Ilk o‘rta asrlarda samarqandning madaniy hayot - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Ilk o‘rta asrlarda samarqandning madaniy hayot

Купить

1ILK O`RTA ASRLARDA SAMARQANDNING MADANIY
HAYOTI .
1. Sug‘d hukmdorliklarining Samarqand atrofida birlashishi.
2. Samarqand hukmdorlarining etnik mansubligi.
3. Samarqand Sug‘dida boshqaruv va uning xususiyatlari.
4.Samarqandning Sug‘d konfederatsiyasi tarkibidagi
maqomi

2Sug‘dda mavjud hukmdorliklarni Samarqand markazli ittifoqqa birlashish
jarayoni Sug‘dning Yunon-Baqtriya podsholigidan ajralib chiqishi (Yunon-
Baqtriyadagi taxt uchun kurashlar sabab) va mustaqillashuvi davri bilan boshlangan.
Sug‘d mil. av. II asrdan boshlab Yunon-Baqtriya imperiyasidan ajralib chiqqandan
keyin ham Sug‘d hukmdorlari yunon yozuvidagi o‘z tangalarini zarb etishda davom
etishdi. Melodiy I asrda Sug‘dda bir tomonida hukmdor tasviri, ikkinchi tomonida
yoychining rasmi aks ettirilgan mustaqil sug‘diy yozuvli kumush tangalar zarb qilina
boshlangan.
Yunon-Baqtriya davlatining parchalanishiga sabab yuechji qabilalarining hujumi
bo‘lgan. Ammo bu boradagi tarixiy jarayonlar haqida ham tadqiqotchilar bir xil fikrda
emaslar. Yapon olimi I. Kubavara yuechjilarning Sug‘d markazi Samarqandga
dastlabki hujumlari mil. avv. 145 yil, ikkinchi davri mil. avv. 130- yillarga to‘g‘ri
keladi degan xulosaga kelgan. Xitoy yilnomalariga ko‘ra, yuechjilarning g‘arbga
siljishlari mil. avv. 177 – 176 yillarga to‘g‘ri kelib, aynan Samarqandga kirib
kelishlari esa mil. avv. 145- yillar atrofiga to‘g‘ri keladi.
Yunon-Baqtriya davlati qulagandan keyin ham Baqtriya hududida podsho
Yevkratid tangalari muomalada bo‘lgan. Janubiy Tojikiston (Sharqiy Sug‘d)
hududidan topilgan tangalar mil. av. II – I asrlarda zarb qilinganligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, Samarqandda ham yoychi tasviri tushirilgan Yevtidem va Girkod
tangalariga taqlidan tangalar zarb qilingan. Keyinchalik milodiy V asrga kelib bu
tangalarning zarb qilinishi to‘xtatilgan.
Samarqand markazli Sug‘d konfederatsiyasining shakllanishidagi muhim davr bu
Qang‘ davri (mil. av. II – milodiy V- asr o‘rtalari) hisoblanadi. Yunon-Baqtriya
davlati tanazzulga yuz tutib, uning o‘rniga Kushonlar imperiyasi tashkil topgan.
Kushonlar davlati bilan qariyb bir vaqtda Qang‘ davlati hukm surgan bo‘lib, Sug‘d
ushbu davlat tarkibida bo‘lgan. Sug‘dning Qang‘ davlati tarkibida bo‘lgan davrida
qanday boshqarilganligi haqidagi ma’lumotlar yetarlicha o‘rganilmagan.
A.Xo‘jayevning ta’kidlashicha, Qang‘ (Kanszyuy) davlati tanazzulga yuz

3tutgach, Kan (Kang-guo) davlati (markazi Samarqand bo‘lgan Sug‘d
konfederatsiyasi) vujudga keldi. Xitoyshunos olimning fikricha, Samarqand (Kang-
guo) markazli konfederatsiyaning vujudga kelishi V asrning 30-yillariga to‘g‘ri
keladi. Ushbu sana keltirilgan manbada Samarqand hukmdori xonadon sulolasining
nomi (familiyasi) Ven, ismi – Shifubi deb qayd qilingan. Mazkur hukmdorning
ajdodlari mil. avv. II asrda Tangritog‘ning sharqiy qismi va Pomir orqali Samarqand
hududlariga kelib o‘rnashganlar.
A.Otaxo‘jayev ham Sug‘d konfederativ davlat tuzilmasi Qang‘ davlati
parchalangach shakllangan deb keltiradi. Ammo Sug‘d konfederatsiyasi Qang‘ ichida
ham Qang‘ davlatining noibi tomonidan konfedarativ asosda boshqarilgan.
K.Shoniyozov ham Sug‘d yerlarining Kan (Samarqand) atrofida birlashuvi
Qang‘gacha bo‘lganligini yozadi. YA’ni, Qang‘ Sug‘dni o‘z tarkibiga kiritgan vaqtda
u konfederativ asosdagi boshqaruvga ega bo‘lgan.
Aslida imkoniyat bo‘lganida Qang‘ davlati tobe’ligidan qutulgach, Sug‘d
(Samarqand) ixshidlari markazlashgan, yakka hokimlik tizimidagi davlatchilikka asos
solgan bo‘lardilar.
Samarqand Sug‘d konfederatsiyasining markazi sifatida bir muddat Qang‘
davlati inqirozidan keyin milodiy 437- yildan 470- yillarga qadar xioniylar davlati
tarkibida bo‘lgan. Jumladan, IV asrning ikkinchi yarmida syunnular (xunlar) Sug‘d
(Samarqand?) hukmdorini o‘ldirib, mamlakatini egallaganlar.
Ahmad Hasan Doniy va Karl Yyetmar boshchiligidagi Germaniya – Pokiston
ekspeditsiyasi (1979 y.) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida minglab
qoyatosh suratlar hamda bir yarim mingdan ortiq 17 tildagi bitiklar topilgan bo‘lib, bu
yozuv namunalarining 450 tasi sug‘diycha ekanligi aniqlangan. Bu manbalardan
sug‘diylar Qoraqurum vodiysining tog‘li Shatial yo‘lida faol savdo olib borib, o‘z
harakatlarini janubiy va sharqiy yo‘nalishda davom ettirganlari ma’lum bo‘ladi.
Ushbu sug‘diy yozuv namunalari X.Xumbax tomonidan o‘rganilgan. Yozuvlarni
tadqiq etganlardan biri – K.Yyetmarning fikrlariga ko‘ra, yozuvlar Hindiston va

4Sug‘d o‘rtasidagi savdo munosabatlarini himoya qilgan Xioniylar davrida vujudga
kelgan. Bitiklarda Maymurg‘, Kesh va Sug‘dning boshqa hududlaridan borgan
savdogarlarning nomlari tilga olinan bo‘lib, ularning yonida Samarqand tangalaridagi
tamg‘alar aks ettirilgan. Yozuvlarda tilga olingan Sug‘d hukmdorliklarining fuqarolari
o‘zlari mansub bo‘lgan joy nomi (keshliklar, maymurg‘liklar va h.k.) ostida tilga
olingan.
Sug‘diy bitiklardan biri samarqandlik savdogar Nanay-Vandak tomonidan
yozilgan bo‘lib, u o‘zidan keyingi savdogarlarga shu joyda xabar qoldirgan. Nanay-
Vandak sug‘diy savdogarlar boshlig‘i sifatida ularning faoliyatini nazorat qilib turgan.
Shatialdagi qoyada Afrosiyob va Panjikent devoriy suratlarida aks ettirilgan
kiyimdagi sug‘diy savdogarlar tasviriga o‘xshash tasvir toshga o‘yilgan. Unda
savdogar qo‘lida tutatqi ushlab turgan, tutatqidan qanotli afsonaviy maxluq chiqib
kelayotgan holda aks ettirilgan. Bu tasvir Afrosiyobdagi «ot» va «qanotli echkilar»
tasviriga juda o‘xshash.
Samarqandda xioniylar davlatining hukmronligi 30 yilcha davom etgan bo‘lib,
bu davrda Sug‘d boshqaruvi qanday bo‘lganligi ma’lum emas. Shatial qoyatosh
suratlari va sug‘diy yozuvlarga asoslanib, xioniylar davrida sug‘diylar mustaqil tashqi
savdo aloqalarini olib borganliklarini aytish mumkin.
Sharqiy Turkistondan (Xitoyning shimoli-g‘arbi) topilgan milodiy III – VII
asrlarga taalluqli sug‘diycha xatlar va hujjatlar ham bu borada muhim manbalardan
hisoblanadi. 1907 yilda Auriel Steyn tomonidan topilgan xitoy qog‘oziga yozilgan
(dastlab to‘la saqlangan 6 ta va yana 3 ta bo‘lak maktub) «Ko‘hna xatlar» (hozirda
Londondagi Britaniya muzeyida saqlanmoqda) deb yuritiluvchi Xitoy devorining
qorovul bekatidan (Dunxuandan g‘arbda) topilgan milodiy 313 - 317 yillarga taalluqli
sug‘diy maktublar topilgan. Ular Dunxuandan Samarqandga jo‘natilish uchun
yozilgan. Maktublarda sug‘diy savdogarlar jamoasi (qaysi shahar ekanligi nomi
maktubdan o‘chib ketgan), Loyangdagi sug‘diylar, Samarqand shahri va Dunxuandan
Sug‘dga boradigan savdo yo‘nalishlariga doir ma’lumotlar keltiriladi. «Ko‘hna

5xatlar»ni tadqiq etgan mutaxassislar mazkur savdogarlarning ismlariga o‘xshash
ismlar ushbu hujjatda ham keltirilganligini ta’kidlashadi.
Hujjatlarning birida Mevancha ismli qiz bilan bog‘liq ma’lumotlar keltirilgan
bo‘lib, chopar uning xatini Samarqandga yetkazish uchun yo‘lga chiqqan. Chopar bu
xatni Samarqanga yetkaza olmagan. Mevancha va boshqa xat egalari ham choparning
xatni yetkaza olmaganligidan bexabar bo‘lishgan. Chopar 5 yil o‘tib qaytib kelgan.
Chunki uning Samarqandga borish yo‘li xunlar tomonidan egallangan edi. Chopar
ikkinchi marotaba yo‘lga chiqqan va o‘zi bilan yana xatlar olgan. Ikkinchi marotaba
ham xavf xatarga to‘la yo‘l uning mazkur xatlarni qorovul minorasi tagiga yashirishga
majbur etgan. Natijada oradan o‘n besh asrdan ortiq vaqt o‘tib ushbu maktublar
olimlar tomonidan topilgan.
Sug‘diy savdogarlar Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab Xitoy va Hindiston bilan faol
savdo aloqalarni olib borganlar. Sug‘diylarning Sharqiy Turkiston va Xitoy bo‘ylab
o‘z manzilgohlarini tuzishlari Kushonlar davridan boshlab, Eftaliylar davrida
jadallashgan.
Sug‘d konfederatsiyasi va uning markazi Samarqandning mazkur davrdagi
siyosiy jarayonlarda tutgan o‘rnini yanada aniqroq tasavvur qilishda xitoy
yilnomalarida keltirilgan ba’zi ma’lumotlar yordam beradi. Yilnomalarda Kan
(Samarqand), Mi (Maymurg‘), Shi (Kesh) va boshqa bir qator «Xu mamlakatlari»dan
savdogarlar Xitoyga borib, bu mamlakatdagi Gansu, Dunxuan (sug‘diylar eng ko‘p
joylashgan viloyat) o‘lkalarida va Sharqiy Turkistondagi Turfon, Ko‘cha , Koshg‘ar,
Xo‘tan shaharlarida bir necha savdo koloniyalarini barpo etganligi keltiriladi. Xitoyda
o‘z savdo manzilgohlarini barpo etishga uringan Sug‘ddan kelgan samarqandliklar,
keshliklar, maymurg‘liklar bitta hududda istiqomat qilishsa-da, o‘zlari mansub
bo‘lgan hukmdorlik fuqarosi bilan qo‘shni bo‘lishni afzal bilishgan va shu asosda
sug‘diylar jamoalari birgalikda yashaydigan manzil qishloqlarni bunyod etishga
harakat qilishgan.

6Loyang shahrida samarqandlik kishiga mansub qabrlar o‘rganilganda
marhumlarning ismlari Kang Mojya va yana bir qabrda dafn qilingan kishining ismi
Kang Danung ekanligi aniqlangan. Ismlarga «Kang»ni qo‘shib ishlatish samarqandlik
ekanligini bildirish uchun xizmat qilgan. Bundan tashqari, Uyg‘ur xoqonligining (745
– 840) Tan imperiyasining ichki ziddiyatlarini bostirish uchun bergan yordami
evaziga imperiyaning uyg‘urlarga bergan savdo imtiyozlaridan sug‘diylar ham
foydalanib, o‘zlarini uyg‘ur deb ko‘rsatib, savdo ishlarini olib borganlar.
Milodiy 470 – 480- yillardan boshlab Samarqand Eftaliylar davlati (V asr
o‘rtalaridan – VI- asr o‘rtalarigacha) tarkibida bo‘lgan. Eftaliylar davlati tarkibida
Sug‘dning rivojini ta’minlovchi muhim asoslardan biri bu – Sug‘d shaharlari
taraqqiyoti bo‘ldi. Bu davrda Samarqand shahri devorining qayta ta’mirlanishi,
Poykent shahrining kengayib 21 gektar maydonga ega bo‘lishi, Varaxsha shahrining
kengayishi, Romitan, Panjikent, Ishtixon shaharlarining rivojlanishi Sug‘d
taraqqiyotida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Bu shaharlar tipologik jihatdan ark,
shahriston, rabot va qabriston qismlariga bo‘lingan.
Eftaliylar hukmronlik qilgan davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar tarixiy
manbalarda to‘liq aks etmagan. Ammo numizmatik materiallar tahlili natijasida
ma’lum bo‘ladiki, eftaliylar davrida Samarqand hukmdorliklari va ularga tobe
hukmdorliklar mustaqil tanga zarbiga ega bo‘lishgan. Masalan, Naxshab va Panch
hukmdorligida mustaqil tanga zarbi bo‘lgan. Sosoniylar ustidan qozonilgan g‘alabaga
erishishda sug‘diylar Eftaliylarni qo‘llab-quvvatlab, ularning iqtisodiy tayanchi
bo‘lgan. Bu holat Sug‘dning markaziy hokimiyat oldida o‘zining konfederativ holatini
saqlashida va davlatchilik an’analarini mustahkamlashda hal qiluvchi omillardan
hisoblanadi.
Samarqand hukmdorlarining etnik mansubligi
Sug‘dni ilk o‘rta asrlarga qadar boshqargan hukmdorlarning nomlari bizga
hozircha ma’lum emas. Sug‘d hukmdorlarining ismlari asosan, xitoy yilnomalari va
tangalar orqali bizgacha yetib kelgan. Yozma manbalar orqali faqat Devashtich,

7G‘urak yoki Tarxun kabi hukmdorlarning nomlari ma’lum.
Xitoy yilnomalarida, «Bey shi», «Suy shu» va «Tan shu» yilnomalarida Kan
(Samarqand) hukmdorlarining kelib chiqishi Chjaovu o‘lkasidagi hududga borib
taqalishi qayd etiladi hamda markazi Choch va o‘rta Sirdaryo bo‘lgan Qang‘ davlati
hukmdorlarining ham Samarqanddagi Kan xonadoni bilan qarindoshligi tilga olinadi.
Xitoy yilnomalarida keltirilgan Kan (Samarqand) hukmdorlarining kelib chiqishi
xususida K.Shoniyozov o‘z fikrlarini bildirib, ularni Qang‘ davlati hukmdor xonadoni
tarmog‘idandir, degan mulohazani bildiradi: - «Xan sulolasi davridan (mil. av. 206 –
mil. 220 yillar) boshlab hokimiyatning avloddan-avlodga o‘tib kelishi odat tusiga
kirgan. Keyingi asrlarda bu odat muayyan ravishda davom etib kelgan hamda Kan
hukmdori Yuechji hukmron xonadonidan chiqqan».
Yilnomalarda keltirilgan Kan (Samarqand)dagi xonadon to‘qqizta suloladan biri
ekanligi ta’kidlanishi bilan birgalikda, ular orasida uning markaziy mavqega ega
ekanligiga alohida urg‘u beriladi. Shuningdek, «Bey shi» va «Suy shu»da Xe
(Kushoniya) va Mi (Maymurg‘) hukmdorlarining kelib chiqishi Chjaovu sulolasidan
ekanligi va ularning nasli Kan (Samarqand) xonadoniga borib taqalishi haqidagi
ma’lumotlar yuqoridagi fikrni tasdiqlaydi. Bu esa Chjaovu shahridan kelgan xonadon
vakillari dastlab Samarqandga kelib o‘z sulolasini tashkil qilgani borasidagi fikrga
asos bo‘ladi.
Xitoy yilnomalarida keltirilgan Samarqand, Buxoro, Choch hukmdorlarining
nasli bir ekanligi borasidagi ma’lumot yanada aniqlik kiritadi. Chjaovu sulolasining
dastlabki tashkil topishida turkiylar va keyinchalik sug‘diylar yetakchilik qilganligi
yuqoridagi ma’lumotlardan ma’lum bo‘ladi. Samarqand boshqaruvchi sulolasining
kelib chiqishi xususida Afrosiyob devoriy suratlaridagi bitiklarda ham ma’lumotlar
keltirilgan.
VII asrning ikkinchi yarmidan boshlab Samarqanddagi sulola g‘arbiy turklarning
O‘n O‘q ittifoqi bilan bog‘liq bo‘lsa, ungacha bo‘lgan konfederatsiya hukmdorlari
shajarasi xitoy yilnomalarida keltirilgan chjaovular yoki mahalliy Kan xonadoni

8vakillari bo‘lgan sug‘diylar bilan aloqadordir.
Samarqand Sug‘dida boshqaruv va uning xususiyatlari
Sug‘dda VII – VIII asrlarda mavjud unvonlar tahlili natijalari Sug‘dni muayyan
davlatchilik asoslariga ega siyosiy uyushma ekanligini ko‘rsatadi. Lekin ushbu
boshqaruvning tub mohiyatini anglash, boshqaruvdagi markaziy va mahalliy
unvonlarning vazifalarini aniqlash hamda mazkur boshqaruvning barcha davrlarini,
xususan, ilk o‘rta asrlar davridagi holatini chuqurroq tadqiq etish lozimdir. Chunki
ayni ilk o‘rta asrlarda yer egaligining shakllari o‘zgarib, boshqaruv manfaatlarini
ko‘zlagan xususiyat kasb etdi. Askincha, yaxlit podsholik mulki hisoblangan yer
endilikda mulkdor aslzoda qatlam qo‘liga o‘tib taqsimlanish ro‘y berdi. Har bir yer
egasi o‘z hududi markazida qo‘rg‘on, qasrlar qurish, shaxsiy harbiy guruhlar saqlash
kabi ijtimoiy va mulkiy munosabatlarga ega bo‘ladi. Ixshidlik boshqaruvi asos
e’tibori bilan yer mulkdorlari bilan hisoblashadigan bo‘ldi. Bu jarayon bir muncha
ilgari milodiy II - asr oxiri III - asr boshlarida boshlangan. Ayni davrni Markaziy
Osiyoda, jumladan, Sug‘dda ham ilk o‘rta asrlarning boshlanishi deb hisoblash to‘g‘ri
bo‘ladi.
Qang‘ davlati parchalangach, Sug‘dda mulkchilik munosabatlari o‘zgara
boshlagan. Yer egaligining «dehqon» mulkchiligi shakllanishi tezlashdi. Sug‘dda
mulkchilikning turli xil shakllari, xususiy, jamoa mulklari va zardushtiy
ibodatxonalariga tegishli «vag‘nze» kabilar tarkib topdi. Bu esa mahalliy
zamindorlarning hukmronligini mustahkamladi. Davr o‘tgani sayin zodagonlar
(xvabu), erkin dehqonlar (aazat (kor)) boyib, dehqon jamoalari (kashovarz) ularga
mulkiy bog‘lanib kadivarlarga aylandi. Lekin Sug‘dda dehqon zodagonlarining ham
Erondagi kabi tabaqalarga bo‘linganligi ma’lum emas.
VII asrning o‘rtalari Sug‘d hukmdorliklari Kesh atrofida birlashgan bo‘lsalar,
shu asr ikkinchi yarmidan boshlab barcha konfederatsiya a’zolari Samarqandni

9markaz sifatida tan olishgan. Turk xoqonlaridan biri bo‘lgan, xoqonlik boshqaruvida
islohotlar o‘tkazgan Tun Yabg‘u-xoqon davrida (618 – 630) xoqonlikning barcha
hududlarida bo‘lgani kabi Sug‘dda ham ma’muriy boshqaruv takomillashtirilib, isloh
qilinadi. Islohotga ko‘ra, Sug‘dga dastlab eltabar unvonidagi shaxs jo‘natilgan va
uning ustidan nazorat o‘rnatish maqsadida tudun jo‘natilgan. Lekin ushbu ikki
unvonning ilk o‘rta asrlarda Sug‘dda olib borgan faoliyatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar
ma’lum emas.
Sug‘ddagi hukmdorliklar markazga va o‘z navbatida, mulklar hukmdorliklarga
konfederativ tartibda o‘z sodiqliklarini bildirganlar. Ba’zi hollarda mulklarning
hukmdorlikka yoki markazga tobelik holatini aniqlash ancha qiyinchilik tug‘diradi.
Sug‘dning o‘ziga xos bo‘lgan xususiyatlardan biri shuki, u aksariyat hollarda biror
yirik saltanat tarkibiga kirgan davrda ham turli xil yo‘llar bilan o‘z nisbiy
mustaqilligini (muxtoriyatini) saqlashga harakat qilgan. Sug‘d hukmdorlari nisbiy
avtonomiya ko‘rinishdagi boshqaruvning daxlsizligini ta’minlash maqsadida yangi
xo‘jayinlari bilan turli vosita va usullardan foydalangan holda murosa qilish yo‘lini
tutib kelishgan.
VII asrga kelib Samarqand markazli Sug‘d Turk xoqonligi siyosiy nazorati
ostida nisbiy mustaqil bir holatda bo‘lgan. Dastlabki, Turk xoqonlari Sug‘dning ichki
ishlariga ortiqcha aralashmagan, hatto, ba’zi tadqiqotchilarning fikricha, xoqonlikning
butun tarixi mobaynida Turk xoqonligi va Sug‘d orasidagi munosabatlar asosan
xoqonlik ulardan o‘lpon olish bilan cheklangani, ularning ichki ishlariga
aralashmagani va voha hukmdorliklarining har biri yarim mustaqil bo‘lgani haqida
fikrlar mavjud. Sug‘d mavjudligi davrida uning nisbiy muxtoriyat holatida
bo‘lganligini ko‘rsatadigan dalillar mavjudligini e’tirof etish kerak.
Sug‘dning nisbiy muxtoriyatini ko‘rsatuvchi birinchi ilk dalil iqtisodiy asos,
konfederatsiya hukmdorlarining o‘z nomlaridan tanga pullar zarb ettirganligidir.
Sug‘d hukmdorliklarining milodning boshlaridanoq sug‘diy yozuvdagi o‘z tanga-
pullarini zarb qildirishga erishgani uning ichki boshqaruvda mustaqil bo‘lgani va

10iqtisodiy masalalarni o‘zi hal qilganidan darak beradi. Cug‘d hukmdorliklaridagi
tanga zarbi xususida Yunon-Baqtriya, Xioniylar yoki Eftaliylar davriga oid
materiallar kam saqlanib qolgan bo‘lsa-da, numizmatik manbalar tahlili natijasida
muammoning ba’zi jihatlari borasida muayyan tasavvurlarga ega bo‘lish mumkin.
Milodiy IV asrdan boshlab Sug‘d hukmdorliklarining qariyb barchasida
hukmdorlikning o‘ziga xos belgisi – tamg‘alar aks etgan holda tanga zarbining yo‘lga
qo‘yilganligi nafaqat iqtisodiy zaruriyat bilan, balki, siyosiy mustaqillashuv bilan
bog‘liq bo‘lgan.
Sug‘dda tanga zarbi masalasini tadqiq etish natijasida, hukmdorliklarda mahalliy
sulolalar saqlanib qolgan bo‘lib, Yunon-Baqtriya, Xioniylar yoki Eftaliylar saltanati
davridagi Sug‘ddagi boshqaruv orasida katta farq bo‘lmagan va hukmron davlat
oldindan amalda bo‘lgan davlatchilik tamoyillarini saqlab qolishga harakat qilgan.
Faqat Sug‘dda sulola almashinuvi yuz berganligini hisobga oladigan bo‘lsak, Sug‘d
ustidan nazorat o‘rnatgan davlatlar bu yerdagi davlatchlikni tubdan o‘zgartirib
yubormaganlar.
Sug‘d markaziy hokimiyati siyosiy jihatdan hukmron davlatga qaram bo‘lsa-da,
iqtisodiy va boshqa bir qator masalalarda mustaqil bo‘lgan. Konfederatsiya
shakllanishiga e’tibor qaratilsa, voha hukmdorliklarining yagona ittifoqqa birlashuvi
jarayoni nisbiy mustaqillik bilan uzviy ravishda mavjud bo‘lgan. Chunki Sug‘d
hukmron davlat xazinasiga yirik daromad keltiruvchi hudud bo‘lib, bu yerga majburiy
ravishda o‘zgacha boshqaruv kiritilsa, hukmron davlat xazinasiga kelib tushadigan
daromad tizimiga putur yetishi aniq edi. Sug‘dning iqtisodiy salohiyati uning nisbiy
mustaqilligi uchun zamin bo‘lgan. Bu esa tarixiy asoslarga egadir.
Sug‘dning geografik joylashuvi va tabiiy sharoiti ham uning nisbiy muxtoriyatini
vujudga keltirgan omillardan biri sanalgan. Buni yaxshi tushungan Sug‘d ustidan
hukmron bo‘lgan davlatlar asrlar davomida shakllangan uning ma’muriy boshqaruv
tizimini o‘zgartirishga harakat qilmaganlar. Yunon-Baqtriya podsholari davrida ham
Samarqandda noiblik asosida boshqaruv bo‘lganligi konfederatsiyada sug‘diy yozuvli

11tangalar zarb qilinganligi orqali ma’lum. Faqat ba’zi hukmron davlatlar boshqaruviga
konfederatsiya boshqaruvi yaqinlashtirilgan yoki moslashtirilgan. Jumladan, Sug‘d
ustida Turk xoqonligi hukmronligi o‘rnatilgan davrda konfederatsiya boshqaruvini
xoqonlik boshqaruviga yaqinlashtirishga harakat qilinib, bu yerdagi boshqaruv tizimi
takomillashtirilgan. Masalan, Sug‘ddagi boshqaruv tizimini saqlangan holda uni
nazorat qilish uchun noib eltabar va tudunlar yuborilgan. Shunday ekan, Sug‘d
markaziy hokimiyatining nisbiy mustaqil bo‘lganligi va bu huquqdan uning yuqori
darajada foydalanganligini unutmaslik lozim. Bundan tashqari, Sug‘d markazi
Samarqand hukmdorlari Turk xoqonlarining kuyovlari sifatida vohadagi boshqa
hukmdorlarga nisbatan imtiyozlarga ega bo‘lganliklari ham Xitoy manbalari orqali
bizga ma’lum.
G‘arbiy Turk xoqonligining Sug‘dni o‘z tasarrufiga olgan 560 - 580 yillar
oralig‘idan to 650 yillargacha (taxminan 80, 90 yil) xoqonlik konfederatsiyani
bevosita boshqarishga harakat qilgan. YA’ni, Sharqiy Turkiston va undan g‘arbda
joylashgan hududlarga nisbatan Xitoyning ta’siri tobora kuchaya borgan bir pallada
xoqonlik o‘z e’tiborini ko‘proq tasarrufidagi ko‘chmanchi xalqlarga qaratib, Sug‘d
kabi o‘troq hududlarga o‘z noiblarini jo‘natish orqali yoki konfederatsiya hukmdorlari
bilan qarindoshlik aloqalarini o‘rnatish vositasida mamlakatni boshqargan.
Konfederatsiya markazi bo‘lgan Samarqand hukmdorlari tomonidan zarb
qilingan tangalar turk xoqonlari tangalariga shaklan juda o‘xshash. VI asr oxirlari –
VII asr boshlarida Turk xoqonligi taxti tepasida turgan xoqonlar Kan (Samarqand)
hukmdorlari bilan yaqin aloqa o‘rnatishga harakat qilishgan. Masalan‚ Tardu xoqon
(576 – 603) o‘z qizini Shifubi ismli‚ Tun yabg‘u-xoqon (618 – 630) esa Kyuymuchji
ismli Samarqand hukmdoriga turmushga berganligi xitoy yilnomalarida qayd etiladi.
Demak, Samarqand hukmdorlari o‘z qaynotalari yoki qudalari nomidan tanga zarb
qilganlar. Afsuski, manbalarda bu borada to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumotlar

12keltirilmagan. Turk xoqonligi saltanati tarkibida Sug‘dning Xitoy ta’siridan
himoyalanishi konfederatsiyaning o‘z faoliyatini davom ettirishda muhim omil
hisoblanadi.
Ko‘chmanchi xalqlar hisoblangan turkiylar Sug‘d hayotida faol qatnasha
boshlashgan. Turkiylar va sug‘diylar bir-birlari yetkazib beradigan hunarmandchilik
va dehqonchilik mahsulotlariga muhtoj edilar. Natijada savdo sotiq rivojlangan. Bu
savdo aloqalari esa xoqonlik xazinasiga daromad keltirishi bilan birga, Sug‘dning
taraqqiy etishiga xizmat qilgan. Tashqi kuchlar ta’siri esa mamlakat iqtisodiyotini
izdan chiqarib, xo‘jalikni barbod qilar edi. Shu bois ham, tinchlikni saqlash ikkala
tomon uchun ham taraqqiyotning bosh omili hisoblangan. Talos jangidan so‘ng
arablarga asir tushgan xitoy jangchilari orasida qog‘oz tayyorlash sirini biladigan
hunarmandlar ham bo‘lib, ular Samarqandda tut daraxti po‘stlog‘idan qog‘oz
tayyorlashni shaharda birinchi bo‘lib yo‘lga qo‘yganliklarini ta’kidlash joiz.
Sug‘dning nisbiy muxtoriyati bilan bog‘liq yana bir masala, Xioniylar, Eftaliy va
Turk xoqonligi davrida ham ularga tobe ko‘chmanchi qabilalar o‘zining ichki
boshqaruvini saqlab qolishi hukmron davlat uchun doimiy jiddiy muammo bo‘lib
kelgan. Bu esa o‘z navbati hukmron davlatlarning asosiy e’tiborini mamlakat
tarkibidagi ko‘chmanchi xalqlarni bo‘ysundirishga qaratishini taqozo etardi.
Sug‘diylar ko‘proq savdoga e’tibor qaratib, hukmron davlat tarkibidagi o‘zlarining
nisbiy avtonomiyasini iqtisodiy asoslar bilan mustahkamlashga intilishgan. Ayniqsa,
Turk xoqonligi davrida bu masalaga jiddiy e’tibor berilgan. Shuningdek, xoqonlar
Sug‘d konfederatsiyasi kabi ma’muriy tuzilmalar boshqaruvchilariga o‘zlarining
qizlarini berib, qarindoshlik munosabatlarini o‘rnatish vositasida davlatni
boshqarishga harakat qilishgan. Jumladan, Turk xoqonlari Samarqand hukmdorlari
kabi nisbatan kuchliroq voha davlatlari bilan nikoh munosabatlarini yo‘lga qo‘yish,
ularning hukmdorini kuyov qilish‚ ya’ni «ko‘ragonlik tizimi» asosida davlatni
boshqarishgan. Nikoh diplomatiyasi tarixan juda ko‘p mamlakatlarda qo‘llanilgan.
Bunday ma’lumotlar numizmatik materiallar va xitoy yilnomalari orqali ham ma’lum

13bo‘lib, bu boshqaruv faqat xoqonlik uchun emas, balki Sug‘d uchun ham bir qator
imtiyozlar bergan.
Sug‘d o‘troq hayot tarzi hukm surgan mintaqalardan bo‘lib, unda hayotiy
resurslardan to‘g‘ri foydalanish va yer-suv egaligi mulkchiligining rivojlanishi
natijasida siyosiy-hududiy va ma’muriy tizim shakllangan. Markaz va hududiy
birliklar o‘rtasidagi boshqaruvchi hokimiyat organlari vujudga kelgan. Bunda
hukmdorlik markazi va mulklar o‘rtasidagi boshqaruvchilar bo‘lganligi manbalarda
keltiriladi. Masalan, Mug‘ tog‘i sug‘diy hujjatlarida – katiyabshauz, «qishloq
oqsoqoli» ma’nosini anglatadigan unvon egasi tilga olingan. Sug‘dda qishloqlarning
qishloq oqsoqoli tomonidan boshqarilishi avvaldan mavjud bo‘lgan. Bu esa
davlatchiligimiz tarixida qadimiy qishloq jamoaviy boshqaruvining o‘z o‘rniga ega
bo‘lib, Sug‘d konfederatsiyasi misolida uning davomiy ekanligini tasdiqlaydi.
Markaziy hokimiyat va mahalliy hokimliklar o‘rtasidagi munosabatlar esa yirik
zamindorlar, boy savdogarlar va shaharlik aslzodalar tomonidan tuzilgan «Oqsoqollar
kengashi» orqali amalga oshirilgan. «Ixshid» unvonli hukmdorlar «Oqsoqollar
kengashi» fikriga tayangan holda cheklangan hokimiyatga ega bo‘lgan. Har bir
hukmdorlikning harbiy sarkardalari va chokarlari bo‘lgan. Samarqandda mavjud
davlat boshqaruv tizimining bo‘linmaganligi, ya’ni, uning faqat yagona davlat organi
bo‘lgan «Oqsoqollar kengashi»dan iborat ekanligi bugungi konfederatsiyaga
qo‘yilgan meyor-qoidalariga ham mos tushadi.
Samarqand hukmdorlari – ixshidlar «Oqsoqollar kengashi» tomonidan
tayinlangan. Sug‘d konfederatsiyasi ustidan hukmronligini o‘rnatgan davlatlarning
aksariyatida ko‘chmanchi madaniyat hukmron bo‘lib, mazkur ko‘chmanchi
davlatlarda boshqaruvda demokratik omillarga nisbatan urug‘-qabilaviy boshqaruv
ustun bo‘lgan. Turk xoqonligi boshqaruvida urug‘-qabilaviy va qarindoshlik
tamoyillariga amal qilinar edi. Keyinchalik Sug‘d hukmdorlari va Turk xoqonlari
o‘rtasidagi qarindoshlik rishtalarining bog‘lanishi natijasida Sug‘dda ham
qarindoshlik boshqaruviga amal qilina boshlangan.

14Samarqandda ixshidlardan keyingi boshqaruv pog‘onasida yirik yer egalari
bo‘lgan «ozodlar» – «ozodkor», ya’ni erkin yer-mulk egalari turgan. Ushbu
ma’lumotlar Sug‘d konfederatsiya va uning tarkibidagi hukmdorliklar uchun xos
bo‘lib, bularni sug‘diy hujjatlar ham tasdiqlaydi. «Ozodlar» doimiy ravishda ixshidlar
xizmatida bo‘lib, ular soliqlardan ozod etilgan.
Bu masalada Mug‘ tog‘i sug‘diy hujjatlariga murojaat qiladigan bo‘lsak,
Sug‘dda aslzodalar toifasi quyidagicha ekanligi ma’lum bo‘ladi. Tadqiqotchi
A.Kubatin ixshid unvoni asosida G‘arbiy Turk xoqonligining yuqori unvonlaridan biri
bo‘lgan – shad unvoni o‘zlashganligini keltiradi_. Ixshid unvoni esa nafaqat Sug‘d
konfederatsiyasi hukmdorlariga nisbatan, balki Farg‘ona hukmdorlariga nisbatan ham
ishlatilganligi o‘rta asr manbalarida tilga olinadi. Sug‘diy hujjatlarda Farg‘ona
hukmdorlariga nisbatan ham bu unvon qo‘llanilgan.
Shu o‘rinda arabiy manbalarda Sug‘d konfederatsiyasi boshqaruviga daxldor –
afshin unvoni uchraydi. Arab lashkarboshisi Qutayba ibn Muslim (86 – 96 / 705 –
715) va Sug‘d ixshidi G‘urak (710 – 738) o‘rtasida tuzilgan «Samarqand
shartnomasi»da (712 y.) G‘urak «Sug‘d afshini, ixshidning o‘g‘li» deb keltiriladi.
Afshin unvoni sug‘diy manbalarda uchramaydi. Shunday ekan, uni oliy sug‘diy
unvonlar bilan solishtirish ancha qiyinchilik tug‘diradi. Ushbu unvon arabiy tilli
manbalarda ko‘proq Ustrushona hukmdorlarining bosh unvoni sifatida qayd etilgan.
Ustrushona taxminan Sug‘d konfederatsiyasining hukmdorliklari maqomidagi
ma’muriy birlik bo‘lib, uning bosh unvoni konfederatsiya bosh unvonidan past
bo‘lgan. Ehtimol, ushbu unvonni «ixshid» yoki «xvabu»ga nisbatan past darajada
ekanligini bilgan arablar G‘urakka «afshin» deb murojaat qilish orqali uning
Devashtich (708 – 722) bilan aloqalariga rahna solishni rejalashtirib, o‘z maqsadlariga

15erishmoqchi bo‘lishgan. Yoki haqiqatdan ham, G‘urak Ustrushona afshinlari
avlodidan bo‘lishi ham mumkin.
Bu unvon Sug‘d konfederatsiya hukmdorlari bilan aloqali ravishda milodiy III
asrga oid Kulto‘ba bitiklarida Samarqand hukmdori, Kesh hukmdori, Naxshab
hukmdori shaklida uchraydi. Lekin mazkur unvon Chochda bo‘lmagan. Manbalarda
ushbu hukmdorlarning dashtlik ko‘chmanchilarga qarshi kurashganliklari haqida gap
boradi. Sug‘d tarkibidagi mahalliy hukmdorlar (viloyat hokimlari) mana shu unvon
bilan atalgan.
Xullosa qilib aytganda, Samarqand tarixining ilk o‘rta asrlar ijtimoiy, ma’muriy
tizimga xos markaziy lavozimlari amalda qo‘llanilgan, bu davlat huquq tizimining
meyorlari shakllanganligidan dalolat beradi.
Samarqandning Sug‘d konfederatsiyasi tarkibidagi maqomi
Hozirgacha Sug‘d konfederatsiyasi hukmdorliklarining umumiy soni xususida
ikkilanishlar mavjud. Ba’zi tadqiqotchilar Markaziy Sug‘dda 11 ta ixshidlik
bo‘lganligi va ularning Samarqand ixshidligiga bo‘ysunganligini keltirishadi. Aslida
esa ixshidlik bitta bo‘lib, uning tarkibidagi ma’muriy birliklar «ixshidlik»
hisoblanmaydi. «Ixshid» o‘ziga teng mavqedagi «ixshid» unvonli hukmdor ustidan
hukmronlik qilishi mantiqan noto‘g‘ri bo‘lar edi. Bundan tashqari, konfederatsiya
birlashgan hukmdorlik soni ham 11 ta emas. Sug‘d konfederatsiyasining 9 ta
hukmdorligi bo‘lib (ixshidlik markazi Samarqand bilan birga), Afrosiyob devoriy
suratlarida keltirilgan 11 ta tug‘ G‘arbiy turk xoqonligining xoqon, ya’ni «O‘n O‘q»
va «yabg‘u-xoqon»ga tegishlidir. Afrosiyob devoriy suratlarining G‘arbiy devoridan
joy olgan 9 tug‘ esa Sug‘d hukmdorliklariga oid bo‘lib, ular xitoy yilnomalari, sug‘diy
hujjatlar va arabiy manbalarda uchraydigan Samarqand (konfederatsiya markazi),
Kesh, Naxshab, Maymurg‘, Panch, Ishtixon, Kabudon, Kushoniya, Fay
hukmdorliklari hisoblanadi.
Zarafshon tog‘ tizmasi janubda Samarqand va Qashqadaryo vohasini ajratib
turgan tabiiy chegara hisoblangan. Bu tabiiy chegara Sug‘d konfederatsiyasining

16ma’muriy tizimining vujudga kelishiga ham ta’sir etgan omil ekanligi shubhasiz.
Konfederatsiya markazi Samarqand hukmdorligi Darg‘om va Siyob kanallari orasida
joylashgan bo‘lib, undan sharqda Panch, janubda Kesh va Naxshab, uning shimoli-
g‘arbiy hududida Ishtixon, shimolda Kabudon hukmdorliklari joylashgan.
Samarqandning janubiy-sharqida esa Maymurg‘ hukmdorligi joylashgan bo‘lib,
konfederatsiya markazi bo‘lishiga sabablardan biri ham Samarqandning Sug‘d
markazida joylashganligida bo‘lgan.
Xitoy yilnomalarida Kang iyeroglifi Samarqand toponimining qisqartirilgan
xitoycha transkripsiyasi ekanligi keltiriladi. Ikkinchi iyeroglif guo «davlat» yoki
«hukmdorlik» ma’nosini anglatadi. Qadimgi xitoyliklar Samarqanddan kelgan
kishilarni shuning uchun ham hukmdorlik nomidan kelib chiqib Kan familiyasi bilan
atashgan. Shunday tarzda «Kan» atamasi ham joy nomi, ham Samarqand sulolasi
nomi sifatida Xitoy manbalari keltirilgan.
Samarqand to‘g‘risida Xitoy yilnomalarida ko‘plab ma’lumotlar keltirilgan.
«Tan shu» yilnomasida bu haqda quyidagilar keltiriladi: «Samarqand (boshqa nomi
«Samogyan» yoki «Limogyan») Yuan-vey sulolasi davrida «Sivangin» deb
nomlangan. Undan janubga Shi (Kesh) hukmdorligigacha 150 li, shimoliy-g‘arbda
G‘arbiy Sao (Kabudon)gacha 100 li atrofida, janubi-sharqda Mi (Maymurg‘)gacha
100 li, shimolda Markaziy Sao (Ishtixon)gacha 50 li. Nami (Zarafshon) daryosi uning
markazidan oqib o‘tadi. Hukmdorning (xonadon) ismi Vin. U Yuechji xonadonidan
kelib chiqqan. Dastlab bu xonadon Silyan tog‘larining (hozirgi Sinzyan (Xitoy))
shimoliy qismida Chjaovu shahrida istiqomat qilishgan. Turklardan mag‘lubiyatga
uchragandan so‘ng, ular janubga Piyozsimon (Pomir) tog‘larini aylanib o‘tishib,
hozirgi yerlari (Sug‘d)ni egallashgan. U (Sug‘d) G‘arbiy hududlarning katta qismini
itoatda tutgan. Ular quyidagilar: Mi (Maymurg‘), Shi (Kesh), Sao (Ishtixon), Xe
(Kushoniya / Kattaqo‘rg‘on), Kichik An, Nashebo (Naxshab), Unaxe, Mu.
Ibodatxonada Xu (sug‘diy) nizomi saqlanadi».
Yuqorida keltirilgan «turklardan mag‘lubiyatga uchragandan so‘ng ...»

17ma’lumoti xitoyshunoslarning fikricha, «Bey-shi» va «Suy-shu» yilnomalarida
«xunlardan mag‘lubiyatga uchragandan so‘ng» shaklida keltiriladi. Bu yerda xitoylik
mualliflar chalkashlikka yo‘l qo‘yishgan, ya’ni, Xunlar davrida (tax. milodiy III-IV
asrlarda) bo‘lib o‘tgan voqeliklarni Turk xoqonligi tarixi bilan chalkashtirib qo‘ygan
bo‘lishlari mumkin. Ehtimol, bu holat ular xunlar va turklarni bitta xalq deb
bilganliklari yoki turklarni xunlardan kelib chiqqan, deb talqin qilganliklari bilan
izohlanishi ham mumkin.
Xitoy yilnomalarida keltirilishicha, VI asrning so‘nggi choragidan VII asrning
o‘rtalarigacha Samarqandni Shifubi (Tayshebi) (VI asrning so‘nggi choragi),
Kyuyemuchji (600 – 620), To‘nga (642) singari hukmdorlar boshqargan. Samarqand
hukmdorlaridan Shifubi va Kyuyemuchji ismlari bizga yilnomalar orqali, To‘nga ismi
tangalar orqali ma’lum. 645 yillarda Xitoyga elchi jo‘natgan Samarqand
hukmdorining ismi M.Ishoqov tomonidan Vazurg shaklida talqin qilingan bo‘lsa,
G‘.Boboyorov va A.Kubatinlar Tnuga yoki Tonuga (To‘nga) shaklida o‘qishni to‘g‘ri
deb hisoblaydi. Bundan tashqari, ayni tadqiqotchilar Samarqanddagi O‘n O‘q
sulolasiga Varxuman emas, balki undan oldin To‘nga asos solgan deb taxmin
qilishadi. Lekin «sirtmoq» va «triskeles» shakllar tushirilgan tangalar sug‘diy tangalar
katalogida ancha ko‘p bo‘lib, ulardagi sug‘diy iboralarni o‘qishda bugungi kunga
qadar yakdillik yo‘q. Yozma manbalarda esa To‘nga haqida ma’lumot keltirilmagan.
Kyuymuchji ismli hukmdor to‘g‘risida xitoy yilnomalarida ma’lumot uchraydi.
Xitoy yilnomalarida u to‘g‘risida quyidagicha ma’lumot keltiriladi: - «Chjen guan
hukmronligining beshinchi yilining (631 y.) bahorida Kan hukmdori Guyumuchja
(Kyuymuchji) Xitoydan o‘z himoyasiga olishini so‘raydi. Shunda Xitoy hukmdori
«quruq obro‘ uchun xalqni xarob qilish nima kerak», 10 ming li uzoqlikka askarlarni
yubormayman», deya javob bergan». Aftidan, mana shu voqeadan keyin Sug‘d
hukmdorlari Turk xoqonligi bilan aloqalarni mustahkamlashga yanada qattiqroq

18kirishganlar va buning natijasi o‘laroq xoqonlar va Samarqand hukmdorlari o‘rtasida
qarindoshlik aloqalari o‘rnatilgan.
Sug‘diy yozuvli bronza tangalar ham Sug‘dning ilk o‘rta asrlar tarixini tadqiq
etishda birlamchi manbalar hisoblanib, ularda Sug‘d (Samarqand) hukmdorlarining
nomlari keltirilgan.
Tangalarda ismi keltirilgan Sug‘dning birinchi hukmdori – Shishpir bo‘lib,
ushbu ism so‘zma-so‘z «Din (zardushtiylik ?) targ‘ibotchisi» deb tarjima qilingan.
V.A.Livshits ushbu ismni ikki qismga – «sochilmoq, erib ketmoq», – «din, dinga
ishonmoq» deb izohlashga harakat qilgan. Mazkur hukmdor ismi Xitoy yilnomalarida
(«Tan shu») 642 yilda Xitoy imperatoriga jo‘natilgan elchilik munosabati bilan tilga
olinadi. Shishpir 650 yoki 655 yilargacha taxtni boshqargan va Xitoy yilnomalariga
ko‘ra, uning hukmronligi davrida Sug‘d konfederatsiyasining markazi Kesh bo‘lgan
deb keltiriladi. Shishpir tomonidan zarb qilingan tangalar (tangalarda ushbu hukmdor
ismi deb keltiriladi) ushbu hukmdorning Varxuman taxtga o‘tirganidan keyin ham
Keshni idora etgan. Mazkur hukmdor davrida Sug‘dda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy
jarayonlar xususida manbalarda ma’lumotlar saqlanmagan.
Shishpirdan so‘ng Samarqand taxtiga Afrosiyob devoriy suratlarida ismi –
Avarxuman (yoki Varxuman) (655 – 675) deb talqin qilingan hukmdor chiqqan.
Varxuman ismining ma’nosi sug‘dshunoslar tomonidan «ezgu fikr eltuvchi», deb
talqin qilingan. Ushbu hukmdorning taxtga chiqishi va uning kelib chiqishi bo‘yicha
turli fikrlar bildirilgan. Varxuman ismining tangalarda Varxuman hamda Afrosiyob
devoriy suratlaridagi shakli esa Avarxuman ko‘rinishida keltiriladi. Uning davrida
Sug‘dda sulola almashinuvi yuz berib, mamlakat boshqaruvida turkiy sulola vakillari
hokimiyat tepasiga keladi. Afrosiyob devoriy suratlaridagi turkiy etnosga mansub
kishilar Sug‘d ixshid – Varxuman saroyining xos mulozimlari bo‘lib, ular marosim
egalari (mezbon) sifatida tasvirlangan. Varxuman hukmronlik qilgan yillar Sug‘dda
konfederatsiya taraqqiy etgan davr hisoblanib, bu Afrosiyob devoriy suratlarida
keltirilgan Sug‘dning mustaqil tashqi aloqalar o‘rnatganligi bilan bog‘liq ma’lumotlar

19asosida o‘z isbotiga ega.
Shishpir va Varxuman hukmronligi yillari orasida hech qanday uzilgan bo‘sh yil
bo‘lmasa-da, ular oralig‘ida Vazurg («buyuk», «katta» ma’nolarini anglatadi) ismli
hukmdor o‘tganligini numizmatik manbalar orqali bilish mumkin. Arxeologik
tadqiqotlar natijasida 30 dan ortiq Vazurg nomidan zarb qilingan tanga pullar
topilgan. Ammo Vazurg ismining o‘qilishi hanuzgacha taxminiy bo‘lib kelmoqda.
Yuqorida ta’kidlanganidek, Vazurg ismi To‘nga deb ham talqin etilmoqda. Buni
hokimiyat uchun kurash ketayotgan bir pallada To‘nga (Vazurg) o‘zining
hokimiyatga da’vosini ko‘rsatish maqsadida tanga-pullar zarb qilgan deb izohlash
to‘g‘ri bo‘ladi.
Sug‘d hukmdorlari to‘g‘risida numizmatik manbalar bilan birga Xitoy
yilnomalarida keltirilgan ma’lumotlar qimmatli ahamiyatga ega. Yilnomalariga ko‘ra,
Varxumandan keyin taxtga Dusoboti kelgan. Sug‘diycha («Kuchli qo‘shin sohibi») –
Tukaspadak ismning xitoycha talaffuzi Dusaboti shaklida keltiriladi_. Dusoboti 695 –
696 yillarda Sug‘d konfederatsiyasini boshqargan.
Varxuman hukmronligi tugagandan (675 y.) keyin Tukaspadakkacha (695 y.) 20
yilga yaqin davr bo‘lib, bu orada Sug‘dni boshqargan hukmdor ismi yozma manbalar
keltirilmagan.
Numizmat olima O.I. Smirnovaning ma’lumotlariga ko‘ra, Tukaspadak o‘zidan
oldingi hukmdor – Varxuman mansub bo‘lgan suloladan bo‘lmasligi mumkin. Bunga
sabab esa mazkur hukmdor tomonidan zarb qilingan tangalarda Varxuman
tangalaridagi shaklning yo‘qligidir. Balki, Tukaspadak hukmdor avlodidan
bo‘lmaganligi uchun ham tangalarda sulolaviy belgi o‘zgargandir. Yoki turkiy sulola
vakillari hokimiyatdan chetlashtirilib, yana «Oqsoqollar kengashi» sug‘diylardan
hukmdor tayinlagan.
Varxuman va Tukaspadak o‘rtasida 675 yildan 695 yillar oralig‘ida hukmronlik
qilgan Samarqand hukmdorining ismi uning nomidan zarb etilgan tangalarda –
hukmdor Urk Vartramuk deb keltirilgan bo‘lib, ushbu hukmdorning ismi yozma

20manbalar orqali ma’lum emas. Lekin uning nomidan zarb etilgan tangalardagi
tamg‘alar sug‘diy hukmdorlar tangalaridagi tamg‘alarga o‘xshash. Afsuski Urk
Vartramukning hukmronlik yillari xususida manbalarda ma’lumotlar uchramaydi.
O.I.Smirnovaning Xitoy manbalari asosida bergan ma’lumotida Samarqand
taxtiga 698 yilda o‘tirgan hukmdor ismi, u zarb etgan tangalarda Nineshish deb
keltirilgan bo‘lib, u Varxumanning o‘g‘li bo‘lgan. Ammo, Nineshish Varxumandan
keyin taxtga chiqmagan. Buning sababi Nineshish voyaga yetmagan bo‘lib, hali taxtni
boshqarishga erta edi. Shuning uchun ham lashkarboshilardan biri bo‘lgan
Tukaspadak («Kuchli qo‘shin sohibi») homiyligida Samarqand taxti boshqarilgan.
Nineshishdan keyin Samarqand taxtiga Mastich (yoki Mastan) (tax. 698 – 700)
o‘tirgan bo‘lib, uning nomidan zarb qilingan tangalarda mazkur hukmdorning
«unash»
urug‘idan ekanligi keltiriladi. Lekin ushbu hukmdor urug‘ining nomi
«unash» tarzida emas, balki O‘n O‘q tarzida talqin qilingan hamda «O‘n O‘q
(urug‘idan) hukmdor Mastich» deb qayta tiklangan. Varxuman tangalarida keltirilgan
«sirtmoq» va «triskeles» shakllar Mastich tangalaridagi ushbu tamg‘alarga juda
o‘xshash. O.I.Smirnova mazkur hukmdor ismini – hukmdor Mastan Navyan deb
talqin etgan. Bu esa Varxuman va Mastichning bir urug‘dan ekanligi borasidagi fikrni
yanada ko‘chaytiradi.
Xitoy yilnomalarida ta’kidlanishicha, Samarqand xalqiga Tuxun (700 – 710)
ismli bir kishi hukmdor etib tayinlanadi. Uning ismi cug‘diy manbalarda (Tarxun)
sifatida uchraydi. Ba’zi tadqiqotchilar Tarxun ismining «tarxon» unvoni bilan
aloqador ekanligini ta’kidlashadi. Lekin Tarxun ismining arab manbalarida tarxon
unvoni bilan chalkashtirilganligi o‘z isbotini topgan.
Tarxun arablarning O‘rta Osiyoga yurishlari davridagi voqealarda muhim rol
o‘ynagan. Arab xalifaligi kuchlariga qarshi o‘n yil davomida (700 – 710) urush olib
borgan. Tabariy asaridagi 85/704 yil voqealari bayonida Tarxunning Muso ibn

21Abdullohga qarshi kurashganligi haqida ma’lumot keltiriladi. U to‘g‘risida alohida
ma’lumot esa 88/707 yilda Qutayba ibn Muslimning Buxoroni egallashi bayoni orqali
keltiriladi. V.A.Livshits Tabariyning asarining birlamchi nashriga suyangan holda,
Buxoroning Qutayba tomonidan egallanishi va kelishuv hamda shartnomasi 90/710
yilga to‘g‘ri keladi deb keltiradi. Buxoroning arablar tomonidan egallanishining
tarixiy sanasi borasida manbalarda ba’zi qarama-qarshiliklar mavjud. Ushbu qarama-
qarshiliklar hijriy yil sanasini milodiy yilga o‘girish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, har bir sug‘diy hukmdor taxtga kelgan yilida boshlab o‘zining erasini
(Tarxun erasi, Devashtich erasi) boshlagan. Bu esa ilk o‘rta asrlar davridagi vaqt
hisobi masalasini o‘rganishni murakkablashtiradi.
Masalan, Qutayba ibn Muslimning o‘z ukasi Abdurahmonni Samarqandga
Tarxundan o‘lpon olish uchun jo‘natishi, oradan ko‘p vaqt o‘tmasdan, Tarxun yaqin
kishilari tomonidan taxtdan ag‘darilishi hamda o‘z joniga qasd qilgan (yoki
o‘ldirilgan) bo‘lishi mumkinligi masalasida ham noaniqliklar ko‘p. Bu haqda Mug‘
tog‘i sug‘diy hujjatlarida keltirilgan podsho Tarxunning hukmronlik yillari bilan
bog‘liq voqealar ham guvohlik beradi.
Manbalar va muammoga doir ilmiy adabiyotlar tahlili natijasida, Tarxunning
arablarga qarshi sustkashlik siyosati natijasida mahalliy zodagonlardan iborat
«Oqsoqollar kengashi» uni taxtdan mahrum etgan va u o‘z joniga qasd qilganligi
ma’lum bo‘ladi. Bu esa Qutayba uchun qo‘l keldi va u o‘zini Tarxunning qasoskori
deya e’lon qilib, Buxoro hukmdori bilan ittifoqchilikda Samarqandni qamal qiladi.
Sug‘d konfederatsiyasining yangi ixshid G‘urak (710 – 738) shaharni mudofaa
qilolmay arablar bilan sharmandali sulh imzolagan.
Samarqand hukmdorlari bo‘lmish aka-uka Tarxun va G‘urak munosabatlari
o‘zgarib turgan. Tadqiqotchilarning fikrlariga ko‘ra, G‘urak 93/711 – 712 yilda
Samarqand arablar tomonidan egallanganidayoq ularning hokimiyatini tan olgan.
Lekin u arablar ta’sirini rasman tan olgan bo‘lsada, amalda Xitoydan yordam
so‘raganligi to‘g‘risida maktub saqlanib qolgan. Bu holat G‘urakning xatosi sifatida

22tilga olinadi.
Tarxunga qadar Sug‘d taxtida sulolaviy (otadan o‘g‘ilga yoki akadan ukaga
taxtning meros bo‘lib o‘tishi) boshqaruv mavjud bo‘lmagan. Tarxundan so‘ng taxtga
G‘urakning (lug‘aviy ma’nosi «Kuchli», «Baquvvat» ma’nolarini anglatadi) chiqishi
bu yerda sulolaviy boshqaruvni ta’minladi. Bu shaxs ismi Xitoy yilnomalarida Ulega,
Sug‘d tangalarida Ug‘rak yoki Urak shaklida keltiriladi. Tarxundan so‘ng taxtga
chiqqan G‘urak 710 – 738 yillarda hukmronlik qilgan.
712 yilda Samarqand Arab xalifaligi qo‘shini tomonidan egallangach, G‘urak
«Samarqand shartnomasi»da keltirilgan bandlarni qabul qilib, so‘ngra Samarqand
taxtida qolishni Qutayba ibn Muslimdan iltimos qiladi. Lekin unga Samarqandda
qolishga ruxsat berilmaydi. Natijada, G‘urak hozirgi Ishtixon hududidagi qarorgohiga
borib, o‘sha yerdan davlat ishlarini boshqaradi. 712 yil «Samarqand shartnomasi»da
G‘urak ixshid emas, afshin deb keltirilgan. Sug‘diy manbalarda, jumladan, Mug‘ tog‘i
arxivida afshin unvoni qayd etilmagan. G‘urakni ixshid emas, afshin deb keltirish
orqali arablar uni podsho deb tan olmay, Devashtich bilan raqobatiga qasddan yo‘l
ochgan bo‘lishlari ham mumkin.
Abu Xafs Umar ibn Muhammad an Nasafiyning «al Qand fi zikri ulamo
Samarqand» («Samarqand ulamolari xotirasiga doir qanddek shirin kitob») nomli
asarida G‘urak turkiy sulola vakili bo‘lganligi keltiriladi. Manbada G‘urakning
avlodlaridan biri hadis roviysi bo‘lganligi haqida xabar berib, uning shajarasi
quyidagi tartibda keltirilgan: Abuhusayn Ubaydulloh ibn al Marzbon ibn Turkish
Taqiy ibn Kasiyr ibn Tarxun ibn Banoyjur ibn G‘urak.
G‘urak hukmronligi davrida Sug‘d Xitoy bilan ittifoqchi bo‘lishga harakat
qilgan. Arablarga (dashi) qarshi kurash olib borgan G‘urak 719 yilda Xitoyga elchi
jo‘natib, arablar bosqinini bartaraf etish uchun yordam so‘ragan. Ammo Xitoydan
Sug‘dga yordam kelganligi manbalarda keltirilmaydi. G‘urakning arablarga qarshi
faoliyat olib borganligiga qaramay, uning 738 yilgacha taxt tepasida turganligi
borasida manbalarda aniq ma’lumot yo‘q.

23Sug‘d hukmdori G‘urakning 719 yilda Xitoy imperatoridan harbiy madad
so‘rashi barobarida, u Turk xoqonligining yordamidan umidvor bo‘lgan. Ayni shu
yilda Panch hukmdori Devashtichning Turk xoqoni huzuriga elchisi Fatufarnni
yuborishi arablarning Sug‘ddagi hokimiyatining zaiflashib qolganligidan va mahalliy
hukmdorlar bundan foydalanib qolishga harakat qilayotganligidan dalolat berardi.
«Tan shu» yilnomasida Ule ga (G‘urak) Do ge (Turg‘ar) (738 – 750) ismli o‘g‘lini
Sao (Ishtixon)ga, Mochjo (Bek-cho‘r) ismli ikkinchi o‘g‘lini Mi (Maymurg‘) shahriga
hokim etib tayinlagan. Bu Xitoy yilnomalarida keltirilgan Doge bo‘lishi mumkin.
Turg‘ar tangalari xitoycha kvadrat shaklidagi teshikli bo‘lib, bu Sug‘dda Xitoy
tangalariga taqlidan tanga zarb qilinganligidan darak beradi.
Sug‘d hukmdori sifatida tangalarda nomi uchraydigan yana bir hukmdor ismi
tadqiqotchilar tomonidan Turak deya talqin qilingan. Uning hukmronlik yillari boshqa
manbalarda ma’lumotlar keltirilmagan. Lekin Turak ismining aynan ushbu shaklda
o‘qilishi yanglish bo‘lishi ham mumkin. Ushbu tangalardagi yozuvlar talqini
natijasida Samarqand hukmdorlari VI asr oxiri – VII asr boshlariga taalluqli «Turon
hukmdori» (I tip) yoki «Turon hukmdori Xoqon» (II tip) iboralari bilan tanga zarb
qilganliklari aniqlangan. Ushbu sug‘diy yozuvli Samarqand tangalarining unvon va
ikonografik jihatlari ularning xoqonlikka bevosita aloqadorligi bilan izohlanadi.
Bu davrda Samarqand markaz sifatida konfederatsiya hayotida muhim mavqega
ega bo‘lib, bu yerda mamlakat qonunchiligini aks ettiruvchi «qonunlar majmuasi»
saqlanadigan maxsus ibodatxona mavjud bo‘lgan. Ibodatxonada konfederatsiya
hukmdorlari yilning belgilangan kunida birgalikda markazga sadoqatlarini ifodalash
maqsadida diniy amallarni, qurbonlik marosimini birga bajarishgan. «Bey shi» va
«Suy shu» yilnomalarining nashrlarida yozilishicha, «Kan (Samarqand)da
ibodatxonada turadigan tuzuklar (majmuasi) bor. Biron bir jazoni belgilashda ushbu
tuzuklar (majmuasi)ni olib, unga asoslangan holda hukm chiqaradilar». V.A.Livshits

24taxminiga ko‘ra, mazkur ibodatxona bilan sug‘diy nikoh
hujjatlarida O‘ttegin va Dug‘dg‘uncha orasida nikoh
shartnomasi
tuzilgan joy sifatida qayd qilingan
«Qonunlar uyi» bitta joydir. Ushbu qonunlar uyi mahkama
hisoblanadigan bo‘lsa, uning Samarqand yaqinidagi Kofirqal’ada
bo‘lganligi borasida fikrlar mavjud. Kofirqal’ada olib borilgan
tadqiqotlar natijasida bu yerdagi muhrlarning tahlili bundan darak
beradi. Shuningdek, Samarqandni Sug‘dning markazi bo‘lganligini
hisobga oladigan bo‘lsak, qonunlar to‘plamining Samarqandda
bo‘lganligi ehtimoli yuqori.
Samarqand ixshidlari tomonidan VII asr ikkinchi yarmidan to
VIII asrning o‘rtalarigacha zarb qildirilgan xitoy taqlidi
tangalaridagi sug‘diy bitikda Shishpir (640- yy.)‚ Varxuman
(650- yy.)‚ Tukaspadak (690- yy.)‚ Mastich (698 – 700),
Tarxun (700 – 710)‚ G‘urak (710 – 738)‚ Turg‘ar (738 – 750) kabi
hukmdor ismlari o‘rin olgan bo‘lib, ular haqidagi ma’lumotlar
asosan xitoy va arabiy manbalarda‚ qisman esa sug‘diy hujjatlar
orqali bizgacha yetib kelgan. Ammo ushbu hukmdorlardan oldin
(VI asrlar o‘rtalaridan VII asrning 40- yillarigacha) yoki keyin
hukm surgan sug‘diy hukmdorlarning ismi tangalarda joy olganligi
bugungi kunga qadar ma’lum emas.
Sug‘d markazi Samarqandga tobe hukmdorliklar ham
ixshidiylar tomonidan boshqarilgan. Masalan, Maymurg‘
Samarqandga tobe bo‘lib, uni ixshidiylar xonadoni vakillari
boshqargan. 720 – 740 yillarda Maymurg‘ G‘urakning kichik
o‘g‘li Mochjo (Mangucho‘r, Banicho‘r) tomonidan
boshqarilgan. Mochjo ismining turkiy – Bek cho‘r yoki
Banicho‘r bo‘lganligini va uning G‘urakning ikkinchi o‘g‘li
ekanligi hamda u arablar tomonidan Toxariston hukmdori qilib
tayinlangani to‘g‘risidagi ma’lumotga asoslangan holda aytish

25mumkinki, Banicho‘r, Toxariston hukmdori bo‘lishdan oldin
Samarqand rustoqlaridan biri Maymurg‘da hokimlik qilgan.
Samarqand tarixi bilan bog‘liq bo‘lgan yana bir masala shuki,
VII asr oxiri – VIII asr boshlariga taalluqli‚ deb taxmin qilinuvchi
tamg‘a va turkiy qiyofali ikki shaxs «hukmdor» hamda «malika»
tasvirli tangalarda «xotun‚ malika» unvonli tangalar xoqonlik va
konfederatsiya o‘rtasidagi nikoh rishtalari tufayli Samarqand
hukmdorlari tomonidan zarb qilingan. Bu esa Samarqand
hukmdorlarining Turk xoqoni sharafiga uning unvonini qo‘yib
tanga zarb qilganligidan va ayni shu yo‘l orqali Sug‘dning
konfederativ boshqaruvini saqlab qolganliklaridan dalolat beradi.
Keyinchalik esa Samarqand tangalarida hukmdor tasvirlari
o‘rnini xitoycha o‘rtasi to‘rtburchak teshikli tangalar egallaydi. Bu
esa xoqonlikning o‘z vassallari ustidan nazorati birmuncha
zaiflashgan paytda Samarqand hukmdorlari mustaqil tangalarini
Xitoy ta’sirida zarb qila boshlaganligini bildiradi.
Xulosa qilib aytganda, Xitoy yilnomalari va numizmatik
materiallarni tahlil qilinganda VII asr ikkinchi yarmidan to shu
asrning oxirigacha bo‘lgan vaqt mobaynida Samarqand
hokimiyatida sulola almashinuvlari bo‘lib turganligi ma’lum
bo‘ladi. Bu voqealar qisman yozma manbalarda va numizmatik
materiallarda aks etgan bo‘lib‚ Samarqandning
an’anaviy «sirtmoq» shaklidagi tamg‘asi bilan
birgalikda boshqacha tamg‘alar o‘rin olganida ham ko‘zga
tashalanadi.

26Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1. Ғойибов Б. Суғд конфедерациясининг шаклланишига
доир янгича қарашлар // СамДУ илмий тадқиқотлар
ахборотномаси. – Самарқанд, 2012. – №6. (76). Б. 20-24.
Ғойибов Б. Маймурғ тўғрисида тарихий маълумотлар //
Ўзбекистон археологияси. Самарқанд, 2013. – №1 (6). Б.
105-110. Ғойибов Б. Суғдий ёзув маданиятимиз
кўзгуси // Имом aл- Бухорий сабоқлари. Тошкент, 2013.
– №4. Б. 278-284.
2. Исҳоқов М.М. Суғдиёна – тарих чораҳасида. Тошкент: Фан,
1990.
3. Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х., Абдуллаев Е.В. Очерки
по истории цивилизации древнего Узбекистана:
государственость и права. Ташкент: Адолат, 2000.
4. Кубатин А.В. Система титулов в Тюркском каганате.
Генезис и преемственность. Ташкент: Yangi nashr, 2016.
5. Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи.
Тошкент: Ўзбекистон, 2015.
6. Бердимурадов А., Мантеллини С., Матбабаев Б.
Кафиркала - загородная резиденция Самаркандских
правителей / Самарқанд шаҳрининг умумбашарий
маданий тараққиёт тарихида тутган ўрни. Халқаро
конференция материаллари. Тошкент-Самарқанд: Фан,
2007. С. 73-77.

Ilk o‘rta asrlarda samarqandning madaniy hayot

Купить