Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 61.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston xotin-qizlarining g‘alabaga qo‘shgan hissasi

Купить
“O‘ZBEKISTON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA O‘ZBEKISTON XOTIN-QIZLARINING G‘ALABAGA QO‘SHGAN HISSASI Bajardi: ________________________ Qabul qildi: ________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………… 3 I BOB. URUSHNING BOSHLANISHI VA O‘ZBEKISTON XOTIN - QIZLARINING VATANPARVARLIK HARAKATI................................ 6 1.1. O‘zbekistonning urush girdobiga tortilishi va xotin-qizlarning urushdagi ishtiroki............................................................................................................. 6 1.2. Urush yillarida O‘zbekiston sanoat korxonalarida xotin-qizlar faoliyati. 12 II BOB. URUSH YILLARIDA O‘ZBEKISTON XOTIN- QIZLARINING QISHLOQ XO‘JALIGI SOHASIDAGI MEHNAT JASORATLARI.............................................................................................. 20 2.1. Paxtachilikni rivojlantirishda xotin-qizlar faoliyati................................... 20 2.2. O’zbekiston xotin-qizlarining ipakchilik, g’allachilik va chorvachilikni rivojlantirish uchun ko’rsatgan jasoratlari........................................................ 26 2.3. Rahbar xotin-qizlar faoliyatining o’sib borishi va ularning g’labaga qo’shgan hissasi................................................................................................ 31 XULOSA.......................................................................................................... 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.................................. 38 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda ushbu mavzu bo‘yicha yangi hujjatlar va arxiv materiallari asosida tadqiqotlar olib borilmoqda. Xususan, urush qatnashchilarining xotiralari, hujjatli filmlar, maqolalar va ilmiy konferensiyalar doirasida O‘zbekiston xotin-qizlarining urush yillaridagi faoliyati kengroq yoritilmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan tarixni haqqoniy o‘rganish va urush qatnashchilariga hurmat bilan yondashish, urush yillarida frontda va front ortida mashaqqatli mehnat qilgan, oilalarini, jamiyatni qo‘llab-quvvatlagan ayollarimizning jasoratini yana bir bor yodga soladi 1 . Ularning o‘sha davrdagi fidoyiligi bugungi kunda ham biz uchun ibrat maktabidir. borasida olib borilayotgan siyosat ushbu mavzuga yangicha nazar tashlash imkoniyatini bermoqda. Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston xotin-qizlarining g‘alabaga qo‘shgan hissasi mavzusining dolzarbligi tarixiy, ijtimoiy va ma’naviy jihatdan juda muhim hisoblanadi. Mazkur mavzuni tadqiq qilish, bir tomondan, urush yillarida o‘zbekistonlik ayollarning fidokorona mehnatini ilmiy asosda yoritish imkonini bersa, ikkinchi tomondan, bugungi avlodga ibrat bo‘ladigan qahramonlik namunalarini ko‘rsatadi. Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan keyin O‘zbekiston front uchun strategik hududlardan biriga aylandi. Minglab erkaklar jang maydoniga ketganidan so‘ng, ularning o‘rnini asosan ayollar egalladi. O‘zbekistonning sanoat korxonalari, paxta va don yetishtirish bilan shug‘ullanuvchi qishloq xo‘jaligi, shuningdek, tibbiyot va harbiy yordam xizmatlarida ayollar asosiy ishchi kuchiga aylanishdi. Jumladan, 1941-1945-yillarda respublikadagi mehnat qilayotgan aholining 60 foizdan ortig‘ini xotin-qizlar tashkil qilgan. Xotin-qizlar sanoatda, ayniqsa, harbiy zavodlarda ishlab, front uchun zarur bo‘lgan qurol-yarog‘, harbiy texnika qismlari, kiyim-kechak va oziq-ovqat mahsulotlarini yetkazib berishdi. Toshkentdagi zavodlar urush yillarida tank va 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. - T.: O‘zbekiston 2017. - 78 b. 3 samolyot ehtiyot qismlarini ishlab chiqarishga yo‘naltirildi. Bu ishlarning katta qismi o‘zbek ayollari tomonidan bajarildi. Qishloq xo‘jaligida ham ayollar katta yukni o‘z zimmalariga oldilar. Erkaklar frontga safarbar etilgach, dalalarda dehqonchilik ishlari asosan ayollar tomonidan olib borildi. O‘zbek ayollari oldin faqatgina uy-ro‘zg‘or ishlari bilan shug‘ullangan bo‘lsa, urush davrida ular dala mehnatiga to‘liq jalb etildi. Ayniqsa, paxtachilik sohasida ayollar hal qiluvchi kuchga aylandilar. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston xotin-qizlarining g‘alabaga qo‘shgan hissasi mavzusining o‘rganilganlik darajasi haqida aytadigan bo‘lsak, ushbu masala tarixchi, sotsiolog va harbiy tadqiqotchilar tomonidan turli davrlarda o‘rganilgan. Sovet davri tadqiqotlari: Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan yillarda ushbu mavzu asosan sotsialistik mafkura nuqtayi nazaridan o‘rganilgan. Urush yillaridagi O‘zbekiston xalqi, jumladan, xotin-qizlarning mehnati “xalq birligi va fidoyiligi” doirasida yoritilgan. Xususan, A.Abdullayev 2 , M.Usmonov 3 kabi tarixchilar urush yillaridagi O‘zbekiston SSRning iqtisodiy va ijtimoiy faolligi haqida ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. Biroq, bu davrda xotin-qizlarning roli yetarlicha alohida o‘rganilmagan, ular faqat umumiy harakat doirasida yoritilgan. Mustaqillik davri tadqiqotlari: O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, tarixga yangicha, milliy manfaatlar va haqqoniy yondashuv asosida qarash imkoniyati paydo bo‘ldi. Ushbu mavzu bo‘yicha qator tadqiqotlar amalga oshirildi. Xususan, M.Jo‘rayev 4 , H.Ziyoyev 5 , S.Saidov 6 , R.Olimova 7 kabi tarixchilar urush davrida o‘zbekistonlik xotin-qizlarning front va front ortidagi xizmatlarini alohida tadqiq etdilar. Urush yillarida mehnat frontida ishlagan ayollar, ularning harbiy xizmatdagi ishtiroki, tibbiyot xodimlari, partizan harakati va razvedka ishlaridagi faoliyatlari aniqroq o‘rganila boshlandi. 2 Abdullayev A. O‘zbekiston SSR Ikkinchi jahon urushi yillarida. – T.: Fan, 1971. – 220 b. 3 Usmonov M. O‘zbekiston urush davrida: Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar. – T.: Universitet, 1985. – 280 b. 4 Jo’rayev T. O’zbekiston jangchilari ulug’ Vatan urushi frontlarida. – T.: Fan, 1975. – 60 b. 5 Ziyoyev H. Ikkinchi jahon urushida o‘zbekistonliklarning ishtiroki. – T.: Fan, 1985. – 150 b. 6 Saidov S. Urush va mehnat frontida o‘zbek ayollari. – T.: Sharq, 1999. – 210 b. 7 Olimova R. O‘zbekiston xotin-qizlarining urush yillaridagi jasorati. – T.: Yangi asr avlodi, 2005. – 175 b. 4 Kurs ishi mavzusining obyekti. Urush yillarida O‘zbekiston xotin- qizlarining harbiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotdagi faol ishtiroki, ularning front va front ortidagi mehnati, jasorati, fidokorona xizmatlari hamda urush natijalariga ko‘rsatgan ta’sirini tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va ilmiy tadqiqotlar asosida o‘rganishdan iborat. Kurs ishi mavzusining predmeti. 1941-1945-yillarda O‘zbekistonda xotin- qizlarning front va front ortida olib borgan mehnati, ularning sanoat, qishloq xo‘jaligi, tibbiyot, harbiy xizmat, madaniyat va ma’naviyat sohalarida g‘alabaga qo‘shgan hissasi, shuningdek, ularning fidokorona jasorati va qahramonligi tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari hamda ilmiy tadqiqotlar asosida o‘rganiladi. Kurs ishining maqsadi. Urush yillarida O‘zbekiston xotin-qizlarining harbiy xizmat, front ortidagi fidokorona mehnati, ularning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalarga qo‘shgan hissasini tahlil etish ishimizning asosiy maqsadidir. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. - O‘zbekistonning urush girdobiga tortilishi va xotin-qizlarning urushdagi ishtirokini o rganish;ʻ - Urush yillarida O‘zbekiston sanoat korxonalarida xotin-qizlar faoliyati ni tahlil etish va o rganish; ʻ - Paxtachilikni rivojlantirishda xotin-qizlar faoliyati ni yoritib berish; - O’zbekiston xotin-qizlarining ipakchilik, g’allachilik va chorvachilikni rivojlantirish uchun ko’rsatgan jasoratlari ni o’rganish; - Rahbar xotin-qizlar faoliyatining o’sib borishi va ularning g’labaga qo’shgan hissasini tahlil etish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, beshta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 39 betni tashkil etadi. 5 I BOB. URUSHNING BOSHLANISHI VA O‘ZBEKISTON XOTIN- QIZLARINING VATANPARVARLIK HARAKATI 1.1. O‘zbekistonning urush girdobiga tortilishi va xotin-qizlarning urushdagi ishtiroki Ikkinchi jahon urushi jahon tarixida misli ko‘rilmagan darajada katta va dahshatli, butun insoniyat boshiga og‘ir kulfatlarni solgan urush bo‘ldi. 1939- yil 1-sentabr kuni fashistlar Germaniyasi qo‘shinlarining Polshaga bostirib kirishi bilan boshlangan bu urush 61 mamlakatni, Yer shari aholisining 80 foizini, ya’ni 1,7 milliard kishini o‘z girdobiga tortdi. Ikkinchi jahon urushini yirik davlatlar o‘rtasidagi ixtiloflar, agressiv kuchlarning dunyoga hukumron bo‘lish uchun intilishlari keltirib chiqardi. Urushni asosiy agressiv davlatlar fashistlar Germaniyasi va Italiya hamda Yaponiya boshladi. Ular orasida Germaniya uyushtiruvchi, yetakchi rol o‘ynadi. Fashizm o‘ta agressiv, o‘ta uyushqoq siyosiy kuch, siyosiy partiya sifatida birinchi jahon urushi tugashi bilanoq Italiya va Germaniyada vujudga keladi. Fashistik kuchlarni birinchi jahon urushi yakunlaridan norozi bo‘lgan, dunyoni qaytadan bo‘lishga va dunyoda hukmron bo‘lishga intiluvchi yirik moliya-sanoat korxonalari egalari, harbiylar har tomonlama qo‘llab-quvvatladilar. Fashistlar bu ikki jahon urushi o‘rtasida o‘tgan 20 yil davomida ildiz otib, kuchayib boradi va nihoyat Germaniya, Italiya va boshqa mamlakatlarda siyosiy hokimyatni egallaydilar. Ikkinchi jahon urushining 1 davrida 1939 - yil 1-sentabrdan 1941- yil 22 iyungacha bo‘lgan davrda fashistlar Germaniyasi G‘arbiy va Markaziy Yevropada hukumronlikni qo‘lga kiritdi. Germaniya va Italiya Yevropadagi 10 davlatni- Polsha, Chexslovakiya, Yugoslaviya, Belgiya, Gollandiya, Lyuksemburg, Daniya, Norvegiya, Avstriya, Fransiyani bosib oldi. 8 Germaniya G‘arbiy Yevropaning harbiy, iqtisodiy resurslarini qo‘lga kiritgach, 1941- yil 22 - iyun kuni hujum qilmaslik to‘g‘risidagi shartnomani buzib, urush e’lon qilmasdan sobiq SSSR ga xoinona hujum boshladi. Germaniyaning bu urushi harakter jihatidan bosqinchilik, adolatsiz urush edi. 8 Usmonov Q., Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi. T.: sharq, 2001. – 132 b. 6 Germaniya bilan hamkorlikda uning ittifoqchilari - Italiya, Ispaniya, Finlyandiya, Vengriya, Rumeniya, Bolgariya ham SSSR ga qarshi urushga kirdilar. Sovet hukumati 22- iyun kuni urushning boshlanishi munosabati bilan mamlakat xalqiga murojaatnoma ishlab chiqdi va o‘sha kuni radio orqali e’lon qilindi. Bu murojaatnoma xalqni g‘alabaga erishish uchun mustahkam jipislashishga, uyushqoqlik va fidokorlik ko‘rsatishga chaqirdi. Sobiq SSSR davlati tarkibiga kirgan barcha respublikalar, muxtor viloyatlar, milliy okruglar, shu jumladan O‘zbekiston xalqi ham urush girdobiga tortildi. O‘zbekiston xalqining boshiga og‘ir sinovlar tushdi. O‘zbekistonning barcha shahar va tumanlarida, korxona va muassasalarida mitinglar va yig‘ilishlar bo‘lib o‘tdi. Ishchilar, xizmatchilar, dehqonlar, ziyolilar, talaba yoshlar o‘z Vatanlarini himoya qilishga otlandilar. Vaziyat butun mamlakat hayotini urush davri talablariga moslab qayta qurishni, butun kuch va vositalarini safarbar etishni talab qilar edi. 23 - iyun kuni VKP(b) MQ Siyosiy byrosi partiya va sovet organlari urush sharoitiga moslab qayta qurish to‘g‘risida qaror qabul qildi.Partiya va sovet hukumatining harbiy holat to‘g‘risida, harbiy xizmatga majbur bo‘lgan kishilarni qizil armiyaga safarbar etish to‘g‘risida, qurol aslaha ishlab chqarish bo‘yicha safarbarlik rejasini joriy etish to‘g‘risida qarorlari e’lon qilindi. Urushning birinchi oyidayoq harbiy komissariyatliklarga 32 mingdan ko‘p o‘zlarini frontga jo‘natishini so‘rab ariza berdilar. Sobiq SSSR tarkibiga kirgan barcha respublikalar, muxtor viloyatlar, milliy okruglar, shu jumladan, O‘zbekiston xalqlari ham urush girdobiga tortildi. O‘zbekiston xalqlarining boshiga ham og‘ir sinovlar tushdi 9 . Ikkinchi jahon urushining g‘alaba bilan yakunlanishida O‘zbekistonlik xotin-qizlar ham katta hissa qo‘shdilar. Ularning ba’zilari urushda ishtirok etish uchun frontga jo‘nab ketgan bo‘lsalar, qolgan qismi esa front orqasida mehnat qildilar. Urushning dastlabki yillarida O‘zbekiston sanoatida xotin-qizlar salmog‘i 29 foizni tashkil etgan bo‘lsa 1943-yilga kelib 63,5 foizga yetdi. Ana shuncha aholi o‘rtasida xotin-qizlar ham ko‘pchilikni tashkil etar edi. Dastlabki yillarda xotin- qizlar frontga ketgan otalari, akalari, turmush o‘rtoqlari, farzandlari o‘rniga mehnat 9 Usmonov Q . Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi. –T.: Sharq, 2001 – 144 b. 7 qilishga kirishdilar. Front uchun kerakli bo‘lgan xom-ashyolarni, oziq –ovqat mahsulotlarini yetkazib berishda qattiq mehnat qildilar. Shuningdek ikkinchi jahon urushi yillarida frontga borish istagida bo‘lgan xotin-qizlar ham bor edi. Birgina Shahrisabz tumanidan urushning bir necha kuni ichida 1148 kishi harakatdagi armiyaga ixtiyoriy jo‘nadi, ularning 10 tasi xotin-qizlar edi. Shunday qizlardan biri Muqaddam Ashrapova edi. U Toshkent M e ditsina institutini tamomlagan yili urush boshlanib qoldi. Qaroqchiqum qishlog‘ida vrach bo‘lib ishlagan Muqaddam Ashrapova armiya safiga ko‘ngilli bo‘lib yozildi. U frontning oldingi uchastkalariga yetib kelib, Bryansk, G‘arbi-shimoliy , birinchi Ukraina va boshqa frontlarning jangchilari bilan birga Moskvadan Karpat tog‘lariga qadar bo‘lgan og‘ir va mashaqqatli yo‘lni bosib o‘tdi. Muqaddam Ashrapova urushda harbiy gospitalda vrach bo‘lib ishladi. U ko‘plab bemorlarni xirurgik yo‘l bilan operatsiya qilib, ularning hayotini saqlab qoldi. 1941-yili Muqaddam bilan birga institutning davolash fakultetini tamomlagan dugonalaridan Anvara Muharramova, Po‘latoy Qodirova, Sobira Majidova ham frontga ko‘ngilli sifatida yozilib, urushda ishtirok etdilar. Ular ham dugonalari Muqaddam Ashrapova singari yaralangan kishilarni davolash ularning hayotini saqlab qolish bilan shug‘ullandilar. Bunday O‘zbekistonlik qizlar jasoratini unutib bo‘lmaydi. Ikkinchi jahon urushi tugagandan keyin ular O‘zbekistonga qaytib kelishdi, va tibbiyot sohasida nomzodlik, doktorlik dissertatsiyalarini himoya qilishib, el salomatligini saqlashga o‘z hissalarini qo‘shdilar. Urushga ko‘ngillilar bo‘lib ketgan qizlar orasida Buxorolik Soliha Davronova, Rahima Olimova, Salomat Sanginova, Xosiyat Usmonova, Qosimovalar ham bor edi. Ular 1942-yilning bahorida urushga jo‘nadilar. Soliha Davronova dastlab qismga sanitariya instruktori, keyinroq esa yosh komandirlikdan ofitserlik darajasiga ko‘tarildi. U janglarda ko‘rsatgan qahramonligi uchun “Jasurligi uchun” medali bilan mukofotlandi. U Chexoslovakiya, Ruminiya, Vengriya va Avstriya xalqlarini fashizm asoratidan saqlab qolishgacha bo‘lgan hamma janglarda ajoyib mardlik va qahramonlik ko‘rsatdi 10 . 10 Adham Rahmat. Shinelli qizlar. - T.: 1970. - 44 b. 8 Soliha Davronova urush yillarida ko‘rsatgan xizmatlari uchun “II darajali Vatan urushi”, “ Qizil yulduz” ordenlari va bir necha medallar bilan mukofatlandi. O‘zbekistonlik jasur qizlardan biri Azizaxon Qalandarova edi. Azizaxon meditsina hamshiralari tayyorlash kursini tugatgach, 1941-yilning sentabrida armiya safiga chaqiriladi. U olti oy davomida zenitchilikni emas, hatto stanokli pulemyotdan otishni ham yaxshilab o‘rganib oldi. Qisqa muddatli mashqlar davomida navodkachi bo‘lib yetishdi. 1943-yilning yozida Kursk shahri atrofidagi o‘rmonga eshilon keladi. Ana shu eshilonda 30 dan ortiq rus, ukrain, turkman qizlari bilan birga o‘zbek qizi Azizaxon ham bor edi. 1943 - yilning 7 - iyulida navodkachi Azizaxon raschyoti fashistlarning uchta bombardimonchi samaliyotini urib tushiradi. 8 - iyuldagi janglarda bataliyonning zenitchilari dushmanning bombardimonchi sakkiz samaliyotini urib tushiradi. Uning birinchisini Azizaxon Qalandarova raschyoti nishonga oladi. Ana shu qahramonliklari tufayli u “Qilzil yulduz” ordeniga tafsiya etiladi. Toshkentning Chig‘atoy dahasida joylashgan bolalar uyida tarbiyalangan Aziza Qalandarova Oryol, Kursk, Ukraina, Ruminiya hududlarida jang olib boradi. Urush tugagandan so‘ng u Toshkentga qaytib keldi. Azizaxon Qalandarova o‘zbek xalqining bahodir qizi sifatida urush yillarida soldatlikdan ofiserlik darajasiga o‘sib chiqdi. Urush yillarida qahramonlik ko‘rsatgan o‘zbek qizlaridan yana biri Roza Ibrohimova edi. Roza Ibrohimova Xorazm viloyati, Shovot tumanida tug‘ulldi. U Toshkent meditsina texnikumini tugatib, urushga ketdi. 1943-yilning yoz oyida Roza O‘zbekistondagi aloqachilik maktabini bitirib chiqqach Moskva shahri yaqinidagi radiodivazonga borib tushdi. U urushda razvedkachi sifatida ishtirok etdi va ko‘p qahramonliklar ko‘rsatdi. Roza Ibrohimova Berlinni ishg‘ol qilish uchun bo‘lgan janglarda ham ishtirok etdi. Ana shunday qahramon, jasur qizlardan yana biri G‘ijduvonlik Rayhon Hamroyeva edi. Uning otasi Rahmat Hamroyev urushda halok bo‘ladi. Shundan so‘ng Rayhon Hamroyeva ko‘ngilli bo‘lib frontga ketish uchun ariza berdi. O‘sha paytda uning yonida G‘ijduvonlik qizlardan Qumri va Saida ismli dugonalari ham bo‘lib, ularning uchalasi ham urushga jo‘nab 9 ketadilar. 11 Urushga kelgan Rayhon bilan Qumri sanitariya instruktorlari tayyorlash kursida o‘qiydilar. Urush tugagach serjant Rayhon Hamroyeva sanitariya instruktori vazifasini o‘tash uchun Gomel yonidagi front uchastkalaridan biriga yuborildi. Rayhon Hamroyeva urush jangohlarida yarador jangchilarga katta yordam ko‘rsatdi. Ko‘plab jangchilarning hayotini saqlab qoldi. Janglarning birida uning o‘zi ham yaralandi va G‘ijduvonga qaytarib yuborildi. Unga janglarda ko‘rsatgan qahramonligi uchun “ Jasurligi uchun” medali berildi. Ukraina uchun olib borilgan janglarda Buxorolik qizlardan Rahima Alimova ham qatnashdi. U o‘qchi rotaning sanitariya instruktori bo‘lib xizmat qildi.1943- yilning 18-iyulidan 28-iyuligacha Shimoliy Dones daryosi qirg‘oqlarida Donbassni ozod qilish uchun o‘n kunlab jang bo‘ldi. Ana shu vaqtda Rahima Alimova pulemyot hamda minomyot o‘qi ostida 97 nafar yarador jangchi va ofetserga shoshilinch meditsina yordami ko‘rsatib, ularning ko‘pchiligini jang maydonidan xavfsiz yerlarga olib chiqishda jonbozlik ko‘rsatdi. Undan keyingi janglarda u o‘z qahramonliklarini namoyon etdi. Rahima Alimova urushda ko‘rsatgan harakatlari uchun “Jasurligi uchun” va “ Qizil bayroq” ordenlari bilan mukofotlandi. “Jangovor xizmatlari uchun’’ medali bilan mukofotlangan o‘zbekistonlik qizlardan biri Ruqiya Ismoilova edi. U 1942-yili meditsina institutini tamomlab Qo‘qon tumanidagi kasalxonada vrach bo‘lib ishladi. Ko‘plab yarador jangchilarga yordam ko‘rsatdi. 1943-yilning yanvar oyida esa u bir guruh vrachlar bilan Volga bo‘yida turgan qo‘shinlar safiga kelib qo‘shildi. Ana shu yerda Ruqiya Ismoilova o‘z qahramonliklarini namoyish etdi. Urush jangohlaridagi jangchilarga juda katta yordam ko‘rsatdi. U urushdan qaytib kelgach , Farg‘ona shahridagi bolalar shifoxonasida xizmat qildi 12 . 1942-yilning iyun oyida Buxorolik 21 nafar qiz vatan ozodligi uchun urushga ketish haqida ariza berdilar. Ularning 11 nafari o‘zbek qizlari edi. Ulardan biri Xosiyat Halimova bo‘lib, u ham ko‘ngilli sifatida frontga jo‘nab ketdi. Xosiyat aloqachilar kursini tamomlagandan so‘ng 90-o‘qchilar brigadasida, so‘ngra tank korpusida aloqachi bo‘lib xizmat qildi. Xosiyat Halimova juda ko‘p jangovar 11 Jo‘rayev T. O‘zbekiston jangchilari Ulug‘ Vatan urushi frontlarida. – T.: Fan 1975. 32 b. 12 Usmonov Q . Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi. –T.: Sharq, 2001 – 144 b. 10 topshiriqlarni bajarishga muvaffaq bo‘ldi. U uzilgan aloqa simlarini ulash, aloqani tiklashda qahramonliklar ko‘rsatdi. Urushda yaralandi. Janglarda ko‘rsatgan qahramonliklari uchun Xosiyat Halimovaga “ Jasurligi uchun” va “ Jangovor xizmatlari uchun” va boshqa medallar bilan mukofotlandi. Urush yillarida ikkinchi Ukraina frontidagi 132 – o‘qchi polk sostavi bilan birga Xarkov, Praga va Budapesht shaharlarini ozod qilish uchun bo‘lgan janglarda, Chexoslovakiya, Avstriya, Karpat tog‘lari hamda Ruminiya uchun bo‘lgan janglarda yuzlarcha jangchilar hayotini saqlab qolgan Samarqandlik Xanifa Mamatkazina ham vatan oldidagi xizmatlari uchun ikki marta “ Qizil bayroq” ordeni, “ III darajali Shuhrat” ordeni hamda ikki marta “Jasurligi uchun” medallari bilan mukofotlandi. Yuqorida nomlari keltirilgan qizlar singari Ulug‘ Vatan urushida qahramonlik ko‘rsatgan ayollar nomlarini ko‘plab keltirish mumkin. Toshkentlik Umri Umarova, meditsina hamshirasi Yangiyo‘llik Manzura Mastonova, Kogonlik hamshira Muhtarama Saidjonova, G‘ijduvonlik hamshira Saida Ro‘ziyeva, Bouxorolik Salomat Sanginova, Toshkent meditsina instituti sobiq talabalari Sobira Majidova, Nuri Shokirova, Po’latoy Qodirova, Vasila Sayfullina, yosh tomoshabinlar teatri aktyori Matlab Muxtorova, uning jangovor dugonalari Xosiyat Usmonova, Saida Kamolova, Soliha Davronova, Bashorat Xo‘jayeva, Buxorolik Munira G‘iyosova uning singlisi Rosiya G‘iyosova kabi urush jangohlarida jasorat ko‘rsatgan qizlar O‘zbekistonliklar faxri bo‘lib hisoblandi. Ularning deyarli barchasi ko‘ngillilar sifatida urushga ketib, erkaklar bilan bir safda dushmandga qarshi kurash olib bordilar. Barchalari o‘zlarining ko‘rsatgan jasoratlari va mehnatlariga yarasha Vatanimiz orden va medallari bilan mukofotlandi. Eng asosiysi esa ularning o‘z Vatanlari oldidagi burchlarining bajarishi bo‘ldi. 1945-yilning 9 mayida 4 yil davom etgan urush g‘alaba bilan tugadi 13 . Xullas, urush yillarida O‘zbekistonlik xotin-qizlar ham fidokorona ishtirok etib, misli ko‘rilmagan qahramonliklarni amalga oshirdilar. Bu esa O‘zbekistonlik xotin-qizlarning g‘alabaga qo‘shgan katta hissasi edi. 13 Adham Rahmat. Shinelli qizlar. - T.: 1970. – 78 b. 11 1.2. Urush yillarida O‘zbekiston sanoat korxonalarida xotin-qizlar faoliyati. Urush respublika sanoat tarmoqlarining yo‘nalishini ham, sanoat xodimlarining ishini ham tubdan o‘zgartirdi. Ko‘pgina sanoat va qishloq xo‘jalik rayonlarining bosib olinganligi xalq xo‘jaligini og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. Ana shunday sharoitda Volgabo‘yi, Ural, G‘arbiy Sibir, Qozog’iston, O‘rta Osiyo hududlari bo‘yicha 1941-yilning oxiri va 1942-yilga harbiy-xo‘jalik rejasi qabul qilindi. Bu rejada umumittifoq miqyosida mamlakat Sharqining ahamiyati keskin ortganligi qayd qilindi va shu yerda nihoyatda qisqa muddatda sanoat qurilishini avj oldirish, harbiy mahsulotni ishlab chiqarishni ko‘paytirish, frontga umumxalq yordamini uyushtirish ko‘zda tutildi. O‘zbekiston iqtisodiyoti ham harbiy vaziyatdan kelib chiqib zudlik bilan front manfaatlariga bo‘ysundirildi. Front yaqinidagi hududlarda joylashgan sanoat korxonalarini O‘rta Osiyo va Qozog’iston respublikalariga evakuatsiya qilish boshlandi. Ushbu hududlarga keltirilgan 308 ta korxonaning 100 dan ortig‘i O‘zbekistonga joylashtirildi. “Lentekstilmash”, “Rostselmash”, “Krasniy Aksay”, “Suma Kompressor va Dnepropetrovek karborund zavodlari”, Moskva ‘‘Podmyomnik”, “Elektrostanok” zavodlari shular jumlasidandir. Keltirilgan korxonalarni nihoyatda qisqa muddatlarda ishga tushirishga erishildi. 1941-yilning oxirigacha shunday korxonalardan 50 tasi ishga tushirildi. 1942 - yilning birinchi yarmida esa barcha sanoat korxonalari to‘liq quvatda ishlab mudofaa uchun mahsulot chiqara boshladi 14 . Evakuatsiya qilingan zavod va fabrikalarni tiklashda talabalar, o‘quvchilar, uy bekalari, fan va madaniyat xodimlari, xizmatchilar va kolxozchilar qo’liga belkurak, ketmon, lom olib mehnat qildilar. Urushdan oldingi vaqtda yillar mobaynida qilinadigan ishlar bu vaqtda kunlar va oylar mobaynida bajarildi. Chunonchi, “Rossel’mash” zavodi 25 kunda, “Qizil Oqsoy” zavodi bu yerga yetib kelgandan keyin oradan 29 kun o‘tganda mahsulot isshlab chiqara boshladi.1941- yil dekabrga kelib evakuatsiya qilingan korxonalarning qariyib 50 tasi ishga tushirildi. 1942-yilning o‘rtalariga kelib respublika industriyasi mamalakat 14 Po’latov I. Buyuk g’alabada O’zbekiston hissasi. - T.: O’zbekiston, 1974. - 61 b. 12 sharqidagi harbiy sanoat bazasini tarkibiy qismi bo‘lib qoldi. Respublikada harbiy mahsulotlar ishlab chiqarishning rivojlanib borishi bilan bir qatorda xom-ashyo va yoqilg‘i energetika bazasini kengaytirish vazifasi ham keskin bo‘lib turdi. Urush rangli metallar qazib chiqarishni jadallik bilan ko‘paytirishni zarur qilib qo‘ydi. Shuning uchun ham 1942 - yilda Langar molibden konini foydalanishga topshirish sohasidagi ishlar tez suratlar bilan boshlanib ketdi. Bu yerda misli ko‘rilmagan qisqa muddatda molibden fabrikasi barpo etildi. Ayni vaqtda Qo‘ytosh konining ishlab chiqarish quvvati va Qoratepa rangli metallar konining quvvati keskin oshirildi. Sanoat qurilishida o‘lka aholisining barcha qatlamlari faol ishtirok etdi. Mehnat resusrlarining eng yirik bazasini tashkil etgan qishloq mehnatkashlari bu ishga ayniqsa salmoqli hissa qo‘shdilar. Faqat 1941-yilning ikkinchi yarmida harbiy obyektlar qurilishiga qariyib 500 ming kolxozchi jalb qilindi. Ularning orasida xotin-qizlar ham ko‘pchilikni tashkil etdi. Og‘ir urush davrida rivojlanayotgan sanoatni ishchi kuchi bilan ta’minlash vazifasi ayniqsa keskin bo‘lib turdi. Ko‘p minglab tajribali ishchilarning frontga ketishi natijasida vujudga kelgan juda katta yetishmovchilik sanoat korxonalariga yangi kelgan va tajribaga, mehnat malakasiga ega bo‘lmaganlarni g‘oyat qisqa muddat ichida turli ishlab chiqarish kasblariga o‘rgatish va o‘qitish yo‘li bilan to‘ldirib borildi. Shuningdek, O‘zSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1942-yil 13- fevraldagi farmoni bilan urush davrida ishlamayotgan mehnatga layoqadli aholi- xotin-qizlar, o‘smirlar, nafaqaxo‘rlarni safarbar qilish hisobiga ishchilar safi kengayib bordi 15 . Sanoat ishlab chiqarishiga xotin-qizlar ayniqsa faol jalb qilindi. Agar 1940- yilda sanoatda ishchilar orasidagi xotin-qizlar salmog‘i 34,0%ni tashkil etgan bo‘lsa, 1942-yilga kelib bu ko‘rsatgich o‘sib 63,5 % ga yetdi. Urush yillarida qurilish materiallari sanoati, to‘qimachilik va poyabzal sanoati, oziq-ovqat sanoati, mahalliy asnoat tarmoqlarini rivojlantirish tadbirlari amalgam oshirildi. Faqat 1943-yilda 12 ta yog‘ zavodi, 3 ta paxta tozalash zavodi, 4 ta qand va 4 ta konserva 15 Qosimov Y. Ulug’ Vatan urushi yillarida O’zbekiston xalqlarining suv uchun kurashi tarixidan. - T.: Fan, 1983. - 149 b. 13 zavodlari qurilib ishga tushurildi. Sanoat korxonalarining kengayishi, yangi qurilgan zavod- fabrikalarning ishi, muvaffaqiyati ularni malakali ishchilar bilan ta’minlashga bog‘liq edi. Yuz minglab kishilarning, xususan, tajribali xodimlarning frontga safarbar etilishi katta qiyinchiliklar tug‘dirardi. Keksalar, ayollar, ayniqsa armiyaga chaqirish yoshiga yetmagan o‘smirlar va qizlar korxonalarga jalb etildi, ularga hunar o‘rgatildi, respublikada 100 mingdan ko‘proq malakali ishchilar tayyorlandi. Urushgacha tinch ishlayotgan sanoat korxonalari qisqa vaqt ichida samolyot va tanklarga zapas qismlar, minomyot va avtomatlar hamda boshqa harbiy qurollar ishlab chiqarishga kirishildi. Masalan, Toshkentdagi qishloq xo‘jaligi mashinasozligi zavodi urushgacha faqat qishloq xo‘jalik mashinalari va unga kerakli ehtiyot qisimlar chiqarar edi, urush davrida uning bir qancha sexlari harbiy qisimlar chiqara boshladi. Andijon sharidagi “ Kommunar”, “ Stroymashina” zavodlarida samolyot va tanklarga kerakli detallar chiqarila boshlandi. Shuningdek, Andijondagi Volodarskiy, Qo‘qon shahridagi Oxunboboyev nomli tikuvchilik fabrikalari harbiy kiyimlar tikadigan korxonalarga aylandi. Umuman O‘zbekistonda qisqa muddat ichida 230 ta sanoat korxonasi faqat harbiy mahsulotlar beradigan bo‘lib qoldi. Chirchiq, Qo‘qon ximiya zavodlari esa front topshiriqlarini bajarishga to‘la moslashtirildi. Katta miqdordagi sanoat korxonalari uchun ishchi kuchi masalasi hal qilinishi muhum bo‘lgan holatlardan biri edi. O‘zbekiston rahbariyati bu masalada o‘zbek xalqiga murojaat qilib, ularni sanoat korxonalarini ishchi kuchi bilan ta’min etishga davat etdi. Bu chaqiriqqa birinchi o‘rinda o‘n minglab xotin- qizlar uy-ro‘zg‘or ishlari bilan shug‘ullanuvchi ayollar javob berdi. Bir necha kun ichida Toshkent shahridan 150 kishi sanoat korxonalarida ishlash uchun ariza berdi. Ularning asosiy qismi xotin-qizlar edi. Toshkent shahrida sanoat korxonalarida ishlash istagini bildirgan xotin-qizlar qisqa muddat ichida o‘qitildi. 1941 - yilning 15 - oktabrgacha 7620 nafar kishi ana shunday kadrlar sifatida tayorrlanib bo‘lindi. Ularning 65 protsenti xotin-qizlardan iborat edi. Faqat “Selmash” zavodining o‘zida 2624 ishchi tayyorlandi, ularning 52,6 % ayollar 14 tashkil qildi. “Krasnaya zarya” fabrikasida 270 kishiga hunar o‘rgatildi. Ularning 90 % ayollar edi. Toshkent viloyati rahbaryati bu masalani har tomonlama o‘rganib chiqib, 1941- yilning 5-noyabrigacha xotin-qizlardan yana 5000 ishchi tayyorlash vazifasini qo‘ydi. Ayniqsa Toshkent to‘qimachilik kombinati uchun o‘zbek ayollaridan ishchilar tayyorlashga alohida e’tibor berish lozimligi haqida ko‘rsatmalar berildi. Shu munosabati bilan Toshkent shahar sanoat korxonalarida ayollardan 20 mingdan ziyod malakali ishchilar-tokarlar, frezerovshchiklar va boshqalar tayyorlandi. Respublikaning boshqa viloyat shaharlarida ham malakali ishchilar tayyorlash, ayniqsa ayollarni ishga ko‘proq jalb etishga zo‘r berib e’tibor berildi. 1941 - yilning 10 - oktabrigacha O‘zbekiston bo‘yicha sanoat korxonalrida ishga jalb etilgan ishchilarning 45% ayollar tashkil etdi. 1941 - yilning oxiriga kelib respublika bo‘yicha 300 ta sanoat korxonasi faqat harbiy mahsulot bera boshladi. 16 Mazkur yilda O‘zbekiston sanoatida xotin-qizlar salmog‘i 29% oshdi. Mazkur yilda Qashqadaryo viloyatida ham urush sharoitidan kelib chiqib mahalliy sanoat tarmoqlarini qayta qurib, harbiy izga solish masalalari ko‘rib chiqildi. 1941-yilning 15-dekabrida Qarshi shahar ijroiya qo‘mitasining yig‘ilishida “Yangi hayot”, “Pishkuvchi”, “Ittifoq”,“ Uchqun”, “ Mehnat” artellarining ish rejalari muhokama qilindi. Urushning og‘ir damlariga qaramay, shahardagi “ Ittifoq” arteli jamoasi yillik rejani 112 foizga, “ Uchqun” arteli 95 foizga, “Mehnat” arteli 88 foizga bajardilar. Badiiiy hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqaradigan “Ittifoq” arteli beqasam to‘qishni 228 foizga, palos gilamlar to‘qishni 109 foizga, “Guliston” arteli 132,2 foizga ado etdilar. Sanoat korxonalarida urushga ketgan erkaklar o‘rnini ayollar, yosh bolalar egalladilar. 1941-yilda Qashqadaryodagi 48 ta yirik sanoat korxonalarida 3015 kishi mehnat qildi. Ushbu korxonalarda 27763 ming so‘mlik yalpi mahsulot ishlab chiqarildi. Ushbu korxonalarda mehnat qilganlarning asosiy qismi xotin-qizlar edi. Mazkur yillarda sanoat korxonalarida mehnat qilayotgan xotin-qizlar orasida musobaqalar uyushtirildi. Musobaqa shartlarida kundalik normani bir necha marta ortig‘i bilan bajarish vazifasidan tashqari, ishlab chiqarilayotgan mahsulotning 16 Usmonov Q . Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi. –T.: Sharq, 2001 – 144 b. 15 sifatli bo‘lishi, tejamkorlik, ish vaqtini qisqartirish va boshqalar asos qilib olindi. Ixtirochilik harakati faqat erkaklar o‘rtasida emas, balki ayollar orasida ham keng yoyildi. Masalan, Toshkent to‘qimachilik kombinatining yigiruvchisi Elunina yigiruv dastgohida momiq tutqich o‘rnatish, Koritnikova esa gazmollarni qirqish usulini o‘zgartirish to‘g‘risida kiritgan taklifi katta iqtisodiy samara berdi. Shu kombinatning kimyogari Blyashkaning so‘ndirilmagan ohak o‘rniga suv ishlatish to‘g‘risida kiritgan taklifi tufayli yiliga 350 mimg so‘m mablag‘ tejab qolindi. Ixtirochilik takliflari tufayli respublika miqyosida tejab qolingan bir necha o‘n million so‘mlik mablag‘ front ehtiyojlarini qoplash uchun sarf qilindi. Masalan, 1941-1945 yillarda O‘zbekistonda 9293 ta ixtirochilik taklifi ishlab chiqarishga joriy etildi va buning natijasida 40848 ming so‘m iqtisod qilindi. 1942 - yilga respublikada ishlab chiqarilgan yalpi mahsulot urushdan ilgariga nisbatan 2 marta ortdi. 1943 - yilda esa sanoat ishlab chiqarish ko‘lami xalq xo‘jaligining 75 protsentini tashkil etdi. Harbiy zavod va fabrikalar shu yili front uchun qariyib 5 ming avtomat, 7600 dona mina, 250 ming patron, 600 samolyot, 120 ming aviatsiya bombalari, 3 ming tonna dinamit hamda ko‘p miqdorda azot kislotasi, ammiak selitrasi, parashutbop shoyi, poyafzal va boshqa mahsulotlar ishlab chiqardi. Ushbu mahsulotlarni ishlab chiqarishda erkaklar bilan birga xotin- qizlar ham samarali mehnat qildilar. Ayniqsa fabrika, artellarda mehnat qilganlarning barchasi xotin-qizlar edi. 1942-yilning mart oyida Toshkent shahrida Umumshahar xotin-qizlarning yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Yig‘ilish qatnashchilari butun respublika mehnatkashlariga qarata murojaat qabul qildi, murojaat respublika va viloyat gazetalarida bosilib chiqdi. Murojaat mehnatkashlarning yig‘ilishlarida keng va har tomonlama muhokama qilindi. Ayniqsa, farxod GESI quruvchilarining mur o jaati ishlab chiqarilgandan keyin ishlab chiqarishga keluvchilar soni o‘sib bordi. Muhokama davrida mexnatkashlar ayniqsa yoshlar qurilishlarga borib ishlash istagini bildirdilar. Rezerv ishchi kuchlarini ishlab chiqarishga kelishi natijasida ishchi kuchiga bo‘lgan talab to‘la bo‘lmasada, har holda qondirib borildi 17 . 17 Abdullayev A. O‘zbekiston SSR Ikkinchi jahon urushi yillarida. – T.: Fan, 1971. - 91 b. 16 Urushning eng qizg‘in pallasida viloyat sanoat korxonalarida 22275 ishchi va xizmatchi ishlagan bo‘lsa, ularning 10788 tasi xotin-qizlar edi. 2797 kishi hunarmandchilik va nogironlar kooperatsiyasida ishlardi. Ishchilarning asosiy ko‘pchiligi xotin-qiz, keksa va o‘smirlar tashkil etdi. Sanoat korxonalari uchun kadr tayyorlashning qisqa muddatli kurslari orqali, shogird tushish, yakka tartibda kadrlar tayyorlash metodi bilan birga fabrika-zavod maktablari, temir yo‘l va hunar bilim yurtlari orqali malakali kadrlar tayyorlash ham amalgam oshirilgan edi. Respublika hukumati fabrika-zavod ta’limi maktablarida, hunar bilim yurtlarida davlat rezervlari tayyorlash masalasini qarab chiqdi. Malakali ishchi kadrlar tayyorlovchi maktablarning shaxobchalari kengaytirildi. Urush davlat mehnat rezervi tayyorlash tizimini kadrlar tayyorlash uchun kurashning birinchi chizig‘iga chiqardi. Bu maktablarning tarmoqlari kengaytirildi, ularning talabalari o‘qish bilan bir vaqtning o‘zida sanoat, transport, qurilishlarda fidokorona mehnat qildilar. 1942-yilda O‘zbekistonda 31 ta FZO maktabi tashkil etildi. Bu maktablar talabalarning katta qismi o‘g‘il-qiz , yoshlar edi. Urush yillari davomida tayyorlangan 52 ming kadr respublika sanoat korxonalarida , qolgan qismi esa O‘zbekiston hududidan tashqarida mehnat qildi. 1941 - yilning avgust oyida Qarshi temir yo‘l stansiyasida temir yo‘l maktabi tashkil etildi. Bu maktab temir yo‘lchi kadrlar tayyorlashda munosib hissa qo‘shdi. Bu maktabning Kogonda bo‘limi ham tashkil etildi. Bu maktabda 1941- yilda 300 ta o‘g‘il-qiz qilingan bo‘lsa, 1943-yilda undagi o‘quvchilar soni 600 kishiga yetdi. Maktab rejadan tashqari 399 ( Qarshi 167ta, Kogonda 232) ta mutaxassis kadr yetishtirildi. Kasb o‘rganishni ishlab chiqarish bilan birga qo‘shib olib borgan maktab jamoasi o‘zaro musobaqaga faol qatnashib, respublikadagi maktablar tarmoqlari orasida 1942-yilda uchinchi, 1943-yilning ikkinchi choragida ikkinchi, uchinchi choragidan boshlab birinchi o‘rinni egalladi va “O‘zbekistonning eng yaxshi temir yo‘l maktabi” degan nomni olishga muyassar bo‘ldi 18 . Sanoat korxonalarining uzluksiz ishlab turishi uchun ularni yetarli miqdorda xom-ashyo, elektr energiyasi va yoqilg‘i ta’minlab turish zarur edi. Urush yillarida 18 Usmonov Q . Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi. –T.: Sharq, 2001 – 144 b. 17 Respublikada 15 ta yirik gidroelektr stansiyasi, shuningdek ham quvvatga ega bo‘lgan o‘nlab gidroelektr stansiyalari va issiqlik elektr stansiyalari ishga tushirildi. Ayniqsa, O‘zbekistonning eng yirik gidroelelktrstansiyasi bo‘lib qolgan Farxod GESI qurilishi umumxalq qurilishiga aylantirilib, 10 oy ichida Sirdaryo to‘silib, GESI ishga tushirildi. Respublikada ko‘mir, neft konlaridagi ish sur’atlarini ko‘paytirish, yangi konlarni ochish borasida ham samarali ishlar olib borildi. Natijada ko‘mir qazib olish sur’ati ham o‘sdi. Sanoat korxonalari soni oshib borgani sayin ularni ishchi kadrlar bilan ta’minlash masalasi qiyinlashib bordi. Shu sababdan respublikada xotin-qizlar bilan birgalikda 15-16-17 yoshli o‘spirinlarni ham sanoat korxonalarida ishlashni yo‘lga qo‘yish uchun FZ0 maktablari tashkil etildi. Bunday yoshdagilar orasida qizlar ham bor edi. Masalan, 1942-yilda Qashqadaryo viloyatida FZ0 maktablarida hunar o‘rganish uchun jami 85 ta ariza tushgan bo‘lsa, ularning 40 foizi qizlardan iborat edi. Shu bilan birga mahalliy sanoat korxonalarida yakka tartibda shogird tushish yo‘li bilan va brigada tariqasida hunar o‘rganish va ikkinchi ixtisoslikni egallash ham yo‘lga qo‘yildi. Ishchilar safida xotin-qizlar soni ko‘paydi, ishlab chiqarishdagi barcha og‘irliklar ular zimmasiga tushdi. Shunga qaramay xotin- qizlar og‘ir dastgohlar yonida kechayu-kunduz mehnat qilib, kunlik ish normalarini ortig‘i bilan bajarishga harakat qildilar. Ayniqsa Qarshi shahri sanoat korxonalarining ishchilaridan Bo‘riyeva kunlik normalarini 203 foizga, Jo‘rayeva 260 foizga, Norboyeva 303 foizga, Rasulova 253 foizga yetkazdilar 19 . Frontdagi jangchilarni kiyim-kechak bilan ta’minlash maqsadida viloyat markazida tikuv va poyabzal fabrikasini barpo etish boshlandi. 1943-yil 19-iyulda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 3 soni “ Qarshi tikuv va poyabzal fabrikasini tashkil etish to‘g‘risida” gi qaroriga asosan Qarshi shahrida tashkiliy ishlar qo‘mitasi o‘z faoliyatini boshladi. Korxona uchun qurilish materiallaridan 20 kub yog‘och ajratildi, ishlab chiqarish uskunalari yasash uchun 16 kub taxta berildi. Viloyat maxalliy sanoati tomonidan fabrika uchun 52 dona taburetka , 8 dona 4 qavatli stelaj, 56 dona stul oyoqlari, 13 dona oyoq yopib turuvchilar 19 Usmonov M. O‘zbekiston urush davrida: Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar. – T.: Universitet, 1985. – 187 b. 18 tayyorlandi. Fabrika qisqa muddat ichida qurilib mahsulot ishlab chiqarish ikki ko‘rinishda oilaviy va yakka tarzda ishlab chiqarishga kirishildi. Fabrikada ishlab chiqarilayotgan maxsulotlar asosini erkaklarning issiq kiyimi, kurtka, kastyum- shim, o‘zbek milliy kiyimlari, ichki kiyimlardan iborat bo‘lib ular tayyor mahsulot sifatida viloyat mehnatkashlariga va frontga yuborildi. Frontga ketgan jangchilarning oilalariga moddiy yordamlar uyushtirildi. Qarshi shahridagi mehnat arteli ishchilari 1944 yilda jangchilarning oilalari uchun 15 ta bolalar ko‘ylaklarini , 3 ta issiq ko‘rpa “ Uchqun” arteli 20 ta bolalar ko‘ylagi, 25 ta ayollar ko‘ylagi, 30 ta ichki kiyim,” Tikuvchi” arteli 15 juft ayollar oyoq kiyimi, 10 juft bolalar oyoq kiyimlarini pulsiz tarqatib berdilar. 1943-yilga kelib sanoat korxonalarida mehnat qilayotgan xotin-qizlar salmog‘i 63,5 foizni tashkil etdi. Bu ko‘rsatgich albatta o‘tgan yillarga nisbatan ancha yuqori edi. Ular korxonalarda turli xil ishlarga jalb etildi. Urush yillarida qurilish materiallari sanoati, to‘qimachilik va poyafzal sanoati, oziq-ovqat sanoati, mahalliy sanoat tarmoqlarini rivojlantirish tadbirlari amalga oshirildi. Faqat 1943-yilda 12 ta yog‘ zavodi, 3 ta paxta tozalash zavodi, 4 ta qand va 4 ta kanserva zavodlari qurilib, ishga tushirildi. Ushbu zavodlarda turli xildagi oziq-ovqat, xom-ashyo mahsulotlari ishlab chiqarilib, frontga yuborildi. O‘zbekiston sanoat korxonalarida g‘alaba uchun zarur hisoblangan qurol-yarog‘lar front uchun kerakli bo‘lgan aslahalar ishlab chiqarildi va g‘alabani ta’minlashda katta yordam berdi 20 . O‘zbekiston frontga 2090 samolyot, 17342 avtomator, 2318 ming avtobomba, 1,7 mingdan ortiq minomyot, 22 ming dona mina, 560 ming snaryad, milliontacha granata, 330 ming dona parashut, harbiy ehtiyojlar uchun 100 km dan ortiq maxsus sim, 125 ming km telefon kabellari va boshqa mahsulotlar yetkazib berildi. Og‘ir urush yillarida O‘zbekiston sanoatining salohiyati ancha ortdi. 1941 - yildan to 1945 - yilgacha industriyaning barcha sohalariga taaluqli bo‘lgan 280 ta yangi sanoat korxonasi qurildi. Xullas, Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekistonga ko‘plab sanoat korxonalari evakuatsiya qilindi. U 20 Ziyoyev H. Ikkinchi jahon urushida o‘zbekistonliklarning ishtiroki. – T.: Fan, 1985. – 58 b. 19 II BOB. URUSH YILLARIDA O‘ZBEKISTON XOTIN-QIZLARINING QISHLOQ XO‘JALIGI SOHASIDAGI MEHNAT JASORATLARI. 2.1. Paxtachilikni rivojlantirishda xotin-qizlar faoliyati. Ikkinchi jahon urushi yillarida qishloq xo‘jaligi sohasida ham katta qiyinchiliklarga duch kelindi. Qishloq xo‘jaligida mehnat qilayotgan dehqonlar oldiga front va mamlakat ichkarisidagi aholini qishloq xo‘jalik mahsulotlari bilan, sanoatni esa xom-ashyo bilan ta’minlash vazifasi qo‘yildi. “Pravda Vostoka” va “Qizil O‘zbekiston” gazetalarining 1941-yil 12- sentabr sonida bosilgan Toshkent viloyati Yangiyo‘l tumani dehqonlarining murojati e’lon qilindi. Ushbu murojatda qishloq xo‘jaligi hodimlarining barchasi dushman tor-mor qilingunga qadar qattiq mehnat qilishga, paxtadan mo‘l hosil olishga, front va sanoat uchun zarur bo‘lgan qishloq xo‘jalik mahsulotlarini yetkazib berishda jonbozlik ko‘rsatishga chaqirildi. Urushning birinchi yillarida malakali mutaxassislar, mehnatga layoqatli erkaklarning frontga, mudofaa sanoatiga keng jalb qilinishi natijasida respublika kolxozlarida mehnatga yaroqli bo‘lgan erkaklar soni 32 protsentga kamayib ketdi. Shunday bir sharoitda respublika qishloq xo‘jaligi oldida katta ma’sulyatli vazifalar turar edi. Germaniya fashizmi tomonidan bir qancha qishloq xo‘jalik rayonlari bosib olindi. Shu munosabat bilan mamlakatni oziq-ovqat va qishloq xo‘jalik maxsulotlari bilan ta’minlash Volga bo‘yi, Ural, Sibir, Qozog‘iston va O‘rta Osiyo rayonlari zimmasiga yuklatildi. Ayniqsa paxta yetishtirishni ko‘paytirish O‘zbekiston dehqonlari oldidagi eng muhim vazifalardan biri bo‘lib qolaverdi. Bu ulkan vazifani bajarish esa asosan qishloq xotin-qizlari zimmasiga tushdi. Ana shunday sharoitda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida asosiy kuchni xotin-qizlar tashkil qildi. Amalga oshirilgan chora-tadbirlar, qilingan samarali mehnat tufayli mazkur yilda respublika paxta topshirish rejasini muvaffaqiyatli uddaladi. Ammo paxtachilikda xotin-qizlar mehnatidan foydalanish kengayib bordi. Mazkur yilda paxtachilik sohasida mehnat qilganlarning asosiy qismi xotin- qizlar edi 21 . 21 Saidov S. Urush va mehnat frontida o‘zbek ayollari. – T.: Sharq, 1999. – 188 b. 20 Paxta yig‘im-terimi davrida xotin-qizlar o‘rtasida umumxalq musobaqalari avj olib ketdi. Andijon viloyati To‘raqo‘rg‘on tumanidagi “ Zarbdor” kolxozining ilg‘or terimchisi Aminaxon Nazarova, Maryam Isoqova, Soraxon Imomova va boshqalar mavsum davomida 25 ming kilogramdam paxta terishga ahd qildilar. Shofirkon tumani paxta dalalarida mehnat qilayotgan xotin-qizlardan Barno Niyozova, Munavvar Shodiyeva, Adolat Rustamova va boshqalar kuniga 200-250 kilogrammdan paxta terishganligi manbalarda qayd etildi. Shuningdek xotin-qizlar o‘rtasidagi ana shunday musobaqalar Samarqand, Qashqadaryo, Namangan va boshqa viloyat xotin-qizlari o‘rtasida ham bo‘lib o‘tdi. Shunday musobaqalarda Samarqand viloyatidan Xosiyat Fayziyeva, Salomat Yusupova, Kitob tumanidan “ Matbuot” kolxozining a’zosi Tuxfaxon Malikova, S. Xolmatova, shuningdek Qashqadaryo viloyatidan O‘lmas Sadriyeva, Salomat Qarshiyeva, Andijonlik xotin-qizlardan R. Yangiboyeva, A Nazarova, R. Usmonova kabilar samarali mehnat qilib, paxta yig‘ib olishda jonbozlik ko‘rsatdilar. 1942-yilda Namangan viloyati qishloq xo‘jaligida band bo‘lgan kishilarning 50 foizi, Toshkent, Andijon va Samarqand viloyatlarida 60 foizdan ko‘prog‘i xotin-qizlardan iborat edi. 22 Ayrim xo‘jaliklarda asosiy kuch xotin-qizlar edi. Masalan, Farg‘ona viloyati Bag‘dod tumanidagi “ Ittifoq” xo‘jaligidagi 200 nafar mehnatga yaroqli kishilardan 150 nafari xotin-qizlardan iborat edi. 1942-1943 yillarda O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida, front va front ortida og‘ir vaziyat vujudga keldi. Respublika sanoat korxonalarida ishlash uchun 500 ming kolxozchining jalb etilishi, ishchi kuchi, mutaxassis kadrlarning keskin kamayib ketganligi, qishloq xo‘jalik mashinalarining yetishmasligi, ehtiyot qismlar, meniral o‘g‘itlar, yonilg‘ining respublikaga ham keltirilishiga qaramay qishloq xo‘jalik mahsulotlarini jumladan paxta yetishtirishni ham ko‘paytirish talab qilinar edi. Paxta yalpi mahsulotini 1941 yilga nisbatan 14,5 foizga ko‘paytirish ta’kidlab o‘tildi. Shunga asosan paxta ekin maydonini 917,6 ming gektarga yetkazish belgilab berildi. 22 Po‘latov. I. Buyuk g‘alabaga O‘zbekiston hissasi. –T.: O‘zbekiston, 1974. - 108 b. 21 1942-yilda respublika qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida mehnatga layoqatlilar soni 1941-yilga nisbatan 250 ming, 1943-yilga kelib 200 ming kishiga kamaygan edi. 1942-yilning yanvar oyida respublika paxtakorlarining ikkinchi quriltoyi chaqirildi. Unda paxtadan yuqori hosil olish masalasi ko‘rib chiqildi. 1942 yil-fevralda Toshkent viloyati qishloq xo‘jalik ilg‘orlarining kengashi bo‘lib o‘tdi. Kengashda Farg‘ona, Andijon, Namangan viloyat qishloq xo‘jaligi ilg‘orlarining vakillari ishtirok etdi. Ularning ko‘pchiligi xotin-qizlar edi. Bu kengashdan so‘ng respublika bo‘ylab “Faqat o‘zing uchun emas, o‘g‘ling , aka- ukang uchun ishla” shiori ostida zarbdorlarga mehnat harakati boshlanib ketdi. Bunday vatanparvarlik harakati xotin-qizlar orasida keng tus oldi. Sirdaryo tumanidagi “Yangi turmush” kolxozining terimchisi Xosiyatxon Xasanova kundalik normani besh barobar bajarishga ahd qildi. 23 Xotin-qizlar yillik mehnat kunini 150 dan 250 gacha ko‘paytirish tashabbuskorlari bo‘lib chiqdi. 1942-yilning may oyidan boshlab Oltinko‘llik zveno boshlig‘i Tursunxon Karimovaning tashabbusi bilan respublikaning barcha kolxoz va savxozlarida zarbdor front zvenolari tashkil qilindi. Bu zvenolarga asosan xotin-qizlar boshchilik qilishdi. Toshkent viloyati Bekobod tumanida 60 dan ortiq ana shunday zvenolar faoliyat ko‘rsatdi. Bu zarbdor zveno boshliqlari kundalik normalarini 2-3 barobar ortig‘i bilan bajarishdi. Namanganlik Onaxon Tojixonova 20 kun ichida 7 ming kilogram paxta terdi. 1942-yil 1- noyabrga qadar respublikada 316 ta xotin-qiz 5 ming kilogram paxta terib davlatga topshirishdi. Ammo xotin-qizlarning ana shunday mehnat qilishlariga qaramay davlatga jami 801997 tonna paxta topshirildi. Har bir gektar paxta maydonidan planda ko‘rsatilgan 13,8 sentner o‘rniga 9,4 sen t nerdan hosil olindi. Bu holat qoniqarli darajada emas edi. 1943 yil harbiy strategic jihatdan burilish yili bo‘ldi. Chunki sovet qo‘shinlari dushman ustidan g‘alabaga erisha boshladi. Bu holat O‘zbekiston xotin-qizlarini ham ruhlantirib, ularni yanada qattiqroq mehnat qilishga undadi. Ammo bu vazifani qiyin sharoitda bajarishga to‘g‘ri keldi. Chunki urushning eng og‘ir damlarida mehnatga layoqatli kishilar soni yanada kamaygandi. Shuningdek, 23 Inoyatov X, G‘alabaga qo‘shgan hissa. –T.: Fan, 1975 – 51 b 22 ekin maydonlari ham 1943 - yilda 1942 - yilga nisbatan 250 ming gektarga ko‘paydi. Bu holat esa xotin-qizlardan yanada katta kuch talab qilardi. Paxtaga ishlov berishda xotin-qizlar jonbozlik ko‘rsatib ishladilar. Buxoro tumani dalalarida mehnat qilgan Z. Ahmatova, B. Zaripova, X. Gadoyeva, Qiziltepa tumani kolxozchi xotin-qizlari kundalik normani 1,5-2 barobar qilib bajardilar. Mazkur yilda O‘zbekiston bo‘yicha 120 ming xotin-qizlarni o‘zida birlashtirgan zarbdor zveno va brigadalar paxta dalalarida jasorat ko‘rsatdilar. Birgina Farg‘ona viloyatining o‘zida 14 ming kishini o‘ziga birlashtirgan 526 zarbdor brigada tuzildi. Samarqand viloyatida -594, Namangan oblastida 400 ta ana shunday brigadalar faoliyat ko‘rsatdi. Ammo shunday qattiq mehnat qilinsada, 1942-1943 yillarda O‘zbekistonda paxta yetishtirish rejasi bajarilmay qoldi. Bu holatga g‘o‘za ekiladigan maydonlar salmog‘i keskin kamayib, g‘o‘za hosildorligining pasayib ketganligi, mexanizatsiya darajasining pasayib qolgani, mineral o‘g‘itlardan foydalanish qisqargani va paxta yetishtirish agromexanikasining yomonlashgani ham sabab bo‘ldi. Shuningdek, chopiq, sug‘orish, irrigatsiya tarmoqlarining tozalash ishlarini muntazam olib borish uchun ishchi kuchi ham yetarli emas edi. Biroq urush davri sharoitlaridagi bu obyektiv omillarni mamlakat rahbariyati inkor etdi. Paxta tayyorlash rejasi bajarilmay qolganligi uchun javobgarlik mahalliy partiya va xo‘jalik organlari bo‘yniga qo‘yilib, ular qishloq xo‘jaligini boshqarishni operativ ravishda qayta qurishga layoqatsizlikda ayblandi. O‘sha paytdagi O‘zbekiston Respublikasi rahabri Usmon Yusupovga qattiq ogohlantirish berildi. Mamlakat rahbariyati paxta tayyorlash rejalarini har qanday yo‘l bilan bo‘lsa ham bajarilishini mahalliy partiya va xo‘jalik organlaridan talab qildi va aslida ularni shu sohani boshqarishning buyruqbozlik, ma’muriy usul amallariga o‘tib borishga majbur qildi. Shu davrdan boshlab O‘zbekistonda paxta yetishtirish masalasiga alohida e’tibor qaratila boshlandi 24 . 1944 - yilga kelib sovet qo‘shinlari dushman ustidan yaxshi natijalarga erisha boshladi. Bu jarayon paxta dalalarida mehnat qilayotgan O‘zbekistonlik xotin- qizlarni yanada ruhlantirib ularni mehnat frontida qahramonlik va jonbozlik 24 Olimova R. O‘zbekiston xotin-qizlarining urush yillaridagi jasorati. – T.: Yangi asr avlodi, 2005. – 154 b. 23 ko‘rsatishga ruhlantirib yubordi. 1944-yilning yanvar oyida Toshkentda respublika paxtakorlarining birinchi quriltoyi chaqirildi. Quriltoy ishtirokchilari 1944-yilni paxtachilikni rivojlantirish uchun umumxalq kurash yili deb e’lon qildilar. VKP (b) Markaziy Komiteti o‘zining 1944-yil 6 martda “ O‘zbekistonda paxtachilikni tiklash va rivojlantirishni choralari to‘g‘risida” qabul qilgan qarorida respublikada keyingi ikki yil ichida paxta yetishtirishning kamayib ketganligi sabablarini ko‘rsatib, O‘zbekistonda paxta yetishtirishni kuchaytirish vazifasini kun tartibiga qo‘ydi. Ana shundan keyin respublika dalalarida bahorgi ekin mavsumini yaxshi o‘tkazish uchun 27269 brigada 83 minggga yaqin zvenolar tashkil qilindi. Bahorgi ekish mavsumida respublika paxta dalalarida 220 ming tonna mineral, 600 ming tonnadan ortiq mahalliy o‘g‘itlar solindi. Shuningdek qishloqqa texnik yordam ko‘rsatish uchun malakali mutaxassislar yuborildi. Ular tomonidan traktorlar, qishloq xo‘jalik mashinalari ta’mirlandi. Shuningdek qishloqlar ustidan shaharning otalig‘i amalga oshirildi. Ya’ni shaharlarda mehnat qilayotgan minglab ishchilar, xizmatchilar, madaniyat, sog‘liqni saqlash xodimlari, ilm ahillari va boshqalar paxta hosilini yig‘ib-terib olishda dehqonlarga ham katta ko‘mak berdilar. Bu o‘rinda ham xotin-qizlar jonbozlik ko‘rsatdilar. Ular bor kuch imkoniyatlarini ishga solishib, front uchun mehnat qildilar. Ular o‘rtasida paxta uchun umumxalq kurashi avj oldirildi. Jumladan, Namangan tumanidan Fotimaxon Qozoqova, Xadichaxon Burhonova, Melixon Obidova, Saidaxon Madrahimova va boshqalar kundalik ish normasini 3-4 marotaba ortig‘i bilan bajarishdi 25 . Xorazm viloyati Shovot tumaniga qarashli Orjonikidze nomli kolxoz a’zolaridan Norjon Xudoyberganova, Onajon Hayitboyeva va boshqalar gektaridan 100 sentnerdan paxta hosilini olish uchun mehnat qilishdi. Buxoro viloyati hududida tuzilgan 523 ta paxta brigadalaridan 367 tasi yuqori hosil olish uchun kurashda o‘rnak ko‘rsatdilar. Paxta uchun boshlangan musobaqada Farg‘ona viloyati Pop tumaniga qarashli “Ittifoq” kolxozining Z. Madaminova boshliq brigada a’zolari, Buxoro tumanidagi “Proletariy” kolxozining Tosheva va Niyozova boshliq zvena a’zolari, 25 Рахимов Ш. "Женщины Узбекистана в годы войны". – Ташкент: Фан, 1980. – 118 с. 24 Andijonlik paxtakorlardan Zulayho Ashurova, Hikmat Haitova, Oysha Jo‘rayeva va boshqalar gektaridan 50 sentnerdan paxta hosili olish uchun astoydil kurashdilar. Paxta dalalarida mehnat qilgan Paxtakor o‘zbek xotin-qizlar nomiga frontdan ko‘plab xatlar keldi. Ularda minadorchilik izhor etilgandi. 1944-yilda respublika qishloq xo‘jaligi ishlarida 634 mingga yaqin xotin- qizlar mehnat qildi. Shundan 200 mingdan ortig‘i bir yilda 200-300 ish kuni, 132 mingga yaqin 300-400, 61 mingdan ziyod ayollar esa 400 dan ortiq ish kuni ishladi. Bu raqamlar o‘zbekiston paxtakor ayollarining mehnat frontida, paxta uchun umumxalq kurashida ommaviy jasorat ko‘rsatganliklaridan darak beradi. 1944-yilda O‘zbekiston qishloq mehnatkashlari paxta tayyorlash davlat planini muddatidan oldin 101,4 protsent qilib bajardi. Respublika xirmoniga 839 ming dona paxta yetkazib berdi. Ko‘plab xotin-qizlar turli xil mukofotlar bilan taqdirlandilar. 1945 - yilda ham paxtadan mo‘l h osil olish uchun kurash boshlanib ketdi. Bu borada ham xotin-qizlar jonbozlik ko‘rsatdilar. Mazkur yilda respublika dalalarida 5693 brigada va 9620 zveno qatnashdi. Andijon viloyati Izboskan tumanidagi mashhur paxtakor Hidoyat Holmatova boshliq brigada a’zolari gektaridan 40 sentnerdan paxta hosili olish uchun kurash olib bordilar. Samarqandlik Tojixon Xusanova kabi ilg‘or paxtakor xotin-qizlar kuniga 250-300 kilogramdan paxta terdilar. 1945 - yilda respublika davlatga 850,4 ming tonna paxta topshirdi. Ko‘pchilik xo‘jaliklar gektaridan 30-35 sentnerdan paxta hosilini olishga erishdi. Buning oqibatida esa albatta paxtadan mo‘l hosil ko‘tarildi 26 . Respublika qishloq xo‘jaligi sohasida jumladan paxtachilikda mehnat qilgan ko‘plab xotin-qizlar ko‘rsatgan jasoratlari tufayli orden va medallarga tavsiya etildi. Xullas, ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekistonlik xotin-qizlar front orqasida bo‘lsada, paxta hosilini yetishtirish, uni yig‘ib olishda jonbozlik ko‘rsatib, sanoat korxonalari uchun yetarli xom-ashyo yetkazib berishga erishdi. Bu mehnatlari bilan g‘alabaga o‘z hissalarini qo‘shdilar. 26 Саидова З. "Труд женщин Узбекистана в тылу в 1941–1945 гг.". – Ташкент: Университет, 1991. – 68 с. 25 2.2. O’zbekiston xotin-qizlarining ipakchilik, g’allachilik va chorvachilikni rivojlantirish uchun ko’rsatgan jasoratlari. Urush O’zbekiston qishloq xo’jaligining muhim tarmoqlaridan biri bo’lgan ipakchilikni rivojlantirishni ham taqoza qildi. 1940-yilgacha respublikada asosan individual asosda amalga oshirilar edi. Mamlakatda ipak mahsulotlarini ishlab chiqarishni ko’paytirish, malakali ipakchi mutaxassislarni tayyorlash maqsadida BKP (b) Markaziy Komiteti 1941-yilning 13-martida “O’zbekistonda ipakchilikni yanada rivojlantirishni tadbirlari to’g’risida” qaror qabul qildi. Bu qarorda respublikada ipakchilik mahsulotlarini ko’paytirish, pilla hosildorligini oshirishning aniq vazifalari ko’rsatib o’tildi. Ana shu qarorlarga ko’ra, O’zbekiston pillachilari yaqin 6-7 yil ichida pilla yig’ishni 20 ming tonnagacha yetkazish, har bir quti pilla urug’idan 50 kilogrammdan pilla olishga erishish ko’zda tutilgan edi. Respublikada ipakchilikni yuksaltirish uchun avvalo, yetarli darajadagi ipakchi mutaxassislar tayyorlash zarur edi. Chunki sanoat korxonalari uchun ipak eng kerakli xom-ashyo resurslaridan hisoblanardi. Shuning uchun O’zK(b)P Markaziy Komiteti va Xalq Komissarlar Soveti 1941-yil avgustida respublikada ipakchi kadrlar tayyorlash haqida qaror qabul qildi. 1941-yil sentyabr oyida Toshkent qishloq xo’jaligi instituti, Andijon ipakchilik texnikumi, Urganch qishloq xo’jaligi o’rta maktabi qoshida ipakchilik bo’yicha mutaxassislar tayyorlaydigan maxsus kurslar ochildi. Buxoro viloyatining barcha tumanlarida ana shunday kurslar tashkil qilindi. 1941-yilning oxiriga kelib Buxoro viloyatida 739 kishi, Qoraqalpog’iston ASSRda 161 kishi ipakchilik bo’yicha brigadir qilib tayyorlandi. Ushbu kadrlar orasida xotin-qizlar ham ko’pchilikni tashkil etardi. Jumladan, Qoraqalpog’iston ASSRdagi 161 nafar brigadirning 149 nafari xotin-qizlar edi 27 . O’zbekiston pillachi xotin-qizlari respublikada ipakchilikni rivojlantirishga, frontni, armiyani qimmatbaho xom-ashyo bilan ta’minlash maqsadida fidokorlik bilan ish qildilar. Natijada ipakchilikda yaxshi natijalarga erishildi. Masalan, Shovot tumanidagi Kalinin nomli kolxoz pillachilari har quti pilla urug’idan 60,7 kilogramdan pilla olishga muvaffaq bo’ldilar. Ayrim pillachi ayollar, jumladan 27 Turdiyev S. Jasorat unutilmaydi. - Qarshi, 1997. - 84 b. 26 Hazorasp tumanidagi S.Murodova boshliq zveno a’zolari bir quti pilla urug’idan 60 kilogram o’rniga 130 kilogramm, “Qizil Sharq” kolxozining Nurjon Karimova boshliq zveno a’zolari va Staxanov nomli kolxozning Hayot Nazarova boshliq zveno a’zolari 100 kilogramdan pilla olishdi. 1941 - yilda respublikamiz bo’yicha davlatga 12051 tonna pilla topshirildi. 1942-yilda ham O’zbekiston pillachi ayollari samarali mehnat qildilar. Mazkur yilda xotin-qizlarning fidokorona mehnat qilganliklari tufayli davlatga 12190 tonna pilla tayyorlandi. Pilla tayyorlash davlat plani 103,5 prosent qilib bajarildi. Ushbu jarayonda Namangan viloyati Uchqo’rg’on tumani pillachilari har bir quti pilla urug’idan o’rta hisobda 64, Andijon viloyati Izboskan tumani pillachilari 63,2, Samarqand viloyati G’allaorol tumani 58,2, Buxoro viloyati Qarshi tumani 58,7, Chiroqchi tumani pillachilari 51,1 kilogramdan pilla olishdi. Xo’jaobod tumani Buddiyonniy nomli kolxoz pillakori Sarvinoz Hamroyeva esa 101 kilogramdan pilla hosili olishga muvaffaq bo’ldi. Pilla yetishtirishda katta yutuqlarni qo’lga kiritgan 100 dan ortiq O’zbekistonlik xotin-qizlar turli xildagi davlat mukofotlari bilan taqdirlandi. Ular orasida O’g’ilxon Hamidova, Azizaxon Mo’minova, Mastura Dadaboyeva, Turdixon Egamberdiyeva singari xotin-qizlar bor edi. Albatta bu xotin-qizlar mehnatining samarasi edi. 1943 - yilda ham davlatga pilla topshirish plani ortig’i bilan bajarildi. 1945-yilga kelib esa Toshkent, Namangan, Surxondaryo, Samarqand viloyati pillakor xotin-qizlari ulkan yutuqlarni qo’lga kiritdilar. Mazkur yilda davlatga 9556 tonna pilla topshirildi. Shuningdek, ushbu yutuqlarning oqibatida 210 nafar xotin-qiz orden va medallar bilan mukofotlandi 28 . Ulug‘ Vatan urushi yillarida respublika pillachilari 54 ming tonnadan ziyod xom-ashyo topshirdilar. Urush davrining qiyinchiliklari, shuningdek, Ukraina va Shimoliy Kavkaz kabi g’allakor rayonlarning fashistlar tomonidan vaqtincha bosib olinishi O’rta Osiyo va Qozog’iston respublikalari, jumladan, Ozbekistonda don va boshqa qishloq xo’jalik mahsulotlari yetishtirishni taqozo etardi. Ma’lumki, Ulug’ Vatan urushi boshlangunga qadar respublikada yetishtirilgan g’alla taxminan 3-4 28 Qosimov Y. Ulug’ Vatan urushi yillarida O’zbekiston xalqlarining suv uchun kurashi tarixidan. - T.: Fan, 1983. - 108 b. 27 oyga yetar edi, xolos. Qolgan g’alla Ukraina, Shimoliy Kavkaz va Volgabo’yi rayonlaridan keltirilar edi. Urush boshlanishi bilan esa ahvol butunlay o’zgardi. O’zbekiston Respublikasi oldida nafaqat o’z xalqining g’alabaga bo’lgan ehtiyojini qondirib qolmay balki front va front ortini ham g’alla mahsuloti bilan ta’minlash masalasi kun tartibiga qo’yildi. Bu jarayonni amalga oshirishda ham xotin-qizlar mehnatidan foydalanildi. Dehqonchiligi sun’iy sug’orishga asoslangan O’zbekistonda ekin maydonlarini kengaytirish irrigatsiya mahsulotlarini amalga oshirishni taqoza etardi. 1941-yilning oxiri va 1942-yil boshlarida Shimoliy Toshkent (Toshkent viloyati) Chust va Yuqori Uchqo’rg’on (Namagan viloyati), So’x-Shohimardon (Farg’ona viloyati), Nazarxon-Tozayorlish, Yunusobod, Sho’ro, Shumanoy (QQASSR) kabi kanallarning loyiha-smeta ishlari tayyorlandi. 29 Ushbu sug’orish tarmoqlarini bunyod etishda xotin-qizlar ham ishtirok etdilar. Ko’klamning yaqinlashib qolayotganligi sababli hasharchilar o’z tashabbuslari bilan kechasi ham ishladilar. Masalan, Kattaqo’rg’on suv ombori qurilishi uchun Beshkent tumani qishloq sovetlaridan xotin-qizlar ham yuborildi. Kalilin rayonidan kelgan 50 nafar ayol Habira Yo’ldosheva, O’rolbibi Rahmatova, Irisoy Murodova, Yekaterina Ladonna va Zulfi Sodiqova kabi qizlar brigadasi tunda tuproq tashishda mahorat ko’rsatdilar. Suv inshootlarining qurilishi oqibatida g’alla ekiladigan maydonlar hajmi kengaytirildi. G’alla o’rim-yig’im- terim ishlariga xotin-qizlar ham jalb etildi. 1942 - yilga kelib O’zbekistonda don ekinlari maydoni 1941 - yilga nisbatan 333,2 ming gektarga kengaytirildi. Mazkur yilda davlatga g’alla topshirish plani 113,5 prosent qilib bajarildi. 1945-yilda don xo’jaligi respublika xalq xo’jaligining mas’uliyatli tarmoqlaridan biriga aylandi. G’alla o’rim-yig’imi davrida ko’plab g’allakor ayollarimiz zo’r g’ayrat bilan mehnat qildilar. Masalan, Andijon tumanidagi “Bolshevik” kolxozining ilg’or g’allakori Karomat Uzoqova, Xosiyat Abdullayeva va boshqalar har kuni 2-2,5 normadan ish bajarishdi. G’alla o’ruvchi xotin-qizlar orasida Shahriniso Shermatova tashabbusi bilan musobaqa avj oldirildi. Uning o’zi kundalik normani 29 Qosimov Y. Ulug` Vatan urushi yillarida O`zbekiston xalqlarining suv uchun kurashi tarixidan. – T.: Fan, 1983. - 15 b 28 2-2,5 barobar ortig’i bilan bajardi. Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi Kuybishev nomli kolxozning T. Subanova boshliq xotin-qizlar brigadasi g’alla o’rim-yig’im terimida yaxshi natijalarga erishishdi. T.Subanovaning o’zi kunda 3 normadan ish bajardi. Beshkent tumanidagi “Yordamkom” kolxozining a’zolari Norxol Shodiyeva, Zaynab Sharipova, Mastura Odilova va boshqalar g’alla o’rim- yig’imi vaqtida 3-3,5 normadan ishlashdi. Shu sababdan ham urush yillarida yalpi don mahsuloti ishlab chiqarish 104 million pudga yetkazildi. Urush yillarida O’zbekiston qishloq xo’jaligi uchun yangi tarmoq – qand lavlagi yetishtirish ham yo’lga qo’yildi. Samarqand, Farg’ona, Toshkent, Qashqadaryo viloyatlari lavlagi yetishtirish bo’yicha ixtisoslashtirilib, 1942- yildayoq 65 ming gektarga, keyingi yillarda 70 ming gektardan ortiqroq hosildor yerlarga qand lavlagi ekildi. 30 Urush yillarida O’zbekiston butun ittifoqda ishlab chiqarilgan qandning to’rtdan bir qismini berdi 5 . Zirabuloq, Qo’qon, Yangiyo’lda qand zavodlari qurildi. Respublikada lavlagikor mutaxassislar tayyorlaydigan qisqa muddatli kurslar ochildi. 1942-1944-yillarda bu kurslarni 22139 kishi bitirib chiqdi. Bitirib chiqqanlar orasida xotin-qizlar ko’p edi. Ko’plab lavlagikor xotin-qizlar o’zlarining samarali mehnati tufayli mo’l hosil yetishtirishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Toshkent viloyatining mashhur lavlagikori Mehriniso Abdullayeva har gektaridan 550 sentnerdan, Munisxon Yo’ldosheva gektaridan 590, Melixon Halimboyeva 552, Xayriniso Yusupova 510 sentnerdan hosil olishdi. Ushbu raqamlar respublikamiz xotin-qizlarining qand lavlagini yetishtirishda qanchalik jonbozlik ko’rsatib mehnat qilganliklarini yaqqol ko’rsatib turibdi.Urush yillarida chorvachilikni rivojlantirish jarayonida ham fidokorona mehnat qilindi. Chunki chorvachilikni rivojlantirish respublika qishloq xo’jaligining muhim vazifalaridan biri edi. Bu vazifani bajarishda ham xotin-qizlar mehnatidan foydalanildi. Respublikamizda chorvachilik mahsulotlarini ko’plab tayyorlash va chorvachilikni rivojlantirishda O’zK (b)P va O’zSSR Xalq Komissarlari Soveti tomonidan 1942-yil 12-martda chorvachilikni rivojlantirish davlat plani haqida 30 Usmonov Q., Sodiqov M., O`zbekiston tarixi, - T.: Sharq, 2001, - 152 b. 29 qabul qilgan qarori muhim rol o’ynadi. Qarorda ta’kidlanishicha, 1943-yilda O’zbekiston kolxoz va sovxozlarida qoramollar sonini 650, qorako’l qo’ylarini 2385, echkilar sonini 623,6, otlar soni 402 ming boshga yetkazilishi kerak edi. Chorva mahsulotlarini ko’paytirish va qoramollarni parvarish qilishda xotin-qizlar aktiv ishtirok etdilar. Urganchlik Onabibi Safarova 25 qoramoldan 13500 litr sut sog’ib olishga muyassar bo’ldi. Xolijon Oymirzayeva, Ro’zim Dinmurodova 6 sigirdan 4637 va 4770 litrdan sut sog’ib olishdi. Rema Olloberganova esa 28 qoramoldan 21 buzoq oldi va 3538 litr sut sog’ib oldi. Toshkent viloyatida ilg’or sut sog’uvchilar soni 1421, Namagan viloyatida esa 898 nafarga yetdi. Andijon viloyati chorvadorlari ham mehnatda o’rnak ko’rsatishdi. Chorvachilikda erishgan yutuqlari uchun Andijon viloyatidan 7 nafar sut sog’uvchi xotin-qizlar, Samarqand viloyatidan 10 dan ortiq cho’pon ayollar respublika rahbariyati tomonidan mukofotlandilar. Qashqadaryo viloyati Beshkent tumani chorvadorlari ham yaxshi natijalarga erishdilar. Ular otchilik bo’yicha rejani 104 foizga, qoramollar 127 foizga, mayda mollar 101,4 foizga, tuyachilikni 116 foizga bajardilar. Bu yutuqlarni qo’lga kiritishda xotin-qizlar munosib hissa qo’shdilar. Shuni ham alohida qayd etish kerakki O’zbekiston xotin-qizlari qishloq xo’jaligining barcha tarmoqlarida faol mehnat qildilar. Shuningdek respublikada tamakichilik, bog’dorchilik, uzumchilik, polizchilikdan yuqori hosil olishda ham xotin-qizlar o’z hissalarini qo’shdilar. 1943-yilda Toshkent tumani “Qizil dehqon” kolxozining a’zosi Bashar Azizova boshliq uzumchilik brigadasi 25 tonna kishmish tayyorlab frontga jo’natishdi 31 . Xullas, Ulug’ Vatan urushi yilllarida O’zbekiston xotin-qizlari faqat paxtachilikda emas, ipakchilik, g’allachilik, chorvachilik, polizchilik, bog’dorchilik sohalarini rivojlantirishga ham o’z hissalarini qo’shdilar. Ushbu fidokorona mehnatlari bilan front orqasida turib, g’alaba uchun astoydil mehnat qildilar. 2.3. Rahbar xotin-qizlar faoliyatining o’sib borishi va ularning g’ a labaga qo’shgan hissasi. 31 Шарипов К. "Роль узбекского народа в победе над фашизмом". – Ташкент: Фан, 1984. – 115 с. 30 Ikkinchi jahon urushi yillarida butun mamlakat xotin-qizlari singari O’zbekistonlik ayollar ham barcha sohalarda mehnat qilishlari bilan birgalikda ular o’rtasida tashkilotchi, targ’ibotchi, rahbar xotin-qizlar ham anchagina edi. Ularning tashabbusi va say-harakatlari oqibatida O’zbekiston iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy hayotida sezilarli ishlar amalga oshirildi. Birinchi o’rinda O’zbekistonlik xotin- qizlar jangchilar, harbiy xizmatda bo’lganlarning oilalariga g’amxo’rlik qilish, moddiy tomondan yordam ko’rsatish tashabbusi bilan chiqishdi. Frontga ketganlarning bolalarini bog’chalarga, yaslilarga joylashtirishda, ularga bepul ovqatlar berishni tashkil qilishda ham yetakchi xotin-qizlar o’z hissalarini qo’shdilar 32 . 1941-yil oktyabr oyida Toshkent tumani xotin-qizlari O’zbekistonda birinchi bo’lib, frontdagi jangchilar oilasiga ixtiyoriy ravishda yordam berish tashabbusi bilan chiqishdi. Shu tuman partiya komiteti sekretari Nazira Jamilovaning tashabbusi bilan 100 dan ortiq harbiy xizmatchilarning uylarini remont qilish, ularga 850 sarjin o’tin g’amlash, 40 tonna g’alla va sabzavot mahsulotlarinidan iborat oziq-ovqat fondi tayyorlash, jangchilarning bolalariga poyafzal tikishga qaror qilishdi. Bu tashabbus esa respublikadagi boshqa xotin-qizlar tomonidan ham qo’llab-quvvatlandi. Farg’ona viloyati xotin-qizlari ham bu ishda jonbozlik ko’rsatishdi. 1941-1942 yillarda farg’onaliklar 4733 uyni remont qilib, 16165 oilaga g’amlab berishdi. Front ishtirokchilarining 8 mingdan ortiq bolalari kiyim- kechak, 4140 oila oziq-ovqat va sabzavot mahsulotlari bilan ta’minlandi, 8 ming bola bolalar bog’chasi va yaslilarga joylashtirildi. Toshkent viloyati Yangiyo’l tumanidagi U.Yusupov nomli dehqon xo’jaligi a’zolari frontchi oilalar yordam fondiga 26 ming so’m pul, 17 qo’y, 1,5 tonna guruch, bir tonna g’alla, 4,5 tonna sabzavot va boshqa narsalar to’plab, frontga jo’natishga qaror qildilar. Bunday harakatlar Qashqadaryo hududida ham amalga oshirildi. Qarshi tumani Yertepa qishloq kengashining “Alanga”, Yusupov, Mirmiron qishloq kengashidagi Oxunboboyev, Xudoyzot qishloq kengashidagi “Qizil Askar”, “Harakat”, “Vostok”, “Oktyabr 15 yilligi” kabi dehqon xo’jaliklari frontchi oilalarga yordam 32 Abdurahmonov E. O’rta Osiyo respublikalari olimlarining frontga qo’shgan hissasi. T.: Fan, 1971. - 107 b. 31 uyushtirishda namuna ko’rsatdilar. “Qizil Askar” dehqon xo’jaligi a’zolari 2 sentner bug’doy, 5 sentner sabzavot, 2 ming so’m pul, 10 g’aram o’tin, Kat qishloq kengashidagi “Maqsad” dehqon xo’jalik a’zolari 40 g’aram o’tin tayyorlab berdilar. 5 ming so’m to’plab topshirdilar. Ayniqsa front yoqasidan vaqtincha zaruriyat oqibatida ko’chirib keltirilgan oilalarga yordam uyushtirish namunali tashkil etildi. Ular uy-joy, yoqilg’i bilan ta’minlandi. Qarshi tumanidagi birinchi va ikkinchi MTS jamoalarida frontchilarning oilalariga yordam uyushtirish ommaviy tus oldi. Frontchi oilasi Krivyanina uy-joy bilan ta’minlangach unga elektropayvandchilikni, Lopachevaga tokarlikni, Cho’liyevaga avtogenchilik kasbi o’rgatildi. Ma’lumki, urush davrida fashistlar Germaniyasi tomonidan mamlakat hududining bosib olingan joylaridan ota-onasiz qolgan bolalar O’zbekistonda evakuatsiya qilindi. Shu munosabat bilan Toshkent xotin-qizlari O’zbekistonning barcha xotin-qizlariga murojaat qilib, evakuatsiya qilingan bolalarga, oilalarga g’amxo’rlik qilishga, ularni bag’riga olishga da’vat qildi. Toshkent xotin- qizlarining bu tashabbusini butun o’zbek xalqi yakdillik bilan qo’llab-quvvatladi. Shundan so’ng, O’zbekiston xotin-qizlari orasida yangi vatanparvarlik harakati boshlanib ketdi. Minglab ayollar urush tufayli mehribon ota-onalaridan ayrilib qolgan bolalarni o’z tarbiyasiga olishga shoshildilar. 1942-yil 1-fevralga qadar evakuatsiya qilinagan bolalarni o’z tarbiyasiga olishni so’rab ariza berganlarning soni 3474 kishiga yetdi. Qisqa vaqt ichida respublikaga 78 ta bolalar uyi ko’chib keldi. Unda 10 mingga yaqin bolalar tarbiyalandi. Ana shu bolalarni joylashtirish, ularni tarbiya qilishda ham xotin-qizlar jonbozlik ko’rsatdilar 33 . Bolalar uchun maxsus yordam fondlari tashkil etildi. Evakuatsiya qilingan bolalar uchun respublikaning ko’pgina tarmoqlaridan oziq-ovqatlar, pullar kiyim-kechaklar kelib turdi. Masalan, qisqa vaqt ichida aktiv xotin-qizlarning yordami bilan Buxoro viloyati komissiyasi 525 ming so’m pul, 207 sentner oziq-ovqat, 20547 bolalar ust- boshlari yig’ildi. Andijon viloyati Paxtaobod tumanida jamoatchi ayollar yordam fondiga 3 tonna sholi, 2,5 tonna bug’doy, 82 ming dona bolalar kiyimlari 33 Po’latov I. Buyuk g’alabada O’zbekiston hissasi. - T.: O’zbekiston, 1974. - 78 b. 32 topshirildi. Toshkent viloyatiga evakuatsiya qilingan bolalarga 36210 bolalar buyumlari va 54400 so’m pul yig’ildi. Bunday misollarni ko’plab keltirish mumkin. Ana shunday sa’y-harakatlarga asosan xotin-qizlar boshchilik qildilar. Aholi o’rtasida yurib targ’ibot-tashviqot ishlarini amalga oshirdilar. Shuningdek, mazkur amaliy ishlar bilan bir vaqtda O’zbekiston xotin-qizlari orasida yetim qolgan bolalarni o’z tarbiyasiga olish harakati ham keng avj oldi. Samarqandlik Laylo Saidova va Xayri Mahsumovalar rus bolalarini, Malohat Qodirova esa yahudiy bolasini asrab olib, o’z farzandlari singari tarbiya berdilar. Namanganlik ayollardan Tojixon Mirzaolimova, Umidaxon Otaboyeva, Onaxon To’xtaboyeva, Manzuraxon Ermatova, Zubayda Qahramonova, Xosiyatxon Raimberdiyeva, O’lmasxon Jo’rayeva va boshqalar turli millat bolalarini o’z tarbiyalariga olishdi 34 . Toshloq tumanidagi Telman nomli kollektiv xo’jaligining 14 ta kolxozchi ayollari bittadan bola olishdi. Ba’zi ayollar esa bir nechta bolalarni o’z qaramog’lariga olib o’zlarining insoniylik fazilatlarini namoyish etdilar. Jumladan, Samarqandlik Fotima Qosimova 6 ta millat bolalarini tarbiyalashni o’z zimmasiga oldi. Qo’qonlik Bahri opa esa turli millat bolalaridan 10 tasini tarbiyalash uchun o’z bag’riga oldi. Toshkentlik Bahri Shomahmudovaning urush yillarida evakuatsiya qilingan bolalarga ko’rsatgan g’amxo’rligi butun mamlakatga tarqaldi. Ular turli mamlakatlarga mansub bo’lgan ta 14 bolani o’z tarbiyasiga oldi. Shuningdek urush yillarida butun O’zbekistonda bo’lganidek, Qashqadaryo hududiga ham urush girdobida qolgan aholini ko’chirib keltirish ishlari amalga oshirildi. Ularni uy-joy, oziq-ovqat, kiyim-bosh bilan ta’minlashda ham aktiv xotin-qizlar jonbozlik ko’rsatdilar. Jumladan, Beshkent tumani hududida aynan shu masala yuzasidan uchlik komissiyasi tuzildi. Ushbu komissiya a’zolari uch kishidan iborat bo’lib, ularning ikki nafari xotin-qizlar edi. Jumladan, Beshkent tumani ichki ishlar xalq komissariatidan Xanchayeva, tuman sog’liqni saqlash bo’limidan Anna Ilichevalar aynan ana shu masala bilan shug’ullandilar. Ma’lumki, urushning og’ir sinov kunlari minglab erkaklar, rahbar xodimlar frontga ketgan edi. Bu holat esa xalq xo’jaligini yangi rahbar kadrlar bilan ta’minlashni 34 Saidov S. Urush va mehnat frontida o‘zbek ayollari. – T.: Sharq, 1999. – 144 b. 33 talab etardi. Shu sababdan ilg’or xotin-qizlarni qishloq xo’jaligi va boshqa sohalarning rahbarlik lavozimlariga tayinlash maqsadga muvofiq topildi. Shu sababdan ishlab chiqarishga kadrlar, rahbar xodimlar tayyorlash maqsadida O’zbekistonning barcha viloyat va tumanlarida kolxoz raisi, rais o’rinbosari, brigadir, hisobchi va boshqa mutaxassislar tayyorlovchi kurslar ochildi. 1942-yilda Andijon viloyatida 2000 dan ortiq ilg’or tashkilotchi xotin-qizlar kolxoz raisi, brigadiri qilib saylandi. Birgina Jalolquduq tumanida 43 ta xotin-qiz kolxoz raisi, rais o’rinbosari vazifasiga ko’tarildi. Shu yilning o’zida Qashqadaryo viloyati xo’jaliklarida 1400 nafar xotin-qizlar paxtachilik, g’allachilik bo’yicha zveno boshliqlari lavozimlariga ko’tarildi. Viloyatning Chiroqchi tumanida 45 nafar ayol xo’jaliklar raisi o’rinbosari va 72 ta ayol hosilot kengashining raisi qilib saylandi. Ba’zi tumanlarda xo’jalik rahbarlarining barchasi xotin-qizlardan iborat edi. Masalan, Samarqand tumaniga qarashli “Dehqonittifoq” xo’jaligining raisi va uning a’zolarining barchasi xotin-qizlar bo’lib, Toshbibi Ahmadjonova xo’jalik partiya tashkiloti sekretari edi. Toshkent viloyati O’rta Chirchiq tumanida 52 nafar ayollar rais o’rinbosari, 150 ayol brigadir va 400 ayol zveno boshliqlari qilib saylandi. 1943-yilda Xorazm viloyatida 81 nafar xotin-qizlar kolxoz raisi, 334 ayol rais o’rinbosari, 133 nafar xotin-qiz ferma mudiri, 77 nafar ayol brigadir, 144 nafar ayol zveno boshliqlari vazifalariga ko’tarildi. Shuningdek, Qashqadaryo viloyatida 581 nafar ilg’or ayollar, Samarqand viloyatida 1936 nafar ayollar rais o’rinbosarlari, 207 nafar ayol esa brigadirlar qilib tayinlandi. Buxoro viloyatida 3688, Surxondaryo viloyatida 927, Toshkent oblastida 635, Qashqadaryo viloyatida 581 ilg’or ayollar rahbarlik vazifalarida ishladilar. 1943 yilda O’zbekiston bo’yicha hammasi bo’lib 15 ming tajribali, tashkilotchi xotin-qizlar xo’jalik raisi, rais o’rinbosari va brigadir, 48772 qishloq ayollari zveno boshliqlari bo’lib ishlashdi 35 . Shuningdek yuqorida ta’kidlashganidek respublikada xotin-qizlardan rahbar kadrlar tayyorlash masalasiga ham doimiy ravishda e’tibor qaratib kelindi. Masalan, 1942-1943 yillarda O’zbekiston bo’yicha kadrlar tayyorlash va qayta 35 Usmonov Q . Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi. –T.: Sharq, 2001 – 144 b. 34 tayyorlash kurslarini 6 ming xo’jalik raislari, 27883 nafar suvchilar, 21 mingga yaqin paxtachilik brigadirlari, 4 mingga yaqin chorvachilik xodimlari, 34 ming zveno boshliqlari, 5 mingga yaqin buxgalter va hisobchilar bitirib chiqdi. 1944-yilda O’zbekistonda paxtachilikni rivojlantirish uchun boshlangan umumxalq kurashi respublikamizda ko’plab xo’jalik sohasi kadrlarini tayyorlash va qayta tayyorlash masalasiga alohida ahamiyat berishni talab qildi. Shu sababdan 1944-yilda 76584 kishi kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash kurslarini bitirib chiqishdi. Shundan 1987 kishi xo’jalik raisi, 1468 dala brigadirlari, 4606 zveno boshliqlari, 3195 chorvachilik fermalarining mudirlari, 3784 hisobchilar va boshqalar edi. Jami bo’lib respublikada 80120 kishi kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash kurslarida ta’lim olishdi. Ularning asosiy qismi xotin-qizlar edi. Agar 1941-yilda respublika qishloq xo’jaligida band bo’lgan xotin-qizlarning soni 52 foizni tashkil etgan bo’lsa, 1944-yilga kelib bu ko’rsatkich 75 foizga ko’tarildi. Xotin-qizlar orasidan mexanizatorlik kasbini egallaganlar ham ko’pchilikni tashkil etardi. Ular mexanizatorlik kurslarida o’qib chiqdilar. 1942-yilning oxirida mexanizatsiya maktablari 21 ming nafar traktorchi ayollarni tayyorlab bergan bo’lsa, 1943-yilda esa 12 ming nafar ayol har xil ixtisosdagi mexanizatorlik kasbini egalladi. Bu jarayonda ham xotin-qizlar mehnat qilib, shu ishlari tufayli g’alabaga o’z hissalarini qo’shdilar 36 . Urush davomida O’zbekiston mamlakatiga 4 mln 806 ming tonna paxta, 122000 tonna don, 482000 tonna kartoshka va sabzavot, 57444 tonna meva va uzum, 36000 tonna quruq meva, 159000 tonna go’sht, 22300 tonna jun, 54067 tonna pilla va boshqalar yetkazib berdi. Ana shu mahsulotlarni yetishtirish, ularni yig’ib-terib olishda xotin-qizlar fidokorona mehnat qildilar. Xullas, urush yillarida xotin-qizlar barcha sohalarda yetakchilikni o’z yo’llariga oldilar. Har tomonlama g’alaba uchun ko’mak berib turuvchi bo’g’inga aylandi. Ayniqsa, tashkilotchi, yetakchi qizlar barcha sohalarda oldingi o’rinlarda turib, mehnat qildilar. Rahbarlik lavozimlarida ishlagan xotin-qizlar mehnatlari ham samaralai bo’ldi. 36 Abdullayev A. O‘zbekiston SSR Ikkinchi jahon urushi yillarida. – T.: Fan, 1971. - 118 b. 35 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston xotin-qizlarining g‘alabaga qo‘shgan hissasi ulkan ahamiyatga ega bo‘lib, bu mavzuni chuqur tadqiq etish bugungi kunda ham dolzarbdir. Urush yillarida o‘zbekistonlik ayollar nafaqat mehnat frontida, balki harbiy xizmatda ham faol ishtirok etganlar. Ularning jasorati, fidokorligi va sabr-bardoshi front ortida ham, oldingi saflarda ham muhim rol o‘ynagan. O‘zbekiston xotin-qizlari front uchun qurol-yarog‘, oziq-ovqat, kiyim-kechak tayyorlashda fidoyilik ko‘rsatib, fabrikalar va zavodlarda tinimsiz mehnat qilganlar. Qishloq xo‘jaligida ham ularning hissasi beqiyos bo‘lib, urush tufayli erkaklarning aksariyati frontga ketganligi sababli butun yuk ayollar zimmasiga tushgan. Paxta terimi, g‘alla yetishtirish, chorvachilik va boshqa qishloq xo‘jalik ishlari ularga yuklatilgan. Shu bilan birga, ular harbiy gospital va boshqa tibbiyot muassasalarida ham fidoyilik bilan xizmat qilishgan. O‘zbekiston xotin-qizlari orasidan ko‘plab harbiy hamshiralar, tibbiyot xodimlari yetishib chiqdi. Ular jarohatlangan askarlarni davolashda, ularning ruhiyatini ko‘tarishda, jangovar harakatlarda ishtirok etishda faol bo‘lishgan. Shuningdek, urush davrida ko‘plab o‘zbek ayollari harbiy xizmatga chaqirilib, aloqa, razvedka, snayperlik, havo hujumidan mudofaa kabi yo‘nalishlarda xizmat qilishgan. Masalan, Ikkinchi jahon urushida ishtirok etgan Shamsiniso Saidova, Zuhra Rashidova kabi jasoratli ayollar dushmanga qarshi kurashda shaxsiy qahramonlik ko‘rsatgan. Ularning mardligi va fidokorligi o‘zbek xalqining jasorati va matonatini namoyon etadi. Mehnat frontidagi ayollar harbiy zavodlarda qurol ishlab chiqarishda, front ortini mustahkamlashda jonbozlik ko‘rsatishgan. Ayniqsa, Toshkent, Samarqand, Andijon, Buxoro va boshqa viloyatlardagi zavod-fabrikalar urush yillarida to‘liq harbiy sanoat korxonalariga aylantirilgan edi. Ayollar bolalarini yetim qoldirib, yoki qari ota-onalarini boqib, kechayu kunduz ishlab, frontni ta’minlashga hissa qo‘shgan. Ularning harakatlari va mashaqqatli mehnati natijasida O‘zbekiston Ikkinchi jahon urushida muhim ta’minot bazasi bo‘lib xizmat qildi. 36 Urush yillarida O‘zbekiston hududiga ko‘plab evakuatsiya qilingan bolalar, qariyalar va yarador askarlar joylashtirildi. O‘zbekiston xotin-qizlari ularning barchasini mehr-muruvvat bilan qabul qilib, ularga boshpana va oziq-ovqat bilan yordam ko‘rsatdi. Evakuatsiya qilingan oilalarni o‘z bag‘riga olgan va o‘z oilasining bir a’zosi sifatida parvarishlagan minglab o‘zbek onalarining insonparvarligi butun dunyo miqyosida e’tirof etilgan. Ayniqsa, bu davrda o‘zbek xotin-qizlari nafaqat mehnat qilib, balki vatanparvarlik, insoniylik va bag‘rikenglik fazilatlarini namoyon etgan. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, O‘zbekiston ayollarining urush yillaridagi fidoyiligi hali to‘liq o‘rganilmagan bo‘lib, bu mavzuni yanada chuqurroq tadqiq qilish lozim. Xotin-qizlarning G‘alabaga qo‘shgan hissasi ularning faqat mehnat frontida emas, balki harbiy harakatlarda, gumanitar yordamda, front orti ta’minotida, oilalarni mustahkamlashda va madaniy-ma’naviy jihatdan qo‘llab- quvvatlashda ham namoyon bo‘ldi. Bugungi kunda bu jasoratni yodga olish, xotin- qizlarning o‘rnini e’tirof etish va ularning qahramonligini yosh avlodga yetkazish muhim vazifalardan biridir. Shu boisdan, bu mavzu faqat tarixiy emas, balki ma’naviy va axloqiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Umuman olganda, Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston xotin- qizlarining G‘alabaga qo‘shgan hissasi beqiyos bo‘lib, ularning fidoyiligi, jasorati va mehnati tarixiy xotiramizning ajralmas qismidir. Ularning qahramonligi faqatgina harbiy xizmat yoki ishlab chiqarish bilan cheklanmay, balki jamiyatni mustahkamlash, insonparvarlik va vatanparvarlik ruhini yuksaltirish orqali ham namoyon bo‘ldi. Shu sababli, bu mavzu kelgusida ham ilmiy tadqiqotlarda alohida o‘rganilishi lozim bo‘lgan muhim tarixiy masalalardan biri bo‘lib qoladi. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. - T.: O‘zbekiston 2017. - 388 b. II. Ilmiy adabiyotlar 2. Abdullayev A. O‘zbekiston SSR Ikkinchi jahon urushi yillarida. – T.: Fan, 1971. - 220 b. 3. Abdurahmonov E. O’rta Osiyo respublikalari olimlarining frontga qo’shgan hissasi. T.: Fan, 1971. - 247 b. 4. Adham Rahmat. Shinelli qizlar. - T.: 1970. - 264 b. 5. Inoyatov H. G’alabaga qo’shilgan hissa. - T.: Fan, 1975. - 192 b. 6. Jo’raqulov O., Ergasheva J. Qashqadaryo sanoati tarixi. Qarshi, Nasaf, 1996. - 290 b. 7. Jo’rayev T. O’zbekiston jangchilari ulug’ Vatan urushi frontlarida, - T.: Fan, 1975. - 260 b. 8. Jo’rayev T. O’zbekiston jangchilari ulug’ Vatan urushi frontlarida. – T.: Fan, 1975. – 60 b. 9. Jo’rayev T.J. Moskva uchun bo’lgan janglarda. -T.: Fan, 1977. - 248 b. 10. Olimova R. O‘zbekiston xotin-qizlarining urush yillaridagi jasorati. – T.: Yangi asr avlodi, 2005. – 175 b. 11. Po’latov I. Buyuk g’alabada O’zbekiston hissasi. - T.: O’zbekiston, 1974. - 146 b. 12. Qosimov Y. Ulug’ Vatan urushi yillarida O’zbekiston xalqlarining suv uchun kurashi tarixidan. - T.: Fan, 1983. - 298 b. 13. Saidov S. Urush va mehnat frontida o‘zbek ayollari. – T.: Sharq, 1999. – 210 b. 14. Turdiyev S. Jasorat unutilmaydi. - Qarshi, 1997. - 174 b. 15. Usmonov M. O‘zbekiston urush davrida: Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar. – T.: Universitet, 1985. – 280 b. 16. Usmonov Q., Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi. T.: sharq, 2001. – 132 b. 38 17. Ziyoyev H. Ikkinchi jahon urushida o‘zbekistonliklarning ishtiroki. – T.: Fan, 1985. – 150 b. III. Xorijiy adabiyotlar 18. Sultonova T. «Трудовой подвиг – женщин хлоппоробов Узбекистана в годы войны» T.: 1974, -117 c. 19. Рахимов Ш. "Женщины Узбекистана в годы войны". – Ташкент: Фан, 1980. – 215 с. 20. Саидова З. "Труд женщин Узбекистана в тылу в 1941–1945 гг.". – Ташкент: Университет, 1991. – 178 с. 21. Шарипов К. "Роль узбекского народа в победе над фашизмом". – Ташкент: Фан, 1984. – 300 с. IV. Internet manbalari 22. https:// www.cyberleninka.ru 23. https:// www.ziyo.net.uz 24. https:// www.tarix.uz . 25. https:// www.natlib.u z 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. URUSHNING BOSHLANISHI VA O‘ZBEKISTON XOTIN -QIZLARINING VATANPARVARLIK HARAKATI

1.1. O‘zbekistonning urush girdobiga tortilishi va xotin-qizlarning urushdagi ishtiroki

1.2. Urush yillarida O‘zbekiston sanoat korxonalarida xotin-qizlar faoliyati

II BOB. URUSH YILLARIDA O‘ZBEKISTON XOTIN-QIZLARINING QISHLOQ XO‘JALIGI SOHASIDAGI MEHNAT JASORATLARI

2.1. Paxtachilikni rivojlantirishda xotin-qizlar faoliyati

2.2. O’zbekiston xotin-qizlarining ipakchilik, g’allachilik va chorvachilikni rivojlantirish uchun ko’rsatgan jasoratlari

2.3. Rahbar xotin-qizlar faoliyatining o’sib borishi va ularning g’labaga qo’shgan hissasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить