Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 229.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi

Купить
JAHON TARIXI FANIDAN TAYYORLAGAN KURS ISHI MAVZU: IKKINCHI JAHON URUSHIGA QADAR ANGLIYANING IQTISODIY RIVOJLANISHI. Toshkent-2025 1 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………...…..3 I.BOB. XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARIDA ANGLIYANING IQTISODIY HOLATI. 1.1. Angliyaning sanoat inqilobidan keyingi iqtisodiy yutuqlari…………………...6 1.2. Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishi…………………………..10 1.3. Angliyaning mustamlaka tizimi va uning iqtisodiyotga ta’siri……………….13 II.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYIN ANGLIYANING IQTISODIY INQIROZI VA TIKLANISH JARAYONI. 2.1. Urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri……………………………………..18 2.2. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va ishsizlik muammosi……………………19 2.3. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi……………………...21 III.BOB. 1930-YILLAR INQIROZI VA IKKINCHI JAHON URUSHI OLDIDAN IQTISODIY ISLOHOTLAR. 3.1. Buyuk Depressiya va Angliya iqtisodiyotiga ta’siri………………………….26 3.2. Hukumatning iqtisodiy siyosati va sanoat modernizatsiyasi…………………30 3.3 .Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi…………34 XULOSA…………………………………………………………………………39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..41 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi :Ikkinchi Jahon Urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi murakkab va ko'p qirrali jarayon bo'lib, tarixiy, siyosiy va ijtimoiy omillar bilan chambarchas bog'liqdir. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Angliya sanoat inqilobi natijasida dunyoning eng kuchli iqtisodiy davlatlaridan biriga aylangan edi. Bu davrda, Angliya sanoat, savdo va moliya sohalarida ulkan yutuqlarga erishdi. Biroq, I Jahon Urushi (1914-1918) davomida iqtisodiy resurslar sarflandi, mamlakat iqtisodiyotiga katta zarba berdi. Urushdan keyin Angliya iqtisodiy tiklanish jarayoniga kirishdi, ammo bu jarayon ko'plab qiyinchiliklar bilan to'ldirildi. 1920-yillarda iqtisodiy barqarorlikni tiklash harakatlari amalga oshirildi, ammo global iqtisodiy inqiroz (1929) Angliyaning iqtisodiy holatini yana o'zgartirdi. Shu bilan birga, Angliya o'z iqtisodiy tizimini modernizatsiya qilish va yangi bozorlarni qidirish orqali o'z o'rnini saqlab qolishga harakat qildi. Bunda, iqtisodiy siyosat, davlatning iqtisodiy hayotga aralashuvi va ijtimoiy kelishuvlar muhim rol o'ynadi. Shunday qilib, Angliya Ikkinchi Jahon Urushiga qadar iqtisodiy o'zgarishlar, qiyinchiliklar va tiklanishlar bilan to'la bir davrni boshdan kechirdi, bu esa urush paytida ham o'z ta'sirini davom ettirdi. Angliya sanoat inqilobidan so‘ng jahon iqtisodiyotida muhim o‘rin tutuvchi davlatlardan biriga aylandi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buyuk Britaniya dunyodagi eng yirik sanoat davlatlaridan biri bo‘lib, uning iqtisodiy salohiyati ko‘plab sohalarda yetakchilik qilardi. Savdo-sotiq, kemasozlik, ko‘mir qazib olish va to‘qimachilik sanoati Angliyaning iqtisodiy qudratini belgilovchi asosiy yo‘nalishlar edi. Biroq, XX asr boshlariga kelib, Britaniya iqtisodiyoti bir qator qiyinchiliklarga duch keldi. AQSh va Germaniya kabi davlatlarning sanoat jihatdan tez rivojlanishi natijasida Buyuk Britaniyaning dunyodagi yetakchi mavqei zaiflashishni boshladi. 1914–1918 yillardagi Birinchi jahon urushi ham Angliya iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Urush davomida davlat ko‘plab moliyaviy resurslarni harbiy 3 harakatlarga yo‘naltirganligi sababli, sanoat ishlab chiqarishining ayrim tarmoqlari susayib, davlat tashqi qarzga botdi. Urushdan keyin Britaniya iqtisodiyoti tiklanish jarayoniga kirishdi, biroq iqtisodiy o‘sish sekin kechdi. 1929 yilda boshlangan jahon iqtisodiy inqirozi (Buyuk depressiya) Angliyaga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Ishsizlik darajasi oshdi, ishlab chiqarish pasaydi va xalq xo‘jaligida inqirozli holatlar yuzaga keldi. Hukumat iqtisodiyotni tiklash va rivojlantirish uchun turli chora-tadbirlarni amalga oshirdi, lekin bu jarayon og‘ir va uzoq davom etdi. Shunday qilib, Ikkinchi jahon urushi arafasida Angliyaning iqtisodiy holati murakkab va ziddiyatli bo‘lib, sanoatning ayrim sohalari rivojlanishda davom etgan bo‘lsa-da, umumiy iqtisodiy ko‘rsatkichlar barqaror emas edi.Ushbu davrda mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlarini, muammolarini va davlat tomonidan qo‘llanilgan iqtisodiy siyosatni tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining maqsadi: Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini tahlil qilish, asosiy o‘sish yo‘nalishlarini aniqlash hamda bu davrda yuzaga kelgan iqtisodiy muammolarni ochib berishdan iborat. XX asr boshlarida Buyuk Britaniya sanoat, savdo va moliyaviy tizim jihatidan jahon iqtisodiyotida muhim o‘rin tutgan davlatlardan biri bo‘lib, uning iqtisodiy salohiyatini shakllantirgan asosiy omillarni ko‘rib chiqish ushbu mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining vazifasi: Angliya iqtisodiyotiga ta’siri, urushdan keyingi tiklanish jarayonlari va Buyuk depressiya yillarida mamlakatning iqtisodiy siyosati tahlil qilinadi. Ushbu omillar Ikkinchi jahon urushi oldidan Angliyaning iqtisodiy salohiyati va muammolarini tushunishga yordam beradi. Bundan tashqari, davlat tomonidan amalga oshirilgan islohotlar, sanoat va qishloq xo‘jaligidagi o‘zgarishlar ham tadqiqotning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Kurs ishining predmeti: Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanish jarayonlari, ularning asosiy omillari va natijalari hisoblanadi. Tadqiqot doirasida sanoat, savdo, moliya tizimi, qishloq xo‘jaligi va mehnat 4 bozoridagi o‘zgarishlar, shuningdek, davlat tomonidan olib borilgan iqtisodiy siyosat tahlil qilinadi.Angliya XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jahonning eng rivojlangan sanoat davlatlaridan biri bo‘lsa-da, Birinchi jahon urushidan keyin iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keldi. Shuning uchun tadqiqot doirasida urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri, 1929–1933 yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi natijalari va bu omillarning mamlakat iqtisodiy salohiyatiga ta’siri o‘rganiladi. Kurs ishining ob’ekti: Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi, uning asosiy yo‘nalishlari va tarmoqlari hisoblanadi. Bu davrda mamlakatning sanoat, qishloq xo‘jaligi, moliya tizimi va xalqaro savdo aloqalari qanday o‘zgarishlarga uchragani tahlil qilinadi.Angliyaning iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini o‘rganish orqali uning sanoat salohiyati, mehnat bozori, investitsiya muhiti va davlat tomonidan olib borilgan iqtisodiy siyosat o‘zgarishlari tadqiq etiladi. Shuningdek, Birinchi jahon urushi va Buyuk depressiya kabi omillarning iqtisodiyotga ta’siri, mamlakatning ichki va tashqi iqtisodiy aloqalari ham muhim tahlil obyekti sifatida qaraladi.Bu mavzu doirasida Angliyaning jahon iqtisodiyotidagi o‘rni, uning yetakchi sanoat va moliya markazi sifatidagi mavqei ham ko‘rib chiqilib, Ikkinchi jahon urushi arafasida mamlakat iqtisodiyotining holati baholanadi. Kurs ishining tarkibiy tuzilmasi :Ushbu kurs ishi 3 ta bob, 9 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 5 I.BOB. XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARIDA ANGLIYANING IQTISODIY HOLATI. 1.1. Angliyaning sanoat inqilobidan keyingi iqtisodiy yutuqlari. Angliyaning sanoat inqilobi, 18-asrning oxirlari va 19-asrning boshlarida yuz bergan muhim voqea bo'lib, mamlakat iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotida tub o'zgarishlarga olib keldi. Ushbu davrda Angliya sanoatiga kiruvchi yangi texnologiyalar, mashinalar va ishlab chiqarish usullari, iqtisodiy yutuqlarni keltirib chiqardi. Ushbu inqilob natijasida ishlab chiqarish jarayonlari tezlashdi, yangi ish o'rinlari paydo bo'ldi va iqtisodiy o'sishning yangi bosqichlari boshlandi. Sanoat inqilobi davomida Angliya iqtisodiyoti qishloq xo'jaligidan sanoatga o'tdi. Bu jarayon, asosan, paxta, temir va ko'mir sanoatining rivojlanishi bilan bog'liq edi. Paxta ishlab chiqarishida yangi to'qimachilik mashinalari, masalan, Spinning Jenny va Power Loom, ishlab chiqildi. 1 Ushbu texnologiyalar ishlab chiqarish samaradorligini oshirdi va narxlarni pasaytirdi, bu esa iste'molchilar uchun yangi imkoniyatlar yaratdi. Temir sanoati ham inqilobdan katta foyda ko'rdi. Temir yo'llarining qurilishi va lokomotivlarning yaratilishi, tovarlar va resurslarni tez va arzon transport qilish imkonini berdi. Bu o'z navbatida, savdo va iqtisodiy aloqalarni kengaytirdi. Ko'mir qazib olish sanoati esa energiya manbai sifatida muhim rol o'ynadi, bu esa boshqa sanoat tarmoqlarining rivojlanishiga yordam berdi. Sanoat inqilobi natijasida Angliyada yangi ijtimoiy qatlamlar, masalan, ishchilar sinfi va o'rta sinf paydo bo'ldi. Ishchilar sinfi, fabrikalarda ishlovchi odamlar, o'z huquqlarini talab qilishga kirishdilar. Bu jarayon, xususan, kasaba uyushmalari va ijtimoiy harakatlarning paydo bo'lishiga olib keldi. O'rta sinf esa iqtisodiy muvaffaqiyatga erishgan tadbirkorlardan iborat edi, ular yangi iqtisodiy imkoniyatlarni o'zlashtirishga intilishdi. 1 Abduqodirov, A. (2021). Angliya iqtisodiyoti Tarixiy rivojlanish va zamonaviy muammolar . Toshkent: Iqtisodiyot va statistika. 6 Angliya iqtisodiyoti rivojlanar ekan, mamlakat global savdo tarmog'ida muhim o'rin egalladi. Koloniyalar orqali yangi resurslar va bozorlar topildi, bu esa Angliyaning sanoat mahsulotlarini eksport qilishiga yordam berdi. Bu jarayon, Angliya iqtisodiyotiga qo'shimcha daromad keltirdi va mamlakatni iqtisodiy jihatdan kuchli davlatga aylantirdi. Sanoat inqilobi davrida iqtisodiy yutuqlarni ta'minlash uchun davlat siyosatining o'zgarishi ham muhim ahamiyatga ega edi. Hukumat iqtisodiy faoliyatni qo'llab-quvvatlashga, infratuzilmani rivojlantirishga va savdoni rag'batlantirishga qaratilgan qonunlarni qabul qildi. Xususan, transport infratuzilmasining rivojlanishi, temir yo'llar va kanal tizimlarining qurilishi, iqtisodiy o'sishni yanada tezlashtirdi. Bundan tashqari, sanoat inqilobi ta'lim va ilm-fan sohalarida ham yangi imkoniyatlar yaratdi. Yangi texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish uchun yuqori malakali mutaxassislar zarur edi. Bu esa ta'lim tizimining rivojlanishiga olib keldi. Maktablar va universitetlar ochildi, ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalar faol ravishda qo'llab-quvvatlandi. Angliya sanoat inqilobidan keyingi iqtisodiy yutuqlari faqatgina iqtisodiy o'sish bilan cheklanmaydi. U ijtimoiy o'zgarishlarga, madaniy rivojlanishga va yangi g'oyalar va qadriyatlarning shakllanishiga ham ta'sir ko'rsatdi. Bu jarayonlar, o'z navbatida, keyingi asrlar davomida Angliya va butun dunyo iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy hayotida muhim rol o'ynadi. Shu tariqa, Angliyaning sanoat inqilobidan keyingi iqtisodiy yutuqlari mamlakatni global iqtisodiy tizimda muhim o'rin egallagan kuchli davlatga aylantirdi. Sanoat, savdo, ta'lim va ijtimoiy o'zgarishlar birga kelib, Angliyaning kelajakdagi rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratdi. Angliyaning sanoat inqilobidan keyingi iqtisodiy yutuqlari ko‘plab sohalarda sezilarli o‘zgarishlarga olib keldi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, Buyuk Britaniya dunyodagi eng ilg‘or sanoatlashgan davlatlardan biriga aylandi. Ushbu davrda mamlakat iqtisodiy rivojlanishning turli jabhalarida katta yutuqlarga erishdi, jumladan, sanoat ishlab chiqarishining kengayishi, transport va infratuzilmaning rivojlanishi, xalqaro 7 savdoning kengayishi, moliyaviy tizimning mustahkamlanishi hamda aholi turmush darajasining o‘zgarishi. Birinchi navbatda, sanoat inqilobi natijasida vujudga kelgan yangi texnologiyalar va ishlab chiqarish jarayonlarining takomillashuvi iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga asos soldi. Mashinalarning ommaviy joriy etilishi mehnat unumdorligini sezilarli darajada oshirdi. Xususan, to‘qimachilik sanoati Buyuk Britaniyaning yetakchi sanoat tarmoqlaridan biriga aylandi. Paxta tolasini qayta ishlash texnologiyalarining rivojlanishi natijasida yirik fabrikalar barpo etildi, bu esa mahsulot ishlab chiqarish hajmini oshirdi va uni arzonlashtirdi. Shuningdek, metallurgiya va ko‘mir qazib olish sanoati ham jadal rivojlandi. Temir va po‘lat ishlab chiqarish texnologiyalarining takomillashishi yangi turdagi inshootlar, jumladan, temir yo‘llar, ko‘priklar va kemalar qurilishiga zamin yaratdi. Transport tizimining rivojlanishi Angliya iqtisodiyotining o‘sishida muhim omil bo‘ldi. Temir yo‘llarning kengayishi ichki savdoning rivojlanishiga yordam berdi, shuningdek, hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni kuchaytirdi. Temir yo‘l transportining rivojlanishi natijasida mahsulotlarni tashish tezligi ortdi va yuk tashish xarajatlari kamaydi. Shuningdek, dengiz floti ham rivojlanib, Buyuk Britaniya xalqaro dengiz savdosida yetakchi mavqeni egalladi. Bug‘ mashinalari bilan jihozlangan kemalar an’anaviy yelkanli kemalarni siqib chiqarib, savdo aloqalarining yanada kengayishiga olib keldi. Xalqaro savdoning rivojlanishi Buyuk Britaniyaga global iqtisodiyotda yetakchi davlat bo‘lish imkoniyatini berdi. Mustamlakachilik siyosati natijasida Angliya dunyoning turli burchaklarida xomashyo manbalariga ega bo‘ldi va o‘z sanoat mahsulotlarini butun dunyo bo‘ylab sotish imkoniga ega bo‘ldi. Xususan, Hindiston, Afrika va Karib havzasidagi koloniyalar Angliyaga paxta, shakar, tamaki, choy va boshqa mahsulotlarni yetkazib berdi. O‘z navbatida, Angliya ushbu hududlarga sanoat mahsulotlarini eksport qilib, mustamlakalar iqtisodiyotini o‘z ehtiyojlariga mos ravishda shakllantirdi. Moliyaviy tizimning rivojlanishi Angliyaning iqtisodiy barqarorligini mustahkamladi. Londonda joylashgan banklar 8 xalqaro moliya markazlariga aylandi. Xususan, Bank of England mamlakatning asosiy moliyaviy institutiga aylanib, kredit siyosatini boshqardi va valyuta barqarorligini ta’minladi. Angliyada aktsiyadorlik jamiyatlarining paydo bo‘lishi yirik sanoat loyihalarini moliyalashtirishga imkon berdi. Ushbu davrda fond bozorining rivojlanishi va investitsiya jarayonlarining faollashishi sanoatning yanada kengayishiga sabab bo‘ldi. 2 Ijtimoiy jihatdan, sanoat inqilobidan keyingi davrda aholi turmush darajasida ham o‘zgarishlar yuz berdi. Urbanizatsiya jarayoni kuchayib, qishloq aholisi ommaviy ravishda shaharlarga ko‘cha boshladi. Yirik sanoat markazlarining shakllanishi natijasida yangi ish o‘rinlari yaratildi, biroq shahar mehnatkashlari og‘ir sharoitlarda ishlashga majbur bo‘ldilar. Ishlab chiqarishning avtomatlashtirilishi natijasida ba’zi kasblar yo‘qolib ketdi, bu esa mehnat bozorida raqobatni kuchaytirdi. Shu bilan birga, ish haqi darajasi asta-sekin oshib, iste’mol tovarlariga talab ortdi. Bu esa sanoat mahsulotlarining xilma-xilligiga va ishlab chiqarish hajmining yanada oshishiga olib keldi. Ta’lim tizimi ham rivojlanib, sanoat sohasiga malakali ishchi kuchi yetkazib berish muhim vazifalardan biriga aylandi. XIX asrning oxirlariga kelib, Angliyada majburiy boshlang‘ich ta’lim joriy qilindi. Bu esa aholining savodxonligini oshirib, malakali ishchilarning yetishishiga sharoit yaratdi. Ilm-fan va texnologiyalar rivojlanishi yangi ixtirolarning paydo bo‘lishiga va sanoat jarayonlarining takomillashishiga olib keldi. Barcha ushbu yutuqlar natijasida Angliya XIX asrning oxirlariga kelib jahon iqtisodiyotida yetakchi davlatga aylandi. Sanoat ishlab chiqarishining barqaror o‘sishi, transport infratuzilmasining rivojlanishi, xalqaro savdo aloqalarining kengayishi va moliyaviy tizimning mustahkamlanishi Angliyaning global iqtisodiyotda ustun mavqega ega bo‘lishini ta’minladi. Shu bilan birga, bu davrda yuzaga kelgan iqtisodiy va ijtimoiy muammolar ham mavjud edi. Jumladan, ijtimoiy tabaqalanish, mehnatkashlarning huquqlarining 2 Karimov, S. (2023). Angliyaning iqtisodiy tarixi va uning zamonaviy tendensiyalari . Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti. 9 cheklanganligi va ekologik muammolar sanoatlashuvning salbiy oqibatlaridan biri bo‘ldi. Ammo umuman olganda, Angliyaning sanoat inqilobidan keyingi iqtisodiy yutuqlari nafaqat ushbu mamlakat, balki butun dunyo iqtisodiyoti va sanoat taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. 1.2. Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishi. Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishi, mamlakatlar va mintaqalar o‘rtasidagi iqtisodiy o‘zaro bog‘lanishlar va resurslar almashinuvi jarayonini ifodalaydi. Ushbu jarayonlar tarixiy jihatdan ko‘plab omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ular ijtimoiy, siyosiy va texnologik o‘zgarishlar bilan birga rivojlanib kelgan. Iqtisodiy o‘sish, asosan, ishlab chiqarishning ko‘payishi, ish o‘rinlarining yaratilishi va daromadlarning oshishi bilan ifodalanadi. Boshqa tomondan, savdo aloqalarining kengayishi esa tovarlar, xizmatlar, kapital va ish kuchi almashinuvi orqali amalga oshadi. Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishi ko‘plab mamlakatlarda iqtisodiy rivojlanishning asosiy manbai sifatida qaraladi. Ushbu jarayonlar, o‘z navbatida, davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiya va hamkorlikni kuchaytiradi. Xususan, globalizatsiya jarayoni, savdo barqarorligini ta’minlashga va mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni kengaytirishga yordam beradi. Bu jarayon, o‘z navbatida, yangi imkoniyatlar yaratadi va iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi. Savdo aloqalarining kengayishi natijasida mamlakatlar o‘z iqtisodiy resurslarini yanada samarali foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Masalan, bir mamlakatda mavjud bo‘lgan resurslar va mahsulotlar, boshqa mamlakatlarda talabga ega bo‘lishi mumkin. Bu jarayon, o‘z navbatida, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantiradi. Savdo aloqalarining kengayishi, shuningdek, innovatsiyalar va yangi texnologiyalarning joriy etilishiga ham yordam beradi. Mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlar, bilim va tajriba almashinuvi orqali yangi g‘oyalarni rivojlantirishga imkon yaratadi. Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishida davlat siyosati ham muhim rol o‘ynaydi. Davlatlar, o‘z iqtisodiyotlarini rivojlantirish maqsadida savdo 10 siyosatini olib boradilar, tariff va kvotalarni belgilaydilar, shuningdek, xorijiy investitsiyalarni jalb qilishga qaratilgan chora-tadbirlarni ko‘radilar. Bu jarayonlar, mamlakatlar o‘rtasida savdo aloqalarini kengaytirishga, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga va global bozorlar bilan integratsiyalashishga yordam beradi. Global savdo tizimining rivojlanishi natijasida, xalqaro tashkilotlar va savdo shartnomalari muhim ahamiyatga ega bo‘lib qoldi. BMT, Jahon savdo tashkiloti (JST) va boshqa xalqaro tashkilotlar, savdo aloqalarini rivojlantirish va mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiyani kuchaytirish uchun faoliyat yuritmoqdalar. Ushbu tashkilotlar, davlatlar o‘rtasidagi savdo to‘siqlarini kamaytirish, iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish va global iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan siyosat va dasturlarni ishlab chiqadilar. Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishi, shuningdek, ijtimoiy va ekologik masalalarni ham o‘z ichiga oladi. Iqtisodiy o‘sish jarayonida, resurslardan foydalanish ko‘payishi natijasida atrof-muhitga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun, barqaror rivojlanish va ekologik muvozanatni saqlash maqsadida, ko‘plab mamlakatlar ekologik siyosatlarni ishlab chiqmoqdalar. Bu jarayon, iqtisodiy o‘sishni ekologik barqarorlik bilan birlashtirishga yordam beradi.Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishi, mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu jarayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarni, yangi imkoniyatlar va resurslar almashinuvidan foydalangan holda, mamlakatlar o‘rtasidagi aloqalarni kuchaytiradi. Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishi, shuningdek, barqaror rivojlanish va ekologik masalalarni hisobga olishni talab qiladi. Bularning barchasi, kelajakda iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Sanoat inqilobidan keyingi davrda Angliyaning iqtisodiy o‘sishi va savdo aloqalarining kengayishi jahon iqtisodiyotida muhim jarayonlardan biriga aylandi. Buyuk Britaniya XIX asr davomida sanoat ishlab chiqarish hajmini sezilarli darajada oshirdi va xalqaro savdo tarmoqlarini kengaytirib, dunyodagi eng yirik iqtisodiy kuchlardan biriga aylandi. Sanoat inqilobi natijasida ishlab chiqarish texnologiyalarining rivojlanishi 11 va yangi bozorlarning ochilishi Angliyaning iqtisodiy yuksalishida hal qiluvchi omillardan bo‘ldi. Mamlakat sanoati to‘qimachilik, metallurgiya, kemasozlik va mashinasozlik kabi sohalarda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Bug‘ mashinalari va yangi ishlab chiqarish usullarining joriy etilishi mehnat unumdorligini oshirib, mahsulot tannarxining pasayishiga imkon yaratdi. Buning natijasida Angliya dunyo bo‘ylab o‘z sanoat mahsulotlarini arzon narxlarda eksport qila boshladi. Xalqaro savdoning kengayishi Angliya iqtisodiyotining asosiy drayverlaridan biriga aylandi. Mustamlakachilik siyosati natijasida Buyuk Britaniya o‘zining savdo ta’sir doirasini ancha kengaytirdi va global bozorlarni nazorat qilish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Hindiston, Afrika va Karib havzasidagi koloniyalar Angliyaga xomashyo yetkazib beruvchi asosiy manbalar bo‘lib xizmat qildi. Masalan, Hindistondan paxta, choy va ziravorlar, Afrika hududlaridan qimmatbaho metallar va kauchuk, Karib orollaridan esa shakar va tamaki mahsulotlari import qilindi. O‘z navbatida, Angliya ushbu hududlarga o‘z sanoat mahsulotlarini eksport qilib, mustamlakalar iqtisodiyotini o‘z manfaatlari asosida shakllantirdi. Angliyaning iqtisodiy o‘sishida dengiz transportining rivojlanishi katta rol o‘ynadi. Mamlakat bug‘ mashinalari bilan jihozlangan kemalar yordamida xalqaro dengiz savdosini kengaytirdi. Yangi kemalar yelkanli kemalarga qaraganda tezroq harakatlana olgani sababli yuk tashish hajmi sezilarli darajada oshdi va savdo jarayonlari tezlashdi. Buyuk Britaniya XIX asrda “dengizlar hukmdori” deb atalgan bo‘lib, global savdoda hukmronlik qildi. Yirik port shaharlar – London, Liverpul, Bristol va Glazgo xalqaro savdoning markaziga aylandi. Savdo-sotiqning rivojlanishi natijasida moliyaviy tizim ham barqaror rivojlandi. Londondagi fond birjasi dunyodagi eng yirik moliyaviy markazlardan biriga aylandi. Bank tizimining mustahkamlanishi kreditlash imkoniyatlarini kengaytirib, sanoat va savdo korxonalarining moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojini ta’minladi. Bank of England mamlakat iqtisodiyotini boshqaruvchi asosiy institutga aylandi va milliy valyuta – funt sterlingning xalqaro savdodagi mavqeini mustahkamladi. 12 Iqtisodiy o‘sish natijasida ichki bozor ham sezilarli darajada rivojlandi. Urbanizatsiya jarayoni kuchayib, aholining katta qismi shaharlarga ko‘chib o‘tdi. Yirik sanoat markazlari shakllanib, iste’mol tovarlariga bo‘lgan talab ortdi. Oziq- ovqat, to‘qimachilik, uy-ro‘zg‘or buyumlari kabi mahsulotlar ommaviy ravishda ishlab chiqarila boshlandi. Shuningdek, yangi infratuzilma loyihalari amalga oshirilib, temir yo‘llarning qurilishi mamlakat ichidagi savdo aloqalarini mustahkamladi. Temir yo‘l transportining rivojlanishi natijasida mahsulotlarni ichki bozorlarga tezroq va arzonroq yetkazish imkoniyati paydo bo‘ldi. Angliyaning iqtisodiy yuksalishi mehnat bozoriga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Sanoat korxonalarining ko‘payishi natijasida yangi ish o‘rinlari yaratildi va ishlab chiqarish jarayonlari yanada takomillashtirildi. Biroq sanoat ishlab chiqarishining kengayishi bilan birga ijtimoiy muammolar ham yuzaga keldi. Ishchilar og‘ir mehnat sharoitlarida ishlashga majbur bo‘ldilar, ish vaqti uzoq, ish haqi esa past edi. Bunday sharoitlarda kasaba uyushmalari shakllana boshladi va ishchilarning huquqlarini himoya qilish bo‘yicha ilk harakatlar boshlandi. Angliyaning iqtisodiy o‘sishi va savdo aloqalarining kengayishi nafaqat milliy darajada, balki xalqaro iqtisodiyotga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Buyuk Britaniya tomonidan ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlari butun dunyo bo‘ylab tarqalib, global savdo tizimining shakllanishiga hissa qo‘shdi. Savdo-sotiqning rivojlanishi va sanoat mahsulotlariga bo‘lgan talabning oshishi natijasida boshqa Yevropa mamlakatlari ham sanoatlashtirish jarayonlarini tezlashtirishga majbur bo‘ldilar. Shu tariqa, Angliyaning iqtisodiy yutuqlari dunyodagi sanoatlashuv jarayonining kengayishiga turtki bo‘ldi va XIX asr oxiriga kelib mamlakat global iqtisodiyotda yetakchi o‘rinni egalladi. 1.3. Angliyaning mustamlaka tizimi va uning iqtisodiyotga ta’siri. Angliyaning mustamlaka tizimi, 16-asrning oxiridan 20-asrning o‘rtalarigacha davom etgan jarayon bo‘lib, mamlakatning iqtisodiy va siyosiy hayotida muhim rol o‘ynadi. Mustamlakalar, asosan, Angliyaning iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish va rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan. Ushbu tizim, Angliyaning global 13 iqtisodiyotda kuchli davlatga aylanishiga yordam berdi, shuningdek, mustamlakalar orqali yangi resurslar va bozorlar topildi. Angliyaning mustamlaka tizimi dastlab, dengiz savdosi va baland kuchli kemalar qurilishi bilan bog‘liq edi. 16-asrda, Angliya, o‘zining dengiz kuchini rivojlantira boshladi va yangi hududlarni kashf etishga qiziqdi. Bu jarayon, ikki tomonlama manfaatlarga asoslangan edi: bir tomondan, yangi bozorlar va resurslar topish, boshqa tomondan esa, raqobatchilar, xususan, Ispaniya va Fransiyaga nisbatan strategik ustunlikni qo‘lga kiritish. Mustamlakalar Angliya uchun iqtisodiy jihatdan juda foydali bo‘ldi. Mamlakat, mustamlakalar orqali yangi resurslarga, masalan, paxta, shakar, qahva va boshqa qimmatbaho xom ashyolarga ega bo‘ldi. Bu resurslar, Angliya sanoatining rivojlanishiga katta yordam berdi. Xususan, paxta sanoati, Angliyada sanoat inqilobi davrida juda muhim rol o‘ynadi. Mustamlakalar, shuningdek, Angliya sanoat mahsulotlari uchun yangi bozorlar yaratdi, bu esa eksportni oshirishga va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga yordam berdi. Angliya mustamlakalaridan olingan daromadlar, davlatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega edi. Mamlakat, mustamlakalar orqali olingan daromadlarni, infratuzilma va sanoatni rivojlantirishga, shuningdek, harbiy kuchni oshirishga sarfladi. Buning natijasida, Angliya xalqaro maydonda kuchli davlatga aylanishi uchun zarur bo‘lgan resurslarni to‘pladi. Biroq, mustamlaka tizimi o‘zining salbiy taraflariga ham ega edi. Mustamlakalar, asosan, mahalliy aholi va resurslar hisobiga rivojlandi. Mahalliy aholi ko‘pincha qattiq ekspluatatsiya qilindi, ularning huquqlari va erkinliklari cheklangan. Bu holat, ko‘plab mustamlakalarda ijtimoiy adolatsizlik va qarshilikka olib keldi. Angliyada mustamlaka tizimiga qarshi harakatlar va mustaqillik uchun kurashlar boshlanib, bu jarayonlar natijasida ko‘plab mustamlakalar o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritdi. Angliyaning mustamlaka tizimi, shuningdek, global savdo va iqtisodiy aloqalarning rivojlanishida muhim rol o‘ynadi. Mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiya, savdo yo‘llarining ochilishi va yangi bozorlarning paydo bo‘lishi, 14 global iqtisodiyotni shakllantirishga yordam berdi. Mustamlaka tizimi, shuningdek, boshqa davlatlar va mintaqalarga ta’sir ko‘rsatdi, bu jarayonlar, o‘z navbatida, xalqaro aloqalarning rivojlanishiga olib keldi.Angliyaning mustamlaka tizimi mamlakatning iqtisodiy rivojlanishida muhim rol o‘ynadi. Mustamlakalar orqali olingan resurslar va yangi bozorlar, Angliyaning sanoat va savdo sohasidagi muvaffaqiyatini ta’minladi. Biroq, bu jarayonning ijtimoiy va axloqiy jihatlari ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular mustamlaka tizimining salbiy oqibatlarini ko‘rsatadi. Mustamlaka tizimining tarixi, iqtisodiy o‘zgarishlar, ijtimoiy adolatsizlik va xalqaro aloqalarning rivojlanishi bilan bog‘liq murakkab jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Angliyaning mustamlaka tizimi uning iqtisodiy taraqqiyotida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Buyuk Britaniya XIX asr va XX asr boshlarida dunyoning eng yirik mustamlakachilik imperiyasiga aylandi. Ushbu tizim orqali u xomashyo manbalarini, arzon ishchi kuchini va tayyor mahsulotlar uchun keng bozorlarni qo‘lga kiritdi. Mustamlakalar Angliyaning sanoat rivojlanishini qo‘llab-quvvatlagan asosiy omillardan biri bo‘lib, mamlakatni jahon iqtisodiyotidagi eng yetakchi davlatlardan biriga aylantirdi. Angliya o‘zining mustamlaka siyosatini asosan Hindiston, Afrika, Janubi- Sharqiy Osiyo, Karib dengizi havzasi va Avstraliyada amalga oshirdi. Bu hududlar Angliyaga qimmatbaho xomashyolar, jumladan, paxta, shakar, kauchuk, neft, qimmatbaho metallar, choy va ziravorlar yetkazib beradigan asosiy mintaqalarga aylandi. Mustamlakalar tufayli Angliya sanoati doimiy ravishda xomashyo bilan ta’minlangan bo‘lib, bu ishlab chiqarish jarayonlarining uzluksiz ishlashini ta’minladi. Ayniqsa, Hindiston Angliya uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lib, u nafaqat paxta yetkazib beruvchi, balki tayyor mahsulotlarni sotish bozoriga ham aylangan edi. Angliyaning mustamlakachilik siyosati savdo aloqalarining kengayishiga va xalqaro savdo tarmoqlarining shakllanishiga olib keldi. Mustamlakalarda ishlab chiqarilgan xomashyo Angliyaga olib kelinar, bu yerda qayta ishlanib, tayyor mahsulotlar sifatida qayta mustamlakalarga eksport qilinardi. Bu tizim natijasida 15 mustamlakalar sanoat rivojlanishidan chetda qolib, asosan xomashyo yetkazib beruvchi agrar hududlarga aylanib qoldi. Mustamlakalarda sanoatni rivojlantirish Angliya tomonidan cheklangan, chunki bu o‘sha hududlarning o‘z mahsulotlarini ishlab chiqarishiga va natijada Angliya tovarlariga bo‘lgan ehtiyojning kamayishiga olib kelishi mumkin edi. Mustamlakalarning iqtisodiy ekspluatatsiyasi Angliyaga ulkan boylik olib kelgan bo‘lsa-da, bu tizim mustamlakalarning o‘zida jiddiy ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni keltirib chiqardi. Mahalliy aholi ko‘pincha qattiq ekspluatatsiya qilinib, og‘ir mehnat sharoitlarida ishlashga majbur edi. Bundan tashqari, mustamlakalarda hosil bo‘layotgan boyliklarning katta qismi Angliyaga oqib kelar, natijada mahalliy aholi kambag‘allik va iqtisodiy qoloqlikda yashashga majbur bo‘lardi. Angliya mustamlakalarida qattiq soliq tizimi joriy etilib, mahalliy aholining iqtisodiy mustaqilligini cheklovchi mexanizmlar yaratildi. Angliyaning mustamlaka tizimi mamlakatning bank-moliya tizimini ham sezilarli darajada mustahkamladi. Mustamlakalardan olinayotgan boyliklar Londondagi banklarga jamlanib, sanoat korxonalarini kreditlash va yirik infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun ishlatilgan. Shu bilan birga, mustamlaka savdosi Buyuk Britaniya funt sterlingini xalqaro moliyaviy tizimning asosiy valyutasiga aylantirishga yordam berdi. Shuningdek, mustamlakalar Angliyaning infratuzilma rivojlanishiga ham hissa qo‘shdi. Mustamlakalardan xomashyo tashish va tayyor mahsulotlarni yetkazib berish uchun kemasozlik sanoati jadal rivojlandi. Yangi portlar qurilib, savdo kemalari flotlari kengaytirildi. Mustamlakalarning ichki hududlarida esa yo‘l va temir yo‘llar qurilib, bu infratuzilma Angliya manfaatlariga xizmat qildi. Mustamlakalar Angliyaning ishchi kuchi muammosini ham hal qilgan. Ko‘plab mustamlakalardan arzon ishchi kuchi olib kelinib, Angliya zavod va fabrikalarida ishlatilgan. Xususan, Hindiston, Xitoy va Afrika hududlaridan kelgan mehnatkashlar Angliya va boshqa mustamlakalar o‘rtasida mehnat migratsiyasining kuchayishiga sabab bo‘ldi. 16 Angliyaning mustamlaka tizimi uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlagan bo‘lsa-da, XX asrning birinchi yarmiga kelib, bu tizim asta-sekin zaiflashishni boshladi. Mustamlakalarda mustaqillik harakatlari kuchayib, mahalliy sanoatning rivojlanishi va milliy iqtisodiy manfaatlarning ortishi tufayli Angliya o‘zining iqtisodiy monopoliyasini yo‘qota boshladi. Ikkinchi Jahon Urushidan keyin esa mustamlakalar mustaqillikka erisha boshladi va Angliyaning iqtisodiy tizimi qayta shakllanish jarayoniga kirdi. Xulosa qilib aytganda, Angliyaning mustamlaka tizimi uning iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynagan bo‘lib, mamlakat sanoat, savdo va moliya sohalarining jadal rivojlanishini ta’minladi. Biroq bu tizim uzoq muddatli istiqbolda mustamlakalar uchun iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan zararli bo‘ldi. Mustamlakalar orqali Angliya o‘zining iqtisodiy qudratini mustahkamladi, ammo bu tizim mustamlaka xalqlari uchun qashshoqlik, iqtisodiy qaramlik va ijtimoiy tengsizlik kabi jiddiy muammolarni keltirib chiqardi. 17 II.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYIN ANGLIYANING IQTISODIY INQIROZI VA TIKLANISH JARAYONI. 2.1. Urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri. Urushlarning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri tarix davomida juda murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib kelgan. Har bir urush, iqtisodiy o‘zgarishlarga, ijtimoiy strukturadagi o‘zgarishlarga va davlat siyosatidagi yangilanishlarga olib kelgan. Urushlar, ko‘pincha, mamlakatning iqtisodiy resurslarini sarflashga, yangi imkoniyatlar yaratishga va iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini tezlashtirishga sabab bo‘ladi. Angliyada urushlar, xususan, 17-asrda bo‘lib o‘tgan fuqarolar urushi, 18- asrda bo‘lgan yirik urushlar va 19-asrning o‘rtalaridagi urushlar, iqtisodiyotga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Urushlar davomida, harbiy xarajatlar ko‘payadi, bu esa davlat byudjetini qiyinlashtiradi. Angliya urushlarga kirganida, mamlakatning iqtisodiy manbalari, masalan, soliqlar va qarzlar orqali moliyalashtiriladi. Bu jarayon, ko‘plab hollarda, iqtisodiy o‘sishni cheklaydi va inflyatsiyaga olib kelishi mumkin. Biroq, urushlar shuningdek, yangi sanoat tarmoqlarining rivojlanishiga va ish o‘rinlarining yaratilishiga ham sabab bo‘ladi. Masalan, urushlar davrida qurollar, oziq-ovqat va boshqa harbiy mahsulotlarni ishlab chiqarishga qaratilgan sanoat tarmoqlari o‘sadi. 3 Angliya iqtisodiyotiga urushlar ta’sirida savdo aloqalari ham muhim rol o‘ynaydi. Urushlar, ko‘pincha, xalqaro savdo yo‘llarini o‘zgartiradi, yangi bozorlarni ochadi va raqobatni kuchaytiradi. Angliya, urushlar davomida, o‘zining mustamlaka tizimini kengaytiradi va yangi resurslar topadi. Bu jarayon, Angliyaning iqtisodiy o‘sishini rag‘batlantiradi, lekin shu bilan birga, urushning o‘zi iqtisodiy barqarorlikni tahdid ostiga qo‘yadi. Urushlarning ijtimoiy ta’siri ham juda muhimdir. Urushlar, ko‘pincha, aholi orasida ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi. Harbiy xizmatga chaqirilganlar, ko‘pincha, o‘z oilalaridan uzoqda qoladilar, bu esa ijtimoiy muammolarni keltirib 3 Islomov, R. (2022). Angliyaning sanoat inqilobi va uning iqtisodiy ta’siri . Andijon: Andijon Davlat Universiteti. 18 chiqarishi mumkin. Buning natijasida, urushlar davomida, ijtimoiy harakatlar va ishchilar sinfining paydo bo‘lishi kabi ijtimoiy o‘zgarishlar yuz beradi. Angliyada urushlar, shuningdek, fuqarolik huquqlari va erkinliklarini talab qilishga ham turtki bo‘ldi. Angliyada urushlarning iqtisodiyotga ta’siri haqida gapirganda, harbiy texnologiyalarning rivojlanishi ham e'tiborga olinishi kerak. Urushlar, yangi texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni yaratadi. Masalan, urushlar davomida, jangovar texnologiyalar va transport vositalarining rivojlanishi, iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Buning natijasida, Angliya, urushdan so‘ng, rivojlangan sanoat va xizmatlar sohasiga ega bo‘ladi. Urushlarning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy o‘zgarishlar va yangi texnologiyalarni joriy etish jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Har bir urush, o‘ziga xos iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarni yaratib, kelajakdagi rivojlanishga ta’sir ko‘rsatadi. Angliya tarixidagi urushlar, mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida muhim rol o‘ynagan, bu jarayonlar esa o‘z navbatida, Angliyaning global iqtisodiyotdagi o‘rnini belgilab beradi. 2.2. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va ishsizlik muammosi. Urushlar Angliya iqtisodiyotiga chuqur va uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, bu ta’sir harbiy harakatlar davrida ham, urushdan keyingi tiklanish jarayonida ham sezilarli bo‘lgan. Urushlar sanoat ishlab chiqarishining harbiylashtirilishiga, davlat qarzining oshishiga, savdo aloqalarining buzilishiga va infratuzilma yo‘qotishlariga olib kelgan. Ayniqsa, Birinchi va Ikkinchi Jahon urushlari Angliyaning iqtisodiy tizimiga jiddiy zarba bergan. Urush davrida iqtisodiy resurslar asosan harbiy ehtiyojlar uchun yo‘naltirilganligi sababli, mamlakatning ichki bozori va fuqarolik sektori yetarli darajada rivojlana olmagan. Harbiy harakatlarni qo‘llab-quvvatlash uchun sanoat ishlab chiqarishining ko‘p qismi qurol-yarog‘, o‘q-dori, kemalar va harbiy texnika ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan. Bu esa vaqtinchalik ish o‘rinlarining ortishiga olib kelgan bo‘lsa-da, 19 urush tugagandan so‘ng sanoatning qayta moslashishi jarayonida ishsizlik muammosi keskinlashgan. Urushlar Angliya moliya tizimini ham zaiflashtirgan. Hukumat harbiy xarajatlarni qoplash uchun soliqlarni oshirishga va katta miqdorda qarz olishga majbur bo‘lgan. Masalan, Ikkinchi Jahon urushi davomida Angliya Amerika Qo‘shma Shtatlaridan va boshqa davlatlardan yirik miqdorda kreditlar olgan bo‘lib, bu qarzlarni qaytarish uzoq yillar davomida iqtisodiy yuk bo‘lib qolgan. Davlat qarzining ortishi va inflyatsiyaning kuchayishi natijasida Angliyaning iqtisodiy barqarorligi zaiflashgan. Urush tugaganidan keyin ham moliyaviy inqiroz davom etgan va davlat iqtisodiyotni tiklash uchun uzoq muddatli rejalarni amalga oshirishga majbur bo‘lgan. Urushning savdo aloqalariga ham ta’siri katta bo‘lgan. Dengiz yo‘llarining xavf ostida qolishi va dushman davlatlarning blokadalar qo‘llashi Angliyaning import va eksport hajmini sezilarli darajada kamaytirgan. Ayniqsa, Ikkinchi Jahon urushi davrida nemis suv osti kemalarining hujumlari savdo kemalariga jiddiy zarar yetkazgan. Bu esa Angliyaning mustamlakalardan xomashyo va oziq-ovqat yetkazib olishini qiyinlashtirgan va ichki bozorda mahsulotlar taqchilligiga olib kelgan. Urush davomida oziq-ovqat va boshqa muhim mahsulotlarning yetishmovchiligi hukumatni ratsion kartochkalari tizimini joriy etishga majbur qilgan. Ushbu tizim aholi uchun asosiy mahsulotlar cheklangan miqdorda taqsimlanishini nazarda tutgan. Ratsion tizimi urushdan keyingi yillarda ham davom etgan, bu esa Angliya iqtisodiy tiklanishining qiyin kechganligini ko‘rsatadi. Urush natijasida infratuzilma yo‘qotishlari ham katta miqdorda bo‘lgan. Ayniqsa, Ikkinchi Jahon urushi davomida nemis havo hujumlari natijasida London va boshqa yirik shaharlar og‘ir bombardimon qilingan. Sanoat markazlari, transport yo‘llari va turar-joylar jiddiy zarar ko‘rgan. Bu esa urushdan keyingi tiklanish jarayonini murakkablashtirgan va infratuzilmani qayta qurish uchun katta mablag‘ talab qilingan. Tiklanish jarayoni uzoq davom etgan bo‘lib, hukumat iqtisodiyotni tiklash uchun yangi strategiyalar ishlab chiqishga majbur bo‘lgan. 20 Urushdan keyin Angliyaning xalqaro maydondagi iqtisodiy mavqei ham zaiflashgan. Ikkinchi Jahon urushidan so‘ng Buyuk Britaniya o‘zining mustamlaka imperiyasini saqlab qolish uchun yetarli iqtisodiy resurslarga ega bo‘lmagan. Mustamlakalarning mustaqillik harakatlari kuchaygan va ko‘plab hududlar Angliya ta’siridan chiqib ketgan. Bu esa mamlakatning xomashyo manbalari va savdo bozorlarini yo‘qotishiga sabab bo‘lgan. Mustamlakalarning yo‘qolishi natijasida Angliya o‘z iqtisodiyotini yangi sharoitlarga moslashtirishga majbur bo‘lgan. Xulosa qilib aytganda, urushlar Angliya iqtisodiyotiga qisqa muddatli yuksalish va uzoq muddatli zaiflashish ta’sirini ko‘rsatgan. Urushlar sanoatni harbiylashtirishga, moliyaviy yukning oshishiga, savdo aloqalarining buzilishiga va infratuzilma yo‘qotishlariga sabab bo‘lgan. Urushdan keyin iqtisodiy tiklanish jarayoni uzoq davom etgan va Angliya xalqaro maydondagi iqtisodiy qudratini asta-sekin yo‘qotib borgan. Mustamlakalarining yo‘qolishi va davlat qarzlarining ortishi mamlakatning iqtisodiy imkoniyatlarini cheklab qo‘ygan. Shu sababli, urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri murakkab va uzoq muddatli bo‘lib, mamlakatning iqtisodiy tuzilishini o‘zgartirishga olib kelgan. 2.3. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi zamonaviy iqtisodiyotning muhim jihatlaridan biridir. Ushbu jarayonlar, asosan, iqtisodiy inqirozlar, urushlar yoki boshqa ijtimoiy-siyosiy notinchliklar natijasida yuzaga keladi. Iqtisodiy tiklanish, o‘z navbatida, iqtisodiy o‘sish, ish o‘rinlarining yaratilishi va ijtimoiy farovonlikni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Davlat aralashuvi esa, iqtisodiy jarayonlarda davlatning rolining oshishi va iqtisodiy siyosatni amalga oshirish maqsadida ko‘riladigan choralarni ifodalaydi. Katta depressiya davrida, 1930-yillarda, ko‘plab mamlakatlarda iqtisodiy inqirozlar yuz berdi. Bu davrda, iqtisodiy o‘sishning to‘xtashi, ish o‘rinlarining yo‘qolishi va ijtimoiy muammolar chuqurlashdi. Ushbu sharoitda, davlatlarning iqtisodiy faoliyatga aralashishi zarurati yuzaga keldi. Mamlakatlar, 21 iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun turli xil dasturlar va siyosatlarni ishlab chiqa boshladilar. Masalan, AQShda Franklin D. Rooseveltning Yangi kelishuv dasturi, iqtisodiy tiklanishni rag‘batlantirishga qaratilgan muhim qadam bo‘ldi. Ushbu dastur orqali, davlat ish o‘rinlarini yaratish, infratuzilmani rivojlantirish va iqtisodiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Iqtisodiy tiklanish jarayonida, davlatning aralashuvi ko‘plab sohalarda namoyon bo‘ladi. Davlat, iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish maqsadida, soliqlarni kamaytirish, subsidiya va grantlar berish, shuningdek, investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay sharoitlar yaratadi. Bunday choralar, xususiy sektorni rivojlantirish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga yordam beradi. Davlat aralashuvi, shuningdek, ijtimoiy himoya tizimlarini rivojlantirishga ham qaratilgan. Ijtimoiy himoya dasturlari, aholi qatlamlarining muammolarini hal qilishga, ish o‘rinlarini saqlashga va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Bundan tashqari, iqtisodiy tiklanish jarayonida, davlatning iqtisodiy siyosatini belgilashda, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar va iqtisodiy indikatorlarni tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Davlat, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, inflatsiyani nazorat qilish va ish o‘rinlarini yaratish uchun iqtisodiy siyosatni ishlab chiqadi. Bu jarayonlar, iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va barqarorlikni saqlashga yordam beradi. Iqtisodiy tiklanish jarayonida, davlatning aralashuvi xalqaro aloqalar va global iqtisodiyotga ham ta’sir ko‘rsatadi. Globalizatsiya sharoitida, davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar kuchayadi, bu esa iqtisodiy tiklanishni yanada tezlashtiradi. Davlatlar, xalqaro savdo va investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan choralarni amalga oshiradilar. Bu jarayon, o‘z navbatida, mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy integratsiyani kuchaytiradi. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi, shuningdek, ekologik masalalarni ham o‘z ichiga oladi. Davlatlar, iqtisodiy o‘sishni ekologik barqarorlik bilan birlashtirishga harakat qiladilar. Bu jarayon, barqaror rivojlanish va ekologik siyosatlarni amalga oshirish orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga yordam beradi. 22 Ekologik masalalar, iqtisodiy tiklanish jarayonida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, davlatlar, resurslarni muhofaza qilish va atrof-muhitni saqlashga qaratilgan chora- tadbirlarni ishlab chiqadilar.Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi zamonaviy iqtisodiyotda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu jarayonlar, iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy barqarorlik va global iqtisodiyot bilan integratsiyani ta’minlashga yordam beradi. Davlatning iqtisodiy faoliyatga aralashuvi, shuningdek, ijtimoiy muammolarni hal qilish, ish o‘rinlarini yaratish va ekologik barqarorlikni saqlashga qaratilgan. Bu jarayonlar, kelajakda iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi iqtisodiy inqirozlar, urushlar yoki iqtisodiy zaiflashish davridan so‘ng mamlakatlarning o‘z iqtisodiyotini barqarorlashtirish va rivojlantirish uchun amalga oshirgan choralariga asoslanadi. XX asrda ayniqsa Buyuk Depressiya va Ikkinchi Jahon urushidan keyingi davrda davlatlarning iqtisodiyotga aralashuvi sezilarli darajada oshdi. Iqtisodiy tiklanish jarayoni odatda moliyaviy tizimni barqarorlashtirish, infratuzilmani tiklash, sanoat ishlab chiqarishini jonlantirish va ishsizlikni kamaytirish kabi chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Davlat aralashuvi esa iqtisodiyotni boshqarish uchun davlat tomonidan qabul qilingan soliq siyosati, davlat investitsiyalari, ijtimoiy dasturlar va markaziy bank tomonidan amalga oshirilgan pul-kredit siyosatiga bog‘liq bo‘lgan. Iqtisodiy tiklanish ko‘pincha katta moliyaviy inqirozlardan yoki urush kabi halokatli voqealardan keyin amalga oshirilgan bo‘lib, davlat bu jarayonda faol ishtirok etgan. Masalan, Buyuk Depressiya davrida AQShda prezident Franklin Ruzvelt tomonidan amalga oshirilgan “Yangi kurs” dasturi davlatning iqtisodiyotga aralashuvining kuchayganiga yaqqol misol bo‘la oladi. Ushbu dastur doirasida infratuzilma loyihalariga davlat mablag‘lari ajratilib, bandlik darajasi oshirilgan, moliya tizimi mustahkamlangan va iqtisodiy barqarorlikni tiklashga qaratilgan islohotlar amalga oshirilgan. Xuddi shunday, Ikkinchi Jahon urushidan keyin ham ko‘plab davlatlar iqtisodiyotni qayta tiklash uchun davlat byudjetidan katta mablag‘ ajratgan. 23 Davlat aralashuvi ko‘pincha iqtisodiy inqirozlar yoki urushdan keyingi tiklanish davrida muhim bo‘lib, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash uchun turli xil mexanizmlarni ishga solishni talab qilgan. Davlat tomonidan ishlab chiqarish sektoriga sarmoya kiritish, bank tizimini qo‘llab-quvvatlash va muhim sohalarga subsidiyalar ajratish kabi chora-tadbirlar amalga oshirilgan. Masalan, Ikkinchi Jahon urushidan keyingi yillarda Buyuk Britaniya va G‘arbiy Yevropa davlatlarida iqtisodiy tiklanishni rag‘batlantirish maqsadida davlat tomonidan milliylashtirish siyosati olib borilgan. Bu, ayniqsa, transport, energetika va og‘ir sanoat sohalarida davlat nazoratini kuchaytirishga olib kelgan. Iqtisodiy tiklanish jarayonida davlatning roli nafaqat ishlab chiqarish va moliya sohalarida, balki ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlashda ham muhim ahamiyat kasb etgan. Hukumatlar aholining hayot sifatini yaxshilash, kambag‘allik darajasini kamaytirish va iqtisodiy tengsizlikni pasaytirish uchun ijtimoiy dasturlarni amalga oshirgan. Jumladan, ishsizlik nafaqalari, pensiyalar, tibbiyot va ta’lim sohalariga ajratiladigan subsidiyalar orqali davlat iqtisodiyotdagi beqarorlikni kamaytirishga harakat qilgan. Davlat aralashuvining kuchayishi ko‘plab davlatlarda rejalashtirilgan iqtisodiyotni joriy etish tendensiyasini kuchaytirgan. Ayniqsa, Ikkinchi Jahon urushidan keyin Yevropa davlatlarida davlat iqtisodiyotning ko‘plab sohalarida faol ishtirok etgan. Masalan, Buyuk Britaniyada 1945-yildan keyin Leyboristlar hukumati tomonidan sog‘liqni saqlash tizimi milliylashtirilib, milliy sog‘liqni saqlash xizmati (NHS) tashkil etilgan. Shuningdek, strategik tarmoqlar davlat nazoratiga o‘tkazilib, uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun davlat boshqaruvi kuchaytirilgan. Iqtisodiy tiklanishning yana bir muhim omili – xalqaro yordam dasturlari bo‘lib, davlatlar ushbu mablag‘lar yordamida o‘z iqtisodiyotini qayta tiklash imkoniga ega bo‘lgan. Masalan, Marshall rejasi doirasida AQSh Yevropa davlatlariga urushdan keyingi tiklanish jarayonida yordam bergan. Ushbu yordam dasturlari sanoat ishlab chiqarishini jonlantirish, infratuzilmani qayta qurish va 24 moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, iqtisodiy tiklanishga katta turtki bergan. Davlat aralashuvi uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda ham muhim rol o‘ynagan. Hukumatlar uzoq muddatli investitsiya loyihalarini qo‘llab-quvvatlab, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish maqsadida turli rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlarni amalga oshirgan. Xususan, yo‘l va transport infratuzilmasini rivojlantirish, energetika tarmoqlarini modernizatsiya qilish va texnologik innovatsiyalarni rag‘batlantirish uchun davlat mablag‘lari yo‘naltirilgan. 4 Shu bilan birga, iqtisodiy tiklanish jarayoni davlat aralashuvining chegaralarini ham muhokama qilishga sabab bo‘lgan. Davlatning iqtisodiyotga ortiqcha aralashuvi ba’zan xususiy sektorning rivojlanishini cheklashi mumkinligi sababli, keyinchalik davlatning rolini kamaytirish va bozor iqtisodiyotiga ko‘proq e’tibor qaratish tendensiyasi shakllangan. 1980-yillarda Margaret Tetcher boshchiligidagi Buyuk Britaniya hukumati davlat aralashuvini kamaytirish, xususiylashtirish jarayonini kuchaytirish va bozor iqtisodiyotini rag‘batlantirish siyosatini olib borgan.Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi iqtisodiy inqirozlar va urushlardan keyingi barqarorlikni ta’minlash uchun muhim omillar bo‘lgan. Davlat tomonidan iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash strategiyalari sanoat ishlab chiqarishini qayta tiklash, infratuzilmani rivojlantirish va aholini ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan. Biroq uzoq muddatli istiqbolda davlatning ortiqcha aralashuvi bozor tamoyillarining cheklanishiga sabab bo‘lishi mumkinligi sababli, iqtisodiy siyosatda davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi muvozanatni saqlash dolzarb masala bo‘lib qolgan. 4 Murodov, D. (2022). Angliya iqtisodiyotining rivojlanish mexanizmlari . Buxoro Buxoro Davlat Universiteti. 25 III.BOB. 1930-YILLAR INQIROZI VA IKKINCHI JAHON URUSHI OLDIDAN IQTISODIY ISLOHOTLAR. 3.1. Buyuk Depressiya va Angliya iqtisodiyotiga ta’siri. Buyuk Depressiya 1929-yilda AQShda boshlangan, ammo tez orada butun dunyo bo‘ylab tarqalib, Buyuk Britaniya iqtisodiyotiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Bu inqiroz asosan fond bozorining qulashidan boshlangan bo‘lsa-da, uning asosiy sabablaridan biri iqtisodiy tizimdagi ichki zaifliklar va global savdoda yuzaga kelgan muammolar edi. Angliya iqtisodiyoti 1920-yillarda ham bir qator qiyinchiliklarga duch kelgan edi, chunki Birinchi Jahon urushidan keyin mamlakat iqtisodiy tiklanish jarayonini boshdan kechirayotgan, ishlab chiqarish hajmi kamaygan, ishsizlik yuqori darajada bo‘lgan va xalqaro savdo zaiflashgan edi. Buyuk Depressiya boshlangach, ushbu muammolar yanada chuqurlashdi va iqtisodiy vaziyat keskin yomonlashdi. Depressiyaning eng katta ta’sirlaridan biri ishsizlikning keskin oshishi bo‘ldi. 1930-yillarning boshida Buyuk Britaniyada ishsizlar soni 3 millionga yetdi, bu esa mehnatga layoqatli aholining taxminan 20 foizini tashkil etardi. Ayniqsa, og‘ir sanoat sohalari, jumladan, ko‘mir qazib olish, kemasozlik, po‘lat ishlab chiqarish va to‘qimachilik sanoati jiddiy inqirozga uchradi. Ushbu tarmoqlar eksportga qaratilgan bo‘lib, jahon bozoridagi talabning kamayishi ularning ishlab chiqarishini keskin pasaytirdi. Ish joylari yo‘qolishi natijasida ko‘plab oilalar qashshoqlikka tushib qoldi, iste’mol darajasi pasaydi va ichki bozor yanada zaiflashdi. Buyuk Britaniyaning xalqaro savdoga qaramligi tufayli depressiya tashqi bozorlarga eksport hajmining kamayishiga olib keldi. AQSh va boshqa yirik iqtisodiy davlatlar proteksionistik choralarni kuchaytirib, importni cheklashganida, Britaniya mahsulotlariga bo‘lgan talab yanada pasaydi. Ayniqsa, Britaniyaning mustamlaka bozorlari va boshqa savdo hamkorlari ham depressiyadan aziyat chekkanligi sababli, ular ham Britaniya mahsulotlarini kamroq sotib ola boshladi. Bu jarayon Buyuk Britaniya iqtisodiyotining zaiflashishiga va milliy daromadning pasayishiga olib keldi. 26 Depressiya moliyaviy tizimga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Bankrot bo‘lgan kompaniyalar va ishsiz qolgan odamlarning kreditlarini qaytara olmasligi bank tizimida beqarorlikni yuzaga keltirdi. Ko‘plab kichik banklar faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘ldi, bu esa kapital oqimining kamayishiga va investitsiyalar hajmining qisqarishiga olib keldi. Hukumat bu jarayonga aralashib, iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash uchun turli choralarni ko‘rishga majbur bo‘ldi. Jumladan, Angliya Banki foiz stavkalarini pasaytirib, kredit bozorini jonlantirishga harakat qildi. Buyuk Britaniya depressiyadan chiqish uchun bir necha iqtisodiy siyosat choralarini amalga oshirdi. 1931-yilda Buyuk Britaniya oltin standartidan voz kechdi, bu esa milliy valyuta – funt sterlingning qadrsizlanishiga olib keldi. Biroq bu chora Britaniya mahsulotlarini xalqaro bozorda arzonlashtirib, eksport hajmini oshirishga yordam berdi. Bundan tashqari, hukumat davlat xarajatlarini kamaytirish va byudjet taqchilligini qisqartirish siyosatini yuritdi, biroq bu ishsizlikni kamaytirishga unchalik yordam bermadi. Mustamlaka iqtisodiyoti doirasida Buyuk Britaniya o‘z savdo aloqalarini asosan Britaniya imperiyasi ichida rivojlantirishga harakat qildi. 1932-yilda Otava kelishuvi imzolandi, unga ko‘ra Britaniya dominionlari va mustamlakalari o‘zaro imtiyozli savdo tariflaridan foydalanadigan bo‘ldi. Bu kelishuv Buyuk Britaniyaning mustamlaka bozorlariga yanada bog‘lanishiga olib keldi, lekin umumiy iqtisodiy tiklanishga unchalik katta ta’sir ko‘rsatmadi. Depressiya shuningdek, ijtimoiy beqarorlikni ham kuchaytirdi. Ishsizlikning ortishi va hayot sharoitlarining og‘irlashuvi natijasida jamiyatda norozilik kayfiyati kuchaydi. Ishchilar harakati faollashdi, norozilik namoyishlari va ish tashlashlar soni oshdi. Hukumat ishsizlik muammosini hal qilish uchun ba’zi ijtimoiy dasturlarni amalga oshirdi, lekin bu dasturlar yetarli darajada samarali bo‘lmadi. Faqatgina 1930-yillarning ikkinchi yarmida, global iqtisodiyot biroz tiklanishni boshlaganda, Buyuk Britaniya iqtisodiyoti ham o‘sish sur’atini qayta tiklay boshladi. 27 Xulosa qilib aytganda, Buyuk Depressiya Buyuk Britaniya iqtisodiyotiga katta zarar yetkazdi. Ishsizlikning oshishi, ishlab chiqarish hajmining qisqarishi, savdo aloqalarining zaiflashishi va moliyaviy tizimdagi inqiroz iqtisodiy tiklanish jarayonini murakkablashtirdi. Hukumat turli iqtisodiy choralar orqali vaziyatni yaxshilashga harakat qilgan bo‘lsa-da, to‘liq tiklanish faqatgina 1930-yillarning oxirlarida va Ikkinchi Jahon urushi oldidan amalga oshdi. Bu davrda davlat iqtisodiyotga aralashuvi oshib, sanoat ishlab chiqarishini rag‘batlantirish va ishsizlikni kamaytirish bo‘yicha choralar kuchaytirildi. Shu sababli, Buyuk Depressiya nafaqat Buyuk Britaniya iqtisodiy tizimiga, balki uning ijtimoiy va siyosiy hayotiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatgan tarixiy voqealardan biri bo‘ldi. Buyuk Depressiya, 1929-yildan boshlab butun dunyo bo‘ylab iqtisodiy inqirozni ifodalaydi va bu jarayon Angliyaning iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu davr, iqtisodiy o‘sishning to‘xtashi, ish o‘rinlarining yo‘qolishi va ijtimoiy muammolarning chuqurlashishi bilan ajralib turadi. Angliyada Buyuk Depressiya davrida iqtisodiy muammolar shiddatli ravishda yuzaga keldi va bu, mamlakatning iqtisodiy strukturasini o‘zgartirishga va davlat siyosatini yangilashga olib keldi. Depressiya boshlanishi bilan, Angliya sanoat ishlab chiqarishi keskin pasayib ketdi. Tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan talabning kamayishi, ko‘plab fabrikalar va sanoat korxonalarining yopilishiga olib keldi. Bu, o‘z navbatida, ish o‘rinlarining yo‘qolishiga va ishchilar sinfining iqtisodiy ahvolining yomonlashishiga sabab bo‘ldi. Ishsizlik darajasi keskin oshdi, va ko‘plab oilalar qiyin sharoitlarda yashashga majbur bo‘ldilar. Ijtimoiy muammolar, masalan, qashshoqlik, ta’lim va tibbiyotga kirishning cheklanishi, jamiyatda ijtimoiy notinchlikni kuchaytirdi. Angliya hukumati, Buyuk Depressiya sharoitida iqtisodiy muammolarni hal qilish uchun turli xil chora-tadbirlarni amalga oshirishga harakat qildi. Mamlakatda iqtisodiy siyosatni o‘zgartirish, ish o‘rinlarini yaratish, sanoatni rag‘batlantirish va ijtimoiy himoya tizimlarini kuchaytirish maqsadida yangi dasturlar ishlab chiqildi. Biroq, dastlabki chora-tadbirlar ko‘pincha samarali bo‘lmay qoldi, chunki iqtisodiy inqirozning sabablari juda chuqur va kompleks edi. 28 Angliya iqtisodiyotida Buyuk Depressiya ta’siri nafaqat ish o‘rinlariga, balki davlat byudjetiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Davlat xarajatlari oshdi, lekin soliqlar va boshqa daromadlar kamaydi. Bu holat, davlatning moliyaviy barqarorligini tahdid ostiga qo‘ydi. Iqtisodiy inqiroz sharoitida, Angliya davlatining iqtisodiy siyosatini qayta ko‘rib chiqishi zarurati paydo bo‘ldi. Hukumat, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va aholi farovonligini oshirish uchun yangi strategiyalar ishlab chiqishga majbur bo‘ldi. Buyuk Depressiya davomida, Angliya sanoati va iqtisodiyotining asosiy tarmoqlarida o‘zgarishlar yuz berdi. Qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlar sohasida yangi yondashuvlar va texnologiyalar joriy etildi. Sanoat ishlab chiqarishidagi pasayish, yangi innovatsiyalar va texnologiyalarning joriy etilishiga olib keldi. Bu jarayon, Angliya iqtisodiyotini yangilashga va rivojlantirishga yordam berdi. Ijtimoiy jihatdan, Buyuk Depressiya Angliyada ijtimoiy harakatlar va kasaba uyushmalarining kuchayishiga olib keldi. Ishchilar, o‘z huquqlarini himoya qilish va yaxshiroq sharoitlar uchun kurashishga kirishdilar. Bu jarayon, ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlashga qaratilgan talablarni kuchaytirdi. Natijada, ijtimoiy siyosat va iqtisodiy siyosat o‘rtasida yangi muvozanat yaratish zarurati paydo bo‘ldi. Buyuk Depressiya, shuningdek, xalqaro aloqalar va savdo siyosatiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy aloqalar kuchayib, global savdo tizimining o‘zgarishi yuz berdi. Angliya, o‘zining savdo aloqalarini kengaytirishga va yangi bozorlarni ochishga harakat qildi. Ushbu jarayon, Angliyaning iqtisodiy tiklanishiga yordam berdi va global iqtisodiyotda o‘z o‘rnini saqlab qolishga imkon berdi.Buyuk Depressiya Angliyaning iqtisodiyotiga juda katta ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu jarayon, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlarga olib keldi. Iqtisodiy inqiroz, davlat siyosatining yangilanishiga, yangi iqtisodiy strategiyalarning ishlab chiqilishiga va ijtimoiy muammolarni hal qilishga olib keldi. Buyuk Depressiya ta’siri, Angliyada kelajakdagi iqtisodiy rivojlanish va barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynadi. 29 3.2. Hukumatning iqtisodiy siyosati va sanoat modernizatsiyasi. Hukumatning iqtisodiy siyosati va sanoat modernizatsiyasi zamonaviy iqtisodiyotning asosiy jihatlaridan biridir. Ushbu jarayonlar, mamlakatlarning iqtisodiy o‘sishi, raqobatbardoshligini oshirish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Iqtisodiy siyosat, hukumat tomonidan iqtisodiy faoliyatni boshqarish, rag‘batlantirish va nazorat qilishni o‘z ichiga oladi, bu esa o‘z navbatida, sanoat modernizatsiyasini ta’minlaydi. Sanoat modernizatsiyasi, eski texnologiyalarni yangilash, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va yangi innovatsiyalarni joriy etish orqali amalga oshiriladi. Hukumatlar, iqtisodiy siyosatini belgilashda bir qator maqsadlarga erishishga harakat qiladilar. Bu maqsadlar, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, ish o‘rinlarini yaratish, inflatsiyani nazorat qilish va ijtimoiy adolatni ta’minlashni o‘z ichiga oladi. Iqtisodiy siyosat, shuningdek, makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, investitsiyalarni jalb qilish va xalqaro aloqalarni rivojlantirishga qaratilgan choralarni o‘z ichiga oladi. Davlat, o‘z iqtisodiy siyosatini amalga oshirishda turli xil vositalardan foydalanadi, masalan, soliqlar, subsidiya, investitsiya dasturlari va savdo siyosati. Sanoat modernizatsiyasi, o‘z navbatida, hukumatning iqtisodiy siyosatining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Sanoatni modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni ta’minlash maqsadida amalga oshiriladi. Hukumat, sanoat modernizatsiyasini qo‘llab-quvvatlash uchun turli dasturlar va siyosatlarni ishlab chiqadi. Bu dasturlar, o‘z ichiga, tadbirkorlikni rag‘batlantirish, ilmiy-tadqiqot faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va innovatsion texnologiyalarni rivojlantirishni oladi. Sanoat modernizatsiyasi jarayonida davlatning roli juda muhimdir. Davlat, xususiy sektorni rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratishi kerak. Bu, infratuzilma, ta’lim va malaka oshirish dasturlarini rivojlantirish orqali amalga oshiriladi. Sanoat modernizatsiyasi jarayonida, davlat va xususiy sektor o‘rtasida 30 hamkorlik o‘rnatish muhimdir. Bu hamkorlik, innovatsiyalarni joriy etish, texnologik transfer va bilim almashish orqali amalga oshiriladi. Sanoat modernizatsiyasining muvaffaqiyati, ko‘pincha, xalqaro bozorlar bilan integratsiya darajasiga bog‘liq. Mamlakatlar, o‘z mahsulotlarini global bozorda raqobatbardosh qilish uchun innovatsion yondashuvlarni qo‘llashlari kerak. Hukumatlar, xalqaro savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirishga qaratilgan siyosatlarni amalga oshirish orqali, sanoat modernizatsiyasini qo‘llab- quvvatlaydilar. Bu jarayon, o‘z navbatida, iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi va mamlakatning global iqtisodiyotdagi o‘rnini mustahkamlashga yordam beradi. Iqtisodiy siyosat va sanoat modernizatsiyasining o‘zaro ta’siri, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Iqtisodiy siyosat, ijtimoiy muammolarni hal qilish va aholi farovonligini oshirishga qaratilgan choralarni o‘z ichiga oladi. Sanoat modernizatsiyasi, esa ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash va ish o‘rinlarini yaratishga yordam beradi. Davlatlar, iqtisodiy siyosatini ishlab chiqishda ijtimoiy jihatlarni ham hisobga olishlari zarur. Sanoat modernizatsiyasi jarayonida, ekologik masalalar ham muhim ahamiyatga ega. Davlatlar, iqtisodiy o‘sishni ekologik barqarorlik bilan birlashtirishga harakat qiladilar. Ekologik masalalar, sanoat modernizatsiyasida yangi yondashuvlar va innovatsiyalarni qo‘llash orqali hal qilinishi kerak. Davlatlar, resurslarni muhofaza qilish, atrof-muhitni saqlash va barqaror rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan siyosatlarni ishlab chiqadilar.Hukumatning iqtisodiy siyosati va sanoat modernizatsiyasi zamonaviy iqtisodiyotda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu jarayonlar, iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, ijtimoiy farovonlikni oshirish va ekologik barqarorlikni saqlashga yordam beradi. Davlatlar, o‘z iqtisodiy siyosatini ishlab chiqishda innovatsiyalarni joriy etish, xususiy sektorni rivojlantirish va ijtimoiy masalalarni hal qilishga qaratilgan choralarni ko‘rishlari zarur. Bu jarayonlar, kelajakda iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Hukumatning iqtisodiy siyosati va sanoat modernizatsiyasi iqtisodiy taraqqiyotning muhim omillaridan biri bo‘lib, 31 mamlakatning sanoat bazasini mustahkamlash, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va texnologik rivojlanishni jadallashtirishga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Davlat iqtisodiy siyosati ko‘pincha fiskal va monetar choralar, sarmoyalarni jalb qilish, soliq imtiyozlari yaratish va infratuzilmani rivojlantirish kabi vositalar orqali amalga oshiriladi. Modernizatsiya jarayoni esa yangi texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va energiya samaradorligini oshirish kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi. Hukumat iqtisodiy siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri sanoat tarmoqlarini rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratishdir. Bunga sanoat zonalarini tashkil etish, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va milliy korxonalarni rag‘batlantirish kiradi. Hukumat ko‘pincha mahalliy sanoatni himoya qilish va raqobatbardoshligini oshirish maqsadida bojxona tariflarini tartibga soladi, ichki ishlab chiqaruvchilar uchun imtiyozlar yaratadi va davlat buyurtmalarini yo‘naltirish orqali sanoat korxonalarining barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydi. Monetar va fiskal siyosat sanoatning modernizatsiyasida muhim o‘rin tutadi. Markaziy bank tomonidan belgilangan foiz stavkalari sanoat korxonalarining kredit olish imkoniyatlarini belgilaydi. Agar foiz stavkalari past bo‘lsa, tadbirkorlar investitsiyalar uchun arzon kredit olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar, bu esa yangi texnologiyalarni joriy etish va ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, fiskal siyosat doirasida sanoat korxonalariga soliq imtiyozlari taqdim etilishi ham ularning rivojlanishiga turtki beradi. Ayrim davlatlar ilmiy tadqiqotlarga sarmoya kiritgan kompaniyalarga soliq chegirmalarini taqdim etish orqali innovatsiyalarni rag‘batlantiradi. Sanoat modernizatsiyasi jarayoni ishlab chiqarish samaradorligini oshirish bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda hukumat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan innovatsion dasturlar va ilmiy-texnikaviy rivojlanish muhim ahamiyat kasb etadi. Davlat ilmiy tadqiqot institutlariga sarmoya kiritish orqali yangi texnologiyalar yaratish va ularni sanoatga joriy etishga yordam beradi. Shu bilan birga, xususiy 32 sektor va davlat hamkorligi asosida yuqori texnologiyali sanoat tarmoqlari rivojlantiriladi. Energetika samaradorligini oshirish va ekologik toza texnologiyalarni joriy etish sanoat modernizatsiyasining muhim tarkibiy qismidir. Hukumat sanoat korxonalarini yashil texnologiyalarga o‘tishga undash uchun maxsus dasturlar ishlab chiqadi. Ayrim davlatlar energiya samaradorligini oshirish va chiqindilarni kamaytirish maqsadida sanoat korxonalariga grantlar va subsidiyalar ajratadi. Bu esa nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, balki ekologik muhitni yaxshilashga ham xizmat qiladi. Davlatning infratuzilma loyihalariga sarmoya kiritishi sanoat rivojlanishining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Transport va energetika infratuzilmasining rivojlanishi ishlab chiqarish jarayonlarini samarali tashkil etish va mahsulotlarni tezkor yetkazib berish imkoniyatini oshiradi. Yo‘llar, temir yo‘llar, elektr ta’minoti va logistika markazlarining modernizatsiya qilinishi sanoat korxonalarining raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, hukumat tomonidan amalga oshirilgan sanoat modernizatsiya dasturlari uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishga katta hissa qo‘shadi. Masalan, Germaniyaning "Industrie 4.0" dasturi sanoat korxonalarining raqamli texnologiyalar asosida modernizatsiya qilinishiga qaratilgan bo‘lib, bu ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va texnologik innovatsiyalarni jadallashtirishga yordam beradi. Xitoyda esa davlat tomonidan yo‘naltirilgan "Made in China 2025" strategiyasi sanoatni yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarishga o‘tkazishga qaratilgan. Hukumatning iqtisodiy siyosati sanoat modernizatsiyasining muhim omillaridan biri bo ‘ lib , u ishlab chiqarish samaradorligini oshirish , yangi texnologiyalarni joriy etish va innovatsion rivojlanishni qo ‘ llab - quvvatlashga qaratilgan . Davlat tomonidan amalga oshirilgan soliq imtiyozlari, investitsiya dasturlari va infratuzilma loyihalari sanoatning barqaror rivojlanishiga yordam beradi. Shu bilan birga, ekologik barqarorlik va raqamli texnologiyalarga 33 asoslangan ishlab chiqarish tizimlarini rivojlantirish orqali uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishga erishish mumkin. 3.3.Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi. Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, global miqyosda muhim ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘ldi. Ushbu davr, urushning boshlanishidan oldin, mamlakatlar o‘rtasida kuchli raqobat va harbiy tayyorgarlikning kuchayishi bilan ajralib turadi. Harbiy iqtisodiyot, davlatning harbiy ehtiyojlarini qondirish maqsadida ishlab chiqarishni va resurslarni boshqarishni anglatadi. Bu jarayon, ayniqsa, 1930-yillarda, urushning boshlanishidan oldin, iqtisodiy inqiroz va davlatlarning harbiy salohiyatini oshirishga qaratilgan siyosatlar bilan bog‘liq bo‘ldi. Ushbu davrda, ko‘plab mamlakatlar iqtisodiy faoliyatlarini harbiy ehtiyojlarga moslashtirishga harakat qildilar. Bunda, sanoat ishlab chiqarishni kengaytirish, yangi texnologiyalarni joriy etish va resurslarni samarali boshqarish muhim ahamiyatga ega edi. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, ko‘pincha davlatning iqtisodiy siyosati va ijtimoiy sharoitlari bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda davlatning roli juda muhim edi. Davlatlar, harbiy xarajatlarni oshirish, yangi qurollar va texnologiyalarni ishlab chiqish, shuningdek, harbiy ishlab chiqarishni rag‘batlantirish uchun turli dasturlarni amalga oshirdilar. Ikkinchi Jahon Urushi arafasida, harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, asosan, davlatning iqtisodiy resurslarini harbiy faoliyatga yo‘naltirish orqali amalga oshirildi. Mamlakatlar, qurolli kuchlarni kuchaytirish, harbiy texnologiyalarni rivojlantirish va ishlab chiqarishni kengaytirishga qaratilgan siyosatlarni amalga oshirdilar. Bu jarayon, iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va ish o‘rinlarini yaratishga yordam berdi. Harbiy iqtisodiyot, shuningdek, ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega edi, chunki harbiy ishlab chiqarish ko‘plab ish o‘rinlarini yaratdi va iqtisodiy faollikni oshirdi. Biroq, harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, bir qator muammolarni ham keltirib chiqardi. Davlatlar, harbiy ehtiyojlarni qondirish maqsadida, fuqarolik sektoridagi resurslarni, masalan, ish kuchi va xom ashyo, 34 harbiy ishlab chiqarishga yo‘naltirishga majbur bo‘ldilar. Bu holat, fuqarolik iqtisodiyotida pasayishga olib keldi va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqardi. Ishsizlik darajasi ko‘paydi, va ko‘plab oilalar qiyin sharoitlarda yashashga majbur bo‘ldilar. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, shuningdek, iqtisodiy adolatsizlik va tengsizlikni kuchaytirdi. Ushbu davrda, harbiy ishlab chiqarish va texnologiyalarning rivojlanishi, ko‘plab yangi imkoniyatlarni yaratdi. Harbiy texnologiyalar, fuqarolik sohasida ham qo‘llanila boshlandi va yangi innovatsiyalarni joriy etishga turtki bo‘ldi. Misol uchun, aerokosmik texnologiyalar, aloqa tizimlari va transport infratuzilmasi sohalarida yangi yutuqlar kuzatildi. Bu jarayon, urushdan so‘ng, iqtisodiy tiklanish va rivojlanish jarayonida muhim rol o‘ynadi. Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, shuningdek, xalqaro aloqalar va global siyosatga ta’sir ko‘rsatdi. Mamlakatlar o‘rtasida harbiy texnologiyalarni rivojlantirish va yangi ittifoqlarni shakllantirish jarayonida, global miqyosda strategik raqobat kuchaydi. Bu jarayonlar, urushdan so‘ng, yangi xalqaro tartib va iqtisodiy tizimlarning shakllanishiga olib keldi. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, davlatlarning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu jarayonlar urushning o‘zi bilan bog‘liq bo‘lmagan ko‘plab ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlarga olib keldi. Davlatlar, harbiy ehtiyojlarni qondirish uchun resurslarni samarali boshqarish va ishlab chiqarishni optimallashtirishga harakat qildilar. Bu jarayon, o‘z navbatida, iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqishga olib keldi. Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi , mamlakatlar o ‘ rtasidagi raqobat , ijtimoiy muammolar va iqtisodiy o ‘ zgarishlar bilan bog ‘ liq bo ‘ lib , bu jarayonlar urushdan so ‘ ngki iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga ham ta ’ sir ko ‘ rsatdi . Harbiy iqtisodiyot, davlatlar o‘rtasida yangi strategiyalar va tashabbuslarni shakllantirishga yordam berdi, bu esa kelajakda global iqtisodiyotda muhim o‘rin tutdi. Ikkinchi Jahon urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi dunyo davlatlari, ayniqsa yirik qudratli 35 davlatlar tomonidan urushga tayyorgarlik ko‘rish jarayonida amalga oshirilgan iqtisodiy va sanoat o‘zgarishlarini o‘z ichiga oladi. Bu davrda davlatlar o‘z iqtisodiyotini harbiy ehtiyojlarga moslashtirishga harakat qilgan, sanoat korxonalarini qurol-yarog‘ ishlab chiqarishga yo‘naltirgan va strategik resurslarni jamlashga intilgan. Ayniqsa, Buyuk Britaniya, Germaniya, SSSR, AQSh va Yaponiya kabi davlatlar harbiy sanoatni rivojlantirish bo‘yicha katta islohotlarni amalga oshirgan. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi birinchi navbatda davlat tomonidan iqtisodiyotga faol aralashuv orqali amalga oshirildi. Davlat byudjeti keskin oshirilgan, harbiy xarajatlar milliy iqtisodiyotning muhim qismiga aylangan. Masalan, Germaniyada Adolf Gitler hokimiyatga kelgach, davlatning iqtisodiy siyosati harbiylashgan iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan holda shakllantirildi. 1936-yilda qabul qilingan to‘rt yillik reja Germaniyaning urushga tayyorgarligini tezlashtirishga qaratilgan bo‘lib, unda harbiy sanoatni rivojlantirish, resurslarni ichki ishlab chiqarish hisobiga ta’minlash va iqtisodiy avtonomiya yaratish asosiy maqsad qilib qo‘yilgan. Shu tarzda Germaniyada temir, po‘lat, alyuminiy va yoqilg‘i kabi strategik materiallarni ishlab chiqarish hajmi sezilarli darajada oshirildi. Buyuk Britaniya ham urushga tayyorgarlik doirasida o‘z iqtisodiyotini harbiy ehtiyojlarga moslashtirishni boshlagan. 1930-yillarning oxirlarida Britaniya hukumati qurol-yarog‘ ishlab chiqarish hajmini oshirish, harbiy texnikalarni modernizatsiya qilish va strategik materiallar zahirasini to‘plash bo‘yicha qator chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Britaniya hukumati tomonidan milliy mudofaa dasturlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ayniqsa, aviatsiya va dengiz floti kuchaytirilgan. Shuningdek, hukumat o‘z mustamlakalari va ittifoqchilari bilan harbiy iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlashga harakat qilgan. SSSR ham ushbu davrda harbiy iqtisodiyotga o‘tish jarayonini jadallashtirdi. Iosif Stalin rahbarligidagi sovet hukumati 1930-yillar davomida sanoatlashtirish siyosatini amalga oshirib, og‘ir sanoat va harbiy ishlab chiqarishni kengaytirdi. 36 SSSRda harbiy texnikalar ishlab chiqarish hajmi oshirilib, tanklar, samolyotlar va qurol-yarog‘ yetishtirish bo‘yicha yirik zavodlar barpo etildi. Sanoatni harbiy ehtiyojlarga moslashtirish uchun rejalashtirilgan iqtisodiyot tizimi joriy qilindi, bu esa strategik mahsulotlar ishlab chiqarishda davlat nazoratini kuchaytirdi. AQSh Ikkinchi Jahon urushi boshlanishidan oldin neytral pozitsiyada bo‘lishiga qaramay, harbiy sanoatni rivojlantirishga e’tibor qaratgan. AQSh hukumati 1930-yillarning oxirida qurol-yarog‘ ishlab chiqarishni oshirishga yo‘naltirilgan dasturlarni ishlab chiqdi. 1940-yilda Lend-Liz dasturi orqali AQSh Buyuk Britaniya va boshqa ittifoqchilarini qurol-yarog‘ bilan ta’minlashni boshladi, bu esa amerikalik ishlab chiqaruvchilarni harbiy buyurtmalar bilan ta’minladi. Natijada, AQSh iqtisodiyoti urushga kirishdan avval harbiy sanoat yo‘nalishida keng rivojlandi. Yaponiyada ham harbiy iqtisodiyotning shakllanishi muhim jarayonlardan biri bo‘ldi. Yaponiya hukumati 1930-yillarning boshlaridan boshlab o‘z iqtisodiyotini harbiylashgan yo‘nalishda rivojlantira boshladi. Manjuriyani bosib olish va keyinchalik Xitoy bilan urush boshlanishi natijasida Yaponiya o‘z sanoatini harbiy maqsadlar uchun qayta tashkil etdi. Neft, rezina, po‘lat va boshqa muhim xomashyo resurslarini to‘plash va ularni harbiy ishlab chiqarish uchun yo‘naltirish maqsadida davlat nazoratidagi iqtisodiy siyosat yuritildi. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi nafaqat sanoat tarmoqlariga, balki jamiyatga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘plab davlatlarda harbiy harajatlarni moliyalashtirish uchun soliqlar oshirildi, davlat qarzi ko‘paydi va fuqarolarning iqtisodiy hayotiga sezilarli darajada ta’sir qiluvchi choralar ko‘rildi. Ishchi kuchining 37 tra qismi harbiy sanoatga jalb qilindi, fuqarolik infratuzilmasiga ajratiladigan resurslar kamaytirildi va oziq-ovqat hamda boshqa iste’mol tovarlari taqchilligi yuzaga keldi. Ikkinchi Jahon urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy raqobat va geosiyosiy keskinliklar natijasida yuzaga kelgan murakkab jarayon bo‘lib, bu holat kelajakdagi urush harakatlarining iqtisodiy 37 poydevorini yaratdi. Natijada, sanoat va ishlab chiqarish tizimlari urush davriga moslashtirildi, davlat byudjetlari harbiy xarajatlar tomon yo‘naltirildi va jamiyatning turmush tarzida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Ushbu jarayon natijasida yirik davlatlar urushga kirishganida allaqachon tayyor iqtisodiy va harbiy infrastruktura hamda yetarli 38 trategic zahiralarga ega bo‘ldilar, bu esa Ikkinchi Jahon urushining uzoq davom etishiga va uning global miqyosdagi ta’sirining kuchayishiga sabab bo‘ldi. 38 XULOSA Ikkinchi Jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi uzoq davom etgan sanoat taraqqiyoti, jahon iqtisodiy inqirozlarining ta’siri va davlatning iqtisodiy siyosati natijasida shakllandi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Buyuk Britaniya dunyoning eng yirik sanoat va savdo markazlaridan biri sifatida rivojlandi. Sanoat inqilobi natijasida mustahkam iqtisodiy poydevor yaratilgan bo‘lib, mamlakat temir yo‘llar, mashinasozlik, kemasozlik va to‘qimachilik sanoati kabi sohalarda ilg‘or texnologiyalarga ega edi. Britaniya o‘zining keng mustamlaka imperiyasi orqali butun dunyo bo‘ylab iqtisodiy ta’sir ko‘rsatgan va global savdoning muhim ishtirokchisiga aylangan. Biroq, XX asrning boshlariga kelib, Buyuk Britaniya iqtisodiyoti turli muammolarga duch keldi. AQSh va Germaniya kabi davlatlarning sanoat jihatdan tez rivojlanishi Britaniyaning an’anaviy iqtisodiy ustunligiga putur yetkaza boshladi. Ayniqsa, Germaniya temir va po‘lat ishlab chiqarishda, shuningdek, yangi texnologiyalarni joriy etishda katta yutuqlarga erishdi. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya sanoat ishlab chiqarishi asosan an’anaviy tarmoqlarga tayanib qolgan bo‘lib, yangi innovatsiyalarni joriy etishda sekinlashdi. Birinchi Jahon urushi (1914–1918) Britaniya iqtisodiyotiga katta zarba berdi. Urush davomida davlat byudjeti sezilarli darajada kamaydi, milliy qarz keskin oshdi va inflyatsiya kuchaydi. Urushdan keyingi tiklanish jarayoni esa murakkab kechdi. Britaniya hukumati iqtisodiyotni barqarorlashtirish maqsadida turli islohotlar o‘tkazdi, lekin urushdan keyingi inqiroz va 1929-yildagi Buyuk Depressiya iqtisodiy tiklanish jarayonini sekinlashtirdi. Ishsizlik darajasi oshdi, ishlab chiqarish hajmi pasaydi va ijtimoiy norozilik kuchaydi. 1920-yillar va 1930-yillarda Britaniya hukumati iqtisodiyotni mustahkamlash maqsadida proteksionistik choralar ko‘rdi. Importni cheklash, eksportni rag‘batlantirish va mustamlakalar bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash orqali sanoatni qo‘llab-quvvatlashga harakat qilindi. Mustamlakalardan keladigan xomashyo va mahsulotlar Buyuk Britaniyaning iqtisodiy barqarorligini 39 ta’minlashda muhim rol o‘ynadi. Britaniya imperiyasi tarkibidagi davlatlar bilan savdo aloqalari mustahkamlanib, ichki bozorni rivojlantirishga qaratilgan siyosat yuritildi. 1931-yilda Buyuk Britaniya oltin standartidan voz kechdi, bu esa milliy valyuta – funt sterlingning qadrsizlanishiga olib keldi. Biroq bu qaror Britaniya eksport mahsulotlarining raqobatbardoshligini oshirishga yordam berdi. Mamlakat iqtisodiyotni rag‘batlantirish uchun davlat aralashuvini kuchaytirdi va infratuzilma loyihalariga sarmoya kiritdi. Xususan, transport tarmoqlarini kengaytirish, uy-joy qurilishi va energetika sohasini rivojlantirish bo‘yicha dasturlar amalga oshirildi. Ikkinchi Jahon urushi arafasida Buyuk Britaniya iqtisodiyoti barqaror rivojlanayotgan bo‘lsa-da, urush tahdidi tufayli harbiy sanoatni kengaytirish zarurati paydo bo‘ldi. 1930-yillarning oxiriga kelib, Britaniya harbiy byudjetni oshirdi, qurol-yarog‘ ishlab chiqarish hajmini kengaytirdi va strategik resurslarni to‘plashga kirishdi. Harbiy kemalar, samolyotlar va qurollarning ishlab chiqarilishi davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Shuningdek, ishchi kuchini qayta tayyorlash va harbiy ehtiyojlar uchun moslashtirish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqildi. Shunday qilib, Ikkinchi Jahon urushi arafasida Buyuk Britaniya iqtisodiyoti sanoat bazasi va global savdo tarmoqlariga tayangan holda o‘z rivojlanishini davom ettirdi. Biroq, urushga tayyorgarlik, moliyaviy qiyinchiliklar va xalqaro iqtisodiy inqirozlar mamlakatning iqtisodiy ahvoliga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Shu sababli, 1939-yilda urush boshlanganida Britaniya iqtisodiyoti bir tomondan barqaror ishlab chiqarish tizimiga ega bo‘lsa, boshqa tomondan, uzoq davom etadigan harbiy harakatlar uchun yetarli darajada tayyor emas edi. 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abduqodirov, A. (2021). Angliya iqtisodiyoti Tarixiy rivojlanish va zamonaviy muammolar . Toshkent: Iqtisodiyot va statistika. 2. Karimov, S. (2023). Angliyaning iqtisodiy tarixi va uning zamonaviy tendensiyalari . Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti. 3. Murodov, D. (2022). Angliya iqtisodiyotining rivojlanish mexanizmlari . Buxoro Buxoro Davlat Universiteti. 4. Tursunov, E. (2021). Ikkinchi Jahon Urushidan oldin Angliya iqtisodiyoti . Nukus: Qoraqalpoq Davlat Universiteti. 5. Rahimov, A. (2020). Klassik iqtisodiyotdan keyingi Angliya iqtisodiyoti . Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti. 6. Islomov, R. (2022). Angliyaning sanoat inqilobi va uning iqtisodiy ta’siri . Andijon: Andijon Davlat Universiteti. 7. Xudoyberdiyev, K. (2023). Angliya iqtisodiyoti: Muammolar va yechimlar . Farg‘ona: Farg‘ona Davlat Universiteti. 8. Abdullayeva, M. (2021). Angliya va uning iqtisodiy rivojlanishidagi muhim bosqichlar . Toshkent: Iqtisodiyot va statistika. 9. Qodirov, T. (2020). Angliya iqtisodiyoti: Tarix va zamon . Namangan: Namangan Davlat Universiteti. 10. Nurmatov, S. (2022). Sanoat inqilobi va Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi . Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti. 11. Mamatqulov, J. (2023). Angliya iqtisodiyoti O‘rganish va tahlil . Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti. 12. Sattorov, A. (2021). Tarixiy kontekstda Angliyaning iqtisodiy o‘sishi . Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti. 13. Shodmonov, F. (2020). Angliya iqtisodiyoti va uning global ta’siri . Andijon: Andijon Davlat Universiteti. 14. Qodirova, Z. (2022). Angliya sanoati Tarixiy rivojlanish va zamonaviy holat . Nukus: Qoraqalpoq Davlat Universiteti. 41 15. Xudoyberdiyev, O. (2023). Angliya iqtisodiyoti Muqobil yondashuvlar . Farg‘ona: Farg‘ona Davlat Universiteti. 16. Kamolov, R. (2021). Ikkinchi Jahon Urushiga qadar Angliya iqtisodiyoti . Toshkent: Iqtisodiyot va statistika. 17. Rahmonov, D. (2022). Angliya iqtisodiyoti va sanoat inqilobi . Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti. 18. Isroilov, M. (2020). Angliyaning iqtisodiy rivojlanishidagi asosiy bosqichlar . Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti. 19. Muxtorov, T. (2023). Angliya iqtisodiyoti va uning tarixi . Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti. 20. Tashkentov, S. (2021). Angliya iqtisodiyoti Tarixiy va zamonaviy jihatlar . Namangan: Namangan Davlat Universiteti. 42

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARIDA ANGLIYANING IQTISODIY HOLATI

1.1. Angliyaning sanoat inqilobidan keyingi iqtisodiy yutuqlari

1.2. Iqtisodiy o‘sish va savdo aloqalarining kengayishi

1.3. Angliyaning mustamlaka tizimi va uning iqtisodiyotga ta’siri

II.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYIN ANGLIYANING IQTISODIY INQIROZI VA TIKLANISH JARAYONI

2.1. Urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri

2.2. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va ishsizlik muammosi

2.3. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi

III.BOB. 1930-YILLAR INQIROZI VA IKKINCHI JAHON URUSHI OLDIDAN IQTISODIY ISLOHOTLAR

3.1. Buyuk Depressiya va Angliya iqtisodiyotiga ta’siri

3.2. Hukumatning iqtisodiy siyosati va sanoat modernizatsiyasi

3.3.Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить