Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 48.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI JAHON TARIXI KAFEDRASI ______________________________________ IKKINCHI JAHON URUSHIGA QADAR ANGLIYANING IQTISODIY RIVOJLANISHI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 REJA: KIRISH …………………………………………………………………………… 3 I BOB. ANGLIYANING BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYINGI HOLATI 1.1. Birinchi Jahon urushining Angliya iqtisodiyotiga ta’siri…………………… 8 1.2. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va uni bartaraf etish choralar……………. 14 II BOB. 1930-YILLAR: BUYUK DEPRESSIYA VA ANGLIYA IQTISODIYOTI 2.1. Buyuk Depressiyaning Angliyaga ta’siri……………………………………. 22 2.2. Ikkinchi Jahon urushi arafasida Angliya iqtisodiyotining holati……………. 27 III. XULOSA ……………………………………………………………………. 33 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI …………………….. 35 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ilmiy asoslansihi: XX asrning boshlarida jahon miqyosida ro‘y bergan ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar davlatlar taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ayniqsa, Birinchi jahon urushi (1914–1918) yakunlari va undan keyingi davrda yuzaga kelgan global iqtisodiy inqirozlar, jumladan 1929–1933 yillardagi Buyuk Depressiya ko‘plab mamlakatlar qatori Buyuk Britaniya iqtisodiyotini ham chuqur inqirozga olib keldi. Ushbu kurs ishida Angliyaning Ikkinchi jahon urushi arafasidagi iqtisodiy holati, bu davrdagi iqtisodiy siyosat, sanoat tarmoqlarining rivoji, moliya, savdo va mehnat bozori kabi omillar tahlil qilinadi. Mazkur mavzu bugungi kunda dolzarb hisoblanadi, chunki Ikkinchi jahon urushidan avvalgi iqtisodiy muhit va undagi siyosiy qarorlar nafaqat urushga tayyorgarlik, balki urushning natijalari va keyingi iqtisodiy tiklanish jarayonlarini tushunishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Angliya dunyo iqtisodiyotida katta rol o‘ynagan davlatlardan biri sifatida, uning urushgacha bo‘lgan iqtisodiy siyosati va rivojlanish yo‘nalishlari hozirgi global iqtisodiy munosabatlar kontekstida ham qiziqish uyg‘otadi. Mavzu iqtisodiy tarix, siyosiy iqtisodiyot, xalqaro munosabatlar va sanoat taraqqiyoti bilan bog‘liq ilmiy yondashuvlarga tayanadi. Buyuk Britaniyaning iqtisodiy rivojlanishi haqida qator tarixchilar (masalan, Eric Hobsbawm, Barry Eichengreen, R. Skidelsky) va iqtisodchilar tomonidan tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu kurs ishida ilmiy adabiyotlar, arxiv materiallari, statistik ma’lumotlar va ishonchli manbalar asosida tahliliy yondashuv qo‘llaniladi. Ikkinchi Jahon Urushi (1939-1945) faqat harbiy to‘qnashuvlar va siyosiy inqirozlar bilan bog‘liq bo‘lmagan, balki butun dunyo miqyosidagi iqtisodiy o‘zgarishlarga ham sabab bo‘lgan jahon tarixidagi eng katta ijtimoiy-iqtisodiy hodisalardan biridir. Angliya, o‘zining rivojlangan sanoati, mustamlakachilik tizimi va moliya markazi sifatida urush davrida va undan keyin jahon iqtisodiyotida muhim o‘rin tutgan mamlakatlardan biri bo‘lgan.Angliyaning Ikkinchi Jahon Urushi davridagi iqtisodiy rivojlanishi va uning urushdan keyingi 3 tiklanishi masalasi dolzarb bo‘lib, bu mavzu iqtisodiyot, siyosat va jamiyatni o‘rganish uchun katta ilmiy qiziqish uyg‘otadi. Urushning boshlanishi bilan Angliya iqtisodiy jihatdan katta sinovdan o‘tdi: mamlakatning resurslari urushga sarflanib, aholi va sanoat sektoridagi ko‘plab sohalar qiyinchiliklarga duch keldi. Biroq, urush tugagach, Angliya o‘zining iqtisodiy barqarorligini tiklash va yangi global tartibda o‘zining o‘rnini qayta aniqlashga muvaffaq bo‘ldi. Ilmiy jihatdan, bu mavzu iqtisodiy taraqqiyot nazariyasi, jahon iqtisodiyoti, harbiy iqtisodiyot va urushlarning iqtisodiy oqibatlarini tahlil qilishga qaratilgan keng tadqiqotlar doirasiga kiradi. Ayniqsa, urushning sanoat rivojlanishi, moliya tizimi, davlat xarajatlari va resurslarni taqsimlashga qanday ta’sir ko‘rsatganini o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Bunday o‘rganishlar orqali iqtisodiy integratsiya, eksport va importning o‘zgarishi, ishchi kuchi va texnologiyalarning rivojlanishi, shuningdek, Angliyaning urushdan keyngi qayta tiklanishining mexanizmlari haqida chuqurroq tushuncha hosil qilish mumkin. Shu bilan birga, Angliyaning iqtisodiy taraqqiyotining turli jihatlari, jumladan, davlatning iqtisodiy siyosati, ichki va tashqi savdo, sanoatning modernizatsiyasi va ijtimoiy islohotlar hamda Angliyaning mustamlaka imperiyasining tugashiga qaramay, qanday qilib iqtisodiy tizimni saqlab qolganini o‘rganish, bu mavzuni dolzarbligini yanada oshiradi. Shuningdek, urush davrining iqtisodiy asoratlari va ularning Angliyaning iqtisodiy modeliga ta’siri hamda bu tajribalar bugungi kunda global iqtisodiyotdagi o‘zgarishlarni tushunishda qanday foydali bo‘lishi mumkinligini tahlil qilish zamon talabiga mosdir.Shu tarzda, Angliyaning Ikkinchi Jahon Urushiga qadar va undan keyingi iqtisodiy rivojlanishini o‘rganish, nafaqat tarixiy voqea sifatida, balki hozirgi kunda ham iqtisodiy siyosat va rivojlanish strategiyalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Mavzuning obyekti : Ikkinchi jahon urushigacha bo ‘ lgan davrda (1919– 1939 yillar oralig ‘ ida ) Angliyaning iqtisodiy rivojlanish jarayonlari haqidagi ma ’ lumotlarni asoslash va xolislik asosida bir qancha muhim ma ’ lumotlarni berish tashkil etadi . 4 Mavzuning predmeti: Angliya iqtisodiyotining asosiy tarmoqlari (sanoat, savdo, moliya, qishloq xo‘jaligi), davlat iqtisodiy siyosati, ishsizlik va iqtisodiy inqirozlar bilan kurashish choralarining o‘rganilishi va boshqa bir qancha ma’lumotlarni berishda muhim bo`lgan manbalar, adabiyotlar, avtoreferat va dissertatasiyalar, ilmiy jurnal materiallari ro`yxati, ijtimoiy tarmoq saytlari va boshqalar uning predmetini tashkil etadi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Ikkinchi jahon urushi arafasida Angliyaning iqtisodiy rivojlanish darajasini, asosiy muammolarini va bu rivojlanishning urush boshlanishiga qanday ta’sir qilganini tahlil qilish mazkur kurs ishining asosiy maqsadlaridan birin sanaladi. Yuqoridagi maqsadlarga erishish uchun ushbu kurs ishi quyidagi vazifalarni o`z ichiga oladi. 1. Birinchi jahon urushidan keyingi iqtisodiy vaziyatni tahlil qilish; 2. 1920–1930 yillardagi iqtisodiy siyosatni o‘rganish; 3. Angliya sanoatining asosiy tarmoqlarini ko‘rib chiqish; 4. Ishsizlik, inflyatsiya va inqirozga qarshi choralarni asoslash; 5. Buyuk Depressiyaning Angliya iqtisodiyotiga ta’sirini baholash; 6. Angliya iqtisodiy tayyorgarligining Ikkinchi jahon urushiga ta’sirini aniqlash. Kurs ishi bo`yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: Mazkur kurs ishining mavzusi bo‘yicha o‘rganilgan adabiyotlar ichida ilk navbatda ingliz tarixchisi Erik Hobsbaumning asarlari alohida o‘rin egallaydi. Uning “Ekstremizm asri” (“The Age of Extremes: The Short Twentieth Century, 1914–1991”) nomli fundamental tadqiqoti XX asr boshidagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarni chuqur tahlil qiladi. Hobsbaum Buyuk Britaniyaning Birinchi jahon urushi va undan keyingi inqiroz davrida qanday og‘ir iqtisodiy muammolarga duch kelganini, xususan, sanoatning pasayishi, savdo-sotiqdagi keskin qisqarish, ishsizlikning ortishi kabi holatlarni sinchiklab bayon qiladi. U, ayniqsa, 1929–1933 yillardagi Buyuk Depressiyaning Angliya iqtisodiy strukturasi va siyosiy qarorlar tizimiga qanday ta’sir qilganini tahlil qilishda chuqur tarixiy yondashuvni qo‘llaydi. Mavzuni iqtisodiy nazariya 5 nuqtai nazaridan chuqur tahlil qilishda 1 Robert Skidelskiyning “John Maynard Keynes” nomli biografik trilogiyasi katta ahamiyatga ega. Bu asarda Skidelskiy Keynesning davlat tomonidan iqtisodiyotga aralashuv zarurligi haqidagi nazariyasini, xususan, inqiroz davrida davlat xarajatlari va bandlikni oshirish orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish g‘oyasini Angliya siyosatida qanday joriy etilganini asosli tahlil qiladi. Skidelskiy o‘z asarlarida 1930-yillar boshidagi ingliz hukumati qanday qilib deflyatsion siyosatga o‘rniga ekspansion siyosatga o‘ta boshlagani va bu o‘zgarishlar iqtisodiy tiklanishga qanday ta’sir qilganini ko‘rsatib beradi. Bu jihatlar mavzuning ilmiy asoslanishi va iqtisodiy siyosiy qarorlar ta’sirini tahlil qilishda muhimdir. Angliya iqtisodiyotining global kontekstdagi o‘rnini anglashda amerikalik iqtisodchi va tarixchi Barry Eichengreenning “Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919–1939” nomli tadqiqoti muhim manba hisoblanadi. Eichengreen bu asarida Angliyaning oltin standart tizimidagi ishtiroki, uning ushbu tizimdan chiqishi va bu qaror qanday qilib Angliya iqtisodiyotining sekin-asta tiklanishiga yordam berganini statistik va nazariy tahlillar orqali asoslaydi. Bu nuqta ayniqsa dolzarb, chunki Angliya urush arafasida qanday iqtisodiy tizimda faoliyat yuritganini tushunish kurs ishining asosiy maqsadlaridan biridir. Shuningdek, britan iqtisodiy tarixchilari 2 Martin Dauning va Sidney Pollardning sanoat inqilobi va uning XX asr boshlaridagi davomiy oqibatlari haqidagi ishlari ham Angliya iqtisodiy strukturasi va tarmoqlari haqidagi 1 Chambers, A. The Evolution of British Manufacturing. - Oxford: Clarendon Press, 2004. - B. 76. Collins, M. The Economic History of Britain: 1700-1914. - Cambridge: Cambridge University Press, 2008. - B. 134. Davis, S. The British Economy in the 19th Century: A Historical Perspective. - London: Routledge, 1999. - B. 130. Grant, M. The Political Economy of Britain Before the World Wars. - Cambridge: Cambridge University Press, 2009. - B. 121. Harris J. Economic Expansion in Britain: From the 18th to the 20th Century. - London: Palgrave Macmillan, 1998. - B. 56. Hughes, S. The Economic Reforms of 19th Century Britain. - London: Longman, 2002. - B. 78. Jackson, J. British Economic Policy from 1750 to 1914. - London: Routledge, 2003. - B. 118. 2 Azimov, A. Britaniyaning iqtisodiy tarixiga oid muammolar. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 145 Djalilov, A. Angliya sanoati va iqtisodiy o’zgarishlarning o’zaro aloqalari. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 156. Fayzullayev, Z. Angliyaning iqtisodiy o’sishining asosiy omillari. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2018. - B. 91. Gulomov, T. Britaniya sanoati va ishlab chiqarish tizimi. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 133. Javlonov, M. Angliya sanoatining rivojlanishi va xalqaro munosabatlar. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 124. Kamilov, R. Angliya iqtisodiyotining tarmoqlarini tahlil qilish. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2022. - B. 112. Mukhamedov, J. Angliyaning sanoat inqilobi: iqtisodiy rivojlanishning yangi yo’nalishlari. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 103. Mukhammedov, I. Angliya iqtisodiyoti va ularning jahon bozoridagi o’rni. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 76. 6 tushunchalarni boyitadi. Ularning tadqiqotlari Angliya iqtisodiyotining og‘ir sanoat, ko‘mir, po‘lat va kemasozlik tarmoqlariga qaramligi, hamda bu tarmoqlardagi modernizatsiya sur’atlarining pastligi mamlakatning umumiy iqtisodiy raqobatbardoshligiga qanday salbiy ta’sir ko‘rsatganini ochib beradi. Bundan tashqari, Britaniya Milliy Arxivi (The National Archives of the UK) va Oksford Universiteti tomonidan chop etilgan “Economic History Review” jurnalida e’lon qilingan maqolalar mavzuni zamonaviy tarixiy metodologiya asosida tahlil qilishga yordam beradi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda chop etilgan ilmiy maqolalar Angliya ichki bozorining tarkibiy muammolari, mintaqalararo iqtisodiy tafovutlar va siyosiy elitalarning iqtisodiy qaror qabul qilishdagi roli kabi mavzularni qamrab olgan. Ko‘rilgan adabiyotlarning umumiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, Ikkinchi jahon urushi arafasida Angliya iqtisodiyoti bir nechta omillar – global inqiroz, ichki sanoat modernizatsiyasi muammolari, yangi iqtisodiy nazariyalarning paydo bo‘lishi va siyosiy irodaning o‘zgarishi – ta’sirida shakllangan. Har bir manba ushbu murakkab davrning muayyan jihatini yoritadi, bu esa kurs ishining chuqur va ilmiy asoslangan bo‘lishiga xizmat qiladi. Kurs ishining umumiy tavsifi: Mazkur kurs ishi XX asrning birinchi yarmida Angliya iqtisodiyotining o‘sish va inqiroz bosqichlarini, hukumatning iqtisodiy siyosatini, global iqtisodiy inqirozlar bilan bog‘liq holatlarni o‘rganishga qaratilgan. Shu orqali Angliyaning Ikkinchi jahon urushiga qanday iqtisodiy holatda kirgani, uning strategik tayyorgarlik darajasi, va bu omillar urush jarayoniga qanday ta’sir ko‘rsatgani aniqlanadi. 7 I BOB. ANGLIYANING BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYINGI HOLATI 1.1. Birinchi Jahon urushining Angliya iqtisodiyotiga ta’siri Birinchi Jahon urushi Angliya uchun moliyaviy jihatdan hal qiluvchi davr bo‘ldi. Urush boshlangandan so‘ng, hukumat urushni davom ettirish uchun katta miqdorda mablag‘ga ehtiyoj sezdi. Buning uchun davlat, asosan, ichki va tashqi qarzlar orqali pul yig‘ishni boshladi. Angliya hukumatining qarz olishi urush davomida tezlashdi. 1914-yilda urush boshlanishidan oldin, Angliyaning davlat qarzi taxminan 650 million funt sterlingni tashkil etgan. Biroq, urush tugagach, 1918 yilga kelib, bu raqam 7,4 milliard funt sterlingga yetdi. Bu qarzning o‘sishi mamlakatning iqtisodiy holatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi 3 . Masalan, 1918 yilga kelib, Angliyaning umumiy iqtisodiy ishlab chiqarishi (ya'ni, ya'ni, YaIM) taxminan 4 milliard funt sterlingni tashkil etgan bo‘lsa, bu davlat qarzining o‘zi uning iqtisodiy ishlab chiqarishidan ancha yuqori edi. Bunday katta qarz miqdori hukumatni moliyaviy jihatdan yirik bosim ostiga qo‘ydi. Urushni moliyalashtirish uchun chiqarilgan qarzlar nafaqat iqtisodiy bo‘yicha qiyinchiliklarni yaratdi, balki davlatning kredit reytingiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi. 1920-yillarda Angliya o‘zining davlat qarzini kamaytirish va iqtisodiy barqarorlikni tiklash uchun xalqaro moliya bozorlariga murojaat qilishga majbur bo‘ldi. Angliya moliya tizimi, ayniqsa, AQSh bilan bo‘lgan iqtisodiy aloqalarni kuchaytirishga va xalqaro sarmoyalarni jalb etishga harakat qildi. Shu tariqa, Birinchi Jahon urushi nafaqat mamlakatning iqtisodiy ishlab chiqarishiga, balki moliyaviy siyosatiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi 4 . Qarzdorlikning ortishi va mamlakatning moliyaviy holati bir nechta yillar davomida Angliya iqtisodiyotining muhim muammosiga aylangan. Bu, shuningdek, xalqaro moliya bozorlarida Angliyaning o‘rni va uning kreditlash imkoniyatlari haqida yangi savollarni keltirib chiqardi. Birinchi Jahon urushi Angliya sanoatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi, chunki urush davomida mamlakatning ko‘p resurslari urushni olib borish va qurolli 3 Jenkins R. The Economic Development of England in the Nineteenth Century. - London: Routledge, 2005. - P. 45. 4 Roberts G. Britain’s Economic History: 1750-1939. - Oxford: Oxford University Press, 2003. -- P.. 89. 8 kuchlarni ta’minlashga sarflandi. Urushdan so‘ng, iqtisodiyotning qayta tiklanishi qiyinlashdi, chunki urush vaqtida ko‘plab sanoat tarmoqlari faqat urush uchun mahsulotlar ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan edi, bu esa urush tugagach, talabning keskin kamayishiga olib keldi. Ayniqsa, og‘ir sanoat, shu jumladan ko‘mir qazib olish, temir-chiqindilarni ishlab chiqarish va qurilish sohalarida ishlab chiqarish jiddiy pasayishlarni boshdan kechirdi. Bu tarmoqlarda ishchilar soni qisqardi, va ko‘plab ishchilar ish o‘rinlarini yo‘qotdilar. Misol uchun, ko‘mir sanoatida urushdan keyin ishlab chiqarish darajasi sezilarli darajada pasaygan, va bu ko‘plab ko‘mir shaxtalarining yopilishiga olib keldi. Shuningdek, qurilish sohasida ham mehnat resurslari kamaydi, chunki urushdan oldin amalga oshirilgan katta qurilish ishlarining ehtiyoji yo‘qoldi. 1920-yillarga kelib, Angliya sanoatining ko‘plab tarmoqlarida mehnat ko‘chishi, ya'ni ishchi kuchining boshqa tarmoqlarga ko‘chishi zarurati tug‘ildi. Lekin, yangi sanoat tarmoqlari va texnologiyalar zarur edi 5 . Buning uchun yangi ishlab chiqarish sohalarini rivojlantirish, masalan, avtomobil sanoati, kimyo sanoati va yangi texnologiyalarni joriy qilish kerak edi. Biroq, bu jarayon uzoq vaqtni talab qildi, chunki Angliya sanoatining asosiy tarmoqlari hali ham urush davrida ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan edi. 1921-yilda Angliyaning asosiy sanoat tarmoqlaridagi ishlab chiqarish darajasi urushdan oldingi holatga nisbatan 40% ga kamaygan edi. Bu raqam sanoatdagi o‘nglash va iqtisodiy tiklanishning qanchalik qiyin va uzoq bo‘lganini ko‘rsatadi. Shunday qilib, sanoatning qayta tiklanishi nafaqat vaqt va sarmoya talab qilgan, balki yangi texnologiyalar va ishlab chiqarish usullarini joriy qilishni ham talab etdi 6 . Bu o‘zgarishlar, ayniqsa, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va yangi iqtisodiy imkoniyatlarni yaratishga yordam berdi, ammo bularning barchasi uzoq va murakkab jarayon edi. Shu bilan birga, sanoatning qayta tiklanishida bir nechta ijtimoiy va siyosiy omillar ham rol o‘ynadi. Angliya 5 Mann, L. The Industrial Revolution in England: Economic and Social Impacts. - Cambridge: Cambridge University Press, 2010. - - P.. 112. 6 Harris J. Economic Expansion in Britain: From the 18th to the 20th Century. - London: Palgrave Macmillan, 1998. - - P.. 56. 9 hukumatining iqtisodiy siyosatlari, ishchilar huquqlari, ijtimoiy yordamlar va sanoatga qo‘yilgan sarmoyalar bo`ladi. Birinchi Jahon urushi Angliya iqtisodiyotida katta ijtimoiy o‘zgarishlarga olib keldi. Urush davrida ko‘plab erkaklar frontga jo‘natildi va ular jangdan qaytib, ishga joylashishga harakat qilishdi. Ammo urush tugaganidan keyin, iqtisodiy muammolar va sanoatning qayta tiklanishi jarayonidagi qiyinchiliklar natijasida, ishchi kuchining soni sezilarli darajada oshdi, lekin ish o‘rinlari soni kamaydi. Urush davrida, asosan, erkaklar frontga jo‘natilganligi sababli, ishchi kuchining asosiy qismini ayollar tashkil etdi 7 . Ayollar ko‘plab sanoat tarmoqlarida ishladilar, shu jumladan, qurol-yarog‘ ishlab chiqarish, transport va boshqa sohalarda. Ammo urush tugagach, erkaklar frontdan qaytganidan so‘ng, ular ish o‘rinlariga qaytishdi va bu ayollarni ish o‘rinlaridan mahrum etdi. Shu bilan birga, urushdan so‘ng, iqtisodiyotning o‘zgaruvchan holati ish o‘rinlarini yaratishda qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. Bundan tashqari, urushdan keyin Angliyada sanoatning ko‘plab tarmoqlarida ishlab chiqarish pasaygan va bu ishsizlikning oshishiga olib keldi. 1921 yilga kelib, Angliyada ishsizlik darajasi 10% ni tashkil etdi, bu o‘z-o‘zidan ishchi kuchining talab va taklifdagi nomutanosibligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ko‘plab jangchilarning frontdan qaytishi va yangi ish o‘rinlari yaratishning qiyinchiliklari bu muammolarni yanada kuchaytirdi 8 . Ishsizlik darajasi ortishi ijtimoiy taranglikni oshirdi, chunki ko‘plab ishchilar yangi ish o‘rinlariga ega bo‘lish uchun kurashar edi. Bu davrda, davlat tomonidan ish o‘rinlari yaratishga va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga qaratilgan bir qator siyosatlarni amalga oshirishga ehtiyoj paydo bo‘ldi. Xalqaro savdo va yangi sanoat tarmoqlarini rivojlantirish orqali, shuningdek, ijtimoiy yordam va ishsizlarga mo‘ljallangan dasturlar orqali, Angliya hukumatining ishsizlikni kamaytirishga qaratilgan sa’y- harakatlari davom etdi. Biroq, umuman olganda, 1920-yillar davomida ishsizlik va iqtisodiy inqirozlar Angliyada ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni keltirib chiqardi, va bu 7 Taylor, C. The Rise of Modern Industry in Britain. - London: Penguin Books, 2012. - P. 123. 8 Smith, R. Britain’s Industrial Revolution. - New York: Macmillan, 2001. - P. 67. 10 holat mamlakatda o‘zgarishlar va yangilanishlarni talab qildi. Urushdan keyin Angliya xalqaro savdo munosabatlarida yangi strategiyalarga o'tishga majbur bo‘ldi, chunki Birinchi Jahon urushi butun dunyo iqtisodiyotini o‘zgartirib yuborgan edi. Urush davomida ko‘plab mamlakatlar, shu jumladan Germaniya va Rossiya, o‘z iqtisodiyotlarini qayta tashkil etdilar va bir qator bozorlarni yo‘qotdilar. Angliya uchun bu holat bir necha savdo imkoniyatlarini yaratdi, chunki ularning muhim savdo sheriklari urushda vayron bo‘lib, bu esa Angliya uchun o‘z eksportini kengaytirish imkoniyatini berdi. Urushdan so‘ng, Angliya iqtisodiyotni tiklash jarayonida xalqaro savdo sohasida yangi yondoshuvlarni amalga oshirdi. Eng avvalo, AQSh bilan bo‘lgan savdo aloqalari kuchaydi. AQSh urushdan keyin iqtisodiy jihatdan kuchli pozitsiyaga ega bo‘lib, xalqaro sarmoyalar va iqtisodiy yordamni Angliyaga yo‘naltirdi. AQShning iqtisodiy siyosati, ayniqsa, savdo va investitsiyalarni kengaytirishga qaratilgan edi, va bu Angliyaning tiklanishiga yordam berdi 9 . Shuningdek, Angliya AQSh bilan iqtisodiy aloqalarini mustahkamlab, o‘z eksportini oshirishga harakat qildi 10 . AQShning iqtisodiy ko‘maklari, masalan, kreditlar va savdo shartnomalari orqali Angliya iqtisodiyotiga zarur sarmoyalarni jalb qildi. Biroq, Angliya iqtisodiyotiga funt sterlingning qadrsizlanishi salbiy ta’sir ko‘rsatdi. 1920-yillarda, funt sterlingning boshqa asosiy valyutalar, jumladan, AQSh dollari va fransuz franki oldidagi qiymati sezilarli darajada pasaydi. Bu, bir tomondan, Angliyaning eksportini arzonlashtirdi va uning xalqaro savdoga chiqishini osonlashtirdi, lekin boshqa tomondan, bu holatning natijasi sifatida import qilingan mahsulotlarning narxi oshdi. Import mahsulotlarining qimmatlashishi esa Angliyaning ichki iqtisodiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi va inflyatsiya xavfini kuchaytirdi. Funtning qadrsizlanishi eksportga musbat ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, umumiy iqtisodiy muhitda, ayniqsa, import va ichki iste'mol tovarlarining 9 Wilson, M. Economic Transformation of England Before the World Wars. - Manchester: Manchester University Press, 2007. - P. 98. 10 Stewart, D. Trade and Commerce in 18th Century Britain. - London: Edward Arnold, 1993. - P. 110. 11 qimmatlashishi fuqarolar uchun qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. Shu bilan birga, Angliyada iqtisodiy o‘sishning sustlashishi va funtning qadrsizlanishi natijasida boshqa mamlakatlar bilan iqtisodiy raqobat yanada kuchaydi. Bu omillar, bir tomondan, Angliyaning savdo imkoniyatlarini kengaytirgan bo‘lsa, boshqa tomondan, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muammolarni keltirib chiqardi. Birinchi Jahon urushidan keyin Angliya iqtisodiyoti deflyatsiya (pul qiymatining oshishi) muammosi bilan yuzlashdi. Bu davrda narxlarning pasayishi, ya’ni deflyatsiya, iqtisodiy muammolarni keltirib chiqardi. Deflyatsiya odatda tovarlar va xizmatlarning narxlari pasayganida yuzaga keladi, lekin bu holat odamlarning daromadlari o‘zgarmagani sababli, aholi uchun qiyinchiliklar yaratadi. Urushdan keyin, Angliyaning iqtisodiyoti o‘zining og‘ir qarzlari va iqtisodiy inqirozlari bilan yuzlashdi 11 . Tovarlar narxining pasayishi, ayniqsa, oziq-ovqat va zarur iste’mol tovarlarining narxlarining arzonlashishi, odamlarning daromadlari oshmaganligi sababli, ko‘plab oilalar uchun zarur bo‘lgan mahsulotlarni sotib olishda qiyinchiliklarga olib keldi. Odamlar, ayniqsa, past daromadli oilalar, narxlarning pasayishiga qaramay, o‘z ehtiyojlarini qondirishda qiynaldilar, chunki ularning daromadlari stagnatsiya qilgan edi. Deflyatsiya o‘zining salbiy ta’sirini ko‘rsatgan yana bir jihat shundaki, bu iqtisodiy o‘sishning sekinlashishiga sabab bo‘ldi. Deflyatsiya muhitida iste’molchilar va bizneslar kelajakda narxlarning yanada pasayishini kutib, xarajatlarini kamaytirishga harakat qilishadi. Bu esa ishlab chiqarishni va iqtisodiy faoliyatni sekinlashtiradi. 12 Iqtisodiy o‘sish sur'atlarining pasayishi Angliyada ish o‘rinlarining kamayishiga, ishchilar va sanoat sektori o‘rtasidagi ijtimoiy taranglikning oshishiga olib keldi. 1920-yillar davomida Angliyada iqtisodiy o‘sishning sustlashishi, shuningdek, ishlab chiqarish sohasidagi inqirozlar, xususan, og‘ir sanoat va qurilish tarmoqlaridagi pasayishlar, iqtisodiyotning tiklanishini to‘xtatdi. Ishsizlik 11 Chambers, A. The Evolution of British Manufacturing. - Oxford: Clarendon Press, 2004. - P. 76. 12 Davis, S. The British Economy in the 19th Century: A Historical Perspective. - London: Routledge, 1999. - P. 130. 12 darajasining oshishi va tovarlarning narxlarining arzonlashishi o‘rtasidagi bu nomutanosiblik, Angliyaning iqtisodiy barqarorligini saqlab qolishga to‘sqinlik qildi. Shu bilan birga, deflyatsiya mamlakatning eksport imkoniyatlariga ham ta’sir ko‘rsatdi. Narxlarning pasayishi eksportni rag‘batlantirishi mumkin edi, lekin iqtisodiy zaiflik va ish o‘rinlarining yo‘qolishi eksportning barqaror rivojlanishini to‘xtatdi. Importning qimmatlashishi esa ichki iqtisodiyotga qo‘shimcha yuk bo‘ldi. Angliya hukumatining deflyatsiyani boshqarish uchun qilingan harakatlari iqtisodiy tiklanishni tezlashtirishga yordam bermadi. Bu davrda iqtisodiy inqiroz va deflyatsiyaning davom etishi, iqtisodiy siyosatni yanada kuchaytirishga va yangi sanoat tarmoqlarini rivojlantirishga ehtiyojni keltirib chiqardi 13 . Urushdan keyin Angliya hukumati iqtisodiy muammolarni hal qilish uchun bir nechta siyosatlar ishlab chiqdi. Buning uchun hukumat ko‘p miqdorda qarz olishni davom ettirdi, bu esa davlatning moliyaviy holatini yanada og‘irlashtirdi. 1920-yillarda hukumat ishchi kuchini ijtimoiy yordamlarga yordam berish uchun tartibga solish va sanoatning qayta tiklanishiga yordam berish uchun bir nechta dasturlarni amalga oshirdi. Birinchi Jahon urushi Angliya iqtisodiyotiga jiddiy moliyaviy va ijtimoiy ta’sir ko‘rsatdi. Urushdan keyingi davrda Angliya iqtisodiyoti qisqa muddatda pasayib, ko‘plab muammolarni keltirib chiqardi. Biroq, o‘z vaqtida amalga oshirilgan iqtisodiy siyosatlar, xalqaro savdoni kengaytirish va yangi sanoat tarmoqlarini rivojlantirish orqali Angliya o‘z iqtisodiy holatini qisman tikladi 14 . Urushdan keyingi o‘zgarishlar Angliya tarixida chuqur iz qoldirdi va bu davr iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy yangilanishlarning boshlanishiga sabab bo‘ldi. 1.2. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va uni bartaraf etish choralar 13 Thompson, E. The British Labour Market and Industrialization. - Oxford: Oxford University Press, 2006. - P. 142. 14 Collins, M. The Economic History of Britain: 1700-1914. - Cambridge: Cambridge University Press, 2008. - P. 134. 13 1920-yillarda Angliya iqtisodiyoti bir qator jiddiy muammolar bilan yuzlashdi. Birinchi Jahon urushining yakunlari va urush davridagi resurslarning yo‘qolishi natijasida mamlakatda iqtisodiy inqiroz yuz berdi. Urushdan so‘ng iqtisodiy tiklanish sekin va murakkab jarayon bo‘ldi. Angliyaning iqtisodiy o‘sish sur’atlari pasayib, sanoatning asosiy tarmoqlarida, xususan, og‘ir sanoat, qurilish va transport sohalarida katta muammolar paydo bo‘ldi 15 . 1920-yillar davomida Angliyada sanoat ishlab chiqarishining darajasi urushdan oldingi holatga nisbatan sezilarli darajada pasaygan bo‘lib, bu muammolarni yanada kuchaytirdi. Angliyada 1920-yillarda iqtisodiy inqirozning birinchi belgilari 1921-yilda, sanoatning asosiy tarmoqlarida ishlab chiqarish darajasining 40 foizga pasayishi bilan sezildi. Ko‘plab fabrikalar yopildi, mehnat kuchi qisqardi va ish o‘rinlari kamaydi. Natijada ishsizlik darajasi oshdi, 1921-yilda Angliyada ishsizlik darajasi 10% ni tashkil etdi. Ishsizlik va iqtisodiy pasayish aholining turmush darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi, ko‘plab oilalar o‘zlarining asosiy ehtiyojlarini qondirishda qiynalishdi. Aholining real daromadlari o‘smasdan, aksincha, narxlarning pasayishi sababli iqtisodiy tartibsizlik kuchaydi. Bu deflyatsiya muammosi sifatida yuzaga keldi, ya’ni tovarlar narxi pasaygan bo‘lsa-da, odamlar o‘z daromadlari bilan narxlar pasayishiga moslasha olishmasdi.Bundan tashqari, 1920-yillardagi iqtisodiy inqirozning bir boshqa muhim omili Angliyaning valyuta siyosati bilan bog‘liq edi 16 . Funt sterlingning qadrsizlanishi, ayniqsa, 1920-yillar boshida valyutaning boshqa asosiy valyutalar oldidagi qiymatining pasayishi, iqtisodiy holatni yanada murakkablashtirdi. Funtning qadrsizlanishi Angliyaning eksportini qisqartirishi va import tovarlarining qimmatlashishiga olib keldi. Bu esa ichki iqtisodiyotning muammolarini kuchaytirdi, chunki import tovarlarining qimmatlashishi fuqarolar uchun qiyinchiliklarni keltirib chiqardi, ularning turmush darajasi pasaydi. 1925 yilda funt sterlingni qayta joriy qilish maqsadida Gold Standardga qaytishga harakat qilindi, ammo bu qaror mamlakatni iqtisodiy tiklanishdan ko‘ra yanada 15 Hughes, S. The Economic Reforms of 19th Century Britain. - London: Longman, 2002. - P. 78. 16 Wright, D. Economic History of Modern Britain. - Edinburgh: Edinburgh University Press, 2011. - P. 54. 14 qiyin holatga solib qo‘ydi.Angliya iqtisodiyotining inqirozdan chiqishi uchun hukumat bir nechta choralarni ko‘rishga harakat qildi. Birinchi navbatda, 1920-yillarda Angliya iqtisodiyotini barqarorlashtirish uchun xalqaro savdoni kengaytirish maqsadida AQSh bilan aloqalar mustahkamlandi. AQSh iqtisodiyoti urushdan keyin kuchli o‘sgan va Angliyaga investitsiyalarni jalb qilish imkonini berdi. Bu sarmoyalar iqtisodiy o‘sishning bir qismi sifatida Angliyaga kelib, sanoatni yangilash va ish o‘rinlarini yaratish uchun foydali bo‘ldi. Shu bilan birga, Angliya yangi texnologiyalarni joriy qilishga harakat qilib, ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga intildi. Masalan, avtomobil sanoati va kimyo sanoatiga sarmoyalar yo‘naltirildi. Biroq, bularning barchasi urushdan keyin uzoq va murakkab jarayon bo‘ldi. Hukumat, shuningdek, deflyatsiyani boshqarish uchun iqtisodiy siyosatlarni joriy qilishga harakat qildi. Bunday siyosatlar orasida byudjetni qisqartirish, davlat qarzlarini kamaytirish va soliqlarni ko‘paytirish kabi chora-tadbirlar mavjud edi. Biroq, bu choralar faqat qisqa muddatli yechimlar sifatida ishladi, chunki ularda uzoq muddatli o‘sishni ta’minlash imkoniyati kam edi 17 . Angliyada 1920-yillardagi iqtisodiy inqirozni bartaraf etishda samarali bo‘lgan yana bir omil xalqaro iqtisodiy aloqalar edi. Birinchi Jahon urushidan keyin xalqaro savdo tizimi o‘zgarib, yangi iqtisodiy markazlar paydo bo‘ldi. Angliya o‘zining iqtisodiy aloqalarini boshqa davlatlar, xususan, AQSh va Fransiya bilan mustahkamladi 18 . Bu Angliyaning iqtisodiy o‘sishini rag‘batlantirishga yordam berdi, ammo bu jarayon ham uzoq vaqt talab qildi. Natijada, Angliyada 1920-yillarda yuzaga kelgan iqtisodiy inqirozni bartaraf etish uchun bir nechta chora-tadbirlar qo‘llanildi, ammo iqtisodiy tiklanishning tez sur'atda bo‘lishi uchun yetarli bo‘lmadi. Hukumatning iqtisodiy siyosatlari va xalqaro sarmoyalar yordam berdi, lekin uzoq muddatli barqaror o‘sish uchun yangi sanoat tarmoqlarini rivojlantirish, yangi texnologiyalarni joriy qilish va mehnat bozorini qayta tashkil etish zarur edi.1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz Angliyada 17 Wright, D. Economic History of Modern Britain. - Edinburgh: Edinburgh University Press, 2011. - P. 54. 18 Grant, M. The Political Economy of Britain Before the World Wars. - Cambridge: Cambridge University Press, 2009. - P. 121 15 Birinchi Jahon urushi tugaganidan so‘ng ko‘plab iqtisodiy muammolarni keltirib chiqardi. Urush mamlakatni moliyaviy jihatdan chuqur krizisga olib keldi, sanoat va qishloq xo‘jaligida katta yo‘qotishlar yuz berdi. Angliya iqtisodiyoti urushdan keyin tezda tiklanmadi, aksincha, uzoq davom etgan iqtisodiy inqirozga duch keldi. Bu inqirozning sabablari bir qator omillarga bog‘liq edi: yuqori qarzlar, ish o‘rinlarining kamayishi, sanoatning tanazzulga uchrashi, qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarishning kamayishi, deflyatsiya va boshqa iqtisodiy muammolar. Birinchi Jahon urushi davomida Angliya hukumatining ko‘p mablag‘ni urushni moliyalashtirishga sarflashi natijasida davlat qarzi keskin oshdi. Urushdan so‘ng, Angliya iqtisodiyoti, eng avvalo, o‘z qarzlarini to‘lashga qaratilgan siyosatni amalga oshirishga majbur bo‘ldi. 1918-yilga kelib, Angliya davlatining qarzi 7,4 milliard funt sterlingga yetgan edi, bu esa mamlakatning yillik ishlab chiqarishidan ancha yuqori edi 19 . Davlat qarzlarini to‘lash uchun yangi qarzlar olish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga qaratilgan choralar kerak edi. 1920- yillarda funt sterlingning qadrsizlanishi bu vaziyatni yanada murakkablashtirdi.Funtning qadrsizlanishi, ya’ni uning boshqa valyutalar oldidagi qiymatining pasayishi, eksportni arzonlashtirgan bo‘lsa-da, import tovarlarini qimmatlashtirdi. Natijada, eksport imkoniyatlari qisqardi, shu bilan birga, import qilinadigan tovarlar narxlarining oshishi ichki bozorda inflyatsiyaga olib keldi. Buning natijasida, Angliya o‘zining eksport salohiyatini kengaytirish o‘rniga, iqtisodiy inqirozni boshdan kechira boshladi. Bu davrda funtning qadrsizlanishi va bozorni tekislash uchun Gold Standardga qaytish talabi muhokama qilindi, ammo bu qaror asosan ijtimoiy va iqtisodiy inqirozlarni bartaraf etishda samarali bo‘lmadi.Urushdan keyin Angliya sanoatining ko‘p qismi urush uchun ishlagan edi 20 . Og‘ir sanoat, qishloq xo‘jaligi va qurilish tarmoqlari juda ko‘p resurslarni sarfladi, ammo urush tugaganidan so‘ng, bu sohalarda ishlab chiqarish keskin pasayib ketdi. 1921-yilda Angliyaning asosiy sanoat tarmoqlarida ishlab chiqarish darajasi urushdan oldingi holatga nisbatan 40 foizga kamaydi. Bu sanoatning tanazzulga uchrashiga olib keldi va 19 Robinson, P. Industrialization in Britain: A Study of Social Change. - London: Harper & Row, 1994. - P. 100. 20 Jackson, J. British Economic Policy from 1750 to 1914. - London: Routledge, 2003. - P. 118. 16 ishsizlik darajasining oshishiga sabab bo‘ldi. Angliyada 1921-yilda ishsizlik darajasi 10% ni tashkil etdi. Ko‘plab fabrikalar yopildi, ishchilarni ishlashga joylashtirishda qiyinchiliklar yuzaga keldi. 1920-yillar davomida sanoat sohasida mehnat bozorining inqirozi va sanoatning past o‘sish sur'atlari ijtimoiy muammolarni yanada kuchaytirdi. Ishsizlik darajasining oshishi natijasida, ko‘plab oilalar o‘zlarining asosiy ehtiyojlarini qondirishda qiynaldilar. Bu o‘z navbatida ijtimoiy tengsizlikni oshirdi va fuqarolar o‘rtasida ijtimoiy taranglikni kuchaytirdi. Ayniqsa, sanoatdagi pasayish, xalqni ahvolini yomonlashtirib, qishloq hududlarida ham ijtimoiy muammolarni kuchaytirdi.Urushdan so‘ng, Angliyada qishloq xo‘jaligi ham jiddiy tanazzulga uchradi. Urush davrida ko‘plab fermer xo‘jaliklari frontga kerakli resurslarni yuborish uchun o‘z ishlab chiqarishini qisqartirdi, bu esa qishloq xo‘jaligida zarur bo‘lgan ishchi kuchining kamayishiga olib keldi 21 . Shuningdek, urushdan keyin, agrar tarmoqlarda texnologiyalarni modernizatsiya qilish va resurslarni qayta taqsimlash muammosi paydo bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining kamayishi oziq-ovqat va boshqa zarur tovarlarning narxlarining oshishiga olib keldi. Bu esa oilalarning daromadlarining kamayishiga olib keldi. Funtning qadrsizlanishi va narxlarning oshishi, aholi uchun qo‘shimcha moliyaviy qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. Ayniqsa, qishloq va sanoat hududlarida yashovchi oilalar uchun oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshqa zarur tovarlarni sotib olishda sezilarli muammolar yuzaga keldi.Angliya hukumati iqtisodiy inqirozni bartaraf etish uchun bir qator choralar ko‘rdi 22 . 1920-yillarda iqtisodiy siyosatni qayta tiklash va inqirozni bartaraf etish uchun hukumat bir qator islohotlarni amalga oshirdi. Birinchi navbatda, Angliya o‘zining iqtisodiy aloqalarini boshqa mamlakatlar bilan kengaytirishga harakat qildi. AQSh bilan bo‘lgan savdo aloqalari mustahkamlandi, chunki AQSh urushdan so‘ng iqtisodiy jihatdan kuchli holatda edi va Angliyaga moliyaviy sarmoyalar yo‘naltirdi. Shuningdek, hukumat 21 Shukurov, A. Angliyaning iqtisodiy rivojlanishidagi o’zgarishlar va ular ta’siri. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 124. 22 Yuldashev, S. Iqtisodiy integratsiya va uning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 112. 17 eksportni rag‘batlantirish, yangi texnologiyalarni joriy qilish va ish o‘rinlarini yaratish orqali iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga harakat qildi. Biroq, bularning barchasi uzoq muddatli barqaror o‘sish uchun yetarli bo‘lmadi. 1925-yilda, Angliya Gold Standardga qaytishga qaror qildi. Bu qaror mamlakatni iqtisodiy barqarorlashtirishga qaratilgan edi. Gold Standard tizimi orqali funt sterlingni xalqaro valyutalar bilan tenglashtirish maqsad qilingan edi. Biroq, bu siyosat amalga oshirilganidan keyin iqtisodiy inqiroz yanada kuchaydi, chunki bu qaror eksportni kamaytirish va ichki iqtisodiyotga bo‘lgan salbiy ta’sirni kuchaytirdi 23 .Shu bilan birga, hukumat xalqaro moliyaviy yordam olish uchun o‘zining siyosatini o‘zgartirdi, AQSh va boshqa mamlakatlardan sarmoyalar jalb qilishga harakat qildi. Shuningdek, Angliyada iqtisodiy inqirozga qarshi kurashishda soliqlarni kamaytirish va kredit tizimini isloh qilish kabi choralar qo‘llanildi. 1920-yillar Angliyada iqtisodiy inqirozning eng og‘ir davri bo‘ldi. Funt sterlingning qadrsizlanishi, sanoatning tanazzuli, ishsizlik va qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarishning kamayishi aholi turmush tarziga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Biroq, Angliya hukumati bir qator iqtisodiy siyosatlar va tashabbuslar bilan bu muammolarni bartaraf etishga harakat qildi. Yangi iqtisodiy aloqalar, sarmoyalar va texnologiyalarni joriy qilish orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga urinishlar bo‘ldi, ammo bu jarayon uzoq va murakkab bo‘ldi. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz Angliyada bir qator salbiy oqibatlarga olib keldi. Ushbu davrdagi iqtisodiy qiyinchiliklar mamlakatning moliyaviy, sanoat, ijtimoiy va xalqaro aloqalariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Inqirozning eng muhim oqibatlari quyidagilardan iborat:Iqtisodiy inqiroz Angliyaning sanoat va ishlab chiqarish sohasiga jiddiy zarba berdi. 1921-yilda sanoat ishlab chiqarish darajasi urushdan oldingi holatga nisbatan 40% ga kamaydi. Bu, asosan, og‘ir sanoat, qurilish, va transport sohalarida sezildi. Ko‘plab fabrikalar yopildi, bu esa ish o‘rinlarining kamayishiga olib keldi. Sanoat tarmoqlaridagi pasayish mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga to‘sqinlik qildi va Angliyaning 23 Saidov, U. Iqtisodiy inqiloblar va Angliyaning iqtisodiy rivoji: tarixiy tahlil. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 136. 18 raqobatbardoshligini susaytirdi. Bu jarayon Angliyaning global iqtisodiy o‘rinini zaiflashtirdi. 1920-yillarda Angliyada ishsizlik darajasi sezilarli darajada oshdi. 1921- yilda ishsizlik darajasi 10% ni tashkil etdi, bu davr uchun yuqori ko‘rsatkich edi. Ishsizlik, o‘z navbatida, ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni kuchaytirdi. Ishchilar o‘rtasida daromadlar pasaydi, bu esa oilalarning turmush sharoitini yomonlashtirdi. Ishsizlar sonining ortishi ijtimoiy norozilikni kuchaytirib, ishchi sinfi va hukumatsizlar o‘rtasida taranglikni yuzaga keltirdi.Deflyatsiya, ya’ni pul qiymatining oshishi, Angliya iqtisodiyotini qo‘rqinchli holatga olib keldi 24 . Narxlarning pasayishi, odamlarning daromadlari bilan mutanosib bo‘lmagani uchun, aholining turmush darajasi sezilarli darajada yomonlashdi. Tovarlar narxi arzonlashgan bo‘lsa-da, aholi sotib olish imkoniyatlaridan foydalana olmadi, chunki ularning daromadlari o‘zgarmadi. Deflyatsiya faqat qisqa muddatda iste’molchi talabining pasayishiga olib keldi, ammo uzoq muddatda ishlab chiqarishning kamayishiga va iqtisodiy o‘sishning sekinlashishiga sabab bo‘ldi. Funt sterlingning qadrsizlanishi Angliyaga xalqaro bozorda raqobatdoshligini pasaytirdi. Boshqa valyutalar oldida funtning qadrsizlanishi eksportni qisman rag‘batlantirgan bo‘lsa-da, import tovarlarining qimmatlashishi ichki iqtisodiyotga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Funtning qadrsizlanishi o‘zgacha iqtisodiy muammolarni keltirib chiqardi, chunki bu mamlakatning tashqi savdo balansini o‘zgartirib, import qilinadigan tovarlarning narxlarini oshirdi, bu esa aholi uchun qo‘shimcha moliyaviy yuk bo‘ldi.Ishsizlikning ortishi, tovarlarning narxining pasayishi, va daromadlarning o‘smasligi xalqni iqtisodiy inqirozga qarshi norozilikka undadi 25 . Angliyada mehnat tashkilotlari va ishchilar ittifoqlari o‘rtasida kuchli noroziliklar paydo bo‘ldi. 1926-yilda Angliyada umumiy streik bo‘lib o‘tdi. Bu streikda millionlab ishchilar qatnashdi, asosiy maqsad mehnat sharoitlarini yaxshilash va ish haqini oshirish edi. Streikning natijasida iqtisodiyot yanada susayib, ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni buzishga olib keldi. 24 Mukhamedov, J. Angliyaning sanoat inqilobi: iqtisodiy rivojlanishning yangi yo’nalishlari. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 103. 25 Djalilov, A. Angliya sanoati va iqtisodiy o’zgarishlarning o’zaro aloqalari. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 156. 19 Qishloq xo‘jaligi ham 1920-yillardagi iqtisodiy inqirozdan katta zarar ko‘rdi. Urush davrida ko‘plab fermer xo‘jaliklari frontga kerakli resurslarni yuborish uchun ishlab chiqarishni kamaytirishdi. Urushdan keyin, fermerlar modernizatsiya va texnologiyalarni joriy qilishda kechikdilar. Natijada, qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish kamaydi va oziq-ovqat narxlari oshdi. Bu esa ko‘plab oilalar uchun qo‘shimcha iqtisodiy qiyinchiliklar yaratdi. Oziq-ovqat va boshqa zarur tovarlarning narxlarining oshishi qishloq va shaharlarda yashovchi aholining turmush sharoitini yomonlashtirdi 26 .Urushdan so‘ng Angliya xalqaro savdoda yangi imkoniyatlarni izlab topdi, chunki urushda ko‘plab raqobatchi mamlakatlar iqtisodiy jihatdan zaiflashgan edi. Angliya AQSh bilan o‘z savdo aloqalarini kengaytirdi. Biroq, Angliyaning xalqaro savdosi funt sterlingning qadrsizlanishi, tariflar va savdo to‘siqlari kabi iqtisodiy muammolar tufayli qiyinchiliklarga duch keldi. Bu, o‘z navbatida, iqtisodiy inqirozning davom etishiga va Angliyaning dunyo iqtisodiyotidagi o‘rnini yanada pasayishiga olib keldi.Moliyaviy sektorda ham qiyinchiliklar yuzaga keldi. 1920-yillarda Angliya banklari va moliyaviy institutlari o‘zlari uchun zarur bo‘lgan kapitalni jalb qilishda qiyinchiliklarga duch keldi 27 . Banklar va moliyaviy muassasalar inqirozga qarshi kurashishda asosan davlat yordami va sarmoyalariga tayanishga majbur bo‘ldi. Bu esa mamlakatning moliyaviy tizimi barqaror emasligini ko‘rsatdi. Iqtisodiy inqiroz ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni zaiflashtirdi. Ishsizlik va aholi turmush darajasining yomonlashishi siyosiy partiyalar o‘rtasida taranglikni oshirdi. Mehnat partiyasi va ishchilar ittifoqlari hukumatga qarshi noroziliklarini ochiq ifoda etishga o‘tdilar. Bu ijtimoiy va siyosiy barqarorlikka tahdid solib, hukumatni yangi siyosatlarni joriy qilishga majbur qildi.1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz Angliyada jiddiy ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy oqibatlarga olib keldi. Sanoatning pasayishi, ishsizlik, deflyatsiya va funt sterlingning qadrsizlanishi mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Inqiroz Angliyaning xalqaro aloqalariga ham o‘z ta’sirini o‘tkazdi, eksport va importni 26 Fayzullayev, Z. Angliyaning iqtisodiy o’sishining asosiy omillari. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2018. - B. 91. 27 Usmanov, A. Transport va integratsiya. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 67. 20 muvozanatlashda qiyinchiliklar yuzaga keldi. Hukumat va iqtisodiy siyosatlarni o‘zgartirishga harakat qilishda muvaffaqiyatsizliklar inqirozni bartaraf etishning qiyinligini ko‘rsatdi. Biroq, bu davrda amalga oshirilgan ba’zi islohotlar va iqtisodiy choralar uzoq muddatli o‘sish va barqarorlik uchun zamin yaratishga yordam berdi. 21 II BOB. 1930-YILLAR: BUYUK DEPRESSIYA VA ANGLIYA IQTISODIYOTI 2.1. Buyuk Depressiyaning Angliyaga ta’siri Buyuk Depressiya, 1929-yilda AQShda boshlangan va butun dunyo bo'ylab iqtisodiy inqirozga olib kelgan davr, 1930-yillarda Angliyaning iqtisodiy holatini ham jiddiy tarzda ta'sir etdi. Angliya iqtisodiyoti 1929-yildan boshlab global iqtisodiy inqiroz bilan yuzlashdi, bu esa uning sanoat ishlab chiqarishi, savdosi, mehnat bozori va moliyaviy tizimiga katta zarba berdi. Buyuk Depressiyaning boshlanishi AQShning aksiyalar bozoridagi keskin tushish bilan boshlangan bo'lsa-da, uning ta'siri tez orada boshqa mamlakatlarga tarqaldi. Angliyada ham aksiyalar bozoridagi tushishlar, ishlab chiqarishning pasayishi va bankrotliklar kuzatildi. 1930-yillar boshida Angliya iqtisodiyoti inqirozga uchragan va bu o'z navbatida keng miqyosdagi iqtisodiy va ijtimoiy muammolarga olib keldi.Angliyada Buyuk Depressiyaning ta'siri o'zining qattiqligi bilan ajralib turdi 28 . 1930-yilga kelib, ish haqining pasayishi, ishsizlikning ortishi, va sanoat ishlab chiqarishining kamayishi kabi muammolar yuzaga keldi. Angliya hukumatining birinchi reaksiyasi, iqtisodiy inqirozga qarshi kurashish uchun iqtisodiy siyosatlarni qattiqlashtirish bo'ldi. Biroq, bunday siyosatlarning samarasi o'zini darhol ko'rsatmagan. Birinchi navbatda, buyuk depressiyaning ta'siri sanoat sektori va ishchilar sinfiga kuchliroq bo'ldi. 1930-yillarda Angliyada ishsizlik darajasi ancha yuqori bo'lib, u 1932-yilda 3 million kishidan oshdi. Ishsizlik darajasi, bu davrda qishloq joylarida va sanoat shaharlarida ayniqsa og'ir bo'ldi. Bunda, ishlab chiqarishning kamayishi, qishloq xo'jaligida narxlarning tushishi va eksportning yomonlashuvi o'z ta'sirini ko'rsatdi.Angliyaning moliyaviy tizimi ham buyuk depressiyaning ta'siridan mustasno bo'lmadi 29 . Banklar va moliyaviy tashkilotlar o'z faoliyatlarini qisqartirib, kreditlarni taqdim etishni kamaytirdi, bu esa bizneslarning rivojlanishiga to'sqinlik qildi. Bankrotliklarning soni ortdi, bu esa iqtisodiy inqirozni yanada chuqurlashtirdi. 28 Tashkentov, M. Angliya iqtisodiyoti va sanoat inqilobi. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 139. 29 Yusupov, F. Angliya iqtisodiyoti va xalqaro savdo. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 88. 22 Shu bilan birga, Buyuk Depressiyaning Angliyaga ta'siri mamlakatning tashqi savdosi va valyuta siyosatiga ham sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Boshqa davlatlar bilan savdo o'rtasidagi aloqalar susayib, eksport va import kamaya boshladi. 1931-yilda Angliya sterlingni devalvatsiya qildi, ya'ni uning qiymatini pasaytirdi, bu esa eksportni bir muddat jonlantirdi, lekin umumiy iqtisodiy holatni yaxshilashga unchalik yordam bermadi.Buyuk Depressiya davrida Angliya hukumati iqtisodiy inqirozga qarshi bir qancha choralar ko'rdi, masalan, davlat tomonidan ishchi sinflarga yordam berish va iqtisodiy faoliyatni rag'batlantirish uchun ijtimoiy dasturlarni amalga oshirishga harakat qilindi. Shuningdek, Angliyada savdo sindikatlari va ishchilar uyushmalari faoliyat ko'rsatdi va ularning talablariga ko'ra, ishchilarning ish haqi va mehnat sharoitlarini yaxshilash uchun qonunlar ishlab chiqildi. Biroq, Buyuk Depressiyaning Angliyaga ta'siri o'zining uzoq davom etgan muammolarini keltirib chiqardi. Uzoq muddatli ishsizlik, ijtimoiy beqarorlik va iqtisodiy yengilliklarning kamligi Angliyada siyosiy va ijtimoiy qatlamlarda keskin qarama-qarshiliklarni yuzaga keltirdi. 1930-yillarda iqtisodiy inqirozga qarshi ko'rilgan choralar ba'zan noaniq va muvaffaqiyatsiz bo'lib, jamiyatda norozilikni kuchaytirdi.Shunday qilib, Buyuk Depressiya Angliyaning iqtisodiy hayotiga katta ta'sir ko'rsatdi, bu mamlakatni yanada beqarorlashtirdi va ijtimoiy-siyosiy tuzilmalarda o'zgarishlarni talab qildi. Iqtisodiy inqiroz davrida qabul qilingan chora-tadbirlar, Angliyaning iqtisodiy rivojlanishida vaqtincha yaxshilanishlarga olib kelsa-da, umuman olganda, bu davrda mamlakatning iqtisodiy o'sishi juda sekin bo'ldi va oxir-oqibat ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan o'zgarishlar boshlandi 30 . Buyuk Depressiyaning Angliyaga ta'siri faqatgina ish o'rinlarining yo'qolishi yoki sanoat ishlab chiqarishining kamayishi bilan cheklanib qolmadi, balki uning iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmasiga ham jiddiy ta'sir ko'rsatdi. Bu davrda Angliyaning iqtisodiyoti katta inqirozga duch keldi va uning ta'siri bir necha sohalarda namoyon bo'ldi. 30 Javlonov, M. Angliya sanoatining rivojlanishi va xalqaro munosabatlar. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 124. 23 Angliyada Buyuk Depressiyaning eng ko'zga ko'ringan ta'siri sanoatning inqirozga uchrashi bo'ldi. 1929-yilda sanoat ishlab chiqarishi sezilarli darajada pasayishni boshladi, bu esa ishlab chiqarishning qanchalik qiyinlashayotganini ko'rsatdi. 1931-yilda Angliyada sanoat ishlab chiqarishi 1929-yilga nisbatan 20 foizga kamaydi. Asosan tekstil, temir va po'lat sanoati, mashinasozlik kabi sohalar zarar ko'rdi. Ishlab chiqarishning qisqarishi, shuningdek, eksportning yomonlashuvi bilan bog'liq edi. Buyuk Depressiya davrida Angliyaning eksporti 25 foizga qisqardi, bu esa mamlakatning tashqi savdosi va iqtisodiy o'sishiga sezilarli zarar yetkazdi.Ishsizlik ham Buyuk Depressiyaning eng og'ir oqibatlaridan biri bo'ldi. 1932-yilda Angliyada ishsizlik darajasi 3 million kishidan oshdi, bu mamlakat tarixidagi eng yuqori ko'rsatkichlardan biri edi. Ishsizlikning o'sishi esa ijtimoiy beqarorlikni kuchaytirdi 31 . Bu davrda Angliyada ijtimoiy noroziliklar va ishchilar to'ntarishlari ko'plab shaharlar va sanoat markazlarida yuzaga keldi. Ishsizlik darajasi nafaqat sanoat shaharlarida, balki qishloq joylarida ham o'sdi, bu esa tumanlar orasida taqsimotdagi muammolarni yanada kuchaytirdi. Bankrotliklar soni ham keskin oshdi. 1930-yillarda Angliyada ko'plab kichik va o'rta bizneslar yopilib ketdi. Bankrotliklar, shuningdek, moliyaviy inqirozni yanada chuqurlashtirdi. Banklar kredit berishni kamaytirdi va ko'plab korxonalar moliyaviy yordam olishda qiynaldi. Bu holat iqtisodiy inqirozning davom etishini ta'minladi, chunki kichik bizneslar va ishlab chiqaruvchilarni moliyalashtirishning qisqarishi iqtisodiy faoliyatni ham sekinlashtirdi.Bundan tashqari, angliyaning qishloq xo'jaligi ham katta zarba oldi. Narxlarning tushishi va eksportning yomonlashuvi qishloq xo'jaligi mahsulotlariga talabning pasayishiga olib keldi. Qishloq xo'jaligi mahsulotlari narxlari 30 foizga kamaydi, bu esa fermerlarni moliyaviy jihatdan qiynadi. Qishloq joylarida daromadlarning kamayishi va ish o'rinlarining yo'qolishi aholi uchun jiddiy muammolarga olib keldi. Qishloq aholisi shaharlar va sanoat markazlariga ko'chib o'tishga majbur bo'ldi, bu esa migratsiya oqimlarini kuchaytirdi va shaharlar aholisi orasidagi mehnat bozorini yanada qiyinlashtirdi. 31 Kamilov, R. Angliya iqtisodiyotining tarmoqlarini tahlil qilish. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2022. - B. 112. 24 Buyuk Depressiyaning iqtisodiy inqirozi, shuningdek, Angliyaning moliyaviy tizimiga ham o'z ta'sirini ko'rsatdi. Mamlakatning valyutasi, sterling, bozorning turli shoklariga dosh bera olmadi. 1931-yilda Angliya sterlingni devalvatsiya qilishga majbur bo'ldi, bu uning qiymatini kamaytirdi. Bu choralar qisqa muddatda eksportni jonlantirishga yordam bergan bo'lsa-da, umumiy iqtisodiy o'sishning susayishi va qiyinchiliklarni yumshatish uchun yetarli bo'lmadi.Buyuk Depressiyaning Angliyaga ta'siri nafaqat iqtisodiy sohalarda, balki siyosiy muhitda ham o'zgarishlarga olib keldi. Iqtisodiy inqiroz va ijtimoiy beqarorlik hukumatni iqtisodiy siyosatini qayta ko'rib chiqishga majbur qildi. Angliya hukumati, iqtisodiy inqirozga qarshi kurashish uchun iqtisodiy siyosatlarni o'zgartirdi. Bunda davlat yordamiga muhtoj bo'lgan odamlar va korxonalar uchun subsidiya va ijtimoiy yordam dasturlari yaratildi. Ishsizlikni kamaytirish uchun davlat tomonidan ish o'rinlari yaratish va iqtisodiy faoliyatni rag'batlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar ko'rildi. Biroq, barcha choralar o'zining maksimal samaradorligini ko'rsatmagan. Mamlakatda iqtisodiy o'sish ancha sekinlashdi va Buyuk Depressiyaning ta'siri uzoq vaqt davom etdi. 1930-yillar o'rtalarida Angliyada iqtisodiy tuzumda barqarorlik va farovonlikning yo'qligi va tezkor o'zgarishlarning zarurati sezildi. Bu davrda Angliya ijtimoiy va siyosiy muammolarni hal qilish uchun yangi yo'llarni izlashni boshladi 32 . Shunday qilib, Buyuk Depressiyaning Angliyaga ta'siri keng qamrovli va jiddiy bo'ldi. Iqtisodiy inqiroz nafaqat sanoat ishlab chiqarishi va mehnat bozori, balki moliyaviy tizim va siyosiy ijtimoiy tuzilmalar uchun ham katta sinov bo'ldi. Iqtisodiy inqirozning uzoq muddatli ta'siri Angliya iqtisodiyotini qayta shakllantirish va yangi siyosiy yo'llarni izlash zaruratini keltirib chiqardi. Buyuk Depressiya (1929–1939 yillar oralig‘ida yuz bergan global iqtisodiy inqiroz) butun dunyo mamlakatlariga katta ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, uning Angliyaga bo‘lgan ta’siri o‘ziga xos xususiyatlarga ega edi. Bu davrda Angliya iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy sohalarda katta silkinishlarni boshdan kechirdi. 32 Kamilov, R. Angliya iqtisodiyotining tarmoqlarini tahlil qilish. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2022. - B. 112. 25 Quyida bu davrda Angliyada ro‘y bergan asosiy o‘zgarishlar faktlar bilan bayon etiladi. Buyuk Depressiyaning boshlanishi, ya’ni 1929-yilgi AQSh fond bozorining qulashi, global iqtisodiy zanjir orqali Angliyaga ham kuchli zarba berdi. Garchi Angliya iqtisodiyoti bevosita AQShniki kabi birdaniga qulamagan bo‘lsa-da, eksportning keskin kamayishi va xalqaro savdo hajmining tushib ketishi ingliz sanoatini og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. Ayniqsa, og‘ir sanoat sohalari — ko‘mir, temir, po‘lat, kemasozlik va paxta to‘qimachilik — eng ko‘p zarar ko‘rgan tarmoqlar bo‘ldi. Masalan, 1932-yilga kelib Angliyada ishsizlik darajasi 22% atrofida bo‘lib, ba’zi sanoat shaharlarda bu ko‘rsatkich 70% gacha yetdi. Ayniqsa, shimoliy hududlar — Liverpul, Manchaster, Nyu-Kasl kabi shaharlarda og‘ir iqtisodiy ahvol yuzaga keldi. Ishsizlik darajasining oshishi bilan birga, ijtimoiy noroziliklar ham kuchaydi. Ko‘plab oilalar o‘z turmush tarzini saqlab qololmay, davlatdan yordam olishga majbur bo‘lishdi. Hukumat "Means Test" deb nomlanuvchi yordam tizimini joriy etdi, ya’ni har bir fuqaro davlatdan yordam olish uchun o‘zining moliyaviy ahvolini ko‘rsatishi kerak edi 33 . Bu tizim ko‘pchilik tomonidan kamsituvchi deb hisoblandi va ijtimoiy noroziliklarni kuchaytirdi. 1936-yilda Jarrosh shahri ishchilari ishsizlik va iqtisodiy beqarorlikka e’tibor qaratish maqsadida "Jarrow March" (Jarrosh yurishi) deb nomlangan tinch namoyishni amalga oshirdilar. Bu voqea Angliyadagi ijtimoiy adolatsizliklarga qarshi norozilikning ramziga aylandi. Depressiya Angliya hukumatining iqtisodiy siyosatini ham qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. 1931-yilda ingliz funti oltin standartdan chiqarildi, bu esa eksportni rag‘batlantirdi va asta-sekin iqtisodiy tiklanishga yo‘l ochdi. Bundan tashqari, hukumat tomonidan uy-joy qurilishi va ichki infratuzilma loyihalariga sarmoya kiritilishi orqali ish o‘rinlari yaratishga harakat qilindi. Aynan shu davrda Angliya janubida yangi shaharlar, ya’ni "suburban" turdagi mahallalar paydo bo‘ldi, bu esa ko‘plab oilalarga shaharlardagi noqulayliklardan qochib, yaxshiroq turmush sharoitiga ega bo‘lish imkonini berdi. Siyosiy jihatdan, Buyuk Depressiya koalitsion hukumatlar paydo bo‘lishiga olib keldi. 1931-yilda mehnatkashlar 33 Azimov, A. Britaniyaning iqtisodiy tarixiga oid muammolar. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 145. 26 partiyasi (Labour Party) ichki kelishmovchiliklar tufayli inqirozga yuz tutdi va Nattsional hukumat (National Government) tuzildi. Bu koalitsiya konservatorlar, liberal-demokratlar va ba’zi mehnatkashlar partiyasi a’zolaridan iborat bo‘lib, iqtisodiy barqarorlikni tiklashga qaratilgan siyosat yuritdi. Ayniqsa, jahon bozorlaridagi proteksionistik siyosatlarga javoban Angliya imperiya ichidagi savdoni rivojlantirishga harakat qildi — bu “Imperial Preference” siyosati deb nomlandi. Xulosa qilib aytganda, Buyuk Depressiya Angliyada sanoatning pasayishi, keng ko‘lamli ishsizlik, ijtimoiy noroziliklar, siyosiy o‘zgarishlar va iqtisodiy siyosatning yangilanishiga olib keldi. Barcha bu jarayonlar Angliyaning keyingi o‘n yillardagi iqtisodiy va siyosiy yo‘nalishlarini belgilab berdi. Garchi bu davr og‘ir va sinovli bo‘lgan bo‘lsa-da, u Angliyaning iqtisodiy tizimini qayta shakllantirish va zamonaviy ijtimoiy davlatga asos solish yo‘lida muhim bosqich bo‘ldi. 2.2. Ikkinchi Jahon urushi arafasida Angliya iqtisodiyotining holati Ikkinchi Jahon urushi arafasida, ya’ni 1930-yillarning ikkinchi yarmi va 1939-yilga kelib Angliya iqtisodiyoti nisbatan barqarorlashgan, biroq hali ham Buyuk Depressiyaning izlari ko‘zga tashlanayotgan murakkab holatda edi. 1929– 1932 yillarda boshlangan iqtisodiy inqiroz Angliya sanoati, savdosi va ishchi kuchiga kuchli zarba bergan bo‘lsa-da, 1933-yildan boshlab muayyan tiklanish jarayoni boshlandi. Ayniqsa, eksportning sekin-asta oshishi va ichki iste’molning ko‘tarilishi iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. 1931-yilda ingliz funti oltin standartdan chiqarilgach, bu Angliya eksportining raqobatbardoshligini oshirdi, chunki funt qiymatining tushishi Britaniya mahsulotlarini chet elliklar uchun arzonlashtirdi. Natijada, sanoat ishlab chiqarish hajmi 1932-yildan 1937-yilgacha bo‘lgan davrda taxminan 46 foizga oshdi 34 . Ayniqsa, avtomobilsozlik, kimyo sanoati va elektr texnikasi sohalarida jadal o‘sish kuzatildi. Misol uchun, avtomobil ishlab chiqarish hajmi 1930-yillarda 34 Saparov, B. Angliya iqtisodiyoti va uning o’zgarishlari. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 109. 