili shandun qo shinlariga topshirdi. 1927- yil martning oxirgi un kunida
’
Shanxay ishchilari qo zg alon ko tarib, shu bilan shimolga yurish armiyasining
’ ’ ’
yutig iga javob berdilar. Yanszi daryosi buylab sharqqa harakat qilayotgan
’
shimolga yurish armiyasi Nankinni ham ozod qildi. Endi janubi- sharqiy Xitoyning
besh viloyatini milliy rivalyutsion armiyasi to la egallagan edi.
’
Shimolga yurish armiyasining tez orada g alaba qozonishi ko p jihatdan
’ ’
urish harakatlari zonasiga ishchi va dehqonlar harakatining o sishi natijasi edi.
’
Shu bilan birga shimolga yurish armiyasining g alabasi ishchi dehqonlar
’
harakatining keng ko lamda rivojlanib ketishiga yordam berdi. Shimolga yurish
’
armiyasi ishg ol etgan rayonlarning ishchilari ish tashlash kurashini boshlab
’
yubordilar kontrevolyusiya kuchlarini bostirish maqsadida soqchi otratlar tuzildi.
Hamma joylarda dehqonlar yer ijarasi xaqi va qarz prosentini kamaytirishni talab
qildilar, tuxao va leshenni tor- mor qilish uchun o zlarini mudofa qilish
’
ortyatlarini tuzdilar. 1926- yil qishida Uxandagi kasaba soyuz a zolari 300- ming
’
kishidan oshdi. Xunan va Xubey viloyatlari uezdlardagi dehqonlar soyuzining
a zolari bir necha million kishiga yetdi.
’
1927- yil 03- yanvarda shimolga yurish armiyasining g alabasini
’
nishonlash uchun Uxan aholisi barcha tabaqalarning vakillari miting o tkazdilar:
’
Namoyishchilar ommasi Szyanxaguan va Xankou oldidan o tayotganida ingliz
’
dengizchilari hech qanday sababsiz mushtlasha boshladilar, buning natijasida
to qnashish bo lib ikkala tomon ham bu janjalga aralashdi.
’ ’
Komunist Lyu Shao rahbarligidagi Uxan ishchilari jangda kirdilar. Ishchi
soqchilar ingliz imperialistlari politsiyasini siqib chiqardilar. Xankoudagi ingliz
konsessiyasi qo lga oldi. Aholini har xil tabaqa vakillari darhol shoshilinch
’
kengash chiqarib, shimolga yurish armiyasidan ingliz konsessiyasi territoryasiga
kirishni va u yerdagi npolitsiyani hamda qurolli ko ngillilar otryatlari ni
“ ” ’
haydab chiqarishni so rashga qaror qildilar. Shu vaqtda milliy hukumat
’
17

Kantondan Uxanga ko chgan va xalq talabiga muvofiq Xankoudagi ingliz’
konsessiyasi Xitoyga qaytarib olinganini rasmiy e lon qilgan edi. 1927- yil 06-
’
yanvarda Szyuszyanda ham ingliz dengizchilarining xitoy ishchilarini tishlariga
doir voqealar bo lib o tgan edi. Milliy hukumat Szyuszyandagi xalq ommasi
’ ’
talabiga muofiq Szyuszyan ingliz konsessiyasini tortib olib uni xalqga qaytarib
berdi. Xitoy xalqining revalyutsion kuchlari imperialistik obro siga birinchi
’
marta jiddiy zarba bo ldi.
’
1926- yil oktabrda va 1927- yil fevral va mart oylarida Shanxay ishchilari
xitoy komunistlari rahbarligida miyasi yordam berish maqsadida uch marta qurolli
qo zg alon ko tardilar. Yetarli tayyorgarlik ko rilmagani va Sun Chuan-
’ ’ ’ ’
fanning qattiq jazo choralari sababli dastlabki ikki qo zg alon muvaffaqiyatsiz
’ ’
bo ldi. Ammo xalq ommasi Sun Chuanfanga qarshi kurashni yanada kuchaytirdi,
’
ularning revalyutsion aktivligi kundan- kunga oshib bordi. Shanxay ishchilari
avvalgi ikki mag lubiyatning saboqlarini hisobga olib, uchinchi qo zg alonga
’ ’ ’
planli ravishda tayyorgarlik ko rdilar. Birinchi galda ishchilar shahar aholisi
’
vakillarining vaqtli konferensiyasini chaqirib, aholining revalyutsion kayfiyatdagi
barcha doiralari bilan birlashdilar. Bu konferensiya xalq hokimiyatining nishonasi
bo lib, juda katta siyosiy ahamiyatga ega edi.
’
1927- yil 21- martda Shanxay kasaba soyuzlari bosh soveti umumiy ish
tashlashga chaqirdi, bu ish tashlashda qatnashchilarning soni 800- ming
kishigacha yetdi. Shundan keyin komunistlardan Shjou En- laet, Lo U-nun va
Chjao Li-yan rahbarligidagi ishchi qurolli qo zg alon boshladilar. Kechayu
’ ’
kundiz shiddadli ko cha janglari davom etdi natijada Chjabey rayonini egallab
’
turgan chjili shandun armiyasi tor- mor qilindi. Shunday qilib, xitoy revalyutsiyasi
tarihiga shonli sahifa yozildi.
Revalyutsiya avj oldi, ammo revalyutsiya bazasi jiddiy mustahkamlanmagan
edi. Kompartiyaning o sha vaqtdagi rahbari Chen Du-syu revalyutsiyaga
’
rahbarlikning ahamiyatiga to g ri baho bermadi. U demakratik revalyutsiyaga
’ ’
rahbarlikda ishchilar sinfining roliga to g ri baho berilmadi va bu masalada
’ ’
kapitulyantlik pozitsiyaga bo ldi. Uning butun diqqat etibori gomindan bilan
’
18

hamkorlik o rnatishda edi. U revalyutsiyaning xaqiqiy dushmanlariga qarshi’
kurashda promtatiatning chinakam ittifoqlarni ko rmasdi. U shimolga yurish
’
janglariga rahbarlik qilishda komunistlarning roli masalasida ham kapitulyantlik
tarafdori bo ldi. Xaqiqatan shimolga yurish davrida komunistlar armiyada
’
siyosiy ish olib borsalar ham, lekin kompartiyaning rahbar organi armiyaga va
komunistlarning armiyadagi ishga yetarli darajada ishchi shunday ahvol ruy
berdiki butun armiya sostavaga komunistlar ta sirida bo lgan chinakam
’ ’
revalyutsion harbiy qismlar nihoyat oz edi. Shimolga yurish armiyasidagi haqiqiy
hokimiyat avvalgidek eski ofeserlar qo lida asosan o ng gomindanchi, fitnachi
’ ’
usha vaqtdagi milliy revalyutsion armiyaning sobiq bosh qo mondoni Chan Kay-
’
shi qo lida edi. Makkor imperialistlar vaziyatni juda tez tushundilar.
’
Chan Kay- shi bilan birlashdilar Pomishchilar va kompradorlar ham Chan
kayshnga tez avj olib ketayotgan xitoy revalyutsiyasini ichidan buzishni
yukladilar.
Shimolga yurish boshlanishi bilanoq mamlakatnina hamma joylarida
ommaning rev kurashi kuchaydi Xunan viloyatida dehqonlar harakati ayniqsa tez
avj oldi. 1926- yil oxirlaridan boshlab to 1927- yil boshlarigacha bir necha oy
davomida qishloqlarda shu vaqtgacha misli ko rilmagan ulug dehqonlar
’ ’
revalyutsiyasi boshlandi. O z yer mulkida yashab kelgan va dehqonlar
’
harakatining avj olganidan vahimaga tushgan pomishchiklar ko plab shaharlarga
’
qochdilar, u yerda dehqonlar to g risida yolg on ovozlar tarqatadilar.
’ ’ ’
Shaharlarda guyo dehqonlar harakati turmushning hammaga rasm odat bo lib
’
qolgan asoslarani buzayotirlar degan fikr tarqaldi.
Xolbuki, aslida qishloqlarning demakratik kuchlari qishloq feodal kuchlariga
qarshi chyiqgan edilar va dehqonlarning qilgan ishlari xaqli edi, demakratik
revalyutsiyaning muvaffaqiyatli davom etishi uchun qishloqlarda jiddiy
o zgarishlar ruy berishi lozim edi. Gomindanning o ng qanot reaksion
’ ’
tuhmatchilari ta sirida qolgan Cen Du-eyu dehqonlar ommasining ulug
’ ’
revalyutsion kurashini qo llab quvvatlashga botina olmadi. U gomindanga
’
moslashib, dehqonlardan ishchilar sinfining eng muhim ittifoqchisidan voz
19

kechishni avzal ko rdi, shu bilan ishchilar sinfi va kompartiyani dehqonlardan’
ajratdi. Gomindaning reaksion boshliklari- revalyusion yuksalish davrida rahbarlik
ishlariga suqulib kirgan Chan Kay- shi va Van Szin-vey bir ilojinin topib
g alayon chiqara oldilar va shu bilan revalyusiyaga xoinlik qildilar.
’
Gomindan reaksion to dasi. Sun Yat- sen gomindatuzdi. Dastaval Sovet
’
Ittifoqi bilan ittifoq tuzish Xitoy kommunistik partiyasi bilan ittifoq tuzish hamda
ishchi va dehqonlarga yordam berishga qaratilgan uchta yagona siyosat amalga
oshiriladi, gomindan bilan kompartiya birlashadi va Xitoyda umumiy milliy
yagona revalyutsionfront barpo etiladi, deb tahmin qilingan edi. Gomindan
qaytadan tashkil qilingandan keyin ikki qismga bo lindi, ya ni uchta yagona
’ ’
siyosat tarafdori bo lgan so l gruppa deb atalgan revalyutsion qismga va
’ ’
reaksion o ng gruppaga ajraldi. Reaksion o ng gruppa uchta yagona siyosatda
’ ’
qarshi chiqdi va bu siyosat niqobi ostida yashirinib , hokimiyatni qo lga olish va
’
keyinchalik uchta yagona siyosatni buzish uchun qulay paytdan foydalanishni
ko zladi.
’
Dastavval Chan Kay- shi mansabparastlik maqsadlarini ko zlab Sun Yat-
’
senga yaqinroq bo lishga o rindi. Gomindan revalyutsion harbiy maktab tashkil
’ ’
qilayotgan davrda Sun Yat- sen va Lyao Chjun- kay bu maktabning boshlig i
’
vazifasiga Chan Kay- shini tavsiya qilishdi, chunki u Yaponiyada harbiy
ma lumot olgan edi.
’
Chan Kay- shi mansabga erishish uchun qaysi yo lni tanlash to g risida
’ ’ ’
tanlab, ikkilanib hatto bu vazifadan bosh tortdi. Lyao Chjun- kayga xat yozib
o zining uchta yagona siyosatga qo shilmaganini bildirdi. Ammo revalyutsion
’ ’
oqim va uning nyagona uchta siyosati tarafdori niqobini kiyib kontrrevolyusiyani
uyishtirish uchun o zining revalyusion lager ichidagi mavqeidan foydalanmoqchi
’
bo ldi. 1925- yil avgustda Lyao Chjun- kayga suy qasd qilindi. Revalyutsion xalq
’
ommasi revalyutsion lagerga suqilib kirgan reakseyunerlarni qattiq javobgarlikka
tortishni talab qildi.
Chan Kay- shi o z mavqei Dan foydalanib va o zini revalyusion gruppa
’ ’
tarafdori qilib ko rsatib, bu voqeani tekshirishdan o zini chetga tortibgina
’ ’
20

qolmay hatto harbiy ishlarga rahbarlikni ham o z qo liga oldi. 1926- yil martda’ ’
Chan Kay- shi o z makkorlik planlarini eng miqyosda amalgam oshira boshladi.
’
U o zi uyishtirgan hiyla nayranglar bilan komunistlarni harbiy maktabdan va 1-
’
milliy revalyutsion armiyadan kitishga majbur etdi. Shu bilan komunistlarning
armiyadagi pozisiyalarini susaytirdi. 1926- mayda gomindan markaziy kometiti
majlisda partiya vazifalarini taqsimlash to g risidagi proektni oldini surdi.
’ ’
Ya ni shunday tartibni qonunlashtirdiki, komunistlar gomindan Markaziy
’
Kometiti bo limlarida boshvazifasida ishlay olmas edi, shunday qilib
’
gomindanning rahbar organlarida kompartiya pozisiyalari susaytirildi.
1926- yil noyabrda Shimolga yurish armiyasi Nanchan shahrini oldi, bu
yerda Chan Kay- shi bosh qumondon shtai bilan birga joylashadi. U
imperialistlarga taslim bo lishga tayyorlanib, komunistlarning dushmani o ta
’ ’
ketgan fitnachi Day Szitaoni Yaponiyaga yubordi. Xuddi shu vaqtda nxayda
chiqadigan ingliz gazetalarida Sun Yat- senning yagona uchta bsiyosatidan voz
kechishga qaratilgan reaksion gomindan to dasini qullab quvvatlovchi fikrlar
’
bosilib chiqdi.
Xankou va Szyuszyandagi angliya konsessiyalari xalqiga qaytarib berilgandan
keyin amerika va ingliz imperealistlari bunday voqealar boshqa joylarda ham ruy
berishidan hadisirab shanxayda o z qo shinlarini ko paytirdilar. Shunday qilib
’ ’ ’
chet el imperialistlari va gamindanning reaksion gruppasi bir- biriga yaqinlashdi,
ular o rtasida til biriktirish bo lib o tdi. Shu davrda Shanxaydagi komprador va
’ ’ ’
moliya machnati Yuy Lya- sin Chan Kay- shi bilan shaxsan uchrashishi uchun
Nanchanga keldi.
Ular komunizmga qarshi birlashib kurashmoqchi bo ldilar biri bu kurashga
’
bog liq harajatlar uchun qarz bermoqchi bo ldi, ikkinchisi esa Shimolga yurish
’ ’
armiyasi Shanxay va Nankinga kirgandan keyin aktiv harakat qila boshlashga
rozilik berdi. Shunday qilib, Nannandagi bosh qumondon shtabida gomindanning
reaksian gruppasi keng uyushtirilgan g alayon boshlashi to g risida makkorlik
’ ’ ’
kelishuvi bo ldi.
’
21

1927- yil martda Chan Kay- shi qo mondonligidagi reaksion armiyasi’
Shanxay va Nankinga yaqinlashdi. 22- martda Shanxay ishchi soqchilar chjili
shandun armiyasini tor- mor qilingandan keyin Chan Kay- shining reaksion
armiyasi Shanxayga kirdi. 24- martda Shimolga yurish armiyasi Yanszi daryosi
buylab sharqqa yurdi va Nankinga kirdi.
Shanxay ishchilari uchinchi qo g alonning g alabasi va ishchi
’ ’ ’
soqchilarning qudratli revalyusion kuchga aylanishi imperiolistik davlatlar uchun
jiddiy xavf tug dirdi. Chan Kay- shi Shanxayga yetib kelgan zahoti keskin
’
o zgarish yasash to risida imperialistlarga va da berdi, ikki rivalyutsiyaning
’ ’ ’
qurolli kuchlari o zi uchun ham jiddiy g ov bo ldi, ularni bartaraf qilish uchun
’ ’ ’
imperialistlar bilan do stona munosabat bog lash yo lida birinch qadam
’ ’ ’
bo lishi mumkin edi. Shu sababli 1927- yil 12- aprelda o tar kechasi Chan Kay-
’ ’
shi ishchi soqchilarga pistirma qo yish uchun reaksion armiya otradlarini oldinga
’
jo natdi, keyin ishchilar qiyofasiga niqoblangan qurolli banditlar soqchilarga
’
xiyonatkorona hujum qildilar.
Shundan keyin Chan Kayning reaksion armiyasi soqchilar boshliqlarini
tinchitib qo ydi va zo ravonlik qilib birdan soqchilarni qurollantirdi. 12- aprelida
’ ’
butun shanxay ishchilari Chjabeyga to plandilar va ommviy mitingdan keyin saf-
’
saf bo lib ishchi soqchilaridan tortib olingan qurolni qaytarib berishni talab qilish
’
uchun reaksion armiya shtabiga jo nadilar. Baoshanlu ko chsida saldat va
’ ’
politsiyasining katta otryadi arznoma bilan brogan ishchilarning yo lini to sdi
’ ’
hamda pulimyot o tga tutdi. Bu otishma xitoy tarixida misli qurilmagan janga
’
aylandi. Ishchilarga nisbattan qo llangan jazo Shanxayda va gomindan reaksion
’
gruppasining kuchlari joylashgan barcha rayonlarda oshkora va yashirin ommaviy
terror boshlash uchun signal bo ldi .Mamlakatda millatning 1919-yil 4-may
’
voqealaridan so ng o sgan eng yaqin kuchlari , ko pgina revolyutsion
’ ’ ’
ishchilar ,dehqonlar va intelligentsiya vakillari gomindan reaksion gruppasining
makkorlik niyatlaridan qurbon bo ldi.
’
Gomindan Markaziy komiteti va shu vaqtda Kangonda Uxanga ko chgan
’
milliy hukumat hali ham kompartiya bilan xat orqali aloqa qilib turadilar. Qonli
22

voqealar munosabati bilan 1927-yil 12-aprelda gomendan Markaziy Kometiti va
milliy hukumat Chan Kay-shini partiyadan o chirish va barcha vazifalaridan’
bo shatish to g risida buruq qildilar.
’ ’ ’
Chan Kay-shi esa imperialistlar yordami bilan Uxanni iqtisodiy blokada
qilishga kirishdi ,bundan tashqari Uxandagi reaksion unsurlar bilan aloqa bog lab
’
ular orqali uyerda to s tupalon boshladi. Van Szin-vey ,Tan Yan-kay , Sun Fo
’ –
va boshqalar singari gomindan Markaziy Kometiti va Uxan milliy hukumatiga
suqulib kirib qolgan ba zi bir soxta revalyutsionerlar Ishchi dehqonlarning
’ “
harakatining haddan oshganligi to risida noliy boshladilar shu bilan Chan Kay-
” ’
shi tomoniga o tish uchun zamin tayyorladilar.1927-yil21-mayda Chanshada
’
kontrevalyutsion armiya Xunan kasaba soyuzi va viloyat dehqonlar soyuzi
binolarini o rab oldi.
’
1927-yil 1-iyunda Uxan gimindan Markaziy Komintiti barcha partiya
kometitetlari ishchi dehqonlar harakati doirasini kamaytirishga chaqiradigan
xitobnoma e lon qildi .15-iyulda Van Szin vey va boshqa hoinlar kompartiya
’ –
bilan ochiqdan ochiq aloqani o zmoqchi bo ldilar. Van Szin-vey : Bir
– ’ ’ ”
komunistqutilib qolgandan ko ra 1000 gunohsiz kishining halok bo lgani
’ ’
yaxshiroq dedi. Shundan keyin revalyutsion lagerga niqob kiygan gomindanchi
”
reakunonerlar boshchiligidagi qo g;alonlar boshlandi. U qo zg alonlarga milliy
’ ’ ’
burjuaziyaning bir qismi ham qo shildi. Mayda burjuaziya yuqori tabaqalarining
’
vakillari ham yagona revalyutsion frontdan ajrala boshladi. Faqat ishchilar,
dehqonlar revalyutsiyaga sodiq bo lib qolgan mayda bburjuaziya ommasi Xitoy
’
revalyutsiyasining g alabasi uchun og ir kurash bo di.
’ ’ ’

23

1.2. Xitoy ishchi - dehqonlar qizil armiyasini tuzilishi
Gomindanning reaksion gruppasi yagona revalyutsion frontni yo q qilish’
bilan komunislar va revalyutsion xalq ommasini ommaviy ravishda otib
o ldirishni uyushtirib, xitoy revalyutsiyasiga juda og ir zarba berdi. Xitoy
’ ’
komunistik partiyasi revalyutsiyani mag lubiyatdan qutqarish uchun revalyutsion
’
ommaga boshchilik qildi va kontrevalyusiya uyushtirgan qonli voqealarga
revalyutsion ko zg alon bilan javob berish uchun ommani kurashga boshladi.
’ ’
1927- yil 1- avgustda Chjou En- lay, Chju De, Etin, X Lun va boshqa
komunistlar shimolga yurish armiyasining kompartiya ta siridagi 30- mingdan
’
oshiq kishiga boshchilik qilib, Nanchanda qo zg alin kutardilar. Shu kuni xitoy
’ ’
xalq armiyasi vujudga kelgan kun bo ldi. 5- avgustda revalyutsion armiya
’
janubga yurish boshladi. Bundan maqsat Kaxtonni ishg ol qilib uni o ziga baza
’ ’
qili9sh edi. Szyansi viloyatining janubiy- sharqiy qismida xalq armiyasining
yo lini to sgan kontrrevalyusion armiyaga qarshi jang bo lib o tdi.
’ ’ ’ ’
Xalq armiyasi g alaba qozondi, juda ko p o ljani qo lga kiritdi. Ammo
’ ’ ’ ’
shu vaqt xalq armiyasida harbiy ishchi omma o rtasidagi ish bilan bog lab
’ ’
boorish zarurligi va Szyansi viloyatidagi dehqollar harakati bilan hamjihatlik
qanchalik muhim ekanini tushunmas edilar. Shuning uchun ham janubga yurish
vaqttida bu armiya qurollangan revalyutsion dehqonlar hisobiga revalyutsin
qushinlar safini to ldira olmadi. Oqibatda revalyutsion qushinlarning ko p qismi
’ ’
xalok bo ldi yoki Guandun viloyatining sharqiy qismidagi muvaffaqiyatsiz
’
jangler vaqtida tarqalib ketdi va uning ozgina qismi sog qoldi. Sog qolgan
’ ’
otratlarning bir qismi Dun szyan rayonidagi dehqonlar armiyasiga kirdi. Bir qismi
Chju De rahbarligada Guandun viloyatining shimoliga jo nadi. Qo zg alon
’ ’ ’
ko targan xalq armiyasi mag lubiyatga uchragan davrga o rtoq Chju De
’ ’ ’
Sanxeba pozitsiyalarini himoya qilib juda og ir ahvolda qolda.
’
24

U 1700- 1800 ga yaqin revalyutsion soldatni to pladi va ularga murojat’
qilib shunday dedi: Rossiyada revalyutsiya 1905- yil mag lubiyatga
“ ’
uchraganidan keyin 1917- yil g alaba qozondi hozir xitoy revalyutsiya
’
mag lubiyatga uchragan bo lsa ham lekin biz ham o z 1917- yilimizga ega
’ ’ ’
bo lamiz. Kimki revalyutsiya g alabasi uchun kurashaman desa menga
’ ’
ergashsin! Bu chaqiriq ba zi bir jangchilarning umidsizligi va shubhalariga
” ’
barham berdi, hamda xitoy revalyutsiyasi uchun katta ahamiyatga ega bo ldi.
’
1927- yil 7- avgustda Xitoy Komunistik partiyasining Markaziy kometiti
favqulodda konferensiya chaqirib gomindan kontrevalyutsion gruppasi amalgam
oshirayotgan ommaviy qirg in siyosatga to sqinlik qilish uchun qurolli
’ ’
kuchlarini ishga solish agrar revalyutsiyani avj ettirish yo liga o tishga qaror
’ ’
qildi. Konferensiyada kapitul yant Chen Du- syu rahbarligi jiddiy tanqit qilindi,
shuningdek Xitoy Komunistik partiyasining rahbar organi qaytadan saylandi.
Konferensiya tomom bo lishi bilanoq o rtoq Mao Szi- dun qo zg alon
’ ’ ’ ’
kutargan dehqonlar, ishchilar va shimolga yurish armiyasi otradlariga rahbarlik
qilishi uchun Szyansi viloyatining g arbiy qismidagi va Xunan viloyatining
’
sharqiy qismidagi rayonlarga jo nadi.
’
Xunan va Szyansi viloyatlari n ishchi dehqonlar revalyutsion armiyasi
dushmanga qarshi kurash boshladilar. Bundan tashqari komunistlri Xubey
viloyatining sharqiy qismida Xunane viloyatining markaziy va janubiy qismlarida
guandun viloyatining sharqiy qismida Kantonda, Xaynan orolida shuningdek
mamlakatning boshqa tomonlarida qo zg alonlari uyushtiar boshladilar. Shular
’ ’
qatorida Kantin qo zg alonini qayd qilib o tish kerak bu yerda shahar xalq
’ ’ ’
hukumati 3- kun yashadi.
Guandun vikoyatining Xaufin va Lufin uezdlari Xubey viloyatining Xuanan
uezdida ham dehqonlar hokimiyat o rnatdilar. Lekin o sha vaqtlarda
’ ’
revalyutsion bazalarni mustahkamlash uchun hali sharoit tayyorlanmagani sababli
ancha ustun bo lgan dushman kuchlarining siquvi orqasida barcha xalq
’
qo zg alonlarining mag lubiyati turgan gap edi. Lekin shunga qaramay
’ ’ ’
boshlangan qo zg alonlar davomida tuzilgan revalyutsio0n qurolli kuchlar har
’ ’
25

joyda ko pincha yoki qisman saqlanib qola: bu qolgan kuchlarga to g ri’ ’ ’
rag barlik qilgan qurolli kurash davom etar edi.
’
Szinganshan ikki viloyat ya ni Szyansi va Xunan viloyatlari chegarasidagi
’
Losyashan tog tizmalari o rtasida joylashgan. Bu yerning tabiy sharoitlari relfe
’ ’
kuchli dushmanga qarshi shiddatli revalyutsion kurashni davom ettirish uchun juda
qulay edi. Ulug revalyutsiyadan keyin o rtoq Mao Sze- dun ishchi dehqon
’ ’
revalyutsion narmiyani birinchi galda o zi bilan birga shu yerga olib kildi.
’
U 1927- yil oktabrdan to 1928- yil martgacha bu yerda partizanlar urushini
uzluqsiz davom ettirdi. 1928- yil boshlarida Chju De, Chen Lin Beo Revalyutsion
Armiyasining boshqa rahbarlari Guandun viloyatidan chikindilar hamda Xunan
viloyatining janubiy qirmiga kirib, bu yerda qo zg alonchi dehqonlar bilan
’ ’
birlashdilar o z otryatlarini to ldirdilar. 1928- yil aprelda esa Szinganshanga
’ ’
keldilar va bu yerda Lao Sze- dun bilan qo shildilar.
’
Bu ikki revalyutsion otryat ishchi dehqon Qizil Armiyasining asosi bo lib
’
qoldi. Chju De armiya komandiri Mao Sze- dun partiya vakili qilib tayinlandi.
Shunday qilib xitoy Komunistik partiyasi rag barlik qiladigan butunlay yangi
’
tipdagi xalq quro0lli kuchlari tuzila boshladi.
Guandun viloyatida boshlanib Yanszi daryosi yuborilgan va 1926- 1927-
yilgacha davom etgan Shimolga yurish vaqtida urush harakatlari tufayli ben
militaristlar Xitoyda hukumronlikni boy berdilar. Imperialistlar o zlarining yangi
’
malayi bo lgan Chan Kay- shiga Nankinda komrodor va pomishchiklarning
’
reaksion kuchlaridan iborat milliy humat ta sis etishga yordam berdilar.
“ “ ’
Imperialistlar va feodallar tomonidan ishga solingan yangi gomindanni militaristlar
ham eski militaristlar singari grajdanlar urushlarini beto xtov davom ettirib
’
turdilar Chan Kay- shi Shanxay kompradorlari bo lgan moliya machnatlari
’
yordami bilan Nankin hukumatiga boshchilik qildi.
O z hokimiyatini mustahkamlash va dushmanlarini daf qilishi uchun Chan
’
Kay- shi shanxay kompradorlari orqali har qanday mamlakat imperialistlari bilan
ham aloqa bog lay berdi. Buning natijasida Nankin reaksion hukumati vaqtincha
’
mustahkamlanib turdi.
26

Nankin reaksion hokimiyatni vaqtincha mustahkamlanib ham biroq
ko pchilik aholining toqatini toq qiladigan qattiq ekspluatasiya va jabr zulumlar’
shuningdek har xil militaristlarning tinmay o zaro jang qilishlari pirovardida bu
’
hokimiyatning susayishiga va muqarrar halokatga uchrashiga sabab bo ldi. Uning
’
tayanchi va asosiy kuchlari faqat shaharlarda to plangan: butun mamlakat buylab
’
qishloq joylarda uchraydigan reaksiyaning mustahkam hukumronligini o rnata
’
olmagan edi. Dehqonlar revalyutsiya ta sirida yer berishni qatiy talab qildil;ar
’
o z davolarida pomishchiklarga qarshi kurashda ortirgan avvalgi tajribalaridan
’
foydalanar edi. Bularning hammasi mamlakatda realyutsion harakatining kuchayib
borishi uchun qulay sharoit yaratar edi.
1928-yil iyulda Xitoy Komunistik partiyasining VI syedi chaqirildi . VI
syezdi 1927-yil revalyutsiyasining idan keyin Xitoy revalyutsiyasi avvalgidek o z
’
xususiyatlari bilan imperealizmga qarshi feodalizmga qarshi bo lgan burjua
’
demokratik revalyutsiya ekanini revalyutsiyaning harakatga keltiruvchi kuchlari
sifatida ishchilar sinfi va dehqonlar o rtasida ittifoq tuzilgan taqdirdagina
’
g alabaga erishishi mumkinligini ko rsatdi . Shuningdek sezda revalyutsion
’ ’
to lqinning susaygan vaqtincha bir xil ekanini ,uning yaqin orada yana avj
’
olishini ,bu yangi rivojlanish arafasida navbatdagi vazifa xalq ommasini o z
’
tomongga tortish va kuch to plash ekanini ko rsatib o tdi. 1927-yil qishida Mao
’ ’ ’
Tsze-dun tuza boshlagan revalyutsion urush bu vazifalarni amalgam oshirishni
ko zladi shuning uchun ular Chay Kan shinning kontrevolyutsion hukumronligi
’ –
uchun eng katta xavf va butun mamlakat mehnatkashlari uchun juda katta umid
tuldirdi.
Mamlakatda revolyutsion to lqinning susayishi natijasida ,shuningdek
’
dastlabki vaqtda Qizil armiyaning urush harakatlarining boshlang ich juda katta
’
qiyinchiliklar ro y bergani uchun revolyutsion kadirlarning bir qismi : Qizil-
’ “
bayroq qachongacha qo lda tutib turilar ekan? degan shubhalanishlar paydo
’ ”
bo la boshladi. 1928-yil oktabrda Xunan Izyansi viloyati chegara rayonining
’
partiya konferensiyasida Mao Tsze-dun shunday dedi: Hozirgi vaqtda
”
kompradorlar ,tuxao va ishen lagirida ,shuningdek xalqaro burjuaziya lagerida
27

davom etgan ittifoq va jangler tufayli Xitoydagi revolyutsion vaziyat rivojlanib
bormoqda .shuning uchun kichik qizil rayonlarning uzoq vaqt yashashi
shubhasizdir ,bundan tashqari ular tobora kengayadi, butun mamlakatni
hokimiyatni qo lga oladigan kunimizni yaqinlashtiradi .’ ”
Mao Sezi dunning nutqi Qizil armiya kadirlar o rtasida ro y bergan
– ’ ’
umidsizlik kayfiyatlariga barham beradi. Xitoy komunistik partiyasi III sezdining
qarorlari Qizil armiya jangchilariga ma lum bo lgandan keyin revolyutsiya
” ’
q alabasiga ishonch kuchaydi.
’
Qizl armiya brogan rayonlarda qizil hokimiyat o rnatilgan joylarda keng xalq
’
ommasi kompartiya rahbarligida agrar revolyutsiya o tkazishga intildi. Agra
’
revolyutsiya yerdan feodalizm usulida foydalanish sistemasibarham berish va
qishloqda yangi munosabatlar o rnatish lozim edi. Agra revolyutsiyaning
’
mohiyati kambag allar va o rta dehqonlar birlashtishdan pomeshchiklarning
’ ’
hamma yerlari va mol mulklarini musodora qilish ya ni ularning ortiqcha
– ’
yerlarini olib yersiz va oz yerli dehqonlarga, qishloqlarga yashagan soldatlar,
ishchi hunarmandlarga taqsim qilishdan iborat. Komunistlar qishloqdagi barcha
aholi tabaqalarining qaysi sinfga mansub bo ganini aniqladilar va shu asosida
’
dehqoncgilikning rivojlanishi va dehqonlarning o z ishidagi g ayratini oshirishni
’ ’
taminlaydigan yer taqsimlash tartibini belgiladilar.
1927-yil revolyutsiyaning mag lubiyatidan keyin revolyutsion rivojlanish
’
yo lini yangi bir izga solish ya ni ishning asosiy qismini shaharlardan
’ ’
qishloqlarga ko chirish, Qizil armiya tuzish , qizillar hokimiyatini mustahkamlash
’
,yer islohati o tkazish ,ommani kurashga boshlash va uyushtirish qishloqlarda
’
kuch to plash kerak edi. Shu bilan shaharlarda revolyutsiyani rivojlantirish uchun
’
sharoit yaratish zarur edi.Xitoy komunistik partiyasining bunday siyosati tufayli
juda og ir sharoitda xitoy revolyutsiyasi kuchlari saqlanib qoldi, bu kuchlar
’
rivojlanib bordi.
1927-yil ikkinchi yarmidan to 1930-yilning o rtalariga 3 yil mobaynida
’
yangi gomindanchi militaristlar o rtsida etti yoki sakkiz marta o zaro urush
’ ’
bo lib o tdi. Mao Sze-dunning aytgani keldi.
’ ’
28

1929-yil Mao Sze dun va Chju- de qo mondonligidagi ishchi dehqon– ’
Qizil armiyaning 4 korpusi Szyansi viloyatining janubiy qismidagi rayinga va
–
Funszyan viloyatining g arbiy qismini egalladi. Juyuzinda markaziy revolyutsion
’
baza to zildi.1930-yilga kelganda butun mamlakatda Qizil armiyada 60minggach
’
kishi bo lib, shulardan 30mingdan oshiq kishi Szyansi Markaziy rayonida
’
edi.1930-yildan boshlab revolyutsion bazaning ta sir doirasi Fusziyan Anexuey,
’
Xenan ,Shenesi , Gansu viloyatlariga Guandun viloyatiga qarashli Xaynan oroli va
Xitoyning boshqa rayonlariga yoyildi.1930-yil yanvarda Mao sze-dun o zining
’ “
Uchqundan alanga hosil bo ladi degan asarida shunday deb yozdi: yarim
’ ”
mustamlaka Xitoyda Qizil armiya partisan otryadlari va qizil rayonlar barpo
qilinishi va o sishi prolitariyat rag borligida olib borilgan dehqonlar kurashining
’ ’
oily formasi ,yarim mustamlaka mamlakat dehqonlari kurashining muqarrar
natijasi va shubhasizdir, butun mamlakatda revolyutsion hujumni tezlatuvchi
muhim omildir.
1930-yil gomindadagi har xil militarist gruppalar o rtasida o zaro yirik
’ ’
o rishlar boshlandi. Bir tomondan Chan- Kayshi va ikkichi tomondan Fin Yuy-
’
syan hamda Yan Si- shan o rtasidagi ikki temir yo l bo ylab ya ni Lunxay va
’ ’ ’ ’
Tyan szin Pukou temir yo llari o rtasida boshlangan jiddiy urush harakatlari
’ ’
1930- yilning may oyidan to oktabr oyining oxirlarigacha davom etdi. Natijada
ikkala tomondan 300 mingdan oshiq kishi o ldi va yarador bo ldi. Xitoy
’ ’
komunistik partiyasining ayrin rahbarlari revalyutsion yuksalish boshlashiga
etibor berib har xil joydagi ishchi va dehqonlarni darxol qurolli qo zg alon
’ ’
boshlashga chaqirdilar, butun mamlakat teritoriyasida umumiy qo zg alon
’ ’
uyishtirish va markaziy shaharlarni olishi uchun butun Xitoydafi Qizil Armiyani
Chanshani egalladi va Xunan viloyatida xalq revalyutsion hukumatini tuzdi.
Imperialist davlatlaridan madad olgan Xunan militaristlari Qizil Amiyaga kuchlari
boricha qauta hujum qildilar. Qizil armiya Chanshanda 10- kun turdi va
pirovardida chikinishga majbur bo ldi. 1930- yil sentabrda markaziy Qizil Armiya
’
yana Chanshaga hujum qildi. Ammo dushman isteqkomlari qurib, qattiq jang
29

qilishi va qattiq qarshilik qo rsatishi sababli Qizil Amiya uchun uzoq vaqt’
qamalda turishi og ir bo ldi.
’ ’
Ittifoqchi armiyalar brogan sari dushman armiyasiga yordam berishni
kuchaytira boshladi. Mavjud viloyat Qizil armiya uchun noqulay edi. Mao Sze-
dun Markaziy Qizil Armiyaga o zini o nglab olish va planli ravishda rivojlanish
’ ’
imkoniyatini berish maqsadida Chalin, Yusyan, Szian va boshqa uezdlarni egallash
uchun o z armiyasini ikkiga bo lib, Chansha va markaziy shaharlarni olish
’ ’
fikridan voz kechish zarurligani Markaziy Qizil armiya komandirlariga sabr va
chidam bilan ishontirdi.
Bir tamondan Chan Kay- shi va ikkichi tomondan Fin Yuy- syan va Tan Si-
shan o rtasida boshlangan urush 1930- yil oktabr oxirlarida tamom bo ldi.
’ ’
Imperialistik davlatlar buyrug iga amal qilgan Chan Kay- shi noyabrdan to
’
avgustgacha o z soldatlarini qatorasiga uch marta Markaziy Qizil Amiyaga qarshi
’
hujumga boshladi. Mao Szin- dun markaziy qizil armiyaga shaxsan rahbarlik qildi
va qizil armiyaga nisbatan kuchlari ikki yarim sakkiz va hatto to qqiz barobar
’
oshiq bo lgan kontrrevalyutsion armiyalarni aldab ichkariga keltirar va so zsiz
’ ’
tor- mor qilar edi. 1930- yil oxirlarida Chan Kay-shi markaziy Qizil Armiyani
qurshab olishi uchun 100- mingga yaqin soldatdan iborat yetita diviziyasini
oldinga surdi. Jang davomida Qizil armiya bir yarim diviziyani butunlay yo q
’
qilib tashlab va bu Chan Kay- shi armiyasining bosh qo mondonligini asir oldi.
’
1931-yil Chan Kay- shi markaziy qizil armiyani ikkinchi marta qurshab
olish uchun Xe In- sin boshchiligidagi 100 ming soldatni ajratdi. Lekin bu jangda
ham mag lubiyatga uchradi. 30 mingdan ortiq kishi asir va 20 mingdan oshiq
’
miltiq o lja olindi. 1931- yil iyulda Chan Kay- shi Markaziy Xitoy armiyasini
’
uchunchi marta o rab olmoqchi bo ldi. U o z huzuridagi Germaniya, Yaponiya
’ ’ ’
va Angliya harbiy kengashlariga tayanib o zini bosh qo mondon qilib tayinlaydi.
’ ’
U Qizil armiyaning Markaziy bazasiga uch tomondan hujum boshladi, ammo Chan
Kay- shi bu safar ham mag lubiyatga uchradi. Bu g alabalar natijasida Qizil
’ ’
armiyaning kuchlari oshib bordi.
30

Yangi revalyutsion vaziyat yaqinlasha boshladi. Kontrrevalyutsiyaning uch
hujum barbod bo lgandan keyin gomindanning yuqori harbiy mansabdorlari yana’
Qizil armiyaga qarshi urushga jo natishlaridan qo rqa boshladilar. Ular Qizil
’ ’
armiyaga qarshi urush degan gap, u yerga brogan semiz kishilar ozib qoladi,
ozg inlar o ladi der edilar. Shuning uchun Chan Kay- shi nutq so zlab shunday
’ ’ ’
dedi: Agar imperialistlar Xitoyni bosib olsa, biz erksiz qul bo lib yashay olamiz,
“ ’
shu bilan jon saqlab qolamiz. Agar Xitoy kompartiyasidan halok bo lsa, biz erksiz
’
qul ham bo la olmaymiz
’ ” 6
u bu so zlar uning reaksion mohayatini aks ettirdi, ’
faqat xalq revalyutsiyasidan qutilishni ko zlar, bevatan qul bo lishni avzal
’ ’
ko rdi.
’
6
Чан Кай- ши. Судьба Китайского Бонапарта. В. Воронцов. М. 1989.г. стр. 45
31

2.Ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoyda siyosiy vaziyat
2.1. Yaponiya bosqinchilarining Xitoyga qurolli hujumi .
Birinchi jahon urushi vaqtida Yaponiya imperializmi qulay paytdan
foydalanib xitoyda o zi uchun foydali pozitsiyalarni qo lga kiritdi. Urish tomom’ ’
bo lgandan keyin Xitoyda hukumronlik qilish uchun AQSH bilin Yaponiya
’
o rtasida ku8rash boshlandi. 1922- yili AQSH tashabbusi bilab chaqirilgan
’
Vashiton konferinsiyada AQSH tashabbusi bilan chaqirilgan Belgiya, Buyuk
Britaniya, Xitoy, Germaniya, Italiya, Yaponiya, Gollandiya, Portugalidan iborat
to qqiz davlat shartnomasi imzolandi. Vashinton konferinsiyasida maqsaq xitoy
’
masalasini hal qilish yoki bir nechta imperialistic davlatning Xitoyni birgalashib
control qilishni tiklash, boshqacha qilib aytsak aslida AQSHning Xitoy ustidan
to la control o rnatish uchun sharoit tayyorlash edi.
’ ’ 1

1929- yil oxirida kopitalizmning jahon iqtisodiy krizisi boshlandi. Yapon
militaristlari kapitalizmning jahon iqtisodiy krizisi boshlangandan keyin Angliya
va AQSH birinchi galda o z ichki ishlari bilan shug ullanganini Xitoyga
’ ’
hukumronlik qilish uchun Yaponiyaga qarshi kurash bilan ishi yo qligini
’
payqadilar. Shuningdek ular Chan Kay- shining imperialistlar oldida tomomila
taslim bo lganini angliya va amerika imperialistlar bergan yordamga tayanib ichki
’
Kurashbilan revalyutsiyaga ishi dehqon Qizil armiyaga qarshi kurash
Yaponiyaning Xitoyga bostirib kirishiga qurollik qarshiko rsatishga botina
’
olmaganini sezdi. Shuning uchun ham Yaponiya imperialislasi dastavval Shimoli
32

sharqiy Xitoyga bortirib kirmoqchi, keyin asta- sekin butun Xitoy teritoriyasida
bosqinchilik harakarlari olib bormoqchi bo ldilar.’
1931- yil 18- sentabrda Kvantun armiyasi deb atalgan armiya Xitoyni
shimoliy sharqida joylashgan yapon qushinlari Shenyan shaxrini bosib oldilar
sentabr voqealari oldidan Chan Kay- shi Manchjuriyaga joylashgan barcha armiya
qo mondonliklarini har qanday qilib bo lsa ham yaponlar bilan
’ ’
to nashmasliklari zarurliginim ogohlantirdi. Yapon bosqinchilari Mukdenni
’
olganlaridan keyin gomindan hukumati maxsus chiqarib Manchjuriyaning har xil
punktlarida joylashgan barcha qo shinlariga qarshilik kursatishni ta qiqladi.
’ ’
Shuning uchun Yaponiya bosqinchi armiyasi Lyaonin ,Girin va Xeylunszyan
viloyatlarini tez orada bosib oldi. 1932- yil yanvarda Yaponiya bosqinchi armiyasi
Shanxayguanni va butun Manchnsuriyani egalladi. 1932- yil martda Yaponiya
qo g irchoq Manchjou- go davlati tuzilganini e lon qildi.
’ ’ ’
Chan Kay- shi harbiy harakatlarni kengaytirishini istamaganini, shuning
uchun hozirchali bosqinchilarga zarba berish I tauchun o z qo shinlarini
’ ’
yubormagani chet el muxbirlariga aytdi. Qochoq Mangjou- go hukumati
tuzilganini e lon qilgandan keyin Yaponiya imperialistlari asta sekin Jexe, Xebe
’
va Chaxar viloyatlariga siljidilar. 1933- yil martda butun Jexe viloyati bosib olindi.
Yaponiya bosqinchi armiyasi Buyuk Xitoy devoir rayonidagi har xil punktlarni
bosib olib o z hujumini davom ettirdi. Gomindan hukumati Yaponiyaga taslim
’
bo lish siyosatini qo lladi, bosqinchilarga qarshilik ko rsatishni armiya va
’ ’ ’
xalqqa man qildi. Chan Kay- shi Yaponiyaga qarshilik ko rsatishni chaqirgan
’
kishilarga o lim jazosi berilajagini aytdi .1933-yil aprel, mayda Yaponiya
’
bosqinchi armiyasi Xeby viloyatining sharqiy qismini va Chahar viloyatining
Shimoliy qismini bosib oldi. 1933-yil may oxirlarida Tanguda gomindan
hukumatining vakillari Xeby viloyatining sharqiy qismini dimilitarizatsiya qilingan
zona hisoblab ,urushni to xtatish to g risidagi bitimga qo l qo yishdi. Xitoy
’ ’ ’ ’ ’
qo shinlari chekindilar va keyinchalik oldinga yurishlarini takrorlamadilar .
’
Yaponiya imperializmining ho jumi Xitoydagi siyosiy vaziyatni tubdan
’
o zgartirdi. Yaponiya bosqinchiligiga qarshilik ko rsatishni butun Xitoy
’ ’
33

xalqining hamma joylardagi talabi bo lib qoldi. Butun mamlakatda’
ishchilar ,dehqonlar va studentlar Yaponiya bosqinchiligida qarshi harakat
boshladilar .
Liyaosi viloyatining Yaponlarga qo l bo lishni istamagan aholisi Yapon
’ ’
bosqinchilariga qarshi birinchi bo lib qurolli kurash boshladi.Manchjuriyada ni
’
ishga solib 18 armiyaning turgan gomindan hukumati bo yrug iga buysunmagan
’ ’
Aygotszyun armiyasidagi bazi qismlar majburan chekingandan keyin yapon
“ ”
bosqinchilarining orqa tomonida partizanlar ko rashi olib borishi uchun
’
ko ngilliylar armiyasini tuzdilar Yaponiyaning bosqinchi armiyasi Lyaonin
’
viloyatidan Xeylunsziyan viloyatigan vaqtda Ma Chjan-shan qo mondonligidagi
’
Manchjuriya armiyasi bosqinchilarga qarshilik ko rsata boshladi, butubXitoy
’
xalqi bu armiyani qizg in quvvatladi / Xitoy xalqining Yaponiyaga qarshi
’
harakati kuchaygan davirda reaksion gomindan hukumatiga qarshi aktiv kurashga
otlanganlar yolg iz ishchilar va dehqonlargina emas edi. 1927-yil revolyutsiyadan
’
chetlashgan mayda burjuaziyaning yuqori tabaqalari va milliy burjuaziya ham o z
’
pozitsiyasini o zgartirib siyosatga birmuncha qiziqa boshladi va gomindan
’
hukumatining Yaponiya bosqichlariga taslim bo lishiga qarshi chiqa boshladi.
’
Ayni vaqtda gomindan lagerining o zida ajralish ro yberdi. Ilgari Szyansida
’ ’
Qizil armiyaga qarshi kurashgan 19 armiya Shanhayga ko chirildi . Shanhayda va
’
butun Xitoyda aholining Yaponiya bosqinchilariga qarshi kurashgani boshlagani
19 armiyaga katta ta sir qildi.
’
1932-yil 28-yanvarda tun qorong usida Yaponiya bosqinchilito satdan
’ ’
Shanhayga hulum qildi.Shanhay aholisining Yaponiyaga qarshi kayfiyatlari tsiriga
berilgan .19 armiya yaponiya bosqinchilariga qarshilk ko rsata boshladi. Golindan
’
hukumati barcha vositalar qarshiligining daf qilishga va uni Shanhaydan
chiqarishga shu bilan Shanhay aholisini itoat qilishga urinib kurdi.
1931-yil 18-sentabr voqealaridan keyin Fin Yulsin ham yaponiyaga qarshilik
kurssatish tarafdori bo lib qoldi .1933-yil mayda u kompartiya qo shinlari bilan
’ ’
birlashib Yaponiyaga zarba berish uchun Chjanszyakou Chahar- Suyyan
34

birlashgan armiyasini tuzdilar va Yaponyaga qarshilik ko rsatish o rinishi’ ’
boshlanganini e lon qildi.
’
Dastlab atigi bir necha ming kishidan iborat bo lgan bu Yaponyaga
’
qarshilik ko rsatishi armiyasi kompartiya o tkazgan safarbar qilinishi va bu
’ ’
armiya safiga Manchjuriya ko ngilli armiyasi qisimlari va studentlarning
’
qo shilishi tufayli tez fursatdan 100 mingdan oshiq kishiga yetdi. 1933- yil may
’
oxirlaridan to iyul o rtalarigacha, ya ni 50 kundan sal oshiq bir davrda bu armiya
’ ’
yo qotilgan teritoriyaning bir qismini qaytarib oldi.Gomindan hukumati ajrtish va
’
qo rqitish siyosatidan ydalanib ,Yaponiyaga qarshilik kursatish birlashgan
’
armiyasini ichidan buzmoqchi bo ldi. 1933-yilavgustda Fin Yuy sin
’ –
armiyasidan ketishdan majbur bo ldi. Yaponiyaga qarshilik ko rsatish
’ ’
birlashgan armiyasi hujumga bardosh qila olmadiva 1933-yil senyabrda Yaponiya
bosqinchi armiyasi bilan bog langan gomindanchilar tomonidan qirib tashlandi .
’
Yaponiya bosqinchilari Xitoyga hujum qilgandan keyin , Xitoy Komunistik
partiyasi birinchi galda Yapponiyaga qurolli qarshilik ko rsatish shiorini o rtaga
’ ’
tashladi va Manchjuriya aholisining partizanlar kurashiga aktiv qatnashib butun
Xitoy xalqining Yaponiyaga qarshi harakatiga ahbarlik qildi.
19- armiya Shanhay aholisi bilan Yaponiyaga qarshilik kursata boshlagan
vaqtda Xitoy komunistik partiyasi Shanhay ishchilari va studentlarini ko ngilliy
’
armiya tashkil etishga va janglarda qatnashish uchun frontga borishga chaqirdi::
komunistlar Yaponiyaga qarshilik ko rsatish va vatanni qutqazish jamiyatini
’
tikladilar ,frontga yordam uyushtirdilar .1933-yil yanvarda Xitoy ishchi dehqon
Qizil armiyasi barcha Xitoy armiyalariga murojaat qilib urush harakatlarini
to xtatishga hamda quyidagi uch shart bilan sulh bitimiga , yani Qizil armiyaga
’
qilinayotgan hujumni to tatish ,xalqqa demokratik huquqlar berilishini taminlash
’
va Yaponiyaga qarshi birgalashib kurash olib boorish uchun xalqni qurollantirish
uchun qo l quyishga chaqirdi. Keyin Yaponiyaga qarshilik ko rsatayotgan
’ ’
barcha Shimoli-Sharqiy otridlaridan Xitoy Komunistik partiyasi rahbarligida
komunist Yan Szin yuy boshchiligidagi birlashgan Shimoli- Sharqiy armiya
–
35

tuzildi bu armiya uzoq vaqt davommida Manchjuriyada yaponlarga qarshi
partizanlar urushini olib bordi .
Biroq Chan Kay-shi tashqi dushmanga qarshi kurash olib birish uchun“
birinchi galda mamlakat ichkarisida tartib o rnatish kerak deb xitoy xalqining
’ “
jamoatchilik fikrini mensimadi. Shunday qilib u imperialistlar va feodallar kuchiga
tayanib ,Xitoy Komunistik partiyasini yo q qilishni ko zladi. U Angliya va
’ ’
Amerika immperialistlardan katta qarz va ko p qurol aslaha oldi..Germaniyadan
’
fashist kallakesarlarni chaqirdi. O z armiyasini ko paytirishva o zkillarini
’ ’ ’
fashistlar tipidagi diktaturasini mustahkamlash uchun maslahatchilar , mmaxsus
slujbalarning har xil instruktorlari va boshqa instrutorlarni bosqa mamlakatlardan
“ ”
reaksion harbiy doira va taklif etadi . Chan Kay shi bao szya sistemasini
– “ – ”
qo llandi,palitsiya otryadlarini tuzdi va barcha mamlakatlarning rayonlariga tulao
’
va leshenlarning feodallik hukumronligini musstahkamladi . Shunday qilib u ,
urushni to tatish tog risida Shanhay shartnomasi imzolanib ko pi bilan bir oy
’ ’ ’
o tgandan keyin yanada kattaroq ko lamda to rtinchi marta Qizil armiyani
’ ’ ’
qo rshab olish maqsadida barcha kontrrevolyutsion kuchlarni to plash uchun
’ ’
sharoit yaratib , jiddiy tayyorgarlik ko ra boshladi,
’
1932-yil iyunda Kay-shi 500 mingdan oshiq kishidan iborat
kontrrevalyytsion armiyani safarbar qilib uni Xubey Xenan Anxug y rayonlarida
’
joylashgan Qizil armiya bazasi tomoniga boshladi . 1932-yilda iyuldan to
oktabrgacha davom etgan janglar to rtinchi kontrrevolyutsion hujumning birinchi
’
etapi bo ldi, Bu janglar favqulotda shiddatli o tdi .Qizil armiya dushmanga
’ ’
qattiq zarbalar berdi.1933-yil yanvar fevralda Chan Kay-shi ishchi dehqon Qizil
armiyasining grajdanlar urushini to xtatish va birgalashib Yaponiyaga qarshilik
’
ko rsatish to g risidagi taklifini rad qildi. U Qizil armiyasiga qarshi to rtinchi
’ ’ ’ ’
kontrrevolyutsion yurishning oxirgi etapini o z foydasiga tamomlashni umid qilib
’
o z qo shinlarini oldinga so rdi va Guandun hamda Guansi militaristlari bilan
’ ’ ’
birgalashib , bu kuchlarni Qizil armiya Markaziy bazasi ro parasiga joylashtirdi.
’
Mao Sze dunning maniver qilish tktikasidan foydalangan Markaziy Qizil
–
armiya o z harbiy kuchlaridan to pladi va dast avval dushman armiyasining bir
’ ’
36

qia q qildi, undan keyin esa boshqa qismlarni tormor qildi. Qizil armiyaning bu’
buyuk g alabasidan keyin Fusziyan, Chjeszyan va Szyansi rayonlarida
’
joylashgaan Qizil armiya Markaziy rayondagi Qizil armiyaga qo shildi: Qizil
’
armiya Markaziy bazasining ahamiyati ancha oshdi. Qizil armiya bazasini
to tinchi marta qamal qilish barbod bo lgandan keyin Chan Kay-shi Yaponiyaga
’ ’
taslim bo lish siyosatini davom ettirdi va beshinchi qamalga aktiv tayyorlandi. U
’
Nanchanda tuzgan dala shtabi fashistlik zuravonligining oliy organiga aylandi.
Chan Kay shi Lushanda ofitserlar kursi ochildi va ofitserlar o rtasida
– ’
shaxsan o zi fashistlar nazariyalarini propaganda qilish bilan shug illandi,
’ “ “ ’
ularni kompartiyada qarshi kurashda qo paruvchilik ishlari va xoinlikka o rnatdi.
’ ’
Shu davrda fashist elementlari o z faoliyatlashtirdilar natijada ko p komunistlar
’ ’
va Yaponiyaga qarshilik ko rsatish tarafdorlari o ldirildi va bedarak bo lib
’ ’ ’
ketdi. Xatto grajdanlar urushi davrida davom etirishga va mustabit davlatga qarshi
chiquvchi Sun Sin lin va Lu Sin singari ma daniy revolyutsiya demokratik
– ’
arboblari ham Chan Kay –shiyalar razvetkasi tomonidan ko zatib turildi va
’
zarbaga uchradi.
Yarim yildan oshiq vaqt puxta tayyorgarlik ko rgandan keyin 1933- yil
’
oktabrda Chan Kay shi yana milliondan oshiq kishidan tuzilgan reaksion
–
armiyasini urushga boshladi. Qizil armiyaning hamma bazalariga bir yula hujum
qilib , misli ko rilmagan hamda Qizil armiyani beshincha marta o rab ola
’ ’
boshladi
U saralangan yaxshi qo rollangan 500ming soldat bilan Qizil armiyaning
’
Markaziy bazasig ahujum qildi . Xitoy komunistik partiyasinining ilgari
Shanhayda joylashgan Muvaqqat Markaziy komuniteti Qizil armiyaning Markaziy
bazasi rayoniga ko chdi ,chunki uning Shanhayga qolish mumkin emas edi .
’
Xitoy Komunistik partiyasining Qizil armiya Markaziy bazasiga ko chgan
’
Muvaqqat Markaziy Komiteti Mao Sze dunning Qizil armiyaga rahbarlik
–
qilishdan bo shatib hatoga yo l qo ydi. BUlardan tashqari Xitoy Komunistik
’ ’ ’
partiyasining Muvaqqat Markaziy Kometeti harbiy va taktik xatolarga ham yo l
’
37

qo ydi, natijada o tmishda dushman ustidan to rt marta g alaba qozongan’ ’ ’ ’
Qizil armiya endi dushman qamalini yorib o ta olmadi.
’
Reaksion gomindan gruppasi Yaponiyaga bo ysunish va Qizil armiyaga
’
qarshi kurash olib borish kabi xoinlik siyosatiga qatiy amal qilib turgan bir
sharoitda ishchi dehqon Qizil armiyasining gomindan qo shinlari qamalini yorib
’
o tish vaYaponiyaga qarshi kurash olib boorish uchun shimolga yurish
’
revolyutsion harakatni kuchaytirdi.
1934-yil oktabrda Markaziy Qizil armiya Fuszyan viloyatining g arbiy
’
qismi rayoni va Szyansi viloyatining janubiy qismidan 12.5ming km masofada
jahon tarixida misli ko rinmagan buyuk yurishga otlandi. Markaziy Qizil armiya
’
11 viloyatdan ya ni : Fuszyan , Szyansi, Guandun , Xunan , Guansi , Guychjou ,
’
Schuan , Yunnan, Skan , Gansu , Shensiviloyatlaridan o tdi.U o zini taqib
’ ’
qilgan va o rab olgan dushmanni tormor qildi abadiy qor bilan qoplangan baland
’
tog lardan oshib odamsiz cho llardan o tdi va oxiri 1935-yil oktabrda
’ ’ ’
g alabaga erishib Shensi viloyatining shimoliy qismida joylashgan revolyutsion
’
bazaga etib keldi.
Markaziy Qizil armiya buyuk yurushga chiqqan bir davrda Shensi
viloyatining shimoliy qismida joylashgan Lyu Chji dan qo mondoligidagi
– ’
Qizil armiya qismlaridan tashqari mamlakatning barcha boshqa rayonlardagi
Qizil armiya qismlari strageygik joylarni almashtirish uchun birin ketin avvalgi
bazalaridan keta boshladilar . Xunan Szyansi viloyatlari chegarasida joylashgan
Jen Bi shi boshchiligidagi Qizil armiya qamaldan chiqib joyni almashtira
–
boshladi va 1934-yil oktabrda Guychjou viloyatining sharqiy qismida Xe Lun
qo mondonligidagi sharqiy qismida Qizil armiya qismiga qo shildi. Xunan
’ ’ –
Xuby Guychjou viloyatlari chegarasida birgalashib revalyutsion baza tuzdi.
–
1935- yil martda Syuy- Sin- syan qo nomdonligidagi Qizil armiya Schuan-
’
Shense viloyatlari chegarasidagi avvalgi bazasidan Schuan Sikan chegaralariga
–
ko cha boshladi va 1935- yil iyunda Schuan viloyatining g arbiy qismida
’ ’
Markaziy Qizil armiyaga qushildi. U 1936- yil iyunda Schuan viloyatining
g arbiy qismida Markaziy Qizil armiyaga qushildi. U 1936- yil iyunda Sikan
’
38

viloyatining shimoliy- sharqiy qismida Xunan, Xubey, Sichuan, Guechjou
rayonlaridan kelgan Qizil armiya bilan yana 1936- yil oktabrda bu ikkala Qizil
armiya qismi Shensi viloyatining shimoliy qismiga kelib Markaziy Qizil
armiyaga qushildi.
Buyuk yurish vaqtida 1935- yil yanvarda Szun shahrida Xitoy Komunistik
partiyasi markaziy kometiti siyosiy byurosining 1 kengaytitilgan majlisi yig ildi.’
Bu majlisda beshinchi qamal davrida Chan Kay- shiga qarshi kurashda yo l
’
quyilgan harbiy xatolar tanqidiy ko z bilan muhokama qilindi, partiya Mao Szi-
’
dun tomonidan o rtaga quyilgan asosiy fikrlarning to g ri ekanini etirof etdi.
’ ’ ’
Bu esa Xitoy Komunistik partiyasi va Xitoy revalyutsiyasi mashg ur markschi
’
lelinchi arbob o rtoq Mao Szi- dunning bevosita rahbarligidagi rivojlana
– ’
boshladi. Bu esa revalyutsiyasi g alabasida hal qiluvchi rol o ynaydi.
’ ’
Can Kay- shi Yaponiyaga taslim bo lgan va Qizil armiyaning hujumi
’
davom etib turgan bir sharoitda Yaponiya imperializmi surbetligani oshirib bordi.
Endi uning bosqinchilik doirasi shimoliy- sharqiy viloyat bilan cheklanmadi. Bu
Yaponiya imperializmi butun Xitoyni o z mustamlakasi qilmoqchi bo ldi.
’ ’
1934- yil aprelda Yaponiya hukumati Yaponiyani sharqiy Osiyoning hukumdori
va Xitoyning himoyachisi deb hammaga e lon qildi. 1934- yil mayda gomindan
’
hukumati vakillari va Yaponiya vakillari o rtasida yashirin muzokorolar bo lib
’ ’
o tdi, bu muzokorolarda Xitoyda Yaponiyaga qarshi harakatni tuhratishga doir
’
masalalar muhokama qilindi.
Bulardan tashqari 1934- yil 1- iyundan boshlab shimoliy Xitoy bilan
Manchjou- go o rtasida temir yo l va pochta aloqasini ochish, Buyuk xitoy
’ ’
devoridan o tadigan joylarda qaravulxonolar quyishga qaror qilindi. 1935- yil
’
boshlaridan gomindan hukumati Yaponiya tashqi ishlar miniistri Xirota
tomonidan boshlangan Xitoy- Yaponiya iqtisodiy hamkorligi to g risida
“ “ ’ ’
hamda Xitoy va Yaponiya o rtasida do stlik munosabatlari to g risida gi
“ “ ’ ’ ’ ’
diplomatik muzokorolarni o zoq vaqtgacha davom ettirdi. Bu muzokorolardan
’
keyin gomindan hukumati Xitoyda Yaponiyaga qarshi xalq harakatini to htatish
’
to g risida buyrug e lon qildi. Can Kay- shi nutq so zlab Xitoy bilan
’ ’ ’ ’ ’
39

Yaponiya o rtasida hamkorlik qilish zarurligiga iqror bo ldi, bu hamkorlikni’ ’
ikkala davlat o rtasidagi normal munosabatlarni tiklashdan boshlab yuborish
’
kerakligini ko rsatdi. Holbuki Xitoy bilan Yaponiya o rtasidagi do stona
’ ’ ’
munosabatlar to g risida diplomatic muzokorolar bilgilangan bir vaqtda
’ ’
Yaponiyaning Kvantun armiyasi Chakan viloyatining shaqiy qismini egalladi.
Muzakoralar natijasida imzolangan shartnomada Xitoy o z qo shinlarini
’ ’
Chakar viloyatining sharqiy qismiga joylashtirmaslikka rozi bo ldi. 1935-yil
’
mayda Xebey viloyatining sharqiy qismida dehqonlar Yaponiya bosqinchiligiga
qarshi qo zg alon ko tardilar . Yapon bosqinchi armiya boshliqlari guyo xitoy
’ ’ ’
hukkumati dehqonlarining qo rollanihshga yordam berish bilan , urush
’
harakatlarini to xtatish to g risida Tanguda tuzilgan bitimni buzayotir degan
’ ’ ’
bahona bilan birga o z kuchlarini namoyish qilish uchun ko p qo shinlarni
’ ’ ’
Ichki Xitoyga yubordi. 1935-yiliyunda lomindan hukumati qoshidagi harbiy
kometetPekin bo limining ma ssul hodimi Xe In sin va Yaponiya bosqinchi
’ ’ –
armiyasi Shimoliy Xitoy gornizoni ning qo mondoni Umedzu yashirin bitim
’
tuzdilar ,bu bitimga muvofiq,
Xitoy o z mustaqilligidan ajralganligiga sharmandalarcha rozi bo ldi .
’ ’
1935-yil noyabrda Yapon bosqinchilari Xebey viloyatining Tunsiyan uezdida
Komunistlarga qarshi mudofaa bo yicha Sharqiy Xebey avtonom hkumati
“ ” ’
degan nom bilan qo g irchoq hukumati e lon qilish to g risida gomindanchi
’ ’ ’ ’ ’
Xoin Un Ju-gen orqali fitna uyushtira boshladilar.gomindanhukumati Yapon
bosqinchilari belgilangan Shimoliy Xitoyni boshqarish hususiyatlarga asoslanib
“ “
harbiy kometetning mavjud Pekin bo limini va Chjroiya yuani tomonidan
’
Pekinda ta sis etilgan harbiy kometeti filialini va siyosiy kometetini tarqatib
’
yuborishicha Pekinda Xebey Chahar siyosiy soveti tuzishhga qaror qildi.
–
Bu voqealar Xitoy xalqini davlatning qanday xavf ostida qolganini uylab
ko rishga majbur etdi. Yaponiyaga qarshi harakatni o z vatanlarini qo tqazish
’ ’ ’
uchun boshlagan harakatni yanada ko chaytirdi. Xitoy Komunistik partiyasi
’
millat oldidagi xavfning oshib borganini ko rib , Qizil armiyaning Buyuk
’
yurushi davrida 1935-yil 1-avgustda vatanni qo tqazish uchun barcha
’
40

vatandoshlarni Yaponiyaga qarshi ko rashga chaqirib mktub yozdi. Bu’
maktubda kompartiya grajdanlar urshini to xtatishga Yaponiyaga qarshi kurash
’
va vatanni qo tqazish kabi muqaddas ish uchun mamlakatning barcha kuchlarini
’
bir joyga to plashga chaqirdi .
’
Kompartiya o zining Yaponiyaga qarshi vatanni qo tqazish uchun
’ ’
ko rash olib borishni istagan hamma partiyalar , gruppalar , tashkilotlar
’
shuningdek barcha mhalliy harbiy siyosiy tashkilotlar bilan darhol muzakorolar
boshlashga vatanni qo tqazish bo yicha vaqtli rahbar organ sifatida milliy
’ ’
mudofaa hukumatini ular bilan birgalashib tuzishga tayyor ekanini e lon qildi.
’
Bulardan tashqari kompartiya Yaponiyaga qarshi kurashni istagan barcha
otratlardan birlashgan armiya tuzishning va milliy mudofaa hukumati
rahbarligida uning bosh shtabini tuzishni taklif etdi. Bu e lon qilingan
’
manefistni butun Xitoy xalqi qizg in quvatladi, oqibatda Shanxayda vatanni
’
qutqazish buyicha har xil jamiyatlar tashkil qilindi, ularning ishiga aholining har
xil tabaqalari qatnashdi. 1935- yil oxirlarida Shanxay aholisining bu taqbaqalari
vatanni qutqazish uyushmasi tuzildi.
Sharqiy Xebeyda qo g irchoq hukumat paydo bo lganidan keyin Pekin
’ ’ ’
studentlari Shimoliy Xitoyda ro y bergan juda vafli vaziyatni etiborga olib
’
Yaponiya bosqinchiligiga qarshi gomindan hukumatining xoinlik siyosatiga
qarshi kurashga otlandi.
1935-yil 9- dekabrda Pekindagi oliy o quv yurtlarining 10 miningdan
’
oshiq studentlari va o rta maktab o quvchilari katta namoish uyushtirdilar. Ular
’ ’
yo qolsin komunistlarga qarshi mudofaa qilish avtonom hukumati ,
“ ” “ ’
Grajdanlar urush to xtatilsin hamma tashqi dushmanga qarshi kurashganlar ,
’ ” “
Yo qolsin Yaponiya imperializmi degan shiorlar bilan maydonga chiqdilar.
’ ”
Reaksion gomindan to dasi student yoshlarining vatanparvarlik harakatiga
’
kishilarni qamoqqa olish va o ldirish bilan javob berdi, ammo vatanparvarlik
’
harakati bostirilmadi, balki aksincha yanada keng ko lamda kuchayib bordi.
’
1935- yil 16- dekabrda Xebey Chakar siyosiy sovetini ta sis etish kunini
’
kechiktirishga majbur bo ldilar.
’
41

Pekin studenlarining vatanparvarlik harakati 1935- yil 9 va 16- dekabrlarda
gomindan hukumati va Yapon bosqinchilarining birlashgan terrorga asoslangan
hokimiyatga zarba berdi, bu harakatga butun mamlakatdagi Xitoy xalqi
qo shildi. ’
Mamlakatning katta shaharlardagi student yoshlar ommaviy namoyishga
chiqdilar. Pekin va Tyanzsin tashkilotlarining studentlari katta agitasiya-
propaganda otryati tuzib janubga yurish uyushtirdilar, shuningdek qishloqlarda
borib keng dehqonlar ommasi bilan birlashdilar. Bulardan tashqari ular
kompartiya rahbarligada milliy ozodlik avangarrdlarni tuzdilar. Yangi
revalyutsion yuksalis butun mamlakatga yoyildi.
Qizil armiyaning Buyuk yurishi Shensi viloyatining shimoliy qismiga
yetgandan kryin 1935-yil 25-dekabrda Xitoy Komunistik partiyasi Markaxiy
kometeti Vayaobaoda kengash o tkazib , yaponiyaga qarshi yagona milliy front
’
taktikasini amalgam oshirishga qaror qildi. Bu kengashdan keyin Mao Sze dun
–
yaponiya bosqinchisini Xitoy xalqining yashab turishiga xatarli ekanini shuning
uchun Xitoydagi barcha sinflar va barcha siyosiy partiyalar oldiga Nima qilish
“
kerak degan masala qo yilganini partiyaning hamma a zolariga tushuntirdi.
” ’ ’
Ishchilar , dehqonlar va mayda burjuaziya hamma ham Yaponiyaga qarshilik
ko rsatishni talab qildi ,ishchilar va dehqonlar esa Xitoy revolyutsiyasining Hal
’
qiluvchi kuchiga aylandi. Milliy burjuaziya 1924-1927-yillardagi revolyutsiyaga
qatnashdi, lekin keyinchalik revolyutsiyaning kuchayib ketganidan qo rqib ,
’
millatning dushmanlari tomoniga o tdi. Ammo bu burjuaziya o z ittifoqcchisi
’ ’
bo lgan ishchilar sinfidan chetlani va pomishchiklarga komporodorlarga
’
yaqinlashib hech narsaga erishmadi , faqat milliy sanoat va savdo barbot bo ldi
’
xolos. Shuning uchun ush vaqtdagi vaziyat milliy burjuaziya Yaponiyaga qarshi
kurash qatnashish yoki betaraf qolishigina mumkin edi. Mao Sze-dun Xitoy
komunistik partiyasining hozirgi davrdagi vazifasi Qizil armiya harakatini butun
mamlakatdagi ishchilar sinfi dehqonlar , studentlar mayda burjuaziya va milliy
burjiaziya harakatlari bilan birlashtirib yagona milliy revolyutsion front tuzishdan
iborat ekanini ochiq ko rsatib berdi.
’
42

1935-yildan boshlab Xitoy Komunistik partiyasi Mao Sze-dun rahbarligida
Yaponiyaga qarshi yagona milliy front tashkil qilish uchun katta ish qildi. Butun
xalq Yaponiyaga qarshilik ko rsatish va vatanni qo tqazishga otlangan Xitoy’ ’
komunistlarining pozitsiyasini qo llab quvvatladi, shuninig uchun aholining
’
hamma tabaqalarida gomindan hukumronligidagi barcha rayonlarda Yaponiyaga
qarshilik ko rsatish va vatanini qo tqarish harakati tez rivojlana boshladi.
’ ’
Hatto gomindanning guansu gunandun militaristlar ham 1938-yil iyunda
Yaponiyaga qarshi kurash hamda vatanni qo tqazish bayrog I ostida
’ ’
birlashdilar va Chan Kay-shiga qarshi chiqdilar 1936-yil avgustda Yaponiyaning
bosqinchi armiyasi Manchjou Go qo g irchoq hukumati armiyasi bilan birga
– ’ ’
Suyuanni bosib olish operatsiyalarini boshladi.1936- yil yoyabrda suyunda
joylashgan xitoy armiyasi xotoyliklarga zarba berdi va Baylinmtaoni ozod qildi,
buning uchun butun xitoy xalqi qizg in minnatdorligani bildirdi.
’
Shimoliy Xitoyda yaponiya bosqinchiliganing kuchayib borgani Xitoydagi
Angliya Amerika imperialistlari manfaatlariga halak yetqazdi. Shuning uchun
Angliya va AQSH bilan sekin munosabatda bo lgan Chan Kay- shi to dasi
’ ’
Angliya vaAQSH topshirig i bilan o zining Yaponiyaga nisbatan o z
’ ’ ’
pozitsitasini o zgartirish kerak edi. Birlashish va mamlakatni qutqazishga
’
intilgan Xitoy komunistik partiyasi Yaponiyaga qarshlik kursatish siyosatini
amalgam oshirayotgan Qizil armiya dushman qurshovini yorib o tish maqsadida
’
1936- yil fevralda Shensi viloyatining shimoliy qismidan sharqqa yurishni
boshladi. Xuanxe daryosini kechdi va Shansi viloyatiga o tdi.
’
1936- yil mayda qizil armiya Shansida g alaba qozondi, keyin Shansi
’
viloyatining shimoliy qismiga qaytib, sulh muzokaralarini boshlash gomindan
bilan kompartiya o rtasidagi grajdanlar urushni to xtatish va barcha quchlarni
’ ’
yif ib Yaponiyaga qarshi kurashish to risidagi chaqirig ini tepegraf orqali
’ ’ ’
e lon qildi. 1936- yil avgustda kompartiya gomindanga yana xat yuborib,
’
Yaponiyaga qarshi yagona milliy front ochish va ikki partiyani yana
birlashtirishga tayyorgallik ko rish haqidagi o z fikrini ifoda qildi.
’ ’
43

Yaponiya bosqinchiligi kuchayib brogan, Chan Kay- shi o z reaksion’
siyosatidan yani tashqi dushmanga taslim bo lish va mamlakat ichida progressiv
’
kuchlarini bostirish siyosatidan voz kechmadan bir sharoitda shimoliy- sharqiy
armiyaning Shensi Gansu Nansu rayonlarini ozod qilishga qarshi hujumga
yuborilgan yosh ofesirlari bu faktorlar ta siriga berdilar Qizil armiyaning
’
dushman armiyasidan olingan asirlar bilan sekin muomila qilganini eshitdilar
birlashish va mamlakatni qutqazish tog risida Xitoy komunistik partiyasining
’
chaqirig ini qabul qildilar Qizil armiyaning grajdanlar urushni to xyatish va
’ ’
Yaponiyaga qarshi kurashni uyushtirish to g risidagi taklifiga qo shildilar.
’ ’ ’
1936- yik dekabr boshlarida Chan Kay- shi shimoliy sharqiy armiya va 17
tomon armiyaning ozod qilingan rayonga hujumini tezlashtirish maqsadida
Sianga kelda. 9 dekabr voqialari yilligada shimoli g arbdagi o n minglab
’ ’
studentlar vatanni qutqazish shimoliy g arb uyushmasi rahbarligida namoyishga
’
chiqib, grajdanlar urushni tuxtatish va Yaponiyaga qarshi kurash uyushtirishni
talab qildilar. Chan Kay- shi namoyishchilarni otish to g risida Chjan Syu- yan
’ ’
va Yan Xuchen keng xalq ommasi va o zlariga buysungan harbiy qisimlarning
’
tazyiqi ostida Chan Kay- shini qamoqqa oldilar va uni reaksion siyosatdan tashqi
dushmanga taslim bo lish hamda mamlakatda ommaviy qirg in siyosatdan voz
’ ’
kechishga majbur qildilar. 7
Suan voqealaridan keyin Van Szin- vey va Xe Sn Sin boshchiligidagi
Yaponiya tarafdori bo lgan to da voqialari nankin gomindan hukumatiga z
’ ’ ‘
qo lariga oldilar. Chan
’ Kay - shi qanday hukumronlik vaziyatiga ega bo ’ lsa ular
ham shunday vaziyatni qolga kiritmoqchi bo ’ ldilar . Sianga hujumiga tayyorlanib ,
buning uchun qo ’ shinlarni kuchirishga va oliy qo ’ mondonlik sostavini
almashtirishga shoshildilar . Yaponiya imperializmi bu voqeadan foydalanib o ’ z
faoliyatini aktivlashtirdi va ro ’ y bergan ahvolni hal qilish uchun qurol kuchi
qo ’ llanishiga chaqirib Yaponiya tarafdori bo ’ lgan to ’ dani gij - gijladi .
7
Г.А. Хидоятов. Х.Г. Гуламов. Всемсерная история новейсисей период. Европа и
США после второй мировой войны. Т.1999г. стр 241- 24 2.
44

Komunistlar mavjud sharoitda dastavval Sian masalasini tinch yo l bilan’
hal qilgandan keyingina Yaponiya imperializmi bosqinchiligiga zarba berish
mumkin degan fikrda edilar. Yaponiya bosqinchilari kirdikorining oldini olish va
Xitoyni milliy falokatdan qutqazish uchun Chan Syue- lyan va Yan Xu- chen
bilan muzokora olib borib, uni Chan Kay- shini ozod qilishga ko ndirish har
’
qanday yo l bilan bo lsa ham ikki tomonni yashatirish maqsadida kompartiya
’ ’
maxsus o z vakilini Sianga yubordi. Komunistlar bilan birga Yaponiyaga qarshi
’
kurash sharoitlarini qabul qilishga majbur bo lgandan keyin Can Kay- shi ozod
’
qilindi va Nankinda qaytdi. Chan Kay- shi o z niyatidan qaytishga to g ri
’ ’ ’
kelgan bo lsa ham u Chjan myanni qamoqqa olish va Yan Xu- chenni ishdan
’
chitlatishi lozim edi, ammo shimoliy- sharqiy armiya va 17 tomon armiyasini
qayta qurayotib u suniy ravishda ba zi bir qyinchiliklar to g dirdi.
’ ’ ’
Lekin jamoachilik fikri ta sirida u ahir o z reaksion siyosatini birmuncha
’ ’
vaqt o zgartirib turishga va ozod qilingan rayonga hujumni to xtatishga majbur
’ ’
bo ldi. Xitoy Komunistik partiyasining amaliy siyosati tufayli mamlakatda
’
osoyishtalik o rnatildi oniyaga nqarshi yagona milliy front tuzish uchun zamin
’
yaratdi.

45

2.2. Yaponiyaga qarshi umumxalq urushining boshlanishi.
1937- yil 7- iyulda Yaponiya bosqinchi qismlari Lugousyao atrofida
manevr qildilar va guyo bir soldat yo qolganini, uni topish uchun shaharda tintuv’
o tqazish zarurligini bahona qilib Yuanpin shahrida bostirib kirdi. Yuanpin
’
garnizoni yaponlarning yo lini dadil to sdi. Shundan keyin Yaponiya bosqinchi
’ ’
armiyasi shaharni artilleriya o tiga tutdi.
’
Yuanpin garnizori yaponiyaga nafrat bilan qarab umumxalq ta sirida
’
gomindan hukumatining talabani minsimay, yaponlarga qattiq qarshilik kursatdi.
Gomindan hukumati bu nizoni ahamiyatsiz qilib ko rsatmoqchi bo lib, yapon
’ ’
bosqinchilari bilan muzokara boshladi. Yapon bosqinchliri esa muzokara davom
etayotgan fursatdan foydalanib, shoshilinch ravishda yordamchi kuchlar keltirdilar
va iyul oxirlarida to satdan Pekin va Tyanszinni bosib oldilar hamda Suyyuan,
’
Shansi, Xenan va Shandunga hujumlarini davom ettirdilar. 8

8
В,В. Александров. Новейшая история стран Европы и Америки 1918- 1945г. М .
1 986. стр. 50- 51.
46

1937- yil 13- avgustda yapon bosqinchi armiyasi Shanxayga hujum qildi.
Gomindan hukumati bu voqealardan keyingina nima bo layotganligini payqay’
oldi va urush e lon qilishga majbur bo ldi. Yapon bosqinchilariga qarshi umum
’ ’
milliy urush shunday boshlandi. Usha vaqtdan xalqaro ahvolning uchta xususiyati
bor edi.
1. Yaponiya imperializmi xitoy xalqining ashaddiy dushmani edi. Yaponiya
uni yashindek tizlik bilan bosib olmoqchi bo ldi, Xitoyda ozodlik uchun urush
’
boshlangandan buyon yapon bosqinchlari bir tomondan harbiy kuch bilan hujum
qilib bordilar, ikkinchi tomondan tinch yo l bilan gomindan hukumaqtini taslim
’
bo lishiga kundirmoqchi bo ldilar.
’ ’
2. Sobiq Sovet Ittifoqi o zining Xitoy xalqiga do st ekanini tursatdi.
’ ’
Gomindan hukumati o zining savetlarifa qarshi siyosatini hamisha davom ettirib
’
tursada Shenyan voqealardan keyinroq Sovet Ittifoqi Xitoyga yordam berib
turishni taklif qildi. Xitoyda ozodlik uchun urush boshlanganda avgustning oxirin
o n kunligida Sobiq Sovet Ittifoqi bir- biriga hujum qilmaslik to g risida
’ ’ ’
Xitoy bilan sharnoma imzoladi va shu bilan Xitoyga katta ma naviy yordan
’
berdi. Shundan keyin Xitoyga shimoli- g rb afto mashina yo li orqali moddiy
’ ’
resuslar yuborila boshladi. Bundan tashqari sovet harbiy ko ngilli uchuvchilar
’
Xitoyga yordam berishini istab Xitoyga ozodlik urushiga qatnashdilar. Ularning
aksariyati Xitoy xalqini ozod qilish uchun o zlarini qurbon qildi.
’
3. Anliya va Amerika imperialistlari ikki xil pozitsiya qulladilar, bir
tomonidan ular o zlarining Xitoydagi alohida huquqlarini yo qotishni istadilar,
’ ’
ikkinchi tomonidan xitoy xalqining yuksalib borayotgan kuchidan qo rqdilar.
’
Angliya, Amerika imperialistlari Yaponiya bilan Xitoy bir- birini
kuchsizlantirishni istadilar, shuningdek urush olovi Sobiq Sovet Ittifoqiga ham
o tadi deb umid qildilar.
’ 9
Imperialistlar qurol aslaha sotib daromad olganlaridan
tashqari, Yaponiyani qurol asloha va harbiy materiallar bilan to qtovsiz ta min
’ ’
9
В,В, Александров. Новейшая история стран Европы и Америки 1918- 195 г. М. 1986.
стр. 122.
47

qilib Gomindan hukumatini Yaponiyaga taslim bo lishiga majbur qilib, Xitoyga’
nisbatan hoinlik qilishga tayyorgarlik qildilar. Xitoydagi ichki ahvolining ham uch
xususiyati bor edi.
1. Xitoy xalqi yapon bosqinchlariga zarb berdi, Yaponiyaga qarshi qattiq
kurashdi. Xitoy komunis partiyasi xitoy xalqining yapon bosqinchlariga qarshi
ozodlik urushiga chinakam rahbar bo ldi. Ishchilar sinfi va dehqonlar ozodlik
’
urushining asosiy kuchi bo ldi. Shahar mayda burjuaziyasi va milliy burjuaziya
’
ham Yaponiyaga qarshi kurash lageriga qo shildi.
’
2. Ammo yirik pomshchiklar va yirik burjuaziyaning bir qismi hoinlik qildi.
Ozodlik urushi boshlangandan keyin ko p o tmay gomindanning
’ ’
Vanszinbeychilar to dasi Yaponiyaga taslim bo ldi.
’ ’
3. Chan Kay- shi Yaponiyaga qarshi kurash tarafdorlariga qarshi ko p yillar
’
davomida kurashib kelgan maslaxdoshlari bilan birga Xitoy Komunistik partiyasini
yo q qilishga urindi. Chunki Yaponiya imperializmi daxshat bilan Xitoyga
’
bostirib kirib pomeshchiklar va burjuaziya mulkini xavf ostida qoldirgani,
shuningdek Xitoy xalqining tazyiqi bilan Chan Kay- shi Yaponiyaga qarshi kurash
boshladi. Biroq u Yaponiya qarshi ozodlik urushini olib borish uchun zarur
bo lgan chinaqam demakratin revalyutsion o zgarishlarni to xtatishga urindi.
’ ’ ’
Chan Kay- shi demakratik kuchlar rivojlanishining oldini olishga Xitoy komunistik
partiyasi ta sirining kuchayishiga to sqinlik qilishga o rindi, bu yo lda Xitoy
’ ’ ’ ’
ayrim kishilarni yashirin ravishda o ldirishdan ham qaytmadi, Yapon bosqichilari
’
ham kompartiya va xalq kuchlarini qirib tashlaydi ,deb umid qildi.
Pekin va Tyantszin taslim bo la boshlagach gomindan hukumati xalq
’
ommasini Yaponiyaga qarshi kurashga qatnashtirishni mutloq istamadi. U urushni
bir tomonlama xalqsiz davom ettirishni xoxladi, bu oqibatidagi gomindan
qo shinlari to xtovsiz chekinib bordi. Xitoyning shimolida
’ ’
Chjanszyakou ,Baodin , Tayyuen, Szinan va shu kabi mamlakatning boshqa
muhim shaharlari birin ketin Yaponlar qo liga o ta boshladi. Yapon
’ ’
bosqinchilari guyo kimsasiz bo liqda borayotgandek to xtovsiz oldinga qarab
’ ’
siljir edilar.
48

1938-yilmartgacha Yapon bosqinchilari Shansi viloyatidan FInginduni ,
Xenanda Ruydeni , xandunda Szaochjuanni yaniShimoliy Xitoydagi deyarli– –
hamma rayonlarni bosib oldilar. Shanhay frontida urush harakatlari boshlanganda
Chan Kay-shi o z qo shinlarini frontdan olib ketdi va shu bilan Yaponiyaga
’ ’
qarshi ozodlik urushishiga qatnashishga intilgan boshqa qo shinlarning halok
’
bo lishiga yo l ochib berdi. 1937-yil noyabrda Shanhay fronti yorib o tildi.
’ ’ ’
Ya na 1937-yil dekabrda Nankin taslim bo ldi. 1938-yil mayda gomindan
’ ’
qo shinlari Syuychjoudan Ulan tomoniga chekindilar ,toboro ko proq bostirib
’ ’
kelayotgan yapon bosqinchilarini to xtatish uchun Chan Kay shi Kayfindan
’ –
g arbga yaqin va Chjen yajoudan sharqqa yaqin Xuanxe daryosida dambani
’
portlatish to g risida bo yruq berdi, buning oqibatida keyin10-yildan oshiq vaqt
’ ’ ’
ichida Xenan viloyatining sharqiy qismidagi 20dan uezd aholisi ko pgina
’
qiyinchiliklarni ko rdi. 1938-yil iyunda Yanszi dayrosidagi Madan qo rg oni
’ ’ ’
tashlab chiqildi.
1938-yil oktabrda Kanton va Uxan taslim bo ldi .
’ Faqat uch oy davomida
1938-yil avgustdan to noyabrgacha Shimoliy va Markaziy Xitoyning juda katta
teritoriyasi shuningdek Janubiy Xitoydagi ko pgina muhum shaharlar gomindan
’
hukumati tomonidan Yaponlarga topshirildi.
Yaponiyaga qarshi ozodlik urushi boshlarida Xitoy Komunistik partiyasi
Yaponga yaqin Lochuanda kengash chaqirdiva vatanni qoutqazish uchun
hammani Yaponiyaga qarshi kurashga chaqiradigan va 10 moddadan iborat
programma qabo lqildi. Bu programmadan asosiy maqqsad Yaponiya bilan olib
’
borilgan urushda g alaba qozonish uchun xalqning barcha kuchlarini safarbar
’
qilish edi. Programma har qanday ikkilanish va kelishuvchilikka qarshi kurashish
Yaponiyaga qarshi yagona milliy frontni mustahkamlash, demokratik siyosatni
amalgam oshirish aholining turmushini yaxshilash uchun kurash olib borishni , shu
bilan barcha Xitoy xalqini Yaponiyaga qarshi kurashga otlantirishni ko zda tutar
’
edi.
Kenggash dushmanning orqa tomonida partizanlar urushini kuchaytirishga
qaror qildi. Partizanlar urushining amaliy vazifasi qilib , uning operatsiyalarini
49

frontdagi harakatlar bilan bog lab boorish dushman orqasida urush harakatlarini’
bashlab yuborish, Yaponlarga qarshi demokratik ozod qilingan rayonlar paydo
qilish ko zda tutildi. Bulardan tashqari kengash gomindan hokimiyatidagi barcha
’
rayonlarda Yaponiyaga qarshi ommaviy harakatni kuchaytirishga qaror qildi.
Butun xalqni Yaponiyaga qarshi urushga qatnashtirish uchun kengash butun xalq
uchun zarur bo lgan siyosiy va iqtisodiy huquqlarni amalgam oshirishga qaror
’
qildi. Masalan : Yaponiyaga qarshi urush davrida dehqonlar masalasini hal qilishda
yer ijarasi va qarz protsentini kamaytirishni asosiy shior deb bilishga qaror qildi.
Ikki partiyani birlashtirishni to la amalgam oshirish uchun Xitoy Komunistik
’
partiyasi 1937-yil fevralidayoq gomindan oldiga bir qator konkret tasnif va
garantiyalar shu jumladan QIzil armiyani milliy revolyutsion armiya deb atash
masalasini quygan edi .
Pekin va Tyanszin qo ldan ketib bir oyga yaqin vaqt o tgandan keyingina
’ ’
gomindan hukumati Qizl armiyani 8 milliy revolyutsion armiya deb atashga rozi
bo ldi. Keyin 8- armiya darhol frontga jo nab ketdi va Yaponiyalarga qarshi
’ ’
qahromonona jang qildi. 1937-yil sentabrning oxirgi o n kunligida 8- armiya
’
Shansi viloyatining shimoliy qismida Pinsinguanga hujum qilayotga 3000 kishidan
oshiq sar Yapon otryadini qirib tashladi. Bu esa Yaponiyaga qarshi urush
boshlangandan keyin Xitoy qo shinlarining birinchi katta g alabasi edi.Bu
’ ’
g alaba gomindanning reaksion gruppasi tarqatgan vaxima va Yaponlardan
’
qurqish kafiyatlariga barham berdi, butun Xitoy xalqining Yaponiyaga qarshi
urushida g alaba qozonishiga ishonchini mustahkamladi.Tensinguanatrofidakatta
’
yutuqqa erishilgan keyin Xitoy Komunistik partiyasining Markaziy komiteti
Shimoliy Xitoy aholisiga murojaat qilib , hammani dushmanga qarshi
“
birgalashib ,hayot mamot kurashga , dushmanga orqa tomonidan dadillik
– “ “
bilan jang qillish vaponlarga qarshi demokratik bazalar yarashishga chaqirdi. 1938-
yil yanvarda Fupinda Shansi Chakar Xebey ma;muriy ta sis etilgandan keyin
– ’
dushman orqasigda birinchi bo lib ozod qilingan rayonda xalq hukumati paydo
’
bo ldi.
’
50

1937-yil oktabrda Tszyansu va Anxuey viloyatlarining janubiy qismida
qolgan ishchi dehqon Qizil armiyasining partisan otryadlari yangi to rt Milliy’
revolyutsion armiya qilib qayta tuzildi. Gomindan armiyasi Nankin va
Syuychjoudan vahimaga tushib to mtaraqay qochgandan keyin yangi to rtinchi
’ ’
armiya Yanszi daryosining ikki tomonida frontni yorib o tib Szyansu viloyatining
’
janubiy qismida , Xuanxe dayrosidan janubga va shimolga yaqin ozod rayonlar
paydo qildi. Kanton va Uxan qo ldan ketgandan keyin Guandun viloyatining
’
komunistlari Duntszin rayyonida Yaponiyaga qarshi xalq qo rolli otryadini
’
tuzdilar , keyinchalik bu otryad Yaponiyaga qarshi janubiy kalonaga aylandi.
Dushman orqasida paydo bo lgan Yaponlarga qarshi ozod qilingan yirik
’
rayyonlarda Xitoy Komunistik partiyasi rahbarligida yaponlarga qarshi qo;rolli
otryadlar o sib bordi . bu esa Kanton va Uxanni bosib olgandan keyin yapon
’
bosqinchilarni oldainga siljishini to xtatishga majbur etdi.
’
1937-yil 7-iyulda Lugoutsyao voqealaridan boshlab to 1938-yil oktabrda
Uxan bir davr Yaponiyaga qarshi kurshda mudofaa davri bo ldi. Bu davrda yapon
’
bosqinchilarining shiddatli hujumlari avj oldi va gomindan armiyasi to xtovsiz
’
chekinib bordi , bu hol xitoy xalqini daxshatga soldi, gomindan hukumatining o z
’
ichida umidsizlik va ikkilanish vaziyatini yaratdi. Yaxshiyamki, shu davrda Xitoy
Komunistik partiyasi murosachilik va taslim bo;lishga qarshi chiqib ommani
qat iy kurashga boshladi hamda uni uyushtirdi. Faqat shu tufayli Yaponiyaga
’
qarshi yagona milliy front saqlanib qoldi. 1938-yili mayda o rtoq Mao Sze-dun
’ “
o zoqqa chuzilgan urush to g risida degan asarini yozdi. Bu asarda Mao Sze-
’ ’ ’ “
dun Xitoyning halok bo lmasligini , urushning chuzilib ketganini , lekin
’
Xitoyning uzil-kesil g alaba qozonishini isbot qildi.
’
1938-yil oktabrda Xitoy Komunistik partiyasi o n oydan oshiq davom
’
etgan urash yakunlarini umumlashtirish va kelajak uchun to g ri yo l belgilash
’ ’ ’
maqsadida Yananda Markaziy Komitetning kengaytirilgan plenuminini chaqirdi.
Mao Szi- dun o zining Yangi davr tog risida qilgan dokladida faqat xalq
’ “ ’ “
ommasiga tayanib tarraqqiyotni dadil himoya qilib , barch xalqning hayotiy
kuchlarini yuksaltirib , Yaponiyaga qarshi yagona milliy frontni mustahkamlab va
51

kengaytirib , Yaponiyaga qarshi uzoq davom etgan urushda bardosh berish va uzil-
kesil g alaba qozonish mumkinligini ko rsatdi. Mao Szi-dunning uzoqqa’ ’ “
chuzilgan urush to risida degan asarlarining nashr etilishi butun xitoy xalqi va
’ “
xitoy armiyasiga ochiq istiqbol yo lini ochib berdi; bu asarlarda yapon
’
bosqinchilariga qarshi kurash metodlari bayon qilindi , ular Yaponiyaga qarshi
kurshda butun xalqning g alabaga ishonchini mustahkamlashga imkon berdi.
’
Yaponiyaga qarshi urmatonati va mardligai ham oshdi .
Uxan taslim bo lgandan va Van Szin vey dushmanlar lageriga
’ –
o tgandan keyin gomindanning yirik pomishchiklar va yirik burjuaziya
’
vakillaridan iborat reaksion to dasi aytganlaridan qayta boshladi. Bu to da endi
’ ’
yapon bosqinchilari Xitoyga hujum qilmaydi , deb uyladi hamda kompartiya
rahbarligidagi 8- va yangi 4- armiyalarga o z dushmani deb qaray boshladi.
’
Yaponiyaga qarshi bo layotgan urush boshlarida gomindanchilar uyalmay-netmay
’
Shimoliy Xitoydagi butub-butun rayyonlarni dushmanlarga qoldirib ketavergan
edi. Lekin Yaponiyaga qarshi bo layotgan urushda 8- armiya og ir janglarda
’ ’
jonajon yerlarining bir qismini qaytarib olib vaziyat o zgargandan keyin ham bu
’
to daning vakillari ozod qilingan territoriyani 8-armiya qo lidan tortib olish
’ ’
uchun dushmanning orqa tomonida izg ib yura verdilar. Ular munofiqlik qilish
’
vatanni qo tqazishga chaqirish va bo lmag ur behuda gaplar tarqatish bilan
’ ’ ’
vatanga xiyonat qilganliklarini va kompartiyaga qarshi jinoyatkorona faoliyatlarini
yashirmoqchi bo ldilar. Ular : 8-armiyani tor-mor qilish uchun avvalo
’ “
Yaponiya bilan birlashaylik ,keyin Yaponiyaga qarshi kurashaylik ! degan shiorni
”
o rtaga tashladilar . 1939-yil yanvar oxirlarida Chuntsinda gomindan o zining V
’ ’
s ezdini chaqirdi. Sezda kurshni asosan tashqi dushmanga qarshi emas , balki
– ’
ichki dushmanga qrashi olib boorish ya ni Yaponiyaga passiv qarshilik
’
ko rsatish bilan kompartiya va xalqqa qarshi aktiv kurash olib boorish
’
to g risida qaror qabul qildi.
’ ’
Shundan keyin gomindan hukumronlik qilib turgan rayyonlarda Yaponiyaga
qarshi demokratik xalq harakati tor-mor qilindi. Gomindanning reaksion to dasi
’
Sian , Shanjao va boshqa joylarda qamoq lagerlari tuzdi, Yaponiyaga qarshi
52

kurash tarafdorlari bo lgan progressiv kishilar va komunistlarni qamadi va’
ko plab o ldirdi. 1939-yil 7 iyul Xitoy Komunistik partiyasi Markaziy
’ ’ –
Komiteti manifest e lon qildi. Bu monifestda murosachilik va ajralish siyosati
’
juda katta xavf to g dirganini ko rsatib o tdi . Xitoy Komunistik partiyasi
’ ’ ’ ’
Markaziy Komiteti : Yaponiyaga qarshi kurashni sabr matonat bilan davom
“ –
ettirish taslim bo lishga qarshi birlashish uchun , ajralishga qarshi , tarraqiyot
’
uchun , chekinishga qarshi kurash olib boorish uchun ! degan shiorni o rtaga
“ ’
tashladi. Xitoy komunistik partiyasi Markaziy Komiteti taslim bo lish
’
to g risida Chankayshichi gomindan talqin qilgan reaksion nazariyaga qarshi
’ ’
kurashga xalqni boshladi.
1939-yil sentabrda fashistlar Germaniyasi Angliya ,Fransiya va boshqa
mamlakatlarga qarshi urush boshladi. 1
Angliya Amerika imperialistlari o zlarini
’
Yaponiya va fashitlar Germaniyasi hafidan soqit qilish uchun zo r berib Yaponiya
’
bilan bir bitimga kelishmoqchi bo ldilar. Yaponiya imperializmi bu ahvoldan
’
foydalanib, Angliya va AQSH orqali Xitoyga tazyiqini kuchaytirdi va shu bilan uni
taslim bo lishiga majbur etdi. Chankaychilar gomindanni taslim bo lishiga
’ ’
majbur etmoqchi bo ldi. Chankaychilar gomindanni taslim bo lish yo lidagi
’ ’ ’
barcha to siqlarni bartaraf qilish uchun komunistlarni birinchi marta qattiq ta qib
’ ’
qilishni uyushtirdilar. 1939- yil dekabrda gomindanning reaksion armiyasi Xitoy
Komunistik partiyasi rahbarlik qilib turgan Shensi Ganesu- Nansiya Chnara
rayoniga hujum boshladi va besh uezdni: Tinxua Sunsi Chjenni, Chjenyun va
Nensyan uezdlarini bosib oldi, shuningdek Shansiy viloyatida Yaponiyaga qarshi
kurashuvchi, komunistlar rahbarligidagi jazo otradiga to satdan hujum qildi.
’
1940- yil yanvarda bu armiya ham Tayxanshan rayonida joylashga 8- armiya
bosh shtabiga to satdan hujum qilmoqchi bo ldi, 8- armiya o rtoq Mao Szi- dun
’ ’ ’
kursatgan o z -o zini mudofaa qilish prinsiplariga yani bizga tegmaganlarga
’ ’
tegmaymiz, bordiyu bizga hujum qilsalar, biz ham zarba beramiz degan prensipga
amal qilib, hujum qilib kelayotgan gomindanchilarga zarba berdi.
Nankin va Uxan qo ldan ketgandan keyin Yangi 4- armiya Yanszi daryosining
’
ikkala tomonidan ishg ol qildi. Shimoliy Xitoydagi 8- armiya singari 4- armiya
’
53

ham qiyinchiliklardan qurqmay dushmanning orqa tonomida Markaziy Xitoyda
butunlay boshqacha vaziyat yaratdi. Dastavval bu rayonlarni porlab turgan“
daryolar va tog larni tashlab ketgan gomindan armiyasi endi dushman orqasida
’
ozod qilinga bu rayonlarga hujum qila boshladi.
Gomindan armiyasi ozod qilingan rayonlarga kirishi bilanoq usha rayonlarda
Yaponlarga qarshi demakratik jamoat tartiblarini o z boshimchalik bilan buza
’
boshladi. Yangi 4- armiya bilan to qnashish uchun doimo son- sanoqsiz janjallar
’
uyushtirib turdi. 1940- yil martda Nankinda Van Szin- vey gomindan hukumatini
taslim bo lishiga kundirishga Yapon bosqinchilariga yordam berdi: komunistlarga
’
qarshi, xalqqa qarshi reaksionni qora kuchlari yana avj oldi. Huddi shu vaqtda
Chan Kay- shi komunistlarga qarshi ikkinchi yurish boshladi. 1940- yil qishda
gomindan hukumati yanvar oyi mobaynida Xuanxedan shimolga yaqin rayonda
to planish to g risida 8- va yanga 4- armiyalarga buyruq berdi. Kompartiya
’ ’ ’
birlikni saqlab qolish to g risida g amxurlik qilib, qo shinlarni Yanszidan
’ ’ ’ ’
janubga yaqin rayondan chaqirtirib Yanszidan shimolga yaqin rayonlarga
ko chirishga rozi bo ldi.
’ ’
1941-yil yanvarda yangi 4-armiya bosh shtabi Yansziyadan shimolga
yaqin rayonga ko chayotgan vaqtda Axuey viloyatining janubiy qismida birdan
’
o rab olindi, va gomindan reaksion armiyasi tomonidan yo q qilindi . gomindan
’ ’
hukumatining buyrug I bilan Yangi 4-armiya degan nom berkor qilindi.
’ “ ”
Anxey viloyatining janubiy qismida qonli voqealar shunda boshlanib ketdi.
Kompartiya gomindan hukumatning yangi 4- armiyasini tugatish to risda
’
chiqargan buyrug ini qatiy rad qildi va reaksion gruppa hujumini tormor qildi,
’
shu bilan birga yangi4- armiya asosiy kuchlarini shunday mustahkamladiki
uilgariga qaraganda yanada kuchliroq bo ldi. Sharqiy Xitoy rayonlaridan ko p
’ ’
yahgi kuchlar oldi.Xitoy Komunistik partiyasi bu voqealardan avval va undan
keyin birqancha zarur choralar ko rib qo ygani uchun ham Chan Kay shining
’ ’ –
komunistlarga siyosati kompartiyani suaytirish kabi maqsadlarga etkazmadi,
aksincha bu siyosat Chan Kay-shiga ishongan ko p kishilarning ko zlarini ochib
’ ’
54

hayollari puch ekanini ko rsatdi, shunday qilib Chan Kay shining o zini’ – ’
yakkalab qo ydi.
’
Yapon bosqinchilar Uxanni ishg ol etgandan keyin Yapon qo shinlarining
’ ’
orqa tomonida kuchaygan partizanlar urushi Yaponlar uchun katta xavf
to g dirdi. Bu xol ularni o z taktikalarini o zgartirishga majbur etdi. Yaponlar
’ ’ ’ ’
gomindan qo shinlarriga hujumni to xtatdilar va asosiy kuchlarini ozod qilingan
’ ’
rayonlarni bosib olishga kirishdilar. Ikki yil mobaynida Yapon bosqinchilari o z
’
kuchlarini to plab 8 va yangi 4-armiyalarga qarshi bir necha marta jazo berish
’
yurishlarini uyushtirdilar, shuningdek temir yo llar ,tosh yo llar qamal qilish
’ ’
uchun tayanch bazalari blokgauzalar, transheyalar va vallarni ko plab
’
qurdilar temir xalqa deb atalgan taktikani qo llanib, ozod rayyonlarni
” “ ’
kamaytirmoqchi yoki yo q qilmoqchi ularning armiyasi va aholisini qirib
’
bitermoqchi bo ldilar.
’
Ammo armiya va xalq dushmanning orqa tomonida Xitoy Komunistik partiyasi
rahbarligida Yapon bosqinchilariga qarshi qahramonona kurashdi. Hayotiy
“
bo shliq va temir xalqa yaratish taktikasini amalgam oshirib , ozod
’ “ “ “
rayonlarni yo q qilish to g risidagi niyatlarini puchga chiqardilar. 8 va yangi 4
’ ’ ’
armiyalarda qo shinlar soni 450ming kishidan to 500ming kishiga yetdi. Ozod
– ’
qilingan rayonlar ham kengaydi va mustahkamlandi. Ozod qilingan rayyonlar
harbiy harakatlaning zonasi Yaponiyaga qarshi urushning tayanch punkit bo lib
’
qoldi, 8 va yangi 4- armiyalar hamda Yaponiyaga qarshi janubiy kalonna ozodlik
uchun kurashnining asosiy kuchi edi. Yaponiyaga qarshi urush chinakam va buyuk
milliy revolyutsiyaga aylandi. Ammo Xitoy uchinchi fuqorolar urushidan keyin
ozod etildi. 10

10
Z.R. Nuriddinov. Osiyo va Afrika mamlakatlarining yangi va eng yangi tarixi . T. 1982-y.
79-bet .
55

Xulosa
Birinchi jahon urushi oxirlarida Xitoy yarim feodal yarim mustamlaka mamlakat
edi. Xitoy sanoatining asosiy qismi transport , banklar tashqi savdo chet-el
kompaniyalariga tegishli bo lib, u yirik kopitalistik davlatlar tomonidan egallab’
olingan edi. Urush yillarida xususiy sanoat o sib milliy ishchilar sinfi shakillandi.
’
Ishchilar sinfi Xitoy Milliy demokratik inqilobning harakatlantiruvchi kuchiga aylandi.
1921-yil Shanhayda Xitoy Komunistik partiyasi tashkil topdi. Mamlakatda
inqilobiy harakatning ikki markazi gomindan , Xitoy xalqining milliy yo lboshchisi Sun
’
56

Yatsenga (1867-1925-y) va Xitoy Komunistik partiyasi vujudga keldi. 1925-1927-
yillarda birinchi inqilobiy fuqorolar urushi bo lib o tdi. Kompartiyaning maqsadi’ ’
Xitoyni chet- el hukumronligidan ozod etib komunizm qilish edi.
1025-yil Sun Yansin vafot etib o rnini Chan Kay-shi (1887-1975y) egallab
’
gomindan bilan XKP o rtasida ajralish ro y berdi. Cha Kay shi 1927-yil Guachjouda
’ ’ –
hukumatni tashkil etib XKP tarafdorlariga qarshi kurashdi. Ularni Guandun viloyatidan
siqib chiqarishga harakat qildi. Uning hukumati chet el hukumatlari tomonidan tan
–
olindi.
1925-1031 yillarda Uxan viloyatida XKP rahbarligida birinchi Xitoy inqilobiy
–
hukumati tuzildi. Shuningdek ayrim jiylarda o zini hukumat deb e lon qilganlar ham
’ ’
bo ldi . Oqibatda mamlakatda uch hokimiyatchilik yuzaga keldi. Ishchilar , dehqonlar ,
’
talabalar, mayda savdogarlar va kichik burjuaziya kompartiyani qollab quvvatladi.
1931-yilning sentabrida Yaponiya Xitoyga bostirib kirib uch oy ichida shimoliy-
sharqiy viloyatni okkupatsiya qilib , 1912-yildagi inqilob natijasida qo latilgan
’
Manjurlar sulolasining so ngi iperatori Pu Uni taxtga o tqazdilar .
’ ’
Mamlakatda Yapon bosqichilariga qarshi kurashning yangi davri boshlandi. 1937-
yilning iyulida Yaponiya bosqiniga qarshi yagona front tuzildi. 1937-yildan 1945-yil
sentabrgacha uzoq va og ir milliy ozodlik urushi bo lib o tdi. Mamlakat Yapon
’ ’ ’
zulmidan ozod etilga bolsada gomindan va XKP si o rtasida hokimiyat uchun kurash
’
davom etdi .

Ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoy tarixini mavjud manba va adabiyotlar
asosida qiyosiy tahlil qilinib, quydagicha xulosa qilindi:
- birinchidan , Xitoy birinchi fuqarolar urushi sabab va adabiyotlari yoritib
beriladi;
- ikkinchidan, shimolga yurish va unda erishilgan g alaba atroflicha ilmiy tahlil
’
qilindi;
- uchinchidan, Xitoy ishchi - dehqonlar armiyasining tuzilishi va uning faoliyati
bayon etildi;
57

- to rtinchidan,’ Yapon bosqinchilarining Xitoyga qurolli hujumi hamda natijalari
ochib berildi;
- beshinchidan, Yaponiyaga qarshi umumxalq urushning boshlanishini Xitoy
tarixini o rganishda muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi;
’
- oltinchidan, ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoy tarixini yoritishda G. A.
Xidoyatov, X. G . G ulomov, Z. R. Nuriddinov, V. A. Radkevech, V. V.
’ ’
Aleksandrov, Chan Kay Shi kabi olimlarning ilmiy tadqiqotlarini o rni va
’
ahamiyati alohida ko rsatib o tish kerak.
’ ’
Shunday qilib, ikkinchi jahon urushi arafasida Xitoyni tarixini o rganish
’
jarayonlarni mavjud manba va adabiyotlar asosida qiyosiy tahlil qilib o rganish
’
bugungi jahon tarixi tarixshunosligida alohida o rin to tishini alohida ta kidlash
’ ’ ’
lozim.

Tavsiyalar
- birinchidan , Xitoydagi birinchi fuqarolar urushi sabab va oqbatlariga
bag ishlangan uslubiy qo llanmalar yaratish;
’ ’
- ikkinchidan, shimolga yurish va unda erishilgan g alabani aks ettiruvchi fota
’
al bomlar chop ettirish;
’
58

- uchinchidan, Xitoy ishchi - dehqonlar armiyasining tuzilishi va uning faoliyati
bayon etuvchi plakatlar chiqarish;
- to rtinchidan,’ Yapon bosqinchilarining Xitoyga qurolli hujumi hamda natijalari
haqida talabalarni mustaqil tadqiqot ishlarini yaratish;
- beshinchidan, Yaponiyaga qarshi umumxalq urushning boshlanishini Xitoy
tarixini o rganishda muhim ahamiyatga ega ekanligini hisobga olib, bu bo yicha
’ ’
maxsus kurs ma ruza matnlarini tayorlashda keng foydalanish.
’

ADABIYOTLAR RO YXATI
’
1.O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.T.: O zbekiston , 2001.
’ “ ’ ”
2. Karimov I.A.O`zbekiston:milliy istiqlol,iqtisod siosat,mafkura.Toshkent.I-jild.
1996.
3. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. 2-jild.T. 1996.
59

4. Karimov I.A.Vatan sajdagoh kabi muqqadasdir .3-jild.T.1996.
5. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo`lidan.4-jild.T.1996.
6. Karimov I.A.O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida:xavfsizlikka taxdid,barqarorlik
shartlariva taraqqiyot kafolotlari.T.1997.
7 . Karimov I.A. Yuksak ma naviyat-engilmas kuch.T.2008.’
8.I.A.Karimov. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqoralik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.T.2010.
9. Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.T.2011.
’
10. Karimov I.A. Inaon xotirasi-boqiy, qadr-qimmati-ulug // Xalq so zi,2012,10
’ ’
may.
11 . Александров В.В. Новейшая история стран Европы и Америки 1918- 1945
г. И «Высшая школа» 1986.г
12. Радкевич В.А. Великий шелковый путы. М.1990г.
13. Nuriddinov Z . R . Osiyo va Afrika mamlakatlarining yangi va eng yangi tarixi .
T . 1982- y .
14. Nuriddinov Z . R . Garb mamlakatlarning eng yangi tarixi . (1917- 1939.)
T .1978- y .
15. Чан Кай- ши. Судьба Китайского Бонапарта. В. Воронцов. М. 1989.г.
16. История стран Азии и Арики в новейшее время. М. 1976г
17. Xusan Tursunov . Amerika prezidentlari. T- 2003
1 8 . Xouard Sinkotta. Amerika tarixining asoslari. Amerika qo’shma shtatlarini
axborot bo’limi. Tarjimon X. Karomatov.T.,2003.
19. X идоятов Г. А . , Гуламов Х.Г. Всемирня история. Новеший период. Европа
и СШ А посли второй мировой войн ы (1945 1995г) Т ., 1999.
20. Новая история стран. Европы и Америки Второй период. Под редакции
Е.Е, Юровской и И.М. Кривогуза. М.1998.
2 1 . Новая история Китая. М. 1972г.
www . eurasia . org . ru .
 www . history . ru
 http://www.philos.msu.ru/fac/history/
60

 http://www.auditorium.ru
 www.museum.ru
 www. ziyonet.net.

61

Купить