Ilk o‘rta asrlarda Choch va Toxariston boshqaruvi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	162.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Ilk o‘rta asrlarda Choch va Toxariston boshqaruvi

Купить

Mavzu: Ilk o’rta asrlarda Choch va
Toxariston boshqaruvi.
Reja:
1. Ilk o’rta asrlarda Choch davlati va
undagi hayot.
2.Ilk o’rta asrlarda Toxariston
boshqaruvi.

Toshkentning uzoq o‘tmishi va u qad ko‘targan qadimgi Choch
yoki Shosh viloyati haqidagi ma’lumotlar yozma manbalarda juda
xilma-xil tarzda uchraydi. Toshkent haqidagi dastlabki
ma’lumotlar mil.avv.II asr milodning IV asrlariga mansub Xitoy
manbalarida uchraydi. Xitoy manbalarida Toshkent viloyati
qadimda Yuni, Chjesi va Shi deb nomlangan. Toshkentning
qadimgi nomlaridan biri «Choch» bo‘lgan. Keyinchalik Toshkent
arablar tasarrufiga o‘tgach, arab alifbosida «ch» xarfining yo‘qligi
bois, arabiy asarlarda u «Shosh» deb yuritilgan 1. Chunki, arab
alifbosida «ch» xarfining yo‘qligi bois, u «sh» bo‘lib o‘qiladi. Ilk
o‘rta asrlarda Toshkent «Choch», «Shosh», «Shoshkent»,
«Madinat ash –Shosh», «Binkat» va «Tarkan» nomlari bilan
yuritilgan. Shoshtepa arxeologik yodgorlik bo‘lib, baland qal’adan
iborat shahar harobasidir. (mil.avv.VI asr –milodiy XVI asr).
Mazkur yodgorlik Jo‘n kanali bo‘yida (Chochtepa ko‘chasi)
joylashgan. Bu manzilgoh yarim yerto‘la tipidagi turar joylardan
iborat.

ilk o‘rta asrlarda Choch markazi ibodatxonalar (dehqonchilik
ma’budasi, otashparastlik, ajdodlarga sig‘inish) markazi ham
saqlanib qolgan . (Chilonzor Oqtepasi, Yunusobod Oqtepasi).
Qazishmalar natijasi shuni ko‘rsatdiki, dafn marosimlari
zardushtiylik (otashparastlik – ilk o‘rta asrlarda, ayniqsa,
Xorazm va Sug‘dda ko‘p tarqalgan) rusumi buyicha amalga
oshirilgan. Bu yerda parranda suyaklari odam qiyofasi aks
ettirilgan rasmlar (devoriy suratlar), naqshlar bilan bezatilgan
ostadonlarning suyakdonlar topilishi fikrimizni isbotlaydi

Yana bu yerda milodning I-II asrlariga mansub suyakdan yasalgan yozuv tayoqchasi (stil’) topildi.
15sm li bu suyak qalamning bir tomoni yozish uchun uchli kilib, ikkinchi o‘chirg‘ich tomonidan esa ilon
boshiga o‘hshash qiyshiq ko‘p burchak shaklida kurakcha qilib yasalgan4. Shoshtepadagi arxeologik
obidalar: shaharning mustahkam mudofaa devori, hashamatli, me’moriy kompleks, hunarmandchilik
buyumlari, xat-savoddan dalolat beruvchi topilmalar milod bo‘sag‘asida Toshkent vohasida shahar
madaniyati rivojlanib, Shoshtepadagi qadimgi qishloq shahar qiyofasini olganligini ko‘rsatadi .

Choch O‘rta Osiyodagi yirik dehqonchilik vohasi (Chirchiq va
Ohangaron daryolari havzasi) va ko‘chmanchi chorvadorlarning
hududlari kesishgan o‘ziga xos madaniyatga ega mintaqa hisoblanadi.
Choch haqidagi ilk yozma ma’lumotlar Qang‘ davlati va undan
mustaqil davlatlar ajralib chiqishi davriga to‘g‘ri keladi. Choch (c’c)
atamasi dastlab II – III asr birinchi yarmiga oid Chimkent yaqinidagi
Kultepa shahri xarobasidan topilgan pishgan g‘ishtga so‘g‘diy yozuvda
va 262 yilga oid Sosoniy podshosi Shopur I ning «Kabayi Zardusht»
bitigida uchraydi. Unda Choch mulki So‘g‘d va Chochiston tog‘lari
qadarligi ta’kidlanadi. Uraldagi Kechevo qishlog‘idan topilgan III-IV
asrlarga oid idishda ham so‘g‘diy yozuvda “Choch xalqiga
tegishli….buyumlardan” deb bitilgan. Yodgorlik esa Chochdan bo‘lgan
xioniy hukmdoriga taalluqlidir. Sosoniy hukmdori Xurmuzd IV
boshqaruvining 6-yili (584-585 yillar)ga oid kumush drahmalarida, VI-
VIII asrlarga mansub Turk xoqonligi davri voha hukmdorlarining turk-
so‘g‘d namunasidagi tangalarida hamda Qanha shahri xarobasidan
topilgan sopol idishdagi turk runiy bitigida ham Choch atamasi
uchraydi.

bo‘lishgan. Choch ilk o‘rta asrlar Xitoy manbalaridan 550-570 yillarda
Vey Shou (506-572) tomonidan yozilgan “Vey shu” solnomasining 102-
bobida Chjeshe (Chiachiat) davlati sifatida tilga olinadi. Bu ma’lumot
VII asrga oid “Bey shi” solnomasida ham takrorlanadi. Ularda
keltirilishicha, 437 yilda mustaqil Chochdan Xitoyga elchilar borgan.
Boshqa Xitoy manbasi “Tundyane”da Choch davlatining Suy sulolasi
(581-618) bilan diplomatik aloqasi tilga olinadi. Qolaversa, So‘g‘d kabi
Choch hukmdorlari ham kelib chiqishi yuechjilarga borib taqaluvchi
chjaoular xonadoniga mansub

Toxarlar , to xorlar — Markaziy Osiyoning ʻ
kadimiy etnoslaridan biri. Ilk marotaba yunonrim
manbalarida toxar, tagur (mil. av. 1 — mil. 1-
asrlar), keyinroq esa, ilk o rta asrlarda hind
ʻ
manbalarida tukxara, xitoy yilnomalarida tuxolo,
qad. turk manbalarida toqar (to qar), toxri (to xri)
ʻ ʻ
shakllarida qayd etiladi. Ko pchilik olimlar (E. V.
ʻ
Rtveladze, Yu. A. Zuyev) T.ni hindevropa tillari
oilasining alohida tarmog i hisoblaydilar. Ba zi
ʻ ʼ
tadqiqotchilar (G. V. Bayle, V. Genning) esa
ularni hindevropa til oilasining eron guruhiga
kiritadilar. Yunon manbalaridan ma lum
ʼ
bo lishicha, T. mil. av. 2-asr o rtalarida bir guruh
ʻ ʻ
ko chmanchi qabilalarning Sharqiy Turkistondan
ʻ
chiqib, jan.g arbda YunonBaqtriya
ʻ
podsholigshsh bosib olishida ishtirok etadilar va
Amudaryoning yuqori havzasida joylashib
qoladilar. Ptolemey (mil. 1-asr) T.ni "Baqtriyaning
eng katta xalqi" sifatida tilga oladi.

Ilk o rta asrlarda Baktriya o lkasining Toxarispgon nomi bilan yuritila boshlanishi ʻ ʻ
ham ularning milodning ilk asrlaridan boshlab Baqtriya aholisining ko p sonli va
ʻ
hukmron tabaqasini tashkil etganligini ko rsatadi. Baqtriya o lkasi qad. Xitoy
ʻ ʻ
yilnomalarida Dasya shaklida qayd etiladiki, tadqiqotchilar uning toxar so zining
ʻ
xitoycha talaffuzidir, deb hisoblaydilar.
T.ning ilk vatani masalasi bahsli. Bir qism tadqiqotchilar fikricha, ularning ilk ona
yurti Shimoliy Qora dengizbo yi yoki Volgabo yi dashtlari bo lib, mil. av. 3ming
ʻ ʻ ʻ
yillikda Old Osiyo orqali sharqqa, O rta Osiyo orqali Sharqiy Turkistonga borib
ʻ
joylashganlar. Boshqa tadqiqotchilar fikriga ko ra, T.ning ilk vatani aynan Sharqiy
ʻ
Turkiston bo lib, ular bu yerning avtoxton (tub joy) aholisi bulgan va mil. av. so nggi
ʻ ʻ
asrlarda O rta Osiyo va Baqtriyaga ko chib o tishgan. Bir qancha tadqiqotchilar
ʻ ʻ ʻ
qad. Xitoy yilnomalaridagi yuechji va yunonrim manbalaridagi T.ni bitta xalq deb,
hisoblashadi va ular dastlab hozirgi Xitoydagi Gansu (Kengsuv) viloyatida
yashaganliklarini ta kidlaydilar. Aynan Sharqiy Turkiston hududida T.ga mansub
ʼ
braxmiy xatida bitilgan ko plab qad. yozma yodgorliklar topilgan. Ushbu yozma
ʻ
asarlarning asosiy qismi mil. 5—10-asrlarda yaratilgan bo lib, aksariyati buddaviy
ʻ
asarlar va matnlarning toxarcha tarjimalari yoki qayta ishlanmalaridir

Validiy fikricha, ular asli uraloltoy xalqlariga mansub bo lib, keyinchalik ʻ
toxar etnonimi Sharqiy Turkistonga ko chib kelgan hindevropaliklarning bir
ʻ
guruhi uchun qo llanila boshlagan. Xususan, toxar etnonimining yasalishi
ʻ
uraloltoy tillariga xosdir. Ushbu til oilasiga mansub xalqlarda —ar (er)
"odam" ot yasovchi qo shimchasi asosida ko plab etnik nomlar vujudga
ʻ ʻ
kelgan. Jumladan, avar, majar (mojor), bulg ar (bulg or), tatar, xazar, sabar
ʻ ʻ
kabi. Toxar etnonimi ham xuddi shu shaklda paydo bo lgan, ya ni
ʻ ʼ
toxarq"toxQar".

Shuningdek, Dunxuandan
topilgan ilk o rta asrlarga ʻ
taalluqli "SakXo tanBrahma"
ʻ
yozuvli "qavmlar va geografik
nomlar ro yxati"da sharqiy
ʻ
turklarning besh tardush
urug idan biri tugara etnonimini
ʻ
toxar bilan tenglashtiradilar.
O g uzlarning bir urug i bo lgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
to gar (do ker) nomini ham toxar
ʻ ʻ
etnonimi bilan bog laydilar. Bular
ʻ
qatoriga turkmo g ul qabilasi
ʻ ʻ
bo lmish jaloyirlarning bir urug i
ʻ ʻ
toxraut, Old Osiyoda yashagan
oqqo yunli turklarning tuxarlu
ʻ
singari etnonimlarini qo shish
ʻ
mumkin

E ’ t i b o r i n g i z u c h u n
r a h m
a t ! ! !

Ilk o‘rta asrlarda Choch va Toxariston boshqaruvi

Купить

Похожие документы
Ibtidoiy diniy tasavvurlar (animizim,totemizim fetishizim ) ning mohiyati
Ilk o‘rta asrlarda Samarqand
IX-XII asrlarda O‘rta Osiyo sivilizatsiyasi
Ibtidoiy tarixni davrlashtirish
Ibtidoiy davrda nigoh munosabatlari