Ilk qadam o’quv dasturi asosida faoliyat markazlarida maktabgacha yoshdagi bolalarning sezish qobiliyatlarini rivojlantirishni tashkil qilish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Ilk qadam o’quv dasturi asosida faoliyat markazlarida maktabgacha yoshdagi bolalarning sezish qobiliyatlarini rivojlantirishni tashkil qilish

Купить

1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
___________________ fakulteti ___________________yo’nalishi
_____________________________________ning
______________________________________ fanidan
KURS ISHI
M avzu: Ilk qadam o’quv dasturi asosida faoliyat
markazlarida maktabgacha yoshdagi bolalarning sezish
qobiliyatlarini rivojlantirishni tashkil qilish
Bajardi: ____________________
Qabul qildi: _____________________

_______________ 2022

2Reja:
Kirish.
I bob. Maktabgacha ta’limda o’quv dasturlari turlari.
1.1. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda turli o’quv dasturlari.
1.2. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar bilan ishlashda o’quv dasturlari
ahamiyati.
II bob. Asosiy qism.
2.1. Ilk qadam o’quv dasturi va uning mohiyati.
2.2. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda sezish qobilayatini
rivojlantirish haqida umumiy ma’lumot.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

3Kirish.
Mavzuning dolzarbligi: Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishi va
ta’limi (MYBRT) UNICEF va Hukumat o’rtasida ta’lim, sog’liqni saqlash, bolalar
himoyasi va muloqot yo’nalishlaridagi qo’shma dasturlarning ajralmas qismidir.
MYBRT xizmatlariga, shu jumladan maktabgacha ta’lim xizmatlariga ega bo‘lish
imkoniyati bolalar hayotining ilk yillarida ularni rivojlantirish va maktabga
tayyorlashga xizmat qiladi. Kichik yoshdagi bolalarni maktabga tayyorlash
UNICEFning ta’lim sohasidagi ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.
O‘zbekistonning oltita mintaqasida - Buxoro, Jizzax, Qashqadaryo,
Samarqand, Farg‘ona viloyatlari va Qoraqalpog‘iston Respublikasida – tegishli
o‘quv dasturlari doirasida sifatli maktabgacha ta’limga ega bo‘lish imkoniyatlarini
kengaytirishga qaratilgan loyihalar amalga oshirilmoqda. Mintaqaviy murabbiylar
2159 nafar maktabgacha pedagoglarga shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim uslublarini
o‘zlashtirishga yordam berdilar. Ushbu uslubiyot o’rgatilgan 53 makrtabgacha
ta’lim resurs muassasalarida qamrov bir yil davomida 2841 kishiga ortdi. Bundan
tashqari, maqsadli tayyorgarlikdan o‘tgan pedagoglar 106 ta qo‘shni bolalar
bog‘chalarida ustozlik qilib kelmoqdalar.
Davlat dasturi sifatida Ilk qadam dasturining alohida muhimligi shundan
iboratki, bunda u o z ichiga o qitishning ʻ ʻ pedagogik maqsadlarini oladi , kun
davomida bolaning ta lim olishi tuzilmasini ta minlaydi, shuningdek, pedagoglar
ʼ ʼ
bola rivojlanishining qaysi eng muhim jihatlariga o z diqqatlarini jamlashlari
ʻ
lozimligi tushunilishini ta minlaydi. Davlat dasturi bo lish bilan birga Ilk Qadam
ʼ ʻ
dasturi butun maktabgacha ta lim tizimini to liq qamrab oladigan va uni tartibga
ʼ ʻ
soladigan “yomg irpo sh” sifatidagi taraqqiyparvar hujjat bo lib sanaladi. Mana
ʻ ʻ ʻ
shu bilan Ilk Qadam dasturi turli xil bolalar guruhlariga har xil provayderlar
tomonidan taqdim etiladigan maktabgacha ta limning bir xil sifatini ta minlashga
ʼ ʼ
mo ljallangandir. Dastur pedagoglarga bolalar uchun rag batlantiruvchi o qitish
ʻ ʻ ʻ
muhitini qanday qilib yaratish va bunga ota-onalarni ham qay yo l bilan jalb
ʻ
qilishni tushunish va bilib olishga yordam beradi.

4Maktabgacha ta’lim muassasasining davlat o‘quv dasturi “O‘zbekiston
Respublikasining ilk va maktabgacha yoshidagi bolalarni rivojlantirish borasidagi
Davlat talablari”ga muvofiq ishlab chiqilgan me’yoriy-huquqiy hujjat bo‘lib, unda
maktabgacha ta’lim muassasasining maqsad va vazifalari , o‘quv-tarbiyaviy
faoliyatning asosiy g‘oyalari, maktabgachayoshdagi bolalarni ta’limning keyingi
bosqichiga o‘tishidagi asosiy kompetensiyalari belgilab berilgan. O‘zbekiston
Respublikasi hududida joylashgan quyidagi ta’lim muassasalarida:
davlat maktabgacha ta’lim muassasalari;
 maktabgacha ta’lim sohasida xizmat ko‘rsatuvchi nodavlat muassasalari ;
 maktabgacha guruhlarga ega bo‘lgan «Mehribonlik» bolalar uylari;
 maktabgacha va boshlang‘ich ta’limni nazorat qiluvchi boshqaruv organlarida –
ushbu davlat o‘quv dasturini qo‘llash majburiydur.
Tarixdan ijtimoiy maktabgacha tarbiyaning rivojlanishi bilan birgalikda
tarbiyalash dasturi ham takomillashib boradi. Maktabgacha muassasalar ishini
tashkil etish, uning mazmuni va metodlari yuzasidan asosiy ko‘rsatmalar 1919-
yilda Maorif xalq kommisiyalarining maktabgacha tarbiya bo‘limining vazifasi
«Oila o‘chog‘i va bolalar bog‘chasini yuritish yuzasidan instruksiya»da bayon
qilib berilgan edi. Maktabgacha tarbiya sifatini yaxshilish uchun bolalar
bog‘chasining ishining ilmiy asoslangan dasturini yaratish katta ahamiyatga ega
bo‘ldi. Programmaga oid har bir xujjat muayyan tarixiy bosqichda vujudga keldi
va maktabgacha tarbiya nazaryasi va amaliyoti rivojlanishining tegishli bosqichini
aks ettiradi.
Dasturning dastlabki loyihasi 1932-yilda chiqarilgan edi. Bu xujjat bolalar
faoliyatining tegishli turlariga mos keladigan bilimlardan: ijtimoiy-siyosiy tarbiya,
mehnat tarbiyasi, musiqa-harakat tarbiyasi, tasviriy faoliyat, matematika, savod
bo‘limlaridan iborat edi. Unda bolalar bog‘chasidagi bolalar bilan ishlash vazifalari
va xajmini belgilashga urinib ko‘rilgan edi. «Dastur»ning vujudga kelishi esa
maktabgacha tarbiya muassasalari ishini tartibga solishga, tarbiyachi-pedagoglar
faoliyatiga ko‘proq yo‘nalish va mazmun bag‘ishlashga yordam berdi. 1934 yilda
takomillashtirilgan «Tarbiyalash dastur» nashr etildi. Unda bolalar bog‘chasida

5bolalarning ko‘p qirrali xayotini tashkil etish va uning mazmuni masalalariga katta
e'tibor berildi.
«Dastur»da quyidagi: ijtimoiy tarbiya, jismoniy tarbiya, rasm chizish, loy va
plastelindan narsalar yasash, mehnat mashg‘ulotlari, nutqni o‘stirish, kitob va
rasmlar bilan mashg‘ulotlar, tabiat haqidagi bilimlarning kurtaklari, dastlabki
matematik tasavvurlarni rivojlantirish, savod chiqarish mashg‘ulotlari bo‘limlari
bor edi. Shu bilan birga unda muhim kamchiliklar mavjud edi, chunonchi,
murakkab bilish materialining kiritilganligi, bolalarni yosh hususiyatlarni hisobga
olinmaganligi, pedagogik jarayonni tashkil etishda tarbiyachining raxbarlik roliga
yetarli baho berilmaganligi shular jumlasidandir. 1938-yilda «Bolalar
bog‘chasining tarbiyachi uchun qo‘llanma» nashr etildi. Unda maktabgacha tarbiya
yoshdagi bolalarni tarbiyalash vazifalari to‘g‘ri yoritildi. Shaxsni har tomonlama
kamol toptirish, bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish haqida aniqroq gap
yuritiladi. «qo‘llanma» ilgarigidek, bolalar bilan ishlash mazmunini yosh
guruppalarga qarab emas, balki tarbiyaning ayrim bo‘limlari bo‘yicha belgilangan
edi. Bu esa tarbiyachini u yoki bu yoshdagi bolalar bilan ishlash uchun programma
materialini tanlashda qiyin ahvolga solib qo‘yar edi. Jismoniy, aqliy, axloqiy
tarbiyaning ko‘pgina masalalari «qo‘llanma»da yetarli darajada o‘z aksini topadi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga ta'lim berish masalalari ilmiy asosida
ochib beriladi. Ota-onalar bilan ishlash ham yetarli yoritilgan edi.
1953-yilda bolalar bog‘chasida ta'limning joriy etilishi munosabati bilan
ta'lim-tarbiya ishlari sifatini oshirish va bolalarni maktabgacha tayyorlash
maqsadlarida «qo‘llanma» qayta ishlab chiqiladi. dasturda tarbiyachining rahbarlik
roli ta'minlangan holda tashkil etilgan mashg‘ulotlarda bolalar o‘zlashtirishlari
kerak bo‘lgan bilim mundarijasi ancha aniq ko‘rsatib berilgan.

6I bob. Maktabgacha ta’limda o’quv dasturlari turlari.
1.1. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda turli o’quv dasturlari.
Maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’limning asosiy bo‘g‘inidir. Avvallari bu
tizim xalq xo‘jaligining turli sohalarida mexnat qilayotgan otaonalarning ijtimoiy
faoliyati uchun shartsharoit yaratishgagina xizmat qilgan bo‘lsa, endilikda bolalar
bog‘chalari ish mazmuniga qo‘yilgan talablar xam o‘zgartirildi. Asosiy
vazifalardan biri kichkintoylarni maktab bosqichida o‘qishga tayyorlashdir.
Bolalar bog‘chalari tarbiyalanuvchilariga ta’lim berishda maktablar o‘quv
dasturlariga yaqinlashtirilgan 12 yo‘nalishli yangi dasturlar ishlab chiqilgani ,
sinovdan o‘tkazilib, joriy etishga kirishildi.
Bog‘chalarda bu dasturlarni ta’lim jarayonida qo‘llash orqali ijobiy natijalar
qo‘lga kiritildi.
Jumladan, maktab oldiga yangi maqsadlarning qo‘yilishi bilan bog‘chada
matematika ta’lim berish mazmunining tubdan o‘zgarishga olib keldi.
Bog‘cha bolalariga matematikadan samarali ta’lim berish bo‘lajak tarbiyachi
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar uchun ishlab chiqilgan «Maktabgacha
yoshdagi bolalarda matematika tasavvurlarni shakllantirish» kursini o‘qish
metodikasini egallab, chuqur o‘zlashtirib olmog‘i zarur.
Yosh avlodimi o‘z xalqi, jamiyati va yurtiga fidoiylik ruhida kelajak taqdiri uchun
mas’ullikni his eta oladigan, boy milliy madaniy merosimiz va qadriyatimizga
hurmat va asrab avaylash ruhida tarbiyalash jamiyatimiz oldida turgan kechiktirib
bo‘lmas vazifa ekan, bunda barcha ta’lim tarbiya ishi bilan shug‘ullanuvchi
xodimlardan katta katta ishlarni bajarishni talab etadi.
1. O’zbekiston Respublikasi kadrlar tayyorlash Milliy dasturi (1997 y) uzluksiz
ta’limni bir butun tizimini yaratish vazifasini ilgari surdi va mutaxassislar
tayyorlash sifatiga qo‘yiladigan talablarni yanada oshirdi. Yana shunga bog‘liq
holda Respublikadagi pedagogika oliy o‘quv yurtlaridagi ta’lim tarbiya jarayonini
takomillashtirish masalasi dolzarb masalaga aylandi.

7Maktabgacha tarbiya mutaxassislarini tayyorlash tizimida «Maktabgacha
yoshdagi bolalarda elementar matematik tasavvurlarni shakllantirish asoslari va
metodikasi» kursi muhim o‘rin tutadi. So‘ngi yillarda mamlakatimizda bolalar
bog‘chasida matematika o‘qitish butun tizimida o‘z ko‘lami va ahamiyati jihatidan
nihoyatda katta bo‘lgan o‘zgartirishlar amalga oshiridsi. Maktab oldiga yangi
maqsadlarning qo‘yilishi bilan bog‘chada matematik ta’lim berish mazmunining
tubdan o‘zgarishiga olib keldi.
Bog‘cha bolalariga matematikadan samarali ta’lim berish bo‘lajak tarbiyachi
maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ishlab chiqilgan «Maktabgacha yoshdagi
bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish» kursini o‘qish metodikasini
egallab, chuqur o‘zlashtirib olmog‘i lozim.
2. Bolalar bog‘chasida matematik ta’lim berish metodikaning predmeti
quyidagilardan iborat:
1. Matematika o‘qitishda ko‘zda tutilgan maqsadlarni asoslash. Nima uchun
matematika o‘qitiladi, o‘rgatiladi?).
Bog‘chada matematika o‘qitish mazmunini ilmiy ishlab chiqish. (nimani
o‘rgatish?). Bolalarga bilimlar qanday berilganda , bu bilimlar fan, texnika va
madaniyatninig hozirgi zamon rivojlanishi talablariga mos keladigan bo‘ladi.
Matematika bilim berish metodlarini ilmiy ishlab chiqish (qanday o‘qitish
kerak?), ya’ni bolalar hozirgi kunda zarur bo‘lgan bilimlarni, malakalarni,
ko‘nikmalarni va aqliy faoliyati, qobiliyatlarini egallab oladigan bo‘lishlari uchun
o‘quv ishlari metodikasi qanday bo‘lishi kerak? Matematik bilimlarni egallash
jarayonida bolalar shaxsining garmonik rivojlanishi va shakllanishini amalga
oshirish uchun qanday o‘qitish kerak?.
Matematik bilim berish vositalarini darsliklar , didaktik materiallar,
ko‘rsatma qo‘llanmalar va texnik vositalarni ishlab chiqish (nima yordamida
o‘qitish).
Ta’limni tashkil qilishni ilmiy ishlab chiqish (darsni va ta’limning
mashg‘ulotdan tashqari shakllarini qanday o‘tkazish? Mashg‘ulot ishlarini qanday

8tashkiliy metodlarda o‘tkazish kerak? Mashg‘ulot jarayonidagi ta’limiy va
tarbiyaviy masalalarni qanday qilib samaraliroq hal qilish kerak?).
Bolalarga bilim berish maqsadlari, metodlari, vositalari va shakllari metodik
tizimning asosiy komponentlaridir.
Matematika fani oldida turgan maqsadlar: umumiy ta’lim, amaliy va
tarbiyaviy maqsadlaridan iboratdir.
Umumiy ta’lim maqsadlari:
Bolalarga real olamdagi yuz beradigan eng sodda xodisalardagi miqdoriy
nisbatlarni tushunishga va olamdagi fazoviy shakllarni (joylashishlarini); natural
son, geometrik shakl , miqdor va boshqa tushunchalar abstrakt ammo ular real
borliqdagi predmetlarga xos bo‘lgan bog‘lanish va munosabatlarni aks ettiradigan
hajmda bilimlar berish. Bu bilimlar fazoviy tasavvurlarni rivojlantirishga mantiqiy
fikrlay bilishga yordam berishi kerak.
Matematikani o‘rgatish bolalarda o‘z ona tilida xatosiz so‘zlashga, o‘z
fikrini aniq va ravon qilib bayon eta bilishga o‘rgatishda yordam berishi kerak.
Matematikani bayon etishda sergaplikka yo‘l qo‘yish mumkin emas, bunda har bir
so‘zni o‘z o‘rnida ishlata bilish ayniqsa muhimdir.
Maqsad:
1. Bolalarni maktabda asosiy fanlardan bilim olishga o‘rgatish
(shu qatorda matematikadan ham).
2. Yosh bolalarga matematik bilim berish.
Tarbiyaviy maqsadlar: Matematikaga doir bajariladigan ishlar bolalarni
boshqa oladigan bilimlariga qaraganda ko‘proq sabotlikka, tirishqoqlikka,
puxtalikka, aniqlikka o‘z fikr va xulosalarini nazorat qila olishga , ayniqsa kuzatish,
tajriba va faxmlash asosida aytiladigan fikrlarining ravon bo‘lishiga e’tibor bera
bilishga odatlantirish kerak.
Bolalarda matematik bilimlarga bo‘lgan qiziqish, matematik xarakterdagi
masalalarni sabr toqat va tirishqoqlik bilan yechish ko‘nikmalari rivojlantiriladi.
Induktiv va deduktiv tafakkurning boshlang‘ich ko‘nikmalarini aqliy
operatsiyalarni, ya’ni tahlil qilish, sintez qilish , taqqoslashni, abstraktlashtirish va

9umumlashtirish qobiliyatlarini rivojlantirishga, idroklilik va ziyraklikni, fazoviy
tasavvurlarni va xayolni o‘stirishga matematik ta’lim berish katta yordam qiladi.
Amaliy maqsadlar: matematik bilim berishdan kuzatilgan amaliy maqsadlar
bolalarning nazariyani amaliyotga bog‘lay olishidan, ya’ni olingan bilimlarni
amaliy masalalarni hal qilishga , bolalar to‘plam va son haqida, kattalik
(miqdor)larning bir-biriga nisbati haqida, eng oddiy geometrik shakllar haqida
boshlang‘ich tasavvurga ega bo‘ladilar, joy va vaqtni bilishni o‘rganadilar: bolalar
olgan bilimlarini o‘zlarining kundalik mehnat va o‘yin faoliyatida va maishiy
hayotida uchraydigan matematikaga doir savol va masalalarni hal qilishga tatbiq
eta bilish malakalarini hosil qilish kerak.
Kursning asosiy vazifalari:
1. Maktabgacha tarbiya muassasalarida talabalarda matematika elementlari
bilan ta’limning nazariy asoslarini bolalarning matematik rivojlanishini ruhiy
xususiyatlarini bilishning mazmuni va metodikasini shakllantirish.
2. Talabalarda bolalar bog‘chasida ta’lim jarayonining matematika
elementlari bilan tashkil qilishning kasbiy ko‘nikmasini rivojlantirish,
mashg‘ulotlarni rejalashtirish, matnlarni to‘zij va tahlil qilish: metodik usullar va
ta’limiy o‘yinlar to‘plash: ularning mazmuni va metodlari bilan ishlashni tahlil
qilish.
Z.Talablarni maktab bilan oilaning uzviy bog‘liqlikda bo‘lishini o‘rnatishga
o‘rgatish. Talabalarni ushbu kurs bo‘yicha maktabgacha ta’lim kollejida ishlash
mazmuni va shakllari bilan tanishtirish.
4. Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik tasavvurlarni
shakllantirishning vazifalari (ta’limiy va tarbiyaviy) o‘qitish mazmuni va
yo‘llarining umumiy tavsifi.
Matematik tasavvurlarni shakllantirish yuzasidan olib boriladigan
ishning asosiy shakli – mashg‘ulotdir. Dastur vazifalarining k о ‘pchilik qismi
mashg‘ulotlarda hal qilinadi. Bolalarda ma’lum
izchillikda tasavvurlar shakllantiriladi, zarur malaka va k о ‘nikmalar hosil qilinadi.

10Atrofdagi xamma narsani mikdor jixatidan kuzatishlarni uyushtirishga ,
bolalarning о ‘z faoliyatlarining xilma-xil turlarida matematik mazmundagi
bilim va k о ‘nikmalaridan qanday foydalanishlariga katta ahamiyat beriladi.
Maktabga borish davriga kelib bolalar to’plam va son,
shakl va kattalik haqida о ‘zaro boglangan bilimlarni nisbatan k о ‘prok egallagan,
fazoda va vaqtni mo’ljalga olishni bilishni o’rgangan bo’lishlari zarur.
El е m е ntar mat е matika tasavvurlarni shakllantirish ahamiyati pr е dm е ti
va vazifalari. Maktabgacha yoshdagi bolalarda el е m е ntar mat е matik tasav-
vurlarni shakllantirish asoslari va m е todikasi kursining nazariy asoslari.
Bolalarda matematik tushunchalarni rivojlantirish muammosining psixologik-
pedagogik asoslari. Boshlang'ich matematik tushunchalarni rivojlantirishda ta'lim
muammolari. Bolalarda matematik tushunchalarni shakllantirish nazariyasi
va metodikasi. O`tilgan mavzuning mazmuniga bog`liq holda o`quvchilarning
hayotda kuzatgan va tajribada ishlatgan fakt (dalil), narsa va hodisalardan
nimalarni bilganliklarini aniqlash; — o`tilgan mavzu va, hatto ilgari o`tilgan
mat е riallarni (ma’lumotlarni) qayta esga tushirish; — o`quvchilarning bayon
qilinayotgan ma’lumotni qanchalik idrok qilayotganliklarini aniqlash ... Darslik
bilan ishlash ta’lim jarayonida o`qish-o`qitish ishlarini muvaffaqiyatli amalga
oshirish uchun yordam b е rsa. ikkinchi tomondan , o`quvchilarning kеlajakdagi
faoliyati uchun zarur bo`lgan ilmiy va ilmiy-ommabop adabiyotlarni mustaqil
o`qib-o`rganish madaniyatini tarkib topdirish bilan birga u bolalarni
ko`nikma va malakalar bilan qurollantirishda katta ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasining
ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablarini
tasdiqlash haqida. ILOVA O‘zbekiston Respublikasining
ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat talablari.
Umumiy qoidalar. ... maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishi, ta’lim-
tarbiyasi mazmuni va sifatiga qo‘yiladigan talablarni belgilash; milliy,
umuminsoniy va ma’naviy qadriyatlar asosida bolalarga ta’lim-tarbiya
berish, rivojlantirishning samarali shakllari va usullarini joriy

11etish ... bolaning har bir yutug‘ini maqtash va qo‘llab-quvvatlash; o‘yinchoqlarga
ovoz berib, turli hissiyot va harakatlarni tanish imkoniyatini berish; oilada
emotsional ijobiy holatni yaratish va har kuni bola bilan o‘ynash.
Kichkintoylarga alifbe va raqamlarni o'rgatish haqida gap ketganda,
dasturlarda bolalarga ko'rsatma berish mumkin bo'lgan son-sanoqsiz falsafalar va
erta bolalik o'quv dasturlari yondashuvlari mavjud. Va barcha dasturlar
o'quvchilarga muhim ijtimoiy ko'nikmalarni o'rgatish, ularning kognitiv
rivojlanishini yaxshilash va ularni kelajakdagi maktabda o'qishga tayyorlashga
qaratilgan bo'lsa-da - bu qanday amalga oshirilishi har xil bo'lishi mumkin, chunki
maktabgacha ta'lim dasturining bir nechta turlari mavjud.
Dastur direktori va/yoki egasi sifatida siz barcha talabalaringiz uchun
umumiy o quv dasturini tanlashingiz muhim.ʻ Bu nafaqat o'qituvchilaringizga
samaraliroq ta'lim berishga imkon beradi, balki ota-onalarga sinfda o'rganish
haqida gap ketganda nima kutishlarini bilishga yordam beradi. Quyida
maktabgacha ta'lim dasturining oltita asosiy turi mavjud bo'lib, ular erta bolalik
davridagi yondashuvlarida farqlanadi.
Dastlab Nyu-York shahrida 20-asrning boshlarida ishlab chiqilgan bu
yondashuv bolaning butun rivojlanishiga qaratilgan. O'yinga asoslangan
yondashuv san'at, bloklar, dramatik o'yinlar va boshqotirmalar kabi amaliy
mashg'ulotlar orqali faol o'rganishga yordam beradi. Ijtimoiy va hissiy ta'lim Bank
Street o'quv dasturining yuragi bo'lib, u bolalarga o'z-o'zini anglash, jamiyatdagi
rolini aniqlash va sinfdagi barcha o'quvchilar orasidagi farqlarni tan olish (va
qadrlash)ga yordam beradi. Bank Street muhitida o'qiyotgan maktabgacha
yoshdagi bolalar raqobatbardosh bo'lmagan guruhlarda ishlashadi.
HighScope veb-saytiga ko'ra, ularning yondashuvi "bolalarni o'quv
materiallarini o'rganishga va kattalar va tengdoshlar bilan muloqot qilishga
undaydigan muhit yaratish orqali ularning o'rganishga bo'lgan qiziqishini
uyg'otishdir. Erta o'quvchilarni qaror qabul qilishda, akademik ko'nikmalarni
rivojlantirishda, ijtimoiy va hissiy jihatdan rivojlanishida va sinf jamoasining bir
qismi bo'lishlarida qo'llab-quvvatlashga e'tibor qaratamiz.

12Oddiy qilib aytganda, HighScope usuli bolalar o'z bilimlarini dunyo va
atrofdagi odamlar bilan faol shug'ullanish orqali qurishga ishonadi. Faol o'rganish,
shu jumladan tabiiy o'yin va atrof-muhit va boshqa odamlar bilan o'zaro ta'sir
HighScope yondashuvining markazida. Sinfdagi ushbu amaliy tajribalar bolalarda
muammolarni hal qilish va nizolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirishga
yordam beradi. Izchil kundalik tartiblar va yaxshi tashkil etilgan sinf xonalari
HighSope dasturlarida o'quv jarayonini qo'llab-quvvatlashga yordam beradi.
HighScope dasturlari ayniqsa jamoat markazlarida va diniy tashkilotlarda mashhur.
Montessor - bu, ehtimol, barcha maktabgacha ta'lim dasturlari orasida eng
mashhuri. Montessori usuli italiyalik shifokor, doktor Mariya Montessori
tomonidan ishlab chiqilgan bo'lib, o'tgan asr davomida bu bolaga yo'naltirilgan
rivojlanish yondashuvi butun dunyo bo'ylab maktablarga kiritilgan. Qo'shma
Shtatlarda ushbu o'quv dasturining mashhurligi 1960 yilda Amerika Montessori
Jamiyati tashkil etilgandan keyin o'sdi.
Montessori o'quv dasturi madaniyatshunoslik, geografiya, til, matematika,
musiqa va fan, shuningdek, o'rganishga yordam beradigan harakat va hissiy
mashqlarni o'z ichiga oladi. Montessori sinf xonalari noyobdir. Stollardan
foydalanish o'rniga talabalar pol yoki stoldan foydalanadilar. Bolalar ham sinfda
erkin harakat qilishadi (chunki harakat bu o'quv dasturining muhim tarkibiy
qismidir).
Barcha o'qituvchilar erta bolalik davridagi bakalavriat yoki magistr
darajasiga, shuningdek Montessori sertifikatiga ega bo'lishi kerak va o'quv dasturi
bolaning rivojlanishining barcha sohalariga, jumladan, kognitiv, hissiy, jismoniy
va ijtimoiy sohalarga qaratilgan. Ko'pgina Montessori dasturlari o'tgan
maktabgacha yoshdagi o'smirlik davrida davom etadi.

131.2. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar bilan ishlashda o’quv
dasturlari ahamiyati.
Dastlabki yillar insonning o'sishi, rivojlanishi va barcha bolalarning, shu
jumladan nogironlik holatlari tufayli alohida ehtiyojli bolalarning o'rganishi uchun
eng muhim yillardir. 3 yoshdan 6 yoshgacha bo'lgan guruhda paydo bo'ladigan har
tomonlama qobiliyatlar keyingi maktabda va hayotda muvaffaqiyatga erishish
uchun zarur shartdir.
Milliy Ta'lim Tadqiqotlari va Ta'lim Kengashi o'qituvchilar, ma'murlar,
siyosatni rejalashtiruvchilar va boshqa manfaatdor tomonlarga bolalarga sifatli
maktabgacha ta'lim berishda yordam berishga qaratilgan maktabgacha o'quv
dasturini ishlab chiqdi.
Maktabgacha ta'lim - bu 3-6 yoshdagi bolalarga beriladigan ta'lim. Bu
uyushgan ta'limning birinchi bosqichidir. Maktabgacha ta'lim maktabgacha ta'lim
sifatida ham tanilgan. U davlat va xususiy maktablarda joylashgan Anganwadis,
bolalar bog'chalari, maktabgacha ta'lim muassasalari, tayyorgarlik maktablari,
bolalar bog'chalari, Montessori maktablari va Boshlang'ich bo'limlari kabi har
qanday sharoitda taqdim etiladi.
Maktabgacha ta'lim 3 yoshdan 6 yoshgacha bo'lgan barcha bolalarning har
tomonlama rivojlanishini ta'minlash uchun universal, adolatli, quvonchli, inklyuziv
va kontekstli ta'lim imkoniyatlaridan foydalanishni rag'batlantirishni nazarda
tutadi. Buni ota-onalar va o'qituvchilarni hissiy jihatdan qo'llab-quvvatlovchi,
madaniy ildizlarga ega, bolaga yo'naltirilgan, rag'batlantiruvchi ta'lim muhitini
ta'minlashga jalb qilish orqali ta'minlash mumkin. U o'yin va rivojlanishga mos
keladigan amaliyotlar orqali umrbod ta'lim olish uchun mustahkam poydevor
yaratish orqali individual salohiyatni maksimal darajada oshirishga qaratilgan.
Shuningdek, u sog'lom munosabat, yaxshi qadriyatlar, tanqidiy fikrlash, hamkorlik,
muloqot, ijodkorlik, texnologiya, savodxonlik va ijtimoiy-emotsional rivojlanish

14ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Bu maktabgacha ta'limdan boshlang'ich
maktabga muammosiz o'tishni ta'minlaydi, bu esa bolalarning kelajakda samarali
va qoniqarli hayot kechirishiga imkon beradi.
Maktabgacha ta'limning asosiy maqsadlari
-Har tomonlama rivojlanish va umrbod ta'lim olish uchun mustahkam
asoslarni ta'minlash
-Bolani maktabga tayyorlash
Maktabgacha ta'limning vazifalari
-Har bir bola qadrlanadigan, hurmat qilinadigan, o'zini xavfsiz va xavfsiz his
qiladigan va o'zini o'zi ijobiy his qiladigan bolalarga do'stona muhitni ta'minlash.
-Yaxshi salomatlik, farovonlik, ovqatlanish, sog'lom odatlar va gigiena
uchun mustahkam poydevor yaratish.
-Bolalarga samarali kommunikator bo'lish va qabul qiluvchi va ifodali tilni
rivojlantirishga imkon berish.
-Bolalarga faol o'quvchilar bo'lishga yordam berish, tanqidiy fikrlash, ijodiy
bo'lish, hamkorlik qilish, muloqot qilish va yaqin atrof-muhit bilan bog'lanish.
-Bolalarning maktabgacha ta'lim muassasasidan boshlang'ich maktabga silliq
o'tishini ta'minlash. Har bir bolaning rivojlanishi uchun ota-onalar va jamiyat bilan
hamkorlik qilish.
Maktabgacha yoshdagi bolalar atrofdagi ranglar, shakllar, tovushlar,
o'lchamlar va shakllarga qiziqadi va hayajonlanadi. Bolaning dunyoni boshdan
kechirish qobiliyati yillar davomida boyib boradi va farqlanadi. Bu erta ta'lim
kattalar va tengdoshlar bilan muloqotning bir qismi sifatida amalga oshiriladi,
bunda til ham juda muhim rol o'ynaydi. Bolalarga o'zlarining yaqin va kengroq
muhiti - insoniy, ijtimoiy va madaniy muhitni tekshirish, o'rganish va tushunishni
rivojlantirish imkoniyatini berish kerak. Atrof-muhitni o'rganishda bolalar
kuzatish, so'roq qilish, muhokama qilish, bashorat qilish, tahlil qilish, izlanish,
tergov va tajriba o'tkazishda ishtirok etadilar. Bu jarayonda ular keng ko'lamli
tushunchalar va g'oyalarni tuzadilar, o'zgartiradilar va rivojlantiradilar. Bolalar
o'zlarining his-tuyg'ulari va his-tuyg'ularini boshqarishni boshlaydilar, baham

15ko'rishni, tengdoshlari bilan hamkorlik qilishni o'rganadilar. Bolalar baxtli yoki
qayg'uli bo'lganlarida boshqalarga aytishni boshlaydilar. Shuningdek, ular
o'zlarining shaxsiy tushunchalarini rivojlantiradilar.
Demak, hozirgi o'quv dasturi ushbu bosqichning yosh va rivojlanish
talablariga mos keladigan o'ziga xos mazmun va pedagogikani o'z ichiga oladi va
asosiy tamoyillar shaklida nazariy va kontseptual asoslardan o'z asosini topadi. Bu
nafaqat siyosatning xilma-xilligini hisobga olgan holda, yosh nuqtai nazaridan
talab qilinadigan moslashuvchanlikni ta'minlabgina qolmay, balki ko'p darajali
voqeliklarga ham javob beradi; ko'p yoshdagi sinflar va maktabgacha ta'limdan
boshlang'ich sinflarga yumshoqroq o'tishni ta'minlaydi, bu ijobiy o'zini o'zi anglash
va ishonchga, yaxshi ishlashga va yaxshi saqlash stavkalariga olib keladi.
Tajribalar xilma-xilligi, qobiliyatlarning xilma-xilligi va o'qitishning tegishli
jarayoni bo'yicha dialogning noaniqligi tufayli o'tmishda ma'lum muammolar
paydo bo'lgan va bundan keyin ham paydo bo'ladi. Demak, hozirgi o'quv dasturini
yaxshiroq amalga oshirish uchun bu tashvishlar ehtiyotkorlik bilan hal qilishni
talab qiladi. Bu sinfda o'qitish jarayonining sifatini yaxshilashga yordam beradi, bu
esa barcha bolalarning o'rganishi va rivojlanishini ta'minlaydi.
Eng keng tarqalgan muammolarni hal qilish bo'yicha maslahatlar quyida
muhokama qilinadi:
1. O'rganishdagi o'zgaruvchanlikni ko'rib chiqish.
Bolalarning o'rganish qobiliyatlari va o'rganish uslubi har xil bo'lgan sinfda
o'qituvchi:
Bolalarning turli ta'lim ehtiyojlarini qondirish uchun o'quv muhitini odatiy
qilish.
Bolalar nimani o'rganishi kerakligi yoki ma'lumotlarga qanday kirishlari
haqida o'ylash.
Kontentni tushunish yoki o'zlashtirish uchun bola shug'ullanadigan
faoliyatni loyihalash.

16Bolalarga mavzu bo'yicha o'rganganlarini takrorlash, qo'llash va
kengaytirishga imkon beradigan yakuniy loyihalar.
Bolalarga turli guruhlarda ishlashga ruxsat berish - ba'zida bir xil
tayyorgarlik darajasidagi yoki aralash tayyorgarlik guruhlari bilan, qiziqishlari
o'xshash yoki turli xil qiziqishlarga ega bo'lgan bolalar bilan, ular kabi
o'rganadigan tengdoshlari bilan yoki tasodifiy va ko'pincha butun sinf.
Butun guruhni turli xil qobiliyat va yoshdagi bolalardan iborat ikki guruhga
bo'lish.
Kichik yoshdagi qobiliyatli bolalar erkin o'yin bilan shug'ullangan bo'lsa,
o'qituvchi katta yoshdagi qobiliyatli bolalar bilan boshqariladigan mashg'ulotlarni
olib boradi. 30 daqiqalik vaqtdan so'ng o'qituvchi qobiliyatlari paydo bo'lgan
kichik yoshdagi bolalar uchun boshqariladigan mashg'ulotlarni o'tkazishi mumkin,
katta yoshdagi bolalar esa erkin o'yin bilan shug'ullanishi mumkin. Shunday qilib,
o'qituvchi rivojlanishga mos keladigan harakatlar orqali turli qobiliyat va yosh
guruhlarini boshqarish imkoniyatiga ega bo'ladi.
2. Ko'p yoshdagi guruhlashni boshqaring Ko'p yoshdagi guruhlar sinfdagi
kichik va katta yoshdagi bolalarga foyda keltiradi. Bunday geterogen guruhlarda
bolalar bir-biridan o'rganadilar va shu bilan hamkorlikda o'rganish ko'nikmalarini
osonlashtiradi. Shu sababli, ko'p yoshdagi guruh bolalari sinfi ulardan va ular
uchun maksimal foyda olishga muvaffaq bo'lishi mumkin. Ko'p bosqichli
o'quvchilarni boshqarish uchun, ularning o'rganish darajalarida o'zgarishlar bo'lgan
"farqlanish" ko'p yoshdagi guruh bolalarini boshqarish uchun kuzatilishi mumkin.
U bolalarning turli ta'lim ehtiyojlarini qondirish uchun o'quv muhitini tartibga
solishdan boshlashi kerak. Keyin u bolalar nimani o'rganishi kerakligi yoki ular
ma'lumotga qanday kirishlari haqida o'ylashi kerak. Bundan tashqari, u mazmunni
tushunish yoki o'zlashtirish uchun bola shug'ullanadigan faoliyatni loyihalashtirishi
kerak. Shuningdek, u bolaga mavzu bo'yicha o'rgangan narsalarni takrorlash,
qo'llash va kengaytirishga imkon beradigan loyihalarni yakunlashi kerak.

173. Dastlabki rasmiy ko'rsatmalardan qochish.
Bolalarda bilim, ko‘nikma va kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirishga erta
e’tibor qaratish ularning ijobiy munosabat, o‘rganishga moyilligi, o‘ychanligi,
izlanuvchanligi, ixtirochi, topqirligi, muammoni hal etuvchi bo‘lish qobiliyatiga
putur yetkazadi. O'qituvchi: - Kontseptsiyalarni shakllantirish va malaka va
ko'nikmalarni mustahkamlashga e'tibor qarating. Bunga erishish uchun u
o'qitishning rasmiy tizimidan voz kechishi kerak. Buning o'rniga, ular bolalar
faoliyatiga, yangi material yoki tushunchalarga qiziqish va ijodkorlikni namoyon
etishlari uchun imkoniyatlar yaratishi kerak. Ma'noli kontekstdan xoli bo'lgan,
o'qituvchiga yo'naltirilgan, eslab qolishga asoslangan o'rganish, bolaga ortiqcha
bosim o'tkazish zararli.
4. Nogiron bolalarni diqqat bilan qamrab olishni ta'minlash.
Erta aralashuv orqali nogiron bolalarning rivojlanishini rag'batlantirish
o'rganishdagi qiyinchiliklarni minimallashtiradi va bolaning rivojlanishini
tezlashtiradi. Shuningdek, u maxsus ta'lim xizmatlariga bo'lgan ehtiyojni
minimallashtirish orqali xarajatlarni kamaytiradi. Erta aralashuv bolalarga
to'g'ridan-to'g'ri yordam berish, shuningdek, ularning ota-onalariga yordam
ko'rsatish orqali individual ehtiyojlarga moslashtirilgan xizmatlar tizimini o'z
ichiga oladi. Erta aralashuv bir necha shakllarda taklif qilinishi mumkin: Nutq va
til terapiyasi eshitish qobiliyatini yaxshilashga va eshitish vositalaridan
foydalanishga yordam beradi. Fizioterapiya muvozanat, o'tirish, emaklash va
yurish kabi vosita qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Rivojlanish va
mehnat terapiyasi qo'llarning motorli ko'nikmalarini, o'yinni, kognitiv, ijtimoiy
hissiy va o'z-o'zini parvarish qilishni rivojlantirishga yordam beradi. Bolaga kerak
bo'lishi mumkin bo'lgan yordamchi texnologiya uskunalari. Inklyuzivlik nogiron
bolalarga teng munosabatda bo'lish va ularning qobiliyatlariga e'tibor berish
imkoniyatini beradi. Bu ularga tegishli imkoniyatlar, infratuzilma va shaxsiy
yordam bilan ta'minlanadi. Demak, Barcha bolalarning erta rivojlanish skriningini
o'tkazing va ularning kuchli tomonlarini aniqlang. Erta aniqlash va aralashuvning

18ahamiyatini tushuning. To'siqsiz bo'lishini ta'minlash uchun jismoniy muhitga
tuzatishlar kiriting. O'quv dasturini moslashuvchan va turli nuqsonlari bo'lgan
bolalar uchun ochiq qilib qo'ying. Tegishli baholash va baholash tartib-qoidalarini
ishlab chiqish. Imkoniyatlarni oshiring va barcha manfaatdor tomonlarga o'z
munosabatlarini qayta ko'rib chiqish va kerak bo'lganda ularni o'zgartirish ustida
ishlash imkoniyatini bering. Asta-sekin ularni nogiron bolalar bilan ishlashda
ijobiy atamalardan foydalanishga undash. Yoshga mos o'yin va o'quv materialidan
foydalaning. Sensibilizatsiya; orientatsiya; trening; ota-onalar va jamoatchilik bilan
maslahatlashish zarur.

19II bob. Asosiy qism.
2.1. Ilk qadam o’quv dasturi va uning mohiyati.
Davlat dasturi sifatida Ilk qadam dasturining alohida muhimligi shundan
iboratki, bunda u o z ichiga o qitishning pedagogik maqsadlarini oladi, kunʻ ʻ
davomida bolaning ta lim olishi tuzilmasini ta minlaydi, shuningdek, pedagoglar
ʼ ʼ
bola rivojlanishining qaysi eng muhim jihatlariga o z diqqatlarini jamlashlari
ʻ
lozimligi tushunilishini ta minlaydi. Davlat dasturi bo lish bilan birga Ilk Qadam
ʼ ʻ
dasturi butun maktabgacha ta lim tizimini to liq qamrab oladigan va uni tartibga
ʼ ʻ
soladigan “yomg irpo sh” sifatidagi taraqqiyparvar hujjat bo lib sanaladi. Mana
ʻ ʻ ʻ
shu bilan Ilk Qadam dasturi turli xil bolalar guruhlariga har xil provayderlar
tomonidan taqdim etiladigan maktabgacha ta limning bir xil sifatini ta minlashga
ʼ ʼ
mo ljallangandir. Dastur pedagoglarga bolalar uchun rag batlantiruvchi o qitish
ʻ ʻ ʻ
muhitini qanday qilib yaratish va bunga ota-onalarni ham qay yo l bilan jalb
ʻ
qilishni tushunish va bilib olishga yordam beradi.
Maktabgacha ta’lim muassasasining davlat o‘quv dasturi “O‘zbekiston
Respublikasining ilk va maktabgacha yoshidagi bolalarni rivojlantirish borasidagi
Davlat talablari”ga muvofiq ishlab chiqilgan me’yoriy-huquqiy hujjat bo‘lib, unda
maktabgacha ta’lim muassasasining maqsad va vazifalari, o‘quv-tarbiyaviy
faoliyatning asosiy g‘oyalari, maktabgachayoshdagi bolalarni ta’limning keyingi

20bosqichiga o‘tishidagi asosiy kompetensiyalari belgilab berilgan. O‘zbekiston
Respublikasi hududida joylashgan quyidagi ta’lim muassasalarida:
 davlat maktabgacha ta’lim muassasalari;
 maktabgacha ta’lim sohasida xizmat ko‘rsatuvchi nodavlat muassasalari;
 maktabgacha guruhlarga ega bo‘lgan «Mehribonlik» bolalar uylari;
 maktabgacha va boshlang‘ich ta’limni nazorat qiluvchi boshqaruv
organlarida – ushbu davlat o‘quv dasturini qo‘llash majburiydur.
Davlat o‘quv dasturi 7 bobdan iborat bo‘lib,
I-bobda MTM davlat o‘quv dasturini qo‘llash va MTMning maqsad va
vazifalari aks ettirilgan.
Davlat o‘quv dasturi variativ o‘quv dasturlarini yaratishda majburiy tayanch
hujjat hisoblanadi. Ta’lim muassasalari Maktabgacha ta’lim vazirligi tomonidan
tasdiqlangan variativ o‘quv dasturlaridan foydalanish huquqiga ega. Ta’lim
muassasasi Davlat o‘quv dasturi asosida o‘zining MTM ishchi o‘quv dasturini
ishlab chiqish huquqiga ega. Ta’lim muassasasining ishchi o‘quv dasturi muassasa
pedagoglari tomonidan ota-onalarni jalb etgan holda tuziladi va amaldagi
qonunchilik tartibida tasdiqlanadi.

21Maktabgacha ta’lim muassasasida alohida ehtiyojga ega bo‘lgan bolalarni
qo‘llab-quvvatlash jamoaviy ish hisoblanadi va uni amalga oshirish uchun
maktabgacha ta’lim muassasasi rahbari javobgar bo‘ladi. Zarurat tug‘ilganda,
pedagoglar tarkibi va maktabgacha ta’lim muassasasi rahbariyati, tor ixtisosdagi
mutaxassislarni jalb etgan holda, bola (uning rivojlanishi) uchun o‘quv-tarbiyaviy
faoliyatning individual rejasini tuzadi.
Bolaning har tomonlama rivojlanishini ta’minlash uchun maktabgacha ta’lim
muassasasi ota-onalar bilan o‘zaro hamkorlikning quyidagi shakllarini tashkil
qilishi mumkin:
 ota-onalarning maktabgacha ta’lim muassasasi borasidagi fikrlarini
hisobga olish;
 ilk rivojlanish masalalarida ota-onalarga bilim berish;
 ota-onalarni o‘quv-tarbiyaviy jarayonda faol qatnashishga jalb etish;
 ota-onalarning muassasa hayotida ishtirok etish borasidagi tashabbuslarini
qo‘llab-quvvatlash. III-bob:- Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim berishda
kompetensiyaviy yondashuv deb nomlanib, dasturning majburiy 5ta ta’lim soxasini
o‘z ichiga oladi.
 «Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish» sohasi
kompetensiyalari
 «Ijtimoiy-hissiy rivojlanish» sohasi kompetensiyalari

22 «Nutq, muloqot, o‘qish va yozish malakalari» sohasi kompetensiyalari

23 «Bilish jarayonining rivojlanishi» sohasi kompetensiyalari
 «Ijodiy rivojlanish» sohasi kompetensiyalari
Maktabgacha yoshdagi (6-7 yosh) bolaning umumiy muhim
kompetensiyalari
Kompetensiya bolaning bilim, ko‘nikma, malaka va qadriyatlari majmuidir.
Boshlang‘ich kompetensiyalar, rivojlanish sohasidan qat’i nazar, bola shaxsi
shakllanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kommunikativ kompetensiya – muloqot vositalaridan turli vaziyatlarda
foydalana bilish ko‘nikmasi.
O‘yin kompetensiyasi – bolaning o‘yin jarayoni va uni tashkil qilishda
tajriba, bilim va ko‘nikmalardan ijodiy foydalanishi. O‘quv-tarbiyaviy faoliyat
uchun asos hisoblanadi.
Ijtimoiy kompetensiya – hayotiy vaziyatlarda kattalar va tengdoshlar bilan
muloqotda axloq qoidalari va me’yorlariga rioya qilgan holda o‘zini tutish
mahorati.
Bilish kompetensiyasi – atrofdagi olamni ongli ravishda idrok qilish va
olingan bilim, ko‘nikma, malaka va qadriyatlardan o‘quv va amaliy vazifalarni hal
qilish uchun foydalanish.

242.2. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda sezish qobilayatini
rivojlantirish haqida umumiy ma’lumot.
Federal davlat talablariga muvofiq (FGT, 2009 yil 23 noyabrdagi 655-son
buyrug'i) N.Ye tomonidan tahrir qilingan "Tug'ilgandan maktabgacha" dasturida.
Veraksy, T.S. Komarova, M.A. Vasilyeva, ta'limning rivojlanish funktsiyasi
birinchi o'ringa chiqib, bolaning shaxsini shakllantirishni va o'qituvchini uning
individual xususiyatlariga yo'naltirishni ta'minlaydi. Dastur bolani tug'ilishidan
maktabgacha tarbiyalash va o'qitishning barcha asosiy mazmunli yo'nalishlarini
to'liq taqdim etadi. "Bilish" ta'lim sohasi tarkibidagi alohida bo'lim "Sensorli
rivojlanish" bo'lib, u barcha yosh guruhlari bolalarida kognitiv qiziqishlarni
shakllantirishga va ularning intellektual rivojlanishiga qaratilgan.
Bolaning maktabga tayyorgarligi ko'p jihatdan uning hissiy rivojlanishiga
bog'liq. Rossiyalik psixologlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko'rsatdiki, boshlang'ich ta'lim jarayonida bolalar duch keladigan
qiyinchiliklarning muhim qismi sezgirlikning etarli emasligi va moslashuvchanligi
bilan bog'liq. Natijada, xatlarni yozishda, rasm chizishda buzilishlar, qo'l mehnati
darslarida qo'l san'atlari ishlab chiqarishda noaniqliklar mavjud. Bola jismoniy
tarbiya darslarida harakat tartiblarini ko'paytira olmaydi.

25Ammo nafaqat sezgi rivojlanishining past darajasi bolaning muvaffaqiyatli
o'rganish qobiliyatini keskin pasaytiradi. Umuman olganda inson faoliyati,
ayniqsa, ijodiy faoliyat uchun bunday rivojlanishning yuqori darajasining
ahamiyatini yodda tutish bir xil darajada muhimdir. Musiqachi, rassom, me'mor,
yozuvchi, dizaynerning muvaffaqiyatini ta'minlaydigan qobiliyatlar orasida eng
muhim o'rinni his qilish qobiliyatlari egallaydi, bu narsa maxsus chuqurlik, aniqlik
va aniqlik bilan narsalar va hodisalarning shakllari, ranglari, tovushlari va boshqa
tashqi xususiyatlarini olish va etkazish imkonini beradi. Va hissiy qobiliyatlarning
kelib chiqishi erta bolalik davrida erishilgan hissiy rivojlanishning umumiy
darajasida.
Muammoning dolzarbligi shundaki, odamning atrofdagi olamni bilishi "tirik
tafakkur" dan, his va idrokdan boshlanadi. Ma'lumki, hislar va in'ikoslarning
rivojlanishi barcha boshqa, yanada murakkab bilim jarayonlari (xotira, tasavvur,
tafakkur) paydo bo'lishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Rivojlangan sezgi
zamonaviy insonning amaliy faoliyatini takomillashtirish uchun asosdir.
Darhaqiqat, B.G. Ananiev haqli ravishda ta'kidlaganidek, "ilm-fan va
texnologiyaning eng ilg'or yutuqlari nafaqat tafakkur uchun, balki sezgir odam
uchun ham yaratilgan".
Ko'pgina mahalliy va xorijiy olimlar o'zlarini maktabgacha yoshdagi
bolalarni hissiy tarbiyalash sohasidagi tadqiqotlariga bag'ishladilar. Shu bilan
birga, ushbu sohadagi tadqiqotlarni tarbiyalashga eng muhim hissa A.P.Usova,
A.V. kabi rus mualliflari tomonidan kiritilgan. Zaporojets, A.G. Ruzskaya, N.A.
Vetlugina, L.A. Venger, V.P. Zinchenko va boshqalar.
Erta yosh sezgi faoliyatini yaxshilash, atrofimizdagi dunyo haqidagi
g'oyalarni to'plash uchun eng maqbuldir. Shuning uchun hissiy tarbiya erta bolalik
ta'limi asosiy jihatlaridan biridir. Bolaning umumiy aqliy rivojlanishining
poydevorini tashkil etadigan hissiy ta'lim, bu bolani muvaffaqiyatli tarbiyalash
uchun zarurdir. Idrok atrofdagi olam narsalari va hodisalarini idrok etishdan
boshlanadi. Idrokning barcha boshqa shakllari idrok obrazlariga asoslanadi, ularni

26qayta ishlash natijasidir. Bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirish ob'ektlarning tashqi
xususiyatlariga (shakli, rangi, o'lchami) doimiy e'tibor berishni talab qiladi.
Sensor madaniyatidagi kognitiv vazifalarni hal qilish vositasi sifatida hissiy
standartlardan foydalaniladi - ob'ektlarning tashqi xususiyatlarining umumiy qabul
qilingan namunalari. Uzoq vaqt davomida bola his qilish vositasi sifatida hissiy
standartlardan foydalanishni o'rganadi va bu jarayonning o'ziga xos bosqichlari
bor.
1-bosqich - oldindan standart, hayotning 3-yilida sodir bo'ladi. Bola
uchburchak shakllarni tomlar deb atay boshlaydi; dumaloq haqida u ularning to'pga
o'xshashligini aytadi. Ya'ni, bitta ob'ektni idrok etishda, ikkinchisi namuna sifatida
ishlatiladi. O'yinchoqlariga nisbatan turli xil harakatlarni amalga oshirib, bolalar
tashqi xususiyatlarini hisobga olishga majbur.
2-bosqich - idrok etish vositalari endi aniq ob'ektlar emas, balki ularning
xususiyatlarining ayrim namunalari bo'lib, ularning har biri aniq belgilangan
nomga ega. Bolalar kundalik hayotda ham, didaktik o'yinlar orqali ham spektrning
asosiy ranglarini o'zlashtiradilar. Masalan, "Sichqonchani yashirish" o'yinida
bolalar shakl standartlari va boshqalar bilan tanishadilar.
Maxsus joyni kattalik standartlari egallaydi, chunki bu shartli. Har qanday
ob'ektning o'zi katta yoki kichik bo'lishi mumkin emas, u bu sifatni boshqasiga
nisbatan egallaydi. Tarvuz katta, olma kichkina deymiz, ularni bir-biri bilan
taqqoslab. Bunday aloqalarni faqat og'zaki shaklda qayd etish mumkin.
3 bosqich - 4-5 yoshida, allaqachon sezgir standartlarga ega bo'lgan bolalar,
ularni tizimlashtira boshlaydilar. O'qituvchi bolaga spektrda ranglarning ketma-
ketligini yaratishda yordam beradi, ularning soyalarini taniydi. Idrok darajasida,
shuningdek, tomonlarning nisbati bilan farq qiladigan geometrik shakllarning
variantlari bilan tanishish mavjud - "qisqa" va "uzun". Ob'ektning kattaligini (katta
- kichik) global baholashdan bolalar uning parametrlarini ta'kidlashga o'tadilar:
balandlik, kenglik, uzunlik; seriya raqamini yasashni o'rganing. Shunga ko'ra,
didaktik o'yinlar yanada murakkablashadi.

27Bolaning hissiy rivojlanishining uning kelajakdagi hayoti uchun ahamiyati
maktabgacha ta'lim nazariyasi va amaliyoti uchun bolalar bog'chasida sensorli
ta'limning eng samarali vositalari va usullarini ishlab chiqish va ulardan
foydalanish vazifasini qo'yadi. Sensorli ta'limning asosiy yo'nalishi bolani hissiyot
madaniyati bilan jihozlash bo'lishi kerak.
Hayotda bola turli xil shakllar, ranglar va narsalarning boshqa xususiyatlari,
xususan o'yinchoqlar va uy-ro'zg'or buyumlari bilan duch keladi. Shuningdek, u
san'at asarlari - musiqa, rasm, haykaltaroshlik bilan tanishadi. Bolani tabiat
o'zining barcha hissiy xususiyatlari - ranglari, hidlari, shovqinlari bilan o'rab oladi.
Va, albatta, har bir bola, hattoki maqsadga muvofiq tarbiyasiz ham, bularning
barchasini anglaydi. Ammo agar assimilyatsiya o'z-o'zidan paydo bo'lsa, kattalar
tomonidan oqilona pedagogik ko'rsatmalarsiz, ko'pincha yuzaki va to'liqsiz bo'lib
chiqadi. Ammo hislar va in'ikoslar, ayniqsa, maktabgacha bolalik davrida
rivojlanish, takomillashtirishga imkon beradi. Bu erda sensorli ta'lim yordam
beradi - bolani insoniyatning hissiy madaniyati bilan izchil, muntazam ravishda
tanishtirish.Sensorli ta'lim - sezgir tajribani shakllantirish va hislar va idrokni
takomillashtirishni ta'minlaydigan maqsadga muvofiq pedagogik ta'sirlar.
Maktabgacha pedagogikada uzoq vaqtdan beri didaktik o'yinlar va mashqlar
sensorli tarbiyaning asosiy vositasi hisoblanadi. Biroq, sensorli ta'limning barcha
vazifalarini faqat to'g'ridan-to'g'ri ta'lim faoliyatida bajarish mumkin emas. Muhim
rol hali ham didaktik o'yinlarga tegishli bo'lishi kerak, ammo ular vaqti-vaqti bilan
emas, balki ma'lum bir tizimda, yosh maktabgacha yoshdagi bolalarni hissiy
tayyorgarlik va tarbiyalashning umumiy kursi bilan chambarchas bog'liq holda
amalga oshirilishi kerak. Maxsus tashkil etilgan didaktik o'yinlar umumlashtirilgan
g'oyalar bilan tanishish uchun yaxshi qo'shimcha bo'lib, ijtimoiy jihatdan
aniqlangan hissiy standartlar: geometrik shakllar, quyosh spektri ranglari.
Fikr maktabgacha yoshdagi bolalarning hissiy qobiliyatlarini rivojlantirish
uchun didaktik o'yinlardan foydalanish edi.
Farzandingiz tug'ilgan paytdan boshlab, u doimo atrofdagi narsalarni
o'rganish va tushunish uchun barcha beshta his-tuyg'ulardan foydalanadi. Hissiy

28rivojlanish bolangizning erta ta'lim jarayonida turli xil ranglar, teksturalar,
shovqinlar va boshqalarni qo'shish orqali uning his-tuyg'ularidan foydalanishni
yaxshilaydi. Ushbu yaxlit ta'lim jarayoni bolalarni xavfsiz o'ynashga va
atrofdagilar bilan shug'ullanishga, shuningdek, miya rivojlanishini yaxshilashga
undaydi.
Kichkintoylar va yosh bolalar ko'pincha oila a'zolaridan gavjum
qahvaxonalargacha turli xil odamlar va muhitlarga duch kelishadi. Yosh bola
uchun barcha notanish manzaralar, hidlar va tovushlar juda og'ir bo'lishi mumkin.
Balki biroz qo'rqinchli! Shuning uchun farzandingizning hayotiy vaziyatlarga
moslashishi va atrof-muhitdagi o'zgarishlarga dosh berishga yordam berish uchun
hissiy o'yinni uning kundalik turmush tarziga kiritish juda muhimdir. Eng muhimi,
bolangizga atrofdan zavqlanishni o'rgatish maqsadga muvofiq.
Farzandingizni hayoti davomida turli xil ovqatlarni sinab ko'rish, yangi
o'yinchoqlar olish yoki hayvonlar bilan aloqa qilish kabi kundalik uchrashuvlarga
tayyorlashdan tashqari, hissiy o'yin ularning miya rivojlanishi va kognitiv
rivojlanishi uchun juda muhimdir.
Erta bolalik davrida bolalar o'zlarining his-tuyg'ulari bilan shug'ullanganda,
atrofdagi muhitni sezadilar va qabul qiladilar. Sensor rivojlanish jismoniy
rivojlanish, ifodali san'at va dizayn va umumiy shaxsiy, ijtimoiy va hissiy
rivojlanish kabi erta bolalikdagi boshqa ta'lim faoliyati bilan birga keladi.
Sensor rivojlanishi, agar ilgari bo'lmasa, bolangizning maktabgacha ta'lim
tajribasida muhim rol o'ynashi va har doim bolalar bog'chasining o'quv dasturiga
kiritilishi kerak. Ushbu hissiy reaktsiyalar ko'pincha erta bolalik rivojlanishidagi
muhim bosqichlarni kuzatish uchun ishlatiladi. Misol uchun, agar bolangiz ushbu
xatti-harakatlar va jismoniy nazorat nuqtalariga erisha olmasa, bu sizning
farzandingiz o'z muhitini qayta ishlash va tushunishda muammolarga duch
kelayotganining belgisi bo'lishi mumkin. Bunday holda, bolangiz qo'shimcha
yordamga muhtojligini aniqlash uchun bolalar psixologi tomonidan qo'shimcha
testlar va tekshiruvlar o'tkazilishi mumkin.

29Erta bolalikning har bir bosqichida sezgi rivojlanishi har xil bo'ladi. Buning
sababi shundaki, bolangizning miyasi ma'lum bir tezlikda rivojlanadi va turli
vaqtlarda turli darajadagi o'xshashlikni talab qiladi. Shu sababli, sensorli o'yin
faoliyati bolangizning yoshi va ehtiyojlariga moslashtirilgan bo'lishi kerak. Turli
yoshdagilar uchun hissiy o'yin o'z ichiga oladi:
Chaqaloqlar - pufakchalarning puflanishi va havoda suzishini tomosha qilish
/ ularning terisi bilan aloqa qilish, tekstura va shovqinni his qilish uchun rangli
qog'ozlarni tirqish.
Kichkintoylar - devorda mash'al tomonidan yaratilgan soyalarni tomosha
qilish, barmoqlar bilan bo'yash orqali ranglar va naqshlarni kuzatish.
Maktabgacha yoshdagi - shakllarni yaratish va to'qimalarni his qilish uchun
qum yoki loy oshxona bilan o'ynash, turli tovushlar va ohanglarni eshitish uchun
musiqa asboblarini o'ynash.
Sensorli o'yin ko'p afzalliklarga ega:
- Farzandingizga murakkabroq vazifalarni bajarishi uchun uning his-
tuyg'ularini qayta ishlash va tushunishga yordam beradi.
- Tilni rivojlantirish, muammolarni hal qilish qobiliyati, kognitiv o'sish,
nozik va qo'pol motorli ko'nikmalar va ijtimoiy o'zaro ta'sirni qo'llab-quvvatlaydi.
- Xotirani rivojlantirish va kuchaytirishga yordam beradi.
- Barcha bolalar uchun foydali bo'lgan, ayniqsa tashvishli yoki xafa bo'lgan
bolalar uchun foydali bo'lgan aqliy faoliyatni o'z ichiga oladi.
- Turli xil ta'm va tuzilmalarni aniqlashda, ayniqsa oziq-ovqat haqida gap
ketganda, qimmatli bo'lgan hissiy atributlarni rivojlantirishga yordam beradi.

30 Xulosa.
Xulosa qilib aytish mumkinki, Maktabgacha ta'lim jarayonida bolaga ta'lim-
tarbiya berishda shaxsga yo‘naltirigan ta'lim modeli ustuvor sanaladi. Shaxsga
ongli yondashishning maqsadi-shaxsni rivojlantirish, uni berilgan standart va
bosim ostida “o‘zgartirish emas”, balki “uni qanday bo‘lsa, shundayligicha qabul
qilish”dir. Shaxsiy yondashuv ta'lim jarayoni ishtirokchilarining shaxsiy
majburiyatlarini rivojlantirish va to‘liq namoyon qilish uchun sharoit yaratishni
ko‘zlaydi. Shaxsiy majburiyatlar - bu shaxs tomonidan “shaxs bo‘lish” ijtimoiy
buyurtmasini tatbiq etuvchi ma'lum fazilatlarning namoyon etilishidir.
Bolalar aql bovar qilmaydigan qobiliyat va o'rganish istagi bilan tug'iladi.
Tanqidiy fikrlashni va muammolarni hal qilishni, yoshi va rivojlanishiga mos
keladigan o'z-o'zini anglashni rivojlantiruvchi o'yin va tadbirlar orqali bolalar boy
tajribaga ega bo'lishi muhimdir. Pedagogik amaliyot o'zaro bog'liq bo'lgan
kognitiv, ijtimoiy-emotsional, til va savodxonlik, jismoniy-harakat va ijodiy va

31estetik kabi rivojlanishning barcha sohalari uchun faoliyat va tajribalarni o'z ichiga
olishi kerak. Axborotni o'rganish, tushunish, tajriba qilish, tajriba va mazmunli
tarkib va ko'nikmalarga aylantirish uchun keng imkoniyatlar yaratilishi kerak.
Erta bolalik yillari bolalarning optimal jismoniy, ijtimoiy-emotsional va
psixologik salomatligi va hayot uchun farovonligi uchun poydevor qo'yish uchun
muhim ahamiyatga ega. Aynan shu yillarda bolalarda to‘g‘ri imkoniyat va rag‘bat
berilgani holda, beshta sezgi a’zosi rivojlanadi, katta va nozik suyaklari va
mushaklari mustahkamlanadi, ko‘z qo‘llarini muvofiqlashtirish yaxshilanadi, bu
ham yoza olishning zaruriy shartlaridan biridir. Shu bilan birga, ularning o'ziga
xoslik hissi va ijtimoiy ko'nikmalari rivojlanmoqda, chunki ular boshqa bolalar
bilan ko'proq o'yinga asoslangan mashg'ulotlarni boshlashadi va ular bilan dastlab
juftlikda, keyin esa asta-sekin kichikroq, keyin esa kattaroq guruhlarda o'ynashni,
ishlashni va yashashni o'rganadilar. boshqalar uyg'un yo'llar bilan. Ular,
shuningdek, ularning har biri qanday farq qilishini va bu farqlarni nafaqat qabul
qilish, balki hurmat qilish kerakligini ham qadrlay boshlaydi.
Eng muhimi, bolalar mustaqillik tuyg'usini his qilishlari va o'sib borayotgan
qobiliyatlari va yutuqlariga ishonchni his qilishlari va yaxshi jismoniy salomatlik
va o'zini o'zi qadrlash va ijobiy o'zini o'zi kontseptsiyani rivojlantirishga olib
keladigan yaxshi sog'liq odatlarini rivojlantirishlari kerak, agar ular to'g'ri
tarbiyalansa, saqlanib qoladi. ular bilan umrbod. Bularning barchasi, agar ular
olgan o'rganish va o'yin tajribasi ularga tashabbus ko'rsatish imkoniyatini yaratsa,
ular uchun qiziqarli va qiyin bo'lsa, lekin qobiliyat zonasida muvaffaqiyatsizlikdan
ko'ra ko'proq muvaffaqiyatni boshdan kechirishga imkon bersa. Ushbu yondashuv
ularga yangi narsalarni o'rganishga qiziqish uyg'otishga, yangi va muntazam
vazifalarni bajarishga kirishishga va qat'iyatli bo'lishga, o'zlarining his-tuyg'ularini
va harakatlarini tartibga solishga yordam beradi, bularning barchasi hayotda
muvaffaqiyat va farovonlikka hissa qo'shadigan ko'nikmalardir.
Uch yoshli bolalar bir tilli madaniyatlarda maktabgacha ta'lim muassasasiga
kelganlarida, ular odatda o'zlarining ehtiyojlari va yoqtirishlari va yoqtirmasliklari
haqida og'zaki ravishda o'z ona tilida, ya'ni maktab tilida gapira boshladilar.

32Bundan tashqari, ko'proq savodli oilalarda bolalar go'daklikdan (0-2 yosh)
kitoblarga va oqsoqollarning hikoyalari orqali o'qishga yoki boshqalarning
o'qishini namuna sifatida ko'rishga moyil bo'ladilar. Shuning uchun maktabgacha
ta'lim dasturi bolalarning o'z fikrlari va his-tuyg'ularini og'zaki baham ko'rishlari
yoki o'z tajribalarini samaraliroq tasvirlashlari, ma'lumot olishlari va baham
ko'rishlari va yuqori darajadagi bolalar bilan muloqot qilish ko'nikmalarini
rivojlantirishlari uchun barcha bu erta tajribalar va ta'sir qilish va keyingi muloqot
qobiliyatlariga asoslanishi kerak. tanqidiy va ijodiy fikrlash. Ular asta-sekin o'sha
tilda tushunish bilan o'qish va yozishni ham o'rganadilar. Biroq, bu stsenariy faqat
maktabgacha ta'lim muassasalari va maktablarda o'qitish yoki o'zaro ta'sir qilish
vositasi bolaning ona tili bilan bir xil bo'lgan kontekstlarda mumkin, bunda bola
allaqachon maktabgacha ta'lim muassasasiga kirishda ba'zi bir malakaga ega
bo'lgan.
Mamlakatimizning ko'p tilli kontekstini hisobga olgan holda, bizda ko'p
sonli bolalar bor, ularning ona tili maktab yoki maktabgacha ta'lim
muassasalaridagi ta'limdan farq qiladi. Bularga qabila tillari yoki mintaqaviy
tillarning dialektlari kabi kontekstlar va tobora ko'proq bolalar og'zaki ingliz tilini
umuman bilmaydigan yoki umuman bilmaydigan ingliz maktabgacha ta'lim
muassasalari kontekstlari kiradi. Og'zaki til bazasini ta'minlamasdan bolalarni
o'qish va yozishni boshlash bolalarni oddiy dekodlash orqali mexanik tarzda
o'qishni o'rganishiga olib keladi, lekin ko'p tushunmasdan. Barcha maktab fanlari
til vositasida bo'lganligi sababli, bu erta o'rganish bo'shlig'i muqarrar ravishda
bolalarning maktabdagi keyingi faoliyatiga salbiy ta'sir qiladi.
Ushbu qiyinchilikka qo'shimcha ravishda, bizda uyda savodxonlik muhiti
bo'lmagan birinchi avlod o'quvchilari ko'p. Ular o'z muhitida kitoblarni ko'rmagan
bo'lishi mumkin yoki hech kim ularga o'qimagan yoki boshqa yo'l bilan; bosma
yoki matn yoki o'qish va yozish faoliyatining ma'nosi va qiymati haqida noaniq
tushunchaga ega. Maktabgacha yoki maktabda savodxonlik faoliyati bilan
shug'ullanganda, ushbu kontekstdagi bolalar ushbu tajriba bilan mazmunli bog'lana
olmaydilar va bu sohada o'rganish va muvaffaqiyatga erishish uchun qiziqish yoki

33motivatsiyani rivojlantira olmaydilar. Bugungi texnologiya davrida bolalarning
mobil telefonlar bilan juda erta tanish bo'lish ehtimoli kitoblar bilan tanish
bo'lishdan ham ko'proq. Bunday muammolarni hisobga olgan holda, til va
savodxonlikka yondashuvda pedagogik siljish talab etiladi.
Bolalarning maktabgacha/maktab tilida oson va malakali og‘zaki muloqotga
kirishishi, bosma nashrlardan xabardor bo‘lishi, tanish kontekstda o‘qish va
yozishni tushunish yoki mazmunli bog‘lash, kitoblarga qiziqish va o‘qishni
o‘rganishga yordam berish juda muhim. Bu maktabgacha yoshdagi bolalarda
og'zaki nutq ko'nikmalari va o'qish va yozish ko'nikmalarini rivojlantirishga erta
kirishishning o'ziga xos belgilariga aylanadi. Bundan tashqari, bolalarga matnni
osonlik bilan dekodlashni o'rganishga yordam berish uchun fonologik ongni
rivojlantirishga e'tibor qaratish va ovoz va vizual assotsiatsiya muhim ahamiyatga
ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. "Eurydice" (PDF) . Archived (PDF) from the original on 9 October 2016 .
Retrieved 25 March 2017 .
2.  Stephens, Terence (28 November 2013). "Preschool Report" .
ChildCareIntro.com. Archived from the original on 12 December 2013 . Retrieved
9 December 2013 .
3.  Turner, Martin; Rack, John Paul (2004). The study of dyslexia . Birkhäuser,
ISBN 978-0-306-48531-2
4.  Dustmann, Christian; Fitzenberger, Bernd; Machin, Stephen (2008). The
economics of education and training. Springer, ISBN 978-3-7908-2021-8
5.  Samuel Lorenzo Knapp (1846), Female biography: containing notices of
distinguished women Philadelphia: Thomas Wardle. p. 230

346.  Manfred Berger, "Kurze Chronik der ehemaligen und gegenwärtigen
Ausbildungsstätten für Kleinkindlehrerinnen, Kindergärtnerinnen, Hortnerinnen ...
und ErzieherInnen in Bayern" Archived 4 September 2013 at the Wayback
Machine in '‘Das Kita-Handbuch ‘‘, ed. Martin R. Textor
7.  Vag, Otto (March 1975). "The Influence of the English Infant School in
Hungary". International Journal of Early Childhood. 7 (1): 132–136.
doi : 10.1007/bf03175934 . S2CID 145709106 .
8.  "New Lanark Kids: Robert Owen" . Archived from the original on 15 August
2010 . Retrieved 1 December 2013 .
9.  "Education in Robert Owen's New Society: the New Lanark Institute and
schools" . Archived from the original on 23 January 2013 . Retrieved 1 December
2013 .
10. "Socialist – Courier: Robert Owen and New Lanark" . Socialist-
courier.blogspot.co.uk. 29 June 2012. Archived from the original on 23 October
2013 . Retrieved 27 November 2013 .
11. Sh. Abdullayeva “Ilk yoshdagi bolalarning sensor tarbiyasi”
12. Sh. Sodiqova “Maktabgacha pedagogika” Toshkent 2013
13. R.Mavlonova , N.Vohidova, N.Rahmonqulova “Pedagogika nazariyasi va tarixi”
Toshkent 2010.
14. M.Xayrullayev. O`zbek pedagogik antologiyasi. T.: «O`qituvchi» 1995 y
2.N.Ochilov. Muallim qalb mehmori. T.: «O`qituvchi» 2001 y .
3.N.N.Azizxodjaeva. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. T.:
«O`qituvchi» 2005 y
15. . B.Ziyomuhamedov. Yangi pedagogik texnologiya: nazariy va amaliy. T.:
«Chinoz» ENK. 2002 y.
16. N.Saidahmedov. Yangi pedagogik texnologiyalar T., “O`qituvchi” 2002 y.
17. www.ziyonet.uz
18. wikipedia.org
19. https://bigenc.ru
20. https://www.healthline.com

35Mundarija:
Kirish..............................................................................................................3
I bob. Maktabgacha ta’limda o’quv dasturlari turlari..............................6
1.1. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda turli o’quv dasturlari..............6
1.2. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar bilan ishlashda o’quv dasturlari
ahamiyati.................................................................................................................13
II bob. Asosiy
qism......................................................................................19
2.1. Ilk qadam o’quv dasturi va uning mohiyati............................................19

362.2. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda sezish qobilayatini
rivojlantirish haqida umumiy
ma’lumot........................................................................................24
Xulosa...........................................................................................................30
Foydalanilgan adabiyotlar.........................................................................33

Ilk qadam o’quv dasturi asosida faoliyat markazlarida maktabgacha yoshdagi bolalarning sezish qobiliyatlarini rivojlantirishni tashkil qilish

Купить