Ilk o‘rta asrlarda Xitoy madaniyati - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Ilk o‘rta asrlarda Xitoy madaniyati

Купить

I L K O ' R T A A S R L A R D A X I T O Y M A D A N I Y A T I
Reja:
1. V - VI asrlarda Xitoyning siyosiy tarqoqligi.
2. Xitoyning
birlashtirilishi. So'ng imperiyasi.
3. Tan
imperiyasi.
4. Xuan
Chao Qo'zg'aloni. Tan dinastiyasining tugashi.
5. Sun
imperiyasi. Xitoy madaniyati va fani.

V - VI asrlarda Xitoyning siyosiy tarqoqligi
V - VI asrlardagi Xitoy taraqqiyoti G'arbiy Yevropada bo'lganidek
varvarlaming
hujumi bilan bog'langan edi. Varvarlar hisoblangan hamda Xitoydan
Shimoliy
va G'arbiy rayonlarida yashagan ko'chmanchi mo'g'ul va tiirk qabilalari
Xitoyga
doimiy hujumlar qilib turdi. Varvarlaming bu hujumlari mamlakat
iqtisodiy,
siyosiy hayotiga katta zarba bo'lib tushdi . Ular ko'pdan - ko'p
qishloqlarni
taladilar, shahaiiarni yer bilan yakson qildilar. Xitoy juda ko'p mayda-
mayda
davlatlarga bo'linib siyosiy jihatdan tarqoq bir mamlakatga aylanib qoldi,
Bu
davlailarning ba'zilarining teppasida drujinalari bilan birga varvarlaming
boshliqlari
va ba'zilarining tepasida esa (Janubda) mahaliy Xitoy zadagonlari
turdi.
Bunday
davlatchalar orasida eng kattasi Shimoliy VEY davlati bo'lib, lining
poytaxti
Loyan shahri edi. Bu davlat 386 yildan 584 yilgacha yashadi. 420 - 589
yilar
o'rtasidagi davr Xitoy tarixiga "Shimoliy va Janubiy dinastiyalar davri" bo'lib
kirdi.
Bu davr Xitoy tarixida qulchilk tizimining sekinlik bilan yoqolishi, varvarlar
orasida
ham, Xitoylar orasida ham feudal munosabatlarning o'ziga xos formasi
rivojlanayotgan
edi. Jumladan Vey davlatida chek yer sistemasi tartib topa
boshladi,
bu sistemaga ko'ra davlat boshlig'i eng oliy darajadagi; haqiqatda esa yer
cheklariga
bo'linib, dehqonlarga ularning oila a'zolariga mehnatga layoqatli ishlar
soniga
qarab taqsimlanar, chek yer olish uchun dehqon ko'proq natura bilan (don,
chorva
molari, hunarmandchilik buyumlari va hokazolar bilan) soliq to'lash kerak
edi.
Xuddi shu vaqtda Xitoyda xususiy pomisevlarni (chjuanyuan) ham ahyon -
ahyonda
uchrab turar edi. Pomesivlar ayni feodal krepostnoylik xarakteriga ega
edi.
Xitoyda
urug'chilik munosabatlarining qoldiqlari uzoq vaqtgacha saqlanib
keldi.
Mali Xva XI Asrlarda ham krepostnoy dehqonlar to'g'risida fikr yuritiladi.
Xitoyda
feodal egaligining ilk turi budda monastr yer egaligi bo'lib, yerga egalik
qiiishning
bu turi bu yerda V - VI asrlardayoq ancha keng tarqalgan edi .

Xitoyni siyosiy jihatdan birlashtirish yo'lidagi birinchi urinishlar. Suy
impcriyasi
Ilk o'rta asrlarda Xitoyni siyosiy jihatdan birlashtirishga birinchi bo'lib Suy
clinastiyasi
urundi. Bu dinastiyaning asoschisi Yatszyan (yoki Vendi) harbiy
drujina
boshlig'i bo'lib. Shimoliy dinastiyalardan birida xizmat qilar edi.
589
yilda Yanizyan butun Shimoliy va janubiy Xitoyni o'ziga bo'ysundirdi. Bu
davrda
mamlakat obodonchiligiga alohida e'tibor berildi . Sug'orish sistemasi
tiklandi
va kengaytirildi. Jumladan VII asrning boshlarida shu dinastiyaning
ikkinchi
imperatori Yanguan yoki (Yan-di) davrida Xuanxe daryosini Yanzi
daryosi
bilan bog'laydigan umumiy uzunligi 1000 km keladigan Buyuk kanal
qazildi.
Kauai qazilishida bir millionga yaqin kishi ishtrok etgan. Ammo Suy
dinastiyasi
ko'p uzoq yashamadi. Shimol bilan janub birlashuvi zaif edi.
Hokimiyat
viloyatlar faoliyati ustidan nazorat qila olmadi, G'arbdan turkey
qabilalarning
doimiy hujumi, ichki qarama - qarshiliklar, ziddiyatlar imperiyani
holdan
toydirdi.
618
yilda Shimoli - G'arbiy Xitoyning inglizlaridan biri Li Yuan yoki Gaonzu
(u
kelib chiqisbi jihatidan chala turk edi) Imperiyada hokimiyatni bosib olib yangi
dinastiya
Tan dinastiyasiga asos soldi.
Tan dinastiyasi
Tan
imperiyasi Xitoy da 300 yil ya'ni 618 yildan 907 yilgacha yashadi.
Uning
poytaxti Chanan (hozirgi Sian) shahri edi. VIII asrda Chanan aholisi 1
mlndan
ko'p edi. Imperiyaning ikkinchi katta shahri Loyan shahri bo'lib u savdo
markazi
edi. Tan dinastiyasining eng kuchli vakili . Li Yuanning vorisi Li- Shi -
min
yoki Tayizun (626 - 649) edi. Li - Shi - Min paytida imperiya chegarasi ancha
kengaydi.
O'sha paytda Xitoy (chegarasi) territoriyasi Shimolda amir va
Xinganchaga,
Janubda Hindiston va Siyomgacha Sharqda Korelgacha (Tayizun
Korilni
ham bosib olishga uringan edi) G'arbda O'rta Osiyoning Sharqiy
chegarasigacha
borar edi.

Li - Shi - Min davrida amaldorlar uchun unvonlar joriyqilindi. Ular to'qqiz
darajaga
bo'lindi, har birlariga pomisitellar belgilandi. Markaziy idora 6
ta mahkama palatasidan
yoki ministrlikdan amaldorlar, ministrlik, soliq
ministrligi
Jiarbiy ministrlik jinoiy ishlarni ko'radigan sud ministrligi jaraoat
ishlari
ministrligi marosim ishlari ministrligidan iborat bo'lib uzul-kesil
rasimiylashdi.
Oblastlarni gubernatorlar boshqaradigan bo'ldi. Tan dinastiyasi
davrida
feodal chek yer sistemasi uzil-kesil qaror topdi. Bu davrda davlatga
qarashli
yerlar ko'paytirildi, bu yerlarda davlat dehqonlari mehnat qilib. soliq to'Iar
va
turli xil majburiyatiarni bajarar cdi.
VIII
asrning 20-30 yillarida Tan imperiyasi qonunlarining yagona majmuasi
uzildi
u ijtimoiy hayot va davlat hayotining xilma- xil tamonlarining o'z ichiga
olgan
6 ta alohida kodeksdan iborat edi. VIII va IX asrlarda Tan imperiyasining
Krizisga
uchrashi. VII asrning II yarmida asrda Tayizun vorislari zamonida
Osiyodagi
eng katta davlat bo'lib qolaverdi. Bu vorislar ichida eng ko'zga
ko'ringani
buddizm homiysi imperatorligiga U Sze Tyanyoki Uxoun (656-
705) b o ' l d i . VII
- VIII xitoy - arab xalifaligi yoki Hindiston Siyom va Vetnam
bilan
qizg'in tashqi savdo aloqalarini olib bordi bir qancha katta - katta karvon
yo'llari
bular orasida Chanandan O'rta Osiyoga olib boradigan - "Ipak yo'li"
ayniqsa
katta ahamiyatga ega bo'ldi) Xitoyni Shimoliy-G'arbiy va Janubiy
Osiyoning
turli mamlakatrlari bilan bog'lar edi. Bundan tashqari Xitoy sohilaridan
Janubiy
sharqiy Osiyo va Hindistonga boradigan dengiz yo'li ham muhim rol
o'ynar
edi. Ammo VIII asrdan boshlab Tan imperiyasi chuqur krizislarini o'z
boshlaridan keehira
boshladi. Turli xil soliqlar, olchamlar, har x i l majburuyatlar
dehqonlar
ommasining qashsshoqlashuviga olib keldi. Ochlik natijasida tez- tez
bo'lib
turadigan epidemyalaridan yuz minglab dehqonlar q i r i l i b ketdi.
Dehqonlarning
click yerlari kamayib bordi, ularni yerlarini "kuchli xonadonlar"
yuta
boshladi.
Davlat
dehqonlarining soni kamayishi oqibatida davlat xazinasi bo'shashib
qolgan
edi. Shu ahvolni hisobga olib hukumat 780 yilda soliq sistemasini
islohot q i l d i .

Yangi (muallifi Yan-van) qonuniga binoan endi soliqlar chek yeri bo'lgan
dehqonlardagina
olinib qolmasdan shu bilan birga xususiy yer egalaridan va davlat
yerini
ijoraga olgan shaxslardan ham yig'ib olinadigan bo'ldi.
Feodallashuv
jarayoni mahaliy yerdorlarni kuchaytirdi va imperatorlarning
gubcrnalorlari
bilan harbiy boshliqlarning o'zida ham tobe bo'lmaslikda intilish
kayliyatini
tug'dirdi. Bosh qo'mondon An Li Shan qo'zgaloni Tan
dinastiyasi tarixida
burilish nuqtasi bo'ldi.
U
785 yilda 120 ming kishilik qo'shinni o'ziga ergashtirib, imperatorga
qarshi
bosh ko'tardi. U 786 ikkala poytaxtni - Chanan va Loyanni ham bosib
olishga
muvaffaq bo'ldi. Fmperator qochdi, bu qo'zg'olon kelgusi yildagina
yollangan
varvarlar, asosan, uyg'urlar yordami bilan bostirildi. An Lu Shan
qo'zg'olonidan
keyin Janubiy Xitoydagi gubernatorlar qo’zg'oloni bo'ldi, bu
qo'zg'olonlarni
ham imperator juda katta kuch sarfiab qiyinchilik bilan bostirdi.
Xuan Chao qo'zg'oloni
XI
asrning II yarmida dehqonlarning iqtisodiy ahvoli haddan tashqari
o'g'irlashdi.
Xuan Chao boshchiligidagi qo'zg'alon 875 yildan 884 yilgacha davom
etdi.
Qo'zg'alonga ilgari chakana tuzfurish va keyin imperator gvardiyasida
soldat b o ' l i b xizmat
qilgan. Xuan Chao degan kishi boshchilik qildi. Bu qo'zg'alon
uzoq
vaqt davom etganligi, ko'p kishi qatnashganligi bilan boshqa qo'zg'alonlardan
ajralib
turadi. Qo'zg'olon boshida stixiyali ravishda boshlangan bo'lsada,
keyinchalik
uyushgan holda movaffaqiyatlarni qo'lga kirta boshladi. Qo'zg'alon
Shandun
va Xebiy degan Shimoliy viloyatlardan boshlandi. Kevin u Markaziy
Xitoydagi
Xenan viloyatiga tarqaldi. Qo'zg'alonning birinchi yilidayoq Xuan Chao
qo'l
ostiga 100 mingga yaqin qurolangan dehqon bor edi .
879
yilda Xuan Chao Janubiy Xitoyga yurish qildi va u yerlami talab
savdogarlarni
ko'p tavarlarini bosib oldi. Epidemya oqibatida Xuan Chao
Shimolga,
yaqin daryosi ortiga chekinishga majbur bo'ldi. 880 yilda Xuan Chao
qo'shinlarining
soni 250 - 300 ming kishiga yetdi.

880 yilda Xuan Chao Loyan ustiga yurish qildi . Oz vaqt ichida Chananni
bosib
oldi. va o'zini imperator deb qa'bul qildi. (U o'zi Da SI degan nom bilan
imperator
deb e'lon q i l d i ) .
Xalqga
rohat va farovon hayot bag'shilashni va'da berdi. U taxrda hammasi
bo'lib,
2.5 yil turdi, 884 yilda Tan dinastiyasining imperatori uyg'urlar, tangutlar va
Shimoli
- G'arbda yashovchi ko'chmanchilardan iborat varvar to'dalarining
yordami
bilan poytaxtga qaytib keldi.
Varvarlar dehqonlarni
jazoladilar. Xaiq ularga " рога qo'zg'alonlar" deb nom
berdi.
Xuan Chao Chanandan qochib ketdi va Xenan viloyatida o'zini o'zi o'ldirdi .
Tan dinastiyasining tugashl
Bu
voqealardan keyin Tan dinastiyasining ta'sifi butunlay pasayibketdi,
ularning
hokimiyati endi butun Xitoyga yoyilmas edi. Xuan Chao asr boshlarida
Shimolda
kidan qabilalari ittifoqining katta bir varvar davlati tuzildi bu qabilalar
Manjuriyani,
Mo'g'ilistonning va Shimoliy Xitoyning bir qismini bosib olgan edi.
Bu
Lyo deb atalgan yangi davlatning poytaxti Yanizin shahri bo'ldi. Shu shahar
keyinchalik Pekin
deb yuritila boshladi.
907
yil Tan imperiyasi yo'qo'zg'alon bo'ldi. Bir necha o'n yilgacba Xitoyda
batamom
tarqoqlik hukm surdi. Albatta shu bilan birga, 875-884 yillardagi
dehqonlar
qo'zg'olono zoye ketmadi, dehqonlarning bir qismi chek yerlarini
o'zlariga
mustahkamlab olib, raayday yer egalari bo'lib qoldilar.
X
asr o'rtalarida mamlakatda anchagina iqtisodiy yuksalish yuz berdi. Xitoy
bu
yuksalish sharoitida 960 yilda Sun dinastiyasining hokimiyati ostida
qaytadanbirlashtirildi.
Bu dinastiyaga Shimoliy Xitoydagi harbiy boshliqlardan bin
bo'lgan
Chjao Kuan - in asos soldi, u kidanlar ustidan bir necha marta g'alaba
qozongan
edi. Yangi dinastiyaning poytaxti dastlabki paytda Byan (hozirgi
Kayfin)
shahri bo'ldi. Keyinchalik markaz Janubga, Xanchjou shahriga ko'chirildi.
Sun imperiyasi

Sun imperiyasi Tan imperiyasiga qaraganda kuchliroq bo'ldi. Sun imperiyasi
vaqtida
Xitoyning o'zi ham to'la birlashtirilmadi. Bir qancha territoriyalar o'zlarini
mustaqil
davlatlar deb e'lon qildilar. Turk, Mo'g'ul va G'arbdagi boshqa qabilalar
Sun
dinastiyasiga itoat etdilar. Sun imperatorlari uyg'urlarga, tangutlarga,
kidanlarga
Annamga qarshi urushlar qildi. Biroq, bu harakatlar Sunlarga hech
qanday
foyda keltirmadi.
Sun
davrida Xitoyning tashqi mamlakatlar bilan aloqalari ancha kengaytirildi
va
mustahkamlandi. O'rta Osiyo, Hindiston, Hindi- Xitoy, Korel, Yaponiya,
Indaneziya
bilan savdo aloqalari olib borildi. Mamlakat ichkarisiga mis, temir
qog'oz
pullar muomilada i s h l a l i l d i .
XI
asrda Sun imperiyasida ham angonizm vujudga keldi. O'ziga tinchroq
dehqon
xonadonlarining soni kamayib bordi. Ularning yerlarini amaldorlar qisman
qoshni
pomeshchik yer egalari bosib olardi. Qishloqlarda sudxo'rlik avj oldi.
Qishloqlarda
och - yalong'ochlik hukm surar edi. Ocharchilik, epidemyalar tez- tez
takrorlanib
turadigan voqea bo'lib qoldi. Dehqonlar harakati. xavfi kuchaydi.
Hukumat
yangidan dehqonlar urushiga aylanishidan qo'rqib izdan chiqgan davlat
moliyasini
islohot qilishga harakat qi l d i . Bu reformaning Sun dinastiyasining
ministry
Van - Shi tuzib chiqdi.
Van - An - Shi reformalari
Van- An-Shi
(1021-1086) dastlabki vaqtlarda viloyat amaklorlaridan biri
edi.
Imperatorning birinchi ministry darajasiga ko'tarilgach, Van-An-Si 1069-
1074 yiliarda
moliyaviy - iqtisodiy va sokkal harakatidagi bir qancha tadbirlarni
amalgam
oshirdi. Yerlami qaytadan ro'yxatgaoldi. Imperator xizmatidagi
zadagonlarning
yerlariga soliq soldi. Dehqonlarni davlat foydasiga barshchina
o'tashdan
ozod qildi. Barshchina o'rnigapul bilan to'lanadigan soliq joriy qilindi.
Yer
solig'ini ham dehqonlar qisman pul va qisman mahsulot bilan to'laydigan
bo'ldi.
Van - An - Sh reformalariga asosan ocharchilikning oldini olish maqsadida
davlat
g'alla oleborlari tashkil etildi. Sudxo'rlikning oldini olish maqsadida davlat

banilari tashkil qilinib kam proyekt bilan dehqonlarga qarz beriladigan bo'ldi.
Davlat
tomonidan savdo- sotiq ishlarini tashkil qildi.
Ellanma
armiya o'rnida umumiy harbiy majburiyat joriy qilmoqchi edi. Asosiy
qoshin
dehqon lashkarlaridan iborat bo'lishi kerak edi. Наг uch xonadon bitta
piyoda
askar, har o'n xonadon bitta otliq askar berishi kerak edi. Van-An-Shi
reformalari
amaldorlar bilan feodallarning qattiq qarshiligiga uchradi. 1075 yilda
Van
-An- Shi vazifasidan bo'shatildi. Uning tuzgan planlari daviat uchim
"Xavfli"
deb topildi, vaholanki lining maqsadi feudal davlatni uchiga chiqgan
parazit
elementlaridan xoli qilib, uni tartibga solish edi, xolos.
Sun dinastiyasining tugashi
XII
asrda ham Sun imperiyasining ahvoli yaxshilanmandi. Shimoldagi
hujumlar
xavfidan qutilish maqsadida 1126 yilda imperator poytaxtni Janubga,
Xanchjouga
ko'chirdi. 1127 yildan boshlab Sun dinastiyasi qo'l ostida faqat
Janubiy
Xitoy qoldi, xolos.
Shimoliy
Xitoy manjur - tunguye qabilalaridan biri bo'lgan chjurchjenlar tuzgan
va
Sizin deb atalgan yangi bir katta daviat sastaviga terdi, bu daviat ilgarigi
kidanlar
davlatini o'ziga singdirib olgan edi.
VIII
asrning boshlarida Shimoliy Xitoyni mo'g'ullar bosib oldi. 1127 - 1132
yillar
mobaynida Xitoyning Janubiy rayonlarida 93 la ommaviy qo'zg'alon
bo'lganligi
rasmiy yilnomalarda qayd qilingan.
Sun
dinastiyasiga 1279 yigacha, ya'ni Chingizxonning nevarasi Xubilay bosib
olguncha
yashadi. Xubilay yangi mo'g'ul dinastiyasiga asos soldi, bu dinastiya
xitoycha
Yuan deb ataldi.
Xitoy madniyati va fani
VI
- XI asrlarda Xitoy madaniyati juda yuksak bir madaniyat edi. Xitoyning
sog'oriladigan
dehqonchilik, qisman poliz dehqonchiligi bor edi. Qishloq
xo'jaligida
sholi, paxta choy, ipak yetishtirilar edi. Ko'p miqdorda temir, mis, oltin,

kumush qazib ehiqarildi. Xitoy chet mamlakatlarga, asosan choy, xom ipak, xitoy
chinnisi,
xitoy shoyisi va ip gazlamalar, temir va misdan qilingan har turli
buyumlar
chiqarar edi. Xitoyda XI asrda 2 mingdan ortiq shahr bor edi. Chanan,
Loyan,
Kanton. Xanchjou shaharlarida bir million atrofida aholi yashar edi.
Xitoyda
ilm-fan yuksak darajada rivojlandi. Eng qadamgi yozuv (iyeroglif
yozuv)
bor edi. Yozuv qog'ozi birinchi marta Xitoyda kashf etildi. Kitob ham
birinchi
marta Xitoyda chiqarilgan.VIII asrning boshlarida "Poytaxt axboroti"
nomli
rasmiy hukumat gazetasi vujudga keldi. Bu gazeta XX asrning
boshlarigacha
chiqib keldi.
Xitoylar
matematika, astronomiya, geografiya, tarixni urganar edi. VIII asrda
Xitoyda
Xanlin fanlar akadiraiyasi tashkil qilindi. O'rta asr Xitoyni o'z yilnomalari
bilan
dong chiqardi. Sun imperiyasi davrida 500 yilnoma saqlangan. Xitoyda 100
minglab
qo'lyozmalar saqlanadigan katta-katta kutubxonalar bor edi.
Bir
nechta shaharlarda oily maktablar bo'lib.bu maktablarda daviat amaldorlari
tayyorlanardi.
Xitoy adabiyoti ilk O'rta asrlar davridayoq klassik asarlar yaratdi.
Tan
dinastiyasi vaqlida shoirlardan Li Bo (701-762), Du Fu (712-770), Bo
Szyuyuy
I (772-846) juda ham shuhrat qozongan edi.
O'rta
asrlar davrida Xitoyda arxitektura bilan tasviriy san'atni rivojlantirishga
ko'p
e'tibor berildi. Xitoy binolari -saroylar, ibodatxonalar, minoralar, shahar
darvozalari,
ko'priklar, turar joylar o'zlarining stili jihatidan xilma-xil arxitektura
jihatidan
ixcham va nafis qilib qurilar edi. Bu binolar juda xilma-xil
matereallardan:
tosh, yog'ch, marmar, temirdan ishlanar edi. Ular jimjimador
naqsh,
chinni,tillalar bilan bezatilar edi.
Bu
davrda rassomlik yuqori darajada rivojlandi. Xitoy rassomlari ipak matoga,
qog'ozga,
yog'ochga, toshga rasm solar edilar. Sun dinastiyasi davrida-Chjaolzi
("Yovvoyi
g'ozlar") va Gu Xun-chjun ("zodagon amaldorlikda tungi bazm")
rasmlari
o'z davrida dong chiqargan.Noma'lum rassom tomonidan ishlangan
"Qishloq
maktabi" degan rasm shuxrat qozondi.

Sunday qilib, Tan va Sun imperatorliklari davrida boshqa osiyo mamlakatlari
kashfi
Xitoyda ham fan, madaniyat, san'at, adabiyot, arxitektura va rassomlik
rivojlandi
va Xitoy taraqqiyotida ijobiy rol o'ynadi.
Adabiyotlar
1. V.F.Semyonov.
O'rta asrlar tarixi. O'qituvehi nashr. Toshkent. 1973 y. 157-
167
betlar.
2. Xrestomatiya
po istorii srednix vekov. Prosvisheniye. Moskva 1980
chast
1 .
3. R.Qurbongaliyeva.
O'rta asrlar tarixidan o'quv-metodik qo'llanma.
Toshkent
– 1 989.

Ilk o‘rta asrlarda Xitoy madaniyati

Купить