27 ikki baravar ko‘paydi, 1938-yilda esa Angliya avtomobil eksportida dunyoda ikkinchi o‘rinni egallagan. Biroq bu o‘sish teng taqsimlangan emas edi. Sanoat jihatdan rivojlangan Angliya shimoli va Uelsning ba’zi qismlarida, ayniqsa ko‘mir, po‘lat, kemasozlik tarmoqlari hanuz inqirozdan chiqmagan edi. Bu hududlarda ishsizlik hali ham yuqori bo‘lib, ba’zi joylarda 15–20% atrofida saqlanib qoldi. Aksincha, Angliyaning janubiy va janubi-sharqiy qismida, xususan London atrofida, yangi sanoat markazlari rivojlandi, yangi uy-joylar qurildi va o‘rta sinf aholisining turmush darajasi yaxshilandi. 1930–1939 yillar oralig‘ida Angliyada taxminan 2 millionga yaqin yangi uy-joylar qurildi, bu esa qurilish sanoatini ham kuchaytirdi.Davlat iqtisodiy siyosati ham o‘zgarishlarga yuz tutdi. 1930-yillarning o‘rtalarida proteksionistik siyosatlar kuchaytirildi. 1932-yilda joriy etilgan "Import Duties Act" orqali 10% bojxona to‘lovi kiritildi, bu esa mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatladi. Shuningdek, Britaniya imperiyasi ichida savdoni faollashtirishga qaratilgan “Imperial Preference” siyosati ham iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. 1937–1939 yillarda esa Yevropadagi harbiy xavfning kuchayishi fonida Angliya hukumati mudofaa sanoatini kengaytira boshladi. Bu harbiy qurollanish jarayoni “rearmament” deb atalib, davlat byudjetining katta qismini harbiy texnika ishlab chiqarishga yo‘naltirishni talab qildi. 1938-yilda mudofaa xarajatlari Angliya yalpi ichki mahsulotining (YAIM) 7% ini tashkil etdi, bu ko‘rsatkich 1935-yildagidan ikki baravar ko‘p edi. Masalan, 1938-yilda Royal Air Force uchun zamonaviy qiruvchi samolyotlar ishlab chiqarish boshlangan bo‘lib, bu ishlar davlat buyurtmalari orqali amalga oshirildi 35 . Bu esa yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga va ba’zi sanoat tarmoqlarining jonlanishiga olib keldi.Shunga qaramay, urush arafasidagi iqtisodiy vaziyat barqaror deb baholangan bo‘lsa-da, Angliya hali ham ancha ehtiyotkorlik bilan harakat qilayotgan edi. Davlat qarzlari darajasi bir oz pasaygan bo‘lsa-da, urush xavfi fonida hukumat moliyaviy zaxiralarni to‘plashga harakat qilayotgan edi. 1939-yilga kelib Angliya YAIM 35 Gulomov, T. Britaniya sanoati va ishlab chiqarish tizimi. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 133. 28 hajmi taxminan 5,5 milliard funt sterlingni tashkil qilgan, bu esa 1931-yilga nisbatan katta o‘sishni ko‘rsatadi. Ikkinchi Jahon urushi arafasida Angliya iqtisodiyoti Buyuk Depressiyadan chiqqan, biroq regionlar o‘rtasidagi farqlar, sanoat tarmoqlari o‘rtasidagi tengsizlik va harbiy xarajatlarning ortib borishi fonida hali ham muayyan qiyinchiliklarga duch kelayotgan edi. Shu bilan birga, iqtisodiy barqarorlikka erishish, eksportning ko‘tarilishi, yangi texnologiyalarning joriy qilinishi va mudofaa sanoatining faollashuvi Angliyaning urushga nisbatan tayyorgarlik ko‘rishini ta’minladi. Ikkinchi Jahon urushi arafasida Angliya iqtisodiyoti nafaqat raqamlar va sanoat o‘sishi orqali, balki bir nechta muhim jabhalarda namoyon bo‘ldi. Quyida bu iqtisodiy holat qanday ko‘rinishlarda o‘z aksini topganini batafsil ko‘rib chiqamiz: Birinchidan, mehnat bozori va ishsizlik darajasi orqali. 1930-yillarning boshida rekord darajadagi ishsizlikdan so‘ng, ayniqsa 1937–1939-yillarda mudofaa sanoatining kengayishi sababli ish o‘rinlari soni sezilarli darajada oshdi. Erkaklar asosan harbiy texnika, kemasozlik va avtomobilsozlik sohalarida ish bilan band bo‘lsa, ayollar esa to‘qimachilik va oziq-ovqat sanoatiga jalb qilindi. Ayni vaqtda hukumat tomonidan "Industrial Training Act" kabi dasturlar bilan malakali ishchi kuchini tayyorlash bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rildi. Ikkinchidan, texnologik yangilanish va ishlab chiqarish usullarining modernizatsiyasi Angliya iqtisodiyotining yana bir muhim belgisiga aylandi. Yirik sanoat kompaniyalari avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish liniyalarini joriy eta boshladi 36 . Masalan, Birmingem va Koventri kabi sanoat shaharlari zamonaviy mashinasozlik markazlariga aylana boshladi. Aynan shu modernizatsiya Angliyani urush davrida tezda harbiy ishlab chiqarishga o‘tishga tayyor qildi. Uchinchidan, transport va infratuzilma rivoji orqali iqtisodiyotda jonlanish kuzatildi. Davlat tomonidan temiryo‘llar va avtomobil yo‘llarini kengaytirish bo‘yicha investitsiyalar kiritildi. London metrosining yangi liniyalari qurildi, bu esa ishchilarning shahar markaziga qatnovini osonlashtirdi. Shuningdek, yangi 36 Mukhammedov, I. Angliya iqtisodiyoti va ularning jahon bozoridagi o’rni. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 76. 29 bandargohlar va omborxonalar qurilishi, tashqi savdo hajmini oshirishga xizmat qildi. To‘rtinchidan, iste’mol darajasi va turmush tarzi da ham iqtisodiy tiklanish sezildi. Odamlar orasida maishiy texnika vositalarini xarid qilishga qiziqish ortdi – ayniqsa, radiopriyomniklar, changyutgichlar va elektr plitalar. 1939-yilga kelib har uchta oiladan bittasi radioega ega edi. Bu, bir tomondan, sanoat mahsulotlariga bo‘lgan talabning oshganidan, ikkinchi tomondan, o‘rta sinfning kengayganidan darak edi. Beshinchidan, iqtisodiy barqarorlik moliyaviy tizim va bank sektorida ham namoyon bo‘ldi. Banklar kredit siyosatini yumshatdi, bu esa korxonalar va uy-joy qurilishi uchun investitsiyalarni osonlashtirdi. Markaziy bank – Bank of England – funt sterlingning barqarorligini ta’minlashga katta e’tibor qaratdi. Oltinchidan, iqtisodiyotdagi holat tashqi savdo siyosati orqali ham namoyon bo‘ldi. Angliya, proteksionistik siyosatdan tashqari, Dominionlar — Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Hindiston bilan savdo aloqalarini mustahkamlab bordi. 1932-yilda Ottawa konferensiyasi orqali tuzilgan “Imperial Preference” bitimlari Angliya mahsulotlariga ushbu bozorlar eshigini ochdi, bu esa eksport hajmining tiklanishiga yordam berdi.Va nihoyat, iqtisodiy holat siyosiy qarorlar va ijtimoiy siyosat orqali ham aks etdi. Hukumat tomonidan ijtimoiy yordam dasturlari saqlanib qoldi, ammo urush xavfi bois budjet ko‘proq mudofaa va qurol-aslaha ishlab chiqarishga yo‘naltirildi. Bu esa iqtisodiy resurslarning muayyan yo‘nalishlarga to‘planishiga olib keldi, lekin umumiy iqtisodiy faollikni oshirdi. Angliya iqtisodiyoti Ikkinchi Jahon urushi arafasida nafaqat raqamlardagi o‘sish, balki ijtimoiy, sanoat, texnologik va siyosiy ko‘rinishlarda ham o‘zini namoyon qildi. Bu davrdagi iqtisodiy muvozanat va tayyorgarlik, keyinchalik Angliyaning urush yillaridagi barqaror iqtisodiy harakatlarining asosi bo‘lib xizmat qildi 37 . Ikkinchi Jahon urushi arafasida Angliya iqtisodiyotida yuz bergan o‘zgarishlar, modernizatsiya, qurollanishga tayyorgarlik va iqtisodiy faollik albatta muhim ijobiy natijalar bergani bilan birga, ularning o‘ziga xos salbiy yoki 37 Qodirov, N. Angliya iqtisodiyoti va sanoat inqilobi. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 129. 30 murakkab oqibatlari ham bo‘ldi. Quyida bu iqtisodiy holatning qanday oqibatlarga olib kelgani batafsil tushuntiriladi: Birinchidan, sanoatning urushga qaratilishi iqtisodiy muvozanatni buzdi . Mudofaa sanoatining jadal rivoji boshqa sohalarni — masalan, yengil sanoat, xizmat ko‘rsatish va iste’mol tovarlari ishlab chiqarishni — e’tibordan chetda qoldirdi. Ko‘plab korxonalar qurol-yarog‘, harbiy texnika, samolyot va kema ishlab chiqarishga o‘tganligi sababli, tinch davrga xos tovarlar tanqis bo‘lib qoldi. Bu urush davrida ham davom etib, aholining kundalik ehtiyojlarini qondirishda muammolarni keltirib chiqardi. Ikkinchidan, resurslarning (xom ashyo, ishchi kuchi, kapital) notekis taqsimlanishi yuz berdi. Mudofaa sanoatining o‘sishi sababli ko‘plab malakali ishchilar aynan shu sohalarga jalb etildi. Bu esa sog‘liqni saqlash, ta’lim, oziq- ovqat sanoati kabi ijtimoiy muhim tarmoqlarda ishchi kuchi tanqisligiga sabab bo‘ldi. Ayniqsa ayollar urush yillarida ko‘plab an’anaviy erkaklar kasblarini egallashga majbur bo‘lishdi, bu esa gender mehnat bozorida uzoq muddatli o‘zgarishlarni boshlab berdi. Uchinchidan, davlat qarzlarining oshishi va moliyaviy bosim kuchaydi . Urushga tayyorgarlik jarayonida katta harbiy xarajatlar qilinib, davlat budjetining asosiy qismi aynan qurollanishga sarflandi. 1939-yilga kelib mudofaa xarajatlari YAIMning 7–8% ga yetgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich urush davomida yanada oshdi 38 . Natijada, davlat qarzlari ko‘paydi va urushdan keyin uzoq yillar davomida Angliya byudjetini to‘g‘rilash va qarzlarni kamaytirish muhim masalalardan biri bo‘lib qoldi. To‘rtinchidan, hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy tafovutlar chuqurlashdi . Janubiy Angliya va London atrofidagi yangi sanoat markazlari iqtisodiy jihatdan rivojlangan bo‘lsa, shimoliy viloyatlar, Uels va Shotlandiyaning sanoatiga asoslangan hududlari hanuz inqiroz ta’sirida qoldi. Bu ichki migratsiya — ya’ni ish izlab janubga ko‘chish — jarayonini tezlashtirdi, ijtimoiy tengsizlikni oshirdi va ayrim hududlarda kambag‘allikni kuchaytirdi. 38 Sadirov X. Angliya sanoati va uning iqtisodiy o’sishga ta’siri. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2022. - B. 110. 31 Beshinchidan, urush arafasidagi iqtisodiy holat Angliyaning urushga nisbatan tayyorgarlik darajasini oshirdi , bu esa ijobiy oqibatlardan biri bo‘ldi. Sanoat modernizatsiyasi, texnik taraqqiyot va ishlab chiqarish quvvatlarining o‘sishi Angliyaga urushning dastlabki bosqichlarida muhim strategik ustunlik berdi. Masalan, Royal Air Force uchun ishlab chiqarilgan qiruvchi samolyotlar (masalan, "Spitfire") 1940-yilgi “Britaniya jangi”da hal qiluvchi rol o‘ynadi. Oltinchidan, aholi ruhiyati va ijtimoiy ongda o‘zgarishlar yuz berdi . Urush xavfi, iqtisodiy safarbarlik, oziq-ovqat tanqisligi va kundalik ehtiyojlar bo‘yicha cheklovlar odamlarni tejash, birdamlik va jamoaviy harakatga o‘rgatdi. Bu holat urushdan keyingi yillarda “velfare state” (farovon davlat) g‘oyasining shakllanishiga zamin yaratdi. Ya’ni, xalq davlatdan ijtimoiy xavfsizlikni, tibbiy xizmat, ta’lim va pensiya tizimlarini kutadigan bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda, Ikkinchi Jahon urushi arafasidagi iqtisodiy tayyorgarlik Angliyaga harbiy va strategik jihatdan mustahkam pozitsiya berdi. Shu bilan birga, bu davrdagi o‘sish va qayta tiklanishning salbiy oqibatlari ham bo‘lib, ular iqtisodiy resurslar notekis taqsimlanishi, ijtimoiy tafovutlar va moliyaviy bosimlar ko‘rinishida namoyon bo‘ldi. Bu oqibatlar urushdan keyingi iqtisodiy siyosat va ijtimoiy islohotlarga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. 32 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, Ikkinchi Jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi murakkab, lekin strategik jihatdan muhim jarayonlar bilan ajralib turadi. 1929-yilgi Buyuk Depressiya Angliya iqtisodiyotiga kuchli zarba bergan bo‘lsa-da, 1930-yillarning o‘rtalaridan boshlab mamlakat asta- sekin tiklanish bosqichiga o‘tdi. Bu davrda sanoat ishlab chiqarishi, eksport hajmi va ichki iste’mol o‘sishi orqali Angliya iqtisodiyoti tiklana boshladi. Masalan, 1932–1937-yillar oralig‘ida sanoat ishlab chiqarish hajmi qariyb 46 foizga o‘sdi. Ayniqsa, avtomobilsozlik, kimyo sanoati, elektr texnikasi va qurilish sohalarida sezilarli yuksalish kuzatildi. Avtomobil ishlab chiqarish ikki baravarga oshib, 1938-yilga kelib Angliya bu yo‘nalishda dunyoda ikkinchi o‘rinni egalladi. Birinchidan - 1931-yilda ingliz funtining oltin standartdan chiqarilishi eksport salohiyatini kuchaytirdi, bu esa Buyuk Depressiyadan chiqishda muhim rol o‘ynadi. Hukumat proteksionistik siyosatga o‘tib, 1932-yilda "Import Duties Act" orqali bojlar joriy qildi va imperiya doirasidagi savdoni rag‘batlantirish maqsadida “Imperial Preference” siyosatini olib bordi. Bu esa Britaniya mahsulotlari uchun doimiy va xavfsiz bozor yaratdi. 1930–1939-yillar oralig‘ida Angliyada 2 millionga yaqin yangi uy-joylar qurilishi, qurilish sektorining faollashuvi bilan birga, ichki iqtisodiyotda jonlanishga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, London va Janubiy Angliya atrofida “suburban” deb atalgan yangi turar joy masshtabda barpo etilishi yangi ish o‘rinlarini yaratdi va o‘rta sinfning kengayishiga olib keldi. Ikkinchidan - Shu bilan birga, Angliya iqtisodiyotidagi o‘sish barcha hududlarda teng bo‘lmadi. Sanoatning an’anaviy tarmoqlariga (ko‘mir, po‘lat, kemasozlik) tayanadigan shimoliy viloyatlar, Shotlandiya va Uelsda ishsizlik muammosi hanuz dolzarb bo‘lib qoldi. Ba’zi hududlarda bu ko‘rsatkich 15–20% gacha yetgan. Bu esa ichki migratsiyani kuchaytirib, ijtimoiy tengsizlikni oshirdi. Shu davrda hukumat "Means Test" kabi ijtimoiy yordam tizimlarini joriy etdi, biroq bu tizim ko‘plab tanqidlarga sabab bo‘ldi. Uchinchidan - 1937–1939-yillarda esa Yevropada harbiy xavf kuchaygani sayin, Angliya hukumati iqtisodiy resurslarni mudofaa sanoatiga yo‘naltira 33 boshladi. Bu “rearmament” (qurollanish) siyosati doirasida harbiy buyurtmalar, ayniqsa aviatsiya va qurol-aslaha ishlab chiqarish sohalarida, iqtisodiy faollikni keskin oshirdi. 1938-yilga kelib mudofaa xarajatlari YAIMning 7–8 foizini tashkil etdi. Bu esa Royal Air Force uchun zamonaviy samolyotlar, masalan, "Spitfire" ishlab chiqarilishini yo‘lga qo‘yishga imkon berdi. Qurollanish bilan bog‘liq sohalarda minglab yangi ish o‘rinlari yaratildi, bu ishsizlik darajasining kamayishiga xizmat qildi. To`rtinchidan - Bundan tashqari, iqtisodiy barqarorlik transport va infratuzilma sohasida ham aks etdi. Temiryo‘l tarmoqlari kengaytirildi, London metrosining yangi liniyalari ishga tushdi, bu esa ishchi kuchining shaharga qatnovini osonlashtirdi. Uy-ro‘zg‘or texnikasi – masalan, radiopriyomniklar, elektr changyutgichlar va pechlar – keng ommaga kirib bordi. 1939-yilga kelib har uchta oiladan bittasi radioega ega edi, bu esa o‘rtacha turmush darajasi oshganidan darak beradi. Shunga qaramay, iqtisodiy rivojlanishning ayrim oqibatlari ham bo‘ldi. Mudofaa sanoatiga resurslarning haddan ziyod yo‘naltirilishi boshqa tarmoqlarning rivojlanishini cheklab qo‘ydi, hamda davlat qarzlari va moliyaviy bosim ortdi. Angliya iqtisodiyoti strategik jihatdan urushga tayyor holga kelgan bo‘lsa-da, bu tayyorgarlik ijtimoiy sohalarda resurs tanqisligiga olib keldi. Xulosa qilib aytganda, Ikkinchi Jahon urushi arafasida Angliya iqtisodiyoti Buyuk Depressiyadan so‘ng tiklanib, sanoat modernizatsiyasi, eksport salohiyatining oshishi, qurilish va harbiy ishlab chiqarish orqali jadal rivojlandi. 1939-yilga kelib Angliya iqtisodiyoti nisbatan barqaror, ammo urushga tayyor holatda edi. Bu iqtisodiy tayyorgarlik keyinchalik urush sharoitida samarali harakat qilish va iqtisodiy safarbarlikni muvaffaqiyatli amalga oshirish imkonini berdi. Shu bilan birga, iqtisodiy resurslarning notekis taqsimlanishi, ijtimoiy tengsizlik va moliyaviy bosim kabi muammolar ham keyingi siyosiy va ijtimoiy islohotlar zarurligini ko‘rsatdi. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I.ADABIYOTLAR 1. Chambers, A. The Evolution of British Manufacturing. - Oxford: Clarendon Press, 2004. - B. 76. 2. Collins, M. The Economic History of Britain: 1700-1914. - Cambridge: Cambridge University Press, 2008. - B. 134. 3. Davis, S. The British Economy in the 19th Century: A Historical Perspective. - London: Routledge, 1999. - B. 130. 4. Grant, M. The Political Economy of Britain Before the World Wars. - Cambridge: Cambridge University Press, 2009. - B. 121. 5. Harris J. Economic Expansion in Britain: From the 18th to the 20th Century. - London: Palgrave Macmillan, 1998. - B. 56. 6. Hughes, S. The Economic Reforms of 19th Century Britain. - London: Longman, 2002. - B. 78. 7. Jackson, J. British Economic Policy from 1750 to 1914. - London: Routledge, 2003. - B. 118. 8. Jenkins R. The Economic Development of England in the Nineteenth Century. - London: Routledge, 2005. - B. 45. 9. Mann, L. The Industrial Revolution in England: Economic and Social Impacts. - Cambridge: Cambridge University Press, 2010. - B. 112. 10. Martin, J. The Industrial Revolution and its Economic Implications. - Oxford: Oxford University Press, 2014. - B. 145. 11. Roberts G. Britain’s Economic History: 1750-1939. - Oxford: Oxford University Press, 2003. - B. 89. 12. Robinson, P. Industrialization in Britain: A Study of Social Change. - London: Harper & Row, 1994. - B. 100. 13. Smith, R. Britain’s Industrial Revolution. - New York: Macmillan, 2001. - B. 67. 35 14. Stewart, D. Trade and Commerce in 18th Century Britain. - London: Edward Arnold, 1993. - B. 110. 15. Taylor, C. The Rise of Modern Industry in Britain. - London: Penguin Books, 2012. - B. 123. 16. Thompson, E. The British Labour Market and Industrialization. - Oxford: Oxford University Press, 2006. - B. 142. 17. Wilson, M. Economic Transformation of England Before the World Wars. - Manchester: Manchester University Press, 2007. - B. 98. 18. Wright, D. Economic History of Modern Britain. - Edinburgh: Edinburgh University Press, 2011. - B. 54. II. AVTOREFERATLAR VA DISSERTATSIYALAR: 1. Azimov , A . Britaniyaning iqtisodiy tarixiga oid muammolar . / Dissertatsiya . - T .: O ’ zbekiston , 2021. - B . 145 2. Djalilov, A. Angliya sanoati va iqtisodiy o’zgarishlarning o’zaro aloqalari. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 156. 3. Fayzullayev, Z. Angliyaning iqtisodiy o’sishining asosiy omillari. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2018. - B. 91. 4. Gulomov, T. Britaniya sanoati va ishlab chiqarish tizimi. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 133. 5. Javlonov, M. Angliya sanoatining rivojlanishi va xalqaro munosabatlar. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 124. 6. Kamilov, R. Angliya iqtisodiyotining tarmoqlarini tahlil qilish. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2022. - B. 112. 7. Mukhamedov, J. Angliyaning sanoat inqilobi: iqtisodiy rivojlanishning yangi yo’nalishlari. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 103. 8. Mukhammedov, I. Angliya iqtisodiyoti va ularning jahon bozoridagi o’rni. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 76. 9. Qodirov, N. Angliya iqtisodiyoti va sanoat inqilobi. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 129. 36 10. Sadirov, X. Angliya sanoati va uning iqtisodiy o’sishga ta’siri. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2022. - B. 110. 11. Saidov, U. Iqtisodiy inqiloblar va Angliyaning iqtisodiy rivoji: tarixiy tahlil. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 136. 12. Saparov, B. Angliya iqtisodiyoti va uning o’zgarishlari. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 109. 13. Tashkentov, M. Angliya iqtisodiyoti va sanoat inqilobi. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 139. 14. Usmanov, A. Transport va integratsiya. - T.: O’zbekiston, 2019. - B. 67. 15. Yuldashev, S. Iqtisodiy integratsiya va uning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2020. - B. 112. 16. Yusupov, F. Angliya iqtisodiyoti va xalqaro savdo. / Avtoreferat. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 88. 17. Shukurov, A. Angliyaning iqtisodiy rivojlanishidagi o’zgarishlar va ular ta’siri. / Dissertatsiya. - T.: O’zbekiston, 2021. - B. 124. 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ANGLIYANING BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYINGI HOLATI Birinchi Jahon urushining Angliya iqtisodiyotiga ta’siri

1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va uni bartaraf etish choralar

II BOB. 1930-YILLAR: BUYUK DEPRESSIYA VA ANGLIYA IQTISODIYOTI

2.1. Buyuk Depressiyaning Angliyaga ta’siri

2.2. Ikkinchi Jahon urushi arafasida Angliya iqtisodiyotining holati

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить