Ilk Rim respublikasi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	281.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ilk Rim respublikasi

Купить

KURS ISHI
Mavzu: ILK RIM RESPUBLIKASI
1

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………….. 3
I.BOB. RIM PODSHOLIK DAVRIDA .......................................... 5
1.1. Ilk respublika davrida davlat qurilishi....................................... 13
1.2 Etrusklar va Rim .......................................................................................
II.BOB. ERAMIZDAN AVVAL VI—III ASRLARDA
ITALIYANING IQTISODIYOTI. ........................................................... 18
23
2.1. Rimni italiyani bosib olishi… ………………………………………..
2.2. Respublika tuzumining inqirozi va ilk Rim imperiyasi davri… … 29
32
XULOSA……………………………………………………………. 36
FOYDALANILGAN AD ABIYOTLAR :…………………………..
ILOVA ……………………………………………………………… 37
38
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Rim — Italiyaning davlatining poytaxti. Rim
provinsiyasi va Latsio viloyatining ma’muriy markazi. RIMning g‘arbiy qismida
Vatikan shahardavlati joylashgan. RIM — dunyoda eng qad. va tarixiy hamda
madaniy yodgorliklarga boy shaharlardan bo‘lib, "mangu shahar" nomini olgan.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Shahar vulkanik kelib chiqqan sertepa
tekislikda, Tibr daryosining har ikki soxilida, uning Tirren dengiziga quyilish
yerida joylashgan. Ikdimi O‘rta dengizga xos ikdim, yanvarning o‘rtacha
tempaturasi 6,8°, iyulniki 26°. Yillik yog‘in 500 mm dan ziyod (asosan, kuzda
yog‘adi). Qishda sovuq tramontana, yezda quruq va issiq sirokko shamollari esadi.
Rim — Italiyaning aholisi eng ko‘p shahri, 2,4 mln. kishi (2001). 19- asrgacha
aholisi sekin ko‘paygan, 1871 - yilda RIM Italiya qirolligi poytaxti deb e’lon
qilingach, aholisi tez sur’atlarda o‘sdi.
Kurs ishining obyekti. "Rim" nomi shaharning afsonaviy asoschilaridan bir
bo‘lgan Romul nomi bilan bog‘liq. Qad. manbalarga asosan RIMga mil. av. 754—
753 yillarda asos solingan. Kichikroq shahardavlat hisoblangan Rim Apennin
yarim orolini, keyinroq atrofdagi hududlarni sekinasta o‘ziga bo‘ysundirgan holda
O‘rta dengiz bo‘yidagi ulkan Qad.
Kurs ishining predmeti. Rim davlatining poytaxtiga aylandi (qarang Rim,
Qadimgi Rim). Antik RIM yirik shahar bo‘lib, o‘zining juda ko‘p ibodatxona,
saroy, yo‘llari va h.k. bilan mashhur bo‘lgan.
Konstantin I tomonidan poytaxtning Konstantinopol shahriga ko‘chirilishiga
(330 yil) bog‘liq ravishda RIM o‘zining avvalgi siyosiy mavqeini yo‘qotdi. Shahar
Vizantiya bilan ostgotlar o‘rtasidagi urushda ayniqsa vayron qilindi. 552 yildan
RIM Vizantiya hukumronligi ostiga o‘tdi. 568 yildan 8-asr o‘rtalarigacha shaharni
rim yepiskoplari — papalar boshqardilaRim 756 yildan Papalikning poytaxti
bo‘lgach, shahar G‘arbiy Yevropaning siyosiydiniy markaziga, Rim papalarining
qarorgohiga aylandi.
O‘rta asrlar davomida RIM uchun Papa hokimiyati va "Muqaddas Rim
imperiyasi" imperatorlari o‘rtasida kurash davom etgan. 11 —12-asrlarda RIMda
3

vayron etilgan antik binolar o‘rnida qasrlar, cherkov qurilishlari boshlab yuborildi.
1143 yilda Papa hokimiyatiga qarshi qo‘zg‘olonlar natijasida RIMda respublika
o‘rnatildi. O‘rta asr RIMining hayoti uning katolik dunyosi markazi bo‘lganligi
bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan.
Kurs ishining maqsadi: Bu yerda "Muqaddas Rim imperiyasi"
imperatorlariga toj kiydirish marosimlari o‘tkazilgan. 1309 yilda Papalar
qarorgohining RIMdan Avinon shahriga ko‘chirilishiga bog‘liq holda shaharda
savdohunarmandchilik rivojlanib bordi. 15—16-asrlarda Uyg‘onish davriga kelib
RIM yanada ravnaq topdi.
RIMdagi ko‘plab rassom, me’mor va boshqa ijod axlining faoliyati aynan shu
davr bilan bog‘liq. 1798—99 yillarda 1Rim respublikasining, 1848—49 yillarda
Rim respublikasining markazi. 1871 yil 26 yanvardan Rim — Italiya qirolligi
poytaxti. 1943—44 yillarda nemis fashistlari qo‘shini Rimni bosib oldi, 1944 yilda
ulardan ozod qilindi. 1946 yildan Italiya Respublikasi poytaxti. 1
Kurs ishining vazifasi:
1. Rim podsholik davrida
2. Ilk respublika davrida davlat qurilishi
3. Eramizdan avval VI-III asrlarda italiyaning iqtisodiyoti
4. Rimni italiyani bosib olishi
Kurs ishining xajmi va tuzilishi . Kurs ishi kirish , 1 ta bob , xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxatidan iborat .
1
Karimov I. A. Tarixiyxotirasiz kelajak yuk. Toshkent 200 8 yil .
2. Boynazarov F. A. Kadimgi dune tarixi. Toshkent 2004 yil .
4

I . BOB . RIM PODSHOLIK DAVRIDA
Eramizdan avval I ming yillik boshlarida Italiyaga Kichik Osiyodan
etrusk qabilalari kelib o‘rnashdi. Latinlar ularni etrusklar yoki tusklar,
yunonlar tirrenlar yoki tersenlar deb atadilar.
Etrusklar tarixi bo'yicha sog‘ona, dafn toshlari, qo‘rg‘oshin taxta, ko‘za,
muhrlarda mavjud bo‘lgan II ming etrusk yozuvlari mavjud. Ularning
ko‘pchiligi bag‘ishlov, in’om mazmunida bo‘lib qisqa yozilgan.
Etrusklar to‘g‘risidagi ilk aniq ma’lumotlar Eramizdan avval VIII asrga
tegishli. Etrusk madaniyatining asosiy yodgoriiklari O’rta Italiyada Tibr va
Arnus daryolari oralig‘ida Rimliklar Etruriya (hozirgi Toskana) deb atagan
viloyatda to‘plangan. Etrusklar dehqonchilik va hunarmandchilik bilan mashg'ul
boMganlar. Temir va misdan ajoyib buyumlar yasalgan. Ular vositachilik
savdosi bilan ham shug‘ullanganlar. Etrusk shaharlarini qadimdan rasman
podsholar boshqardilar, Eramizdan avval VI asrda ularni o'rnim magistratlar
egalladilar. Amalda hokimiyat zodagonlar (harbiy- kohin zodagonlar-
luqumonlar) qo‘lida edi. Etrusklar janubiy Italiya, Korsika va Sardiniyada o‘z
koloniyalarini barpo qildilar. Eramizdan avval VII—VI asrlarda Etruriyada
markazi Volsiniya shahri (Bu shaharda etrusklarning oliy xudosi kertumnani
ziyoratgohi bor edi) bo‘lgan, etrukslarning 12 shahar konfederatsiyasi mavjud
edi. Konfederatsiya siyosatiga 12 luqumon kengashi rahbarlik qilgan 2
.
Aholisi ko‘p sonli va boy Veyi, Populoniya, Kluziy, Belsiniya, Peruziya,
Tarkviniya, Vulchi, Tsere kabi etrusk shaharlari bo‘lgan, Etrusk, me’morchiligi
yuqori darajada shakllangan bo‘lib keng ko‘chalar (kengligi 10—15 metr),
maydon, kvartal, mudofaa devorlari, tosh kuprin, suv quvurlari va
kanalizatsiyalarni mavjudligi buning dalilidir. Etrusklar kuchli harbiy flotga
ega bo‘lib Misr, Finikiya va Sharqning boshqa mamlakatlari bilan savdo
qilganlar va dengiz qaroqchiligi bilan shug‘ullanganlar.
2
Mirovskiy A. I. Etruskiy. Afsonadan tarixga. M., 2003 yil.
5

Janubiy Italiyadagi yunon shaharlari etrusklar bilan raqobat qildilar.
Eramizdan avval 535-yilda Etrusklar Alaliya yonidagi jangda (Korsika
yaqinida) yunonlami tor-mor qiladilar. Korsikani etrusklar qo‘lga oldi.
6

Shu vaqtda etrusklar Latsiya, Kampaniya va shimoliy Italiyani bir qismi
Etrusklar qo‘lida edi. Eramizdan avval VI asrning birinchi yarmi Etruriyani
iqtisodiy-siyosiv hayotini yuksalish davri edi.
Eramizdan avval VI asrning ikkinchi yarmidan etrusklar zaiflasha
boshladi. Ular birdaniga yunon, rimliklar va gallarni siquvi ostida qoldi.
Eramizdan avval 524-yilda yunonlar Kampaniyada etrusklarni tor-mor qildilar.
Eramizdan avval 509-yilda rimliklar so‘nggi etrusk podshosi Tarkviniy
mag‘rurni shahardan haydab yuboradilar. Eramizdan avval 265-yilda Voliniyani
qulashi bilan rimliklar Etruriyani to‘la istilosini tugalladilar. Yangi era
boshida etrusklar romanlashtirish jarayonida o‘z ona tillarini unutdilar va
rimliklar bilan qo‘shilib ketdilar 3
.
Etrusk san’ati tarixi to‘rt davrga bo'linadi: Birinchi davr er. av. VIII—
VII asrlar, arxaik Eramizdan avval VI asr, klassik Eramizdan avval V—IV
asrlar va ellin Eramizdan avval III—I asrlar. Etrusk shaharlarida qal’a
inshootlari qoldiqlari, ibodatxona xarobalari, ularni barchasi odatda tuf va
travertindan qurilgan. Etrusklar qobiliyatli muhandislar bo‘lib pishiq ko‘priklar
va yoilarni quruvchilar edilar. Jahon san’at tarixiga mansub mashhur etrusk
maqbaralari Kvyuzi, Cherveteri Vulchi Volterra va Mantanoli burtma naqshlar,
jez va loydan yasalgan haykallar bilan bezatilgan, luqumonlaming naqshin
sog‘onalari, dafn ko'zalari jezdan yasalgan diniy va kundalik, zargarlik nafis,
yuksak san’at asarlaridir. Bizgacha Tarkveniy Mag‘rur oldida ishlagan
haykaltarosh afsonaviy Vulku ma’lum. Shuningdek, etrusklarni jezdan bunyod
qilingan noyob haykallari «Kapitoliy ona bo‘risi» va «Ximere» (Eramizdan
avval V asr) butun dunyoga tanilgan haykallar hisoblanadi.
Etrusklarning dini asosida odamlarni qurbonlik keltirish bilan o‘liklarga,
ruhlar va devlarga e’tiqod qilish yotar edi. Oliy xudo Vertumn hisoblangan.
Uning orqasida triada: Tiniya, uni va Menerva (rimliklarda-Yupiter, Yunona
va Minerva). Qolgan xudolar fufluns keyin u rimliklar tomonidan Vakx-
3
Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of
interaction’’. Oxford University Press. England I994. p. 220-225.
7

Dionis bilan, Maris-Mars bilan, Aplu-Apollon bilan, Turms-Germes bilan
tenglashtirilgan edi.
Etrusk madaniyatini shakllanishiga Sharqning qadimgi sivilizatsiyalari,
yunon dunyosi ijobiy ta’sir qildi. O'z navbatida etrusk sivilizatsiyasi rim
madaniyatini rivojlanishida jiddiy ta’sir ko‘rsatdi.
Rim podsholik davrida (Er.av.753—510-yillar)Latsiyani qadimgi
shaharlaridan biri bo‘lgan Rim Tibr daryosi o‘rta oqimida Etruriyadan janubda
joylashgan edi. Boshqa latin shaharlari kabi Rim bir necha kichik urug‘
qo‘rg‘onlarini birlashuvi bilan paydo bo'ldi.
Eramizdan avval VIII asrda eng qadimgi shaharlari Lavrent, Lanuviy va
Laviniy bo‘lgan 30 shahar Alba-Longa shahri boshchiligida Latin
federatsiyasini tashkil qildilar. Rivoyatlaiga ko‘ra Al’ba-Longani asoschisi
Askaniy Yul troya qahramoni Eneyning o‘g‘li edi. Alba- Longaning o‘n
to'rtinchi podshosi Numitoming nevaralari aka-uka Romul va Rem rivoyatga
ko‘ra Tibr qirg‘og‘idagi Palatin tepaligida yangi shahar Rimga asos soladilar.
Romul janjalda ukasini oidirib qo‘yadi va Rimning yetti podshosidan
birinchisi (Eramizdan avval 753—715- yillar) bo'ladi. Rimning ilk aholisini
sabin-umbr qabilalari tashkil etadi. Romul Rim aholisini 30 kuriyaga bo'ladi,
300 kishilik podsho gvardiyasini tuzib Veya shahrini bosib oldi. Romuldan keyin
Numa Pompiliy (Eramizdan avval 715—673-yillar), Tull Gostiliy (673—64I-
yillar), Ank Martsiy (64I —616-yilIar), Luqiy Tarkviniy qadimgi (616—578-
yillar), Serviy Gulliy (578—534-yillar), Lutsiy Tarkviniy Mag‘rur (534—510-
yillar) hukmronlik qilganlar.
Dastlab Rim aholisi 3 urug‘-qabila (Titsiy, Ramn va Lutsern) tribi, 30
kuriya va 300 urug‘, 3000 familiya (oila)ga bo‘lingan. Triblar etnik
farqlanmagan qabilalar birlashmasi bo'lishi mumkin. Kuriya erkak jangchilarni
diniy, harbiy va shakllanayotgan siyosiy tashkilotning asosi bo'lgan ibtidoiy
birlashmasi, gent podsholik davrida yemirilayotgan urug‘ jamoasi, familiya-
katta patriarxal oila edi.
8

Latinlaming bir necha o'nlab mustahkamlangan markazlari ittifoqqa
birlashtirilgan bo‘lib, uning boshida Alba-Longa shahri turar edi. Har yili
latin jamoalari vakillari hamma uchun umumiy bo‘lgan lotin bayramlarini
nishonlash uchun Alban tog‘i tepaligida to'planar edilar. Barcha latinlar uchun
umumiy xudo ma’buda Diana edi. Arxeologik qazilmalaiga ko‘ra eramizdan
avalgi X asrda latinlami kichik guruhi Palatin tepaligining g‘arbiy tomonida
Tibr daryosi bo‘yida kelib joylashdilar. Bu yerda mudofaa devori bilan
o‘ralgan to‘rtburchak shakldagi qishloqlar paydo bo‘ldi.
Palatinda yashagan odamlar mayitlarni dafn qilmasdan gulxanda yoqar
edilar. Bu odat Alba-Longadagi dafn marosimiga o‘xshar edi. Bu Rimning ilk
aholisini kelib chiqishi Alba shahridan ekanligini tasdiqlaydi. Bir necha o‘n
yildan so‘ng ular qo‘shni tepaliklar Seliy va Eskvilinni egalladilar. Eramizdan
avval VII—VI asrlarda 285 gektar yerni egallagan Palatin, Seliy, Eskvilin
tepaliklaridan boshqa Kvirinal va Viminal tepaliklarini ham qo‘shib olindi.
Bu tepaliklar va Palatin o‘rtasidagi bo‘shliq shahar markaziga aylandi 4
.
Shu yerda uzoq yuz yilliklar davomida Rim davlat hayoti to'plangan
Forum Romanum paydo bo‘ladi. «To‘rt kvartalli» shaharni paydo bo'lishida
etrusklarni roli katta edi. Ular shaharga Roma (Rim) nomini bergan
bo‘lishlari mumkin. So'nggi Rim tarixchilarining aytishicha, Rimning eng
birinchi podsholaridan biri Serviy Tulliyning kelib chiqishi etrusklardan
bo‘lib, Serviy Tulliy davrida shahar yanada kengaydi. Kapitoliy va Aventin
tepaliklari qo'shib olinib, mustahkam devorlar bilan o‘rab olingan. Endilikda
Rim eng qudratli latin shahriga aylandi va tezda Latsiy viloyatida Alba
Longadan yetakchilikni tortib oldi.
Ilk Rim jamiyatining asosi bu — urug‘ edi. Urug‘ a’zolari umumiy
mulkka ega bo‘lib, diniy marosimlarni biigalikda bajarar edilar. Bu qadimgi
urug‘ jamoat tuzilmasining izlari Rim ismlarida ko'rinadi. Rim ismlari uch
qismdan tuzilgan: shaxsiy ism, urug‘ni nomi va laqab, misol uchun Gay
Yuliy Sezar. Bu keyinchalik merosiy bo lib o'tgan. Vaqt o‘tishi bilan
4
Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М., 2002.
9

urug'chilik aloqalari zaiflaslidi, oilaviy aloqalar kuchaydi. Bu aloqalar nafaqat
oila a’zolarini, balki xonaki "qullarni ham qamrab oldi. Podsholik davrida
qullar hali ham kam sonli edi. Ana shunday patriarxal oila tepasida barcha
oila a’zolarining hayoti va o‘limi ustidan cheklanmagan hokimiyatga ega
bo‘lgan «pater familius» (oila otasi) turar edi. O'sha vaqtda rimning to‘la
huquqli fuqarolari «Populyus Romanus» (Rim xalqi) shahardagi uch etnik
unsur lotin, sabin va etrusklarni aks ettirgan uch tribga bo‘lingan edilar.
3 Tribni har biri o'ziga un kuriyani, kuriya esa o‘n urug‘ni o‘z ichiga
olgan edi. Shunday qilib Rim tarixchilarining ma’lumotiga ko‘ra, Rimning
erkin aholisi dastlab 300 urug‘dan iborat bo'lgan. Podshoning chaqirig‘iga
ko‘ra, ular kurial yig‘inlari- komissiyalariga to'planar edilar. Saylov Kuriyalar
bo‘yicha o‘tkazilar edi Kuriya yig‘inlarida urushlar, tinchlik, diniy e’tiqodga
oid qarorlar qabul qilinar edi. Boshqa lotin shaharlari kabi Rimda ham
jamoalar tepasida Kuriya komissiyalarida (xalq yig‘ini) saylanadigan podsho
turar edi. Podsho oldida uning hokimiyati ramzini ko‘targan 12 liktorlar borar
edi. Davlatni podsho bilan dastlab 100 keyinchalik 300 a’zodan iborat
bo‘lgan oqsoqollar kengashi- senat boshqargan. Senat komissiyalar qabul qilgan
barcha qarorlarni tasdiqlar edi. Podsho vafot etgan taqdirda senat yangi
podsho saylaguncha o‘z ichidan har besh kunda bir kishini vaqtinchalik
podsho («interreks»)ni tayinlar edi. Bu odat keyingi vaqtlarda ham saqlanib
qoldi. Rimda oliy mansabdor shaxs konsul vafot etganda ham bu odat
qo'llanilar edi.
Podsho oliy harbiy boshliq, kohin va sudya bo‘lib, zaruriyat boMganda
bir qancha yordamchilar-kvestorlarga tayanar edi. Kvestorlar odam o‘ldirish
ishlari bo‘yicha sudni amalga oshirar edilar. Podsho mutlaq hukmdor
boMmasa-da, etrusklar davrida uning hokimiyati juda kuchli bo’lib , Rim
oilasi «pater families» hokimiyatini eslatar edi.
An’ana bo‘yicha Rim tarixchilari shahar tarixida yettita podshoni aytib
o‘tadilar. Ular: Romul (Eramizdan avval 753—715-yillar), Numa Pompiliy
(Eramizdan avval 715—673-yillar), Tull Gostiliy (er. av. 673—64I-yillar), Ank
10

Marsiy (Eramizdan avval 641—616-yillar), Tarkviniy Qadimgi (Eramizdan
avval 616—578-yillar), ServiyTulliy (Eramizdan avval 578—534- yillar) va
Tarkviniy Mag‘rur (Eramizdan avval 534—509-yillar). Bulardan kelib chiqishi
etrusk boMgan oxirgi uch podshoni tarixiy deb aytish mumkin.
Urug‘ tashkilotlari a’zolari rim xalqini (Romanus papulus) tashkil qildi.
Boshda ko'chib kelganlar hisobidan toMdiriladigan Rim fuqarolik jamoasi
kuriyalar bo‘yicha taqsimlangan edi. Ank Martsiy davrida jamoa yer fondi
(ager publusus) zaxiralari tugadi. Chetdan ko‘chib keladiganlar endilikda qabul
qilinmadi va yopiq jamoa hosil bo‘ldi. Natijada qadimgi Rimning ikki sinfiy
toifalari imtiyozli patritsiylar (patricius—«zodagon otani o‘g‘li»), patrisiylar
jamoa yer fondidan foydalanish, kuriya komissiyalarida ishtirok etish
huquqlariga ega edilar. Ko‘p sonli plebeylar esa o‘z urugMarini saqlab qolib, rim
urug'chilik tashkilotidan tashqarida bo‘lib hech qanday huquqlarga ega emas
edilar. Shu sababli patritsiy va plebeylar o‘rtasidagi qarama- qarshiliklar yuz
yillab davom etdi.
Ijtimoiy tabaqalanish jarayonida bir qism plebs boyib ketdi,
kambag'allashib qolgan plebeylar, xonavayron boMgan fuqarolar hamda ozod
qo‘yilgan qullar qudratli patritsiylar homiyligiga o‘tib ularga kliyenni
(clients-«qaram kishilar») bo’lib Klient o‘z patrani urug'ini a’zosi bo’lib unga
bo‘ysunar edi.
So'nggi rim podsholari o‘z shaxsiy hokimiyatini mustahkamlashga
qaratilgan siyosat olib bordilar. Ular patritsiylarga qarshi kurashda plebeylardan
siyosiy qurol sifatida foydalandilar. Podsho Serviy Tulliyning islohotlari rim
jamiyatini urug‘ jamoasidan davlatga o'tishda muhim o'rin tutadi. U harbiy
islohot va unga bogMiq ssenz (mulk) islohotlarini o‘tkazdi.
Bu o'zgartshlar natijasida kuriyalar bo‘yicha yig‘inlarni ikkinchi darajali qilib
qo‘ygan sentsuriy komissiyalari yetakchi o‘ringa chiqib oldi. Podsholik davri
so‘ngida mulkchilikning ar tik shakli bilan rim polisi yoki kivitas fuqarolik
jamoasini shakllanishi tugadi. Serviy Tulliy o'tkazgan siyosiy islohotlar bu
11

qarama- qarshiliklarni ma’lum darajada yumshatdi. Serviy Tulliy islohoti
urug‘chilik tuzumi asoslarini yemirdi.
Serviy Tulliy Rimning barcha erkak aholisini (patritsiy va plebeylarni)
olti mulkiy toifaga bo‘Idi. Birinchi toifa 100 000 mis assga teng mulkka ega
bo'lgan, II—75 000 ass, III—50 000 ass,IV—25 000 assga, V—II 500 ass
qiymatli mulkka ega bo‘lishi kerak edi. Barcha kambag‘allar butun boyligi
bolalari bo‘lgan VI toifaga proletariy (lotincha proles-«avlod»)larni tashkil
etdi. Har bir toifa qo‘shinga belgilangan miqdorda senturiy (yuzlik) berishi
shart edi: I toifa-og‘ir qurollangan piyodalar 80 senturiy, suvoriylar 18 senturiy,
jami 98 senturiy; II—22 senturiy, III—20 senturiy, IV-22 senturiy,V-30
senturiy yengil qurollangan piyodalarni, VI toifa-I senturiy, jami olti toifa 193
senturiy (yuzlik) berishi shart edi 5
.
Serviy Tulliy xalq yig‘inini yangi ko'rinishi senturiya komissiyalarni joriy
qildi. Ularda patritsiylar bilan plebeylar ham qatnashdilar. Senturiylarda
odamlarning soni bir necha o‘ndan (I toifa) bir necha yuzgacha (proletar
senturiylari) tebransada, har bir senturiy ovoz berishda faqat bir ovozga ega edi. I
mulk senzi toifasi 193 ovozdan 98 ovozga egalik qilar edi. Shundan xulosa
qilgan holda senturiy komissiyalarida hal qiluvchi ovozga mulkdor fuqarolar
egalik qildilar.
Mulkiy senzdan tashqari yosh senzi ham belgilandi: yoshlami senturiylari
(17 yoshdan 46 yoshgacha) harbiy dala xizmatini o‘tadilar; keksalar
senturiylari (46 yoshdan katta) garnizonlarda xizmat qilar edilar. Qo‘shinlar
podsho qo‘mondonligi ostidagi 4 legiondan tashkil topgan edi.
Serviy Tulliy yana ma’muriy-hududiy islohot o'tkazdi, Rim davlati
hududi 21 okrugga (Eramizdan avval 241-yildan ulami 35 taga yetdi) bo‘lindi.
Bu okruglar trib deb (ulardan 4 tasi shahar, qolgan 10 tasi qishloq tribi)
ataldi.
5
Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of
interaction’’. Oxford University Press. England I994. p. 243-251.
12

Patrisiylar va plebeylar o‘rtasida boshdanoq kuchli ijtimoiy- siyosiy
qarama-qarshiliklar mavjud edi. U Rim erkin aholisini mulkiy belgisiga qarab
ajratdi. Rim xalqi «populus romanus» tarkibiga patrisiylardan tashqari
plebeylar ham kiritildi. Bu fuqarolaming barchasi siyosiy huquqlarga ega
bo‘ldi. Aholi ro‘yxati asosida u yoki bu kishini mulk, ishlov beriladigan
yemi miqdoriga qarab Rim aholisi 6 mulkiy toifaga bo'lindi. Birinchi mulkiy
toifa 100 ming ass (pul birligi) mulkka ega bo‘lgan fuqorolar kiritildi. Eng
avalo, mulkiy belgisiga qarab harbiy majburiyat taqsimlandi. Birinchi toifa
og‘ir qurollangan piyodalardan 80 senturiy va 18enturiy suvoriylar; qolgan
toifalar hammasi bo‘lib yengil qurolli piyoda yordamchi qismlar 95 senturiy
berish kerak edi. Hammasi bo‘lib senturiy komissiyalarga to'planadigan 193
senturiy paydo bo‘ldi. Senturiy komissiyalariga kuriya komissiyalarining
muhim vakolatlari qonunlarni qabul qilish, mansabdor shaxslarni saylash,
urush e’lon qilish va tinchlik bitimi tuzish kabi o‘tdi.
Amaldagi hokimiyat eski patrisiy urug‘lari qo‘lida saqlanib qoldi. Chunki
ular yerning eng ko‘p miqdoriga ega bo‘lib, birinchi tabaqani tashkil etib
sentual komissiyalarda ko'pchilikni 95 % ni qarshi 98 % ni tashkil qiladi.
Qadimgi Rim jamiyati dehqonlar va cho‘ponlar jamiyati edi. Rimliklar
etrusklardan yerga ishlov berishning samarali usullari va uzumchilikni
o‘zlashtirib oldilar. Etrusklarni tajribasidan foydalanib rimliklar forum atrofida
eng katta yer osti kanalini qurdilar. Ular yana etrusklardan markaziy zalga
ega tomida tuynugi bo‘lgan uyning maxsus tipi—atriyni o'zlashtirib oldilar.
Etrusklarning Rimda hukmronligi davrida mahalliy hunarmandchilik va savdo
aloqalari rivojlandi. Savdoning rivojlanishi uchun shahaming geografik jihatdan
qulay joylashganligi, serqatnov suv yo‘li—Tibrda joylashganligi muhim
ahamiyat kasb etdi. Bir necha asrlar davomida rimliklar savdo aloqalarini pul
muomalasisiz pekus (hayvon) ayirboshlash yordamida amalga oshirdilar.
Dastlab Rim savdo aloqalarini janubiy Italiyadagi yirik shaharlar bilan olib bordi.
Podsholik davrining oxirida esa Attika va Karfagen bilan savdo aloqalarini
olib bordilar. Eng birinchi savdo shartnomasi Karfagen bilan tuzildi. Savdo
13

va hunarmandchilik bilan birinchi navbatda plebeylar shug‘ullandilar. Bu
yerda Rimdagi Kapitoliy va Palatin o‘rtasida etrusk kvartali «Vikus tuskuss»
muhim rol o‘ynadi.
Dastlabki Rim dini animistik ko'rinishda va unda totemizmning bir
qancha qoldiqlari saqlanib qolgan edi. Bunga misol qilib Rim shahrini
asoschilari Romul va Remni emizgan ona bo‘ri to‘g‘risidagi afsonani aytish
mumkin.
Podsholik davrida Rim yovuzlik va ezgulik ruhlari bilan to‘la edi.
Ularni sehrgarlik, qurbonlik va duolar o‘qish bilan yumshatish mumkin edi.
Rimliklar asosan qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanganliklari uchun, tabiat
hodisalari va dehqon hamda cho'ponni barcha ishlariga homiylik qiladigan
ko‘pgina xudolarga sig‘inar edilar.
Vervaktor, Vedator va Obarator deb atalgan uch xudo quruq yerni
haydashda odamlarga yordam ko‘rsatgan. Yerlarni o‘g‘itlashda xudo
Saterkuliniyga qurbonlik keltirilgan. Ekishga Saturin va Semonga, ilk
maysalar chiqqanda ma’buda Siga, g‘alla unib chiqqanda ma’buda Segitiyaga
murojaat qilar edilar. Begona o‘tlardan ekinlarni Runsinator, g‘allani
chirishidan esa Robig himoya qilgan. Boshoqni yetilishi xudo Latumaning,
gullashi ma’buda Floraning vazifasi, o‘rimni xudo Messis boshqargan.
Uy-joyni Lara va Penat, eshiklami Yanus, uy o‘chog‘ini ma’buda Vesta
himoya qilgan. Har bir oila o‘zining homiy xudosiga ega edi.
Rim e’tiqodi, eng avalo, barcha diniy urf-odatlarga qat’iy rioya qilish
edi. Shu sababli ko‘p sonli kohinlar mavjud bo‘lib, ular barcha xudolarni
nomlari va vazifalarini yaxshi bilar edilar. Kohinlar duolarni rasmiy
tasdiqlagan to'plamlarini tuzar edilar. Ular kalendarni ham joriy qildilar.
Qaysi kunda qaysi diniy marosimlarni bajarish baxtli va baxtsiz kunlarni
aniqlaydigan kohinlar avgurlar deb atalgan. Avgurlarning maxsus kollegiyasi
mavjud edi. Kohin-folbin paruspiklar qurbonlik hayvonlarni ichki a’zolariga
qarab fol ochar edilar. Kohinlar rimda saylab qo'yiladigan mansabdor shaxslar
edilar, lekin alohida toifani tashkil qilmas edilar.
14

1.1. Ilk respublika davrida davlat qurilishi
Rim tarixchilari respublika boshlanishini Eramizdan avval 509-yilni kelib
chiqishi etrusk bo'lgan so‘nggi Rim podshosi Tarkviniy Mag'rurning Rimdan
haydalishi bilan belgilaydilar. Respublika tuzumi o‘rnatilishi bilan oliy
hokimiyat bir yil muddatga saylanadigan ikki konsul qo‘liga o‘tdi. Dastlab
ular pretor (oldinda yuruvchilar) deb atalar edi. Konsullarni senturiy
yig‘inlarda patritsiylar ichidan saylar edilar. Konsullar roziligisiz senat
komissiyalari to‘plana olmas edi. o‘zlari esa o‘z majburiyat vazifalarini
bajarish davrida har qanday sud javobgarligidan ozod edilar. Konsullar
hokimiyati faqat biri ikkinchisini qaroriga veto (taqiq) qo‘yishi bilangina
cheklangan edi. Amaliy hayotda esa konsullar patritsiylar va ularning oliy
organi senatning siyosiy manfaatlari bilan hisoblashishga majbur edilar.
Dastlabki kunlardanoq konsullardan tashqari shahar ishlarida kvestorlar muhim
o‘rin tutdilar. Ular sudda ishtirok etar, xazinani boshqarishda qatnashar edilar.
Ilk davrda ular konsullaming yordamchilari edi. Eramizdan avval V asr
o‘rtalaridan boshlab kvestorlami komissiyalarda saylaydigan bo‘ldilar. Shu
vaqtdan boshlab kvestorlar mustaqil bo‘ldilar. Ular davlatning moliyaviy ishlari
bilan shug‘ullanar edi. Kvestorlar arxivni boshqardilar, harbiy yurishlar davrida
konsullarga hamrohlik qilib qo‘shin xazinasini boshqarar edilar.
Er.av. 507-yilda Rim tarixida ilk bor favqulodda vakolatlar berilgan
mansabdor shaxs — diktator sayladilar. Diktatorni rimliklar favqulodda xavf
tug‘ilib qolgan paytda yoki o‘ta xavfli vaziyat tug‘ilgan paytda yagona
boshliqqa ehtiyoj tug'ilgandagina saylar edilar. Diktatorni rasman konsullar
amalda esa senat saylar edi. Diktator hokimiyati cheklanmagan edi. Unga
konsullar kabi 12 liktor emas, balki 24 liktor hamrohlik qilar edi.
Rim Respublikasi aristokratik xarakterda edi. Qonunchilik tashabbusiga
ega bo‘lmagan senturiy yig‘ilishlarinu jamiyatni patritsiy qatlamlarini vakili
bo‘lgan ' onsul chaqirishi mumkin edi. Bu komissiyalarni biror bir qarorini
«patres» — senat tomonidan tasdiqlanmasa, kuchga kirmas edi. Er.av. 471-
15

yildan kuriya va senturiya yig'inlari namunasidagi plebey yig‘inlari chaqirila
boshlandi. Plebey yig‘inlarida qabul qilingan qarorlar «plebitsit» faqat
plebeylar uchun majburiy edi.
Eramizdan avval VI asrda etrusk istilolari urug‘ jamoasini yemirilish
jarayonini, sinfiy jamiyat va Rim davlatchiligi shakllanishini tezlashtirdi.
Etrusklar Rimda ilk yunon tiraniyasiga o‘xshash monarxiya rejimini tashkil
etdilar, uning o‘miga Eramizdan avval 509-yilda ilk respublika keldi 6
.
Rim Respublikasida oliy davlat oigani xalq yig'ini hisoblangan. Xalq yig'ini
qonunlarni qabul qilish va bekor qilish, urush e’lon qilish va sulh tuzish, oliy
mansabdor shaxslar magistratlami saylar edi. Shu bilan birga u oliy sud tashkiloti
edi.
Rimda xalq yig‘inlarini yoki komissiyalami uch ko‘rinishi mavjud edi.
Serviy Tulliy islohotlarigacha kuriya komissiyalari mavjud edi. Serviy Tulliy
qurolli xalq yig‘ini-senturiy komissiyalarini kiritdi. Tezda ular kuriya
komissiyalarini siqib chiqardi. Senturiy komissiyalari konsullar tomonidan Rim
shahridan tashqaridagi Mars maydonida chaqirilar edi. Barcha rim fuqarolari
193 senturiy, eng boy birinchi to if; 98, yarmidan ko‘p senturiy qo‘yar edi.
Ovoz berish senturiylar bo‘yicha o'tkazilib, har biri bir ovozga ega edi. Ovoz
berish qat’iy qabul qilingan tartibda dastlab birinchi toifa senturiylari, keyin
2-, 3- va h.k. ovoz berilar edi. Agar taklif qilinayotgan masala bo‘yicha
senturiylar ovozining 50% idan ko'proq ovoz berilsa, ovoz berish to‘xtatilib,
taklif qonun kuchiga kirar edi. Bunday ovoz berish tartibi bo‘yicha barcha
masalalami rim fuqarolarini boy qismi bo‘lgan I toifaning 98 senturiyalari hal
qilar edi. Bu komissiyalarda pretorlar, konsullar va senzorlar saylanar edi.
Ovoz berishning mulk senziga asoslanishi demokratik saylov tizimi
tarafdorlarining noroziligiga uchradi. Er. av. 241-yilda senturiy komissiyalari
islohoti o‘tkazildi. Endilikda har besh toifadan-70 senturiy qo‘yiladigan bo‘ldi;
ularga suvoriylarning 18 senturiylari, hunarmandlarning-4, va proletarlaming-I
6
Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of
interaction’’. Oxford University Press. England I994. p. 256-261.
16

senturiysi qo‘shiladigan boidi jami 370 senturiy (avalgi 193 o‘miga).
Patritsiylar va plebeylarning kurashi jarayonida plebeylarning hududiy okrug-
triblar bo‘yicha tribut komissiyalari muhim ahamiyatga ega bo‘ldi (Rim
huquqi hududiy okrug-trib 4 shahar va 3I qishloq tribiga bo‘lingan edi).
Tribut komissiyalarida edillar, kvestorlar va plebey tribunlari saylanar edi.
Rim xalq yig'inlarini demokratik mohiyati va ulaming keng vakolatiga
qaramay, eng demokratik tribut komissiyalari ham aristokratiya qo‘lida qurol
bo‘ldi. Xalq yig‘ini faqat senatda muhokama qilingan magistratlar kiritgan
masalalarnigina muhokama qilar edi. Komissiyalar qonunchilik tashabbusi
huquqiga ega emas edi.
Rim davlat hayotida 300 a’zodan tashkil topgan senat muhim o'rinnni
egallagan edi. U hukumat vazifasini amalga oshirdi. Er. av. 287-yilgacha har
qanday qonun loyihasi senatda muhokama qilinganidan keyingina xalq vig'ini
muhokamasiga olib chiqilar edi. Xalq yig‘inida qabul qilingan qonun faqat
senat tasdiqlaganidan keyingina qonun kuchiga kirar edi. Shunday qilib, senat
o‘ziga kerakli yo‘nalishda xalq yig‘ini faoliyatiga rahbarlik va nazorat qilar edi.
Senat tashqi siyosatga rahbarlik qilib, davlat moliyasini egasi edi. Mansabga
saylangan magistratlar o‘z faoliyati uchun senat oldida hisobot berar edilar,
shu bilan senatning irodasiga tobe edilar. Eramizdan avval IV asrdan
vakolatlari muddati tugagan oliy mansabdor magistratlar senat tarkibiga kirar
edilar. Senatorlar ro‘yxatini senzorlar tuzganlar. Ulami rahbari eng keksa va
obroii senator-prinseps senatus (U munozara paytida birinchi bo‘lib so‘zlar
edi) edi. Senat ro‘yxatida birinchi bo‘lib senzorlar, keyin konsullar, pretorlar
turar edi. Senat majlisini chaqirish huquqiga oliy magistratlar: diktator,
konsullar, pretorlar haqli edilar. Senatning qarori senatus konsulp (senatus
konsultum) yoki dekret (dekretum) deyilar edi. Senat Rim oligarxiyasining
tayanchi edi.
Rimda amaldorlar apparati yo‘q edi, barcha ijroiya hokimiyat
saylanadigan lavozimli shaxslarga-magistratlarga tegishli edi. Ular o‘z
mehnatlari uchun hech qanday ish haqi olmas edilar, lavozimlar «faxriy»
17

(honor) vazifa deb baholanar edi. Barcha magistraturalar kollegial bo‘lib
odatda bir yil ijro etilgan (faqat senzorlar bir yarim yil, diktatorlar yarim yil).
Konsullar, pretorlar, kvestor va edillar lavozimga birinchi martda (Eramizdan
avval 153-yilgacha., keyin birinchi yanvardan) plebey tribunlari esa 10-
dekabrdan lavozimga kirishar edilar.
Rim Respublikasi magistraturasi birdaniga emas, asta-sekin shakllandi.
Farazlarga ko‘ra respublikaning birinchi yillarida ijroiya hoklimiyatni boshida
bir oliy magistrat-pretor (oldinda yuruvchi) bo‘lib, unga o‘rinbosari kvestor
yordam bergan. Plebeylarning Muqaddas toqqa birinchi chiqib ketishlaridan
keyin xalq tribunlari va plebey edillari, ularning yordamchilari lavozimlari
joriy qilindi. Ammo ijroiya hokimiyatni pretorning yagona rahbarligi u
tomonidan hokimiyatni bosib olinish imkoniyati mavjudligi xavfi tug‘ildi.
Shuning uchun Eramizdan avval V asr o‘rtalarida bir oily magistrat o‘rniga
ikkitasi saylanadigan bo‘ldi, ular bir xil hokimiyatdan foydalandilar va
birgalikda boshqardilar. Ular bir-birlari bilan maslahatlashishlari lozim edi,
shuning uchun konsullar (maslahatlashaman consulo so‘zidan olingan) deb
atadilar. Oliy magistratlar konsullar, senzorlar va pretorlar edi.
Konsullar odatda urush vaqtida qo‘shin qo'mondoni, senat va
komissiyalarni chaqirar edilar, qonunchilik tashabbusiga ega edilar. Sud
hokimiyati ikki pretorga tegishli edi, intendant qismi va harbiy o'ljani to‘rt
kvestor (Eramizdan avval 267-yildan sakkiz kvestor), shahar , obodonchiligi,
ta’minoti, tartibni saqlash, jamoat bayramlarini tashkil etish to‘rt edilga
tegishli edi. Plebeylarning manfaatini 10 plebey tribunlari himoya qilar edi
(lekin ularni hokimiyati Rim shahri bilan chegaralangan edi). Keyinchalik
yangi senzorlar lavozimi joriy qilinib 5 yilda bir marta 18 oy muddatga
saylanar edi. Senzorlar sobiq konsullardan saylangan. Ular rim fuqarolarini
mulk toifalariga kiritib, senatorlar tarkibini tekshirib, uni yangi ro‘yxatini
tuzishlari lozim edi. Rim magistratura tizimining tugallangan shakli Eramizdan
avval IV asr II varmida yuzaga keldi.
18

Rim konstitutsiyasi bo‘yicha magistraturalar kollegial bo‘lib (2 konsul, 2
ta pretor, 4 edil, 10 xalq tribuni, 2 senzor, 4 kvestor) har yili qayta saylanar
va haq to‘lanmas edi. Magistrat lavozimlarini bajarish ish emas, faxriy
(honor) bo‘lib shu sababli beg'araz edi. Mansablarga haq toianmasligi oddiy
rim fuqarolarini magistratura lavozimlarini egallashga imkoniyat bermadi.
Aksincha, davlat vazifalariga saylanish va uni bajarish uchun fuqaroning
o'zini katta miqdorda mablag‘iga ega bo‘lishi shart edi. Chunki lavozimni
bajarish uchun kotiblar, choparlar, qo‘riqchilar, quyi tabaqa xizmatchilarni
yollab, ularga ish haqi berishi kerak edi. Shu sababli boy kishigina magistrant
bo'Iishi mumkin edi. Vakolatlarini topshiigandan keyingina sobiq magistratni
sudga tortish mumkin edi.
Ilk respublika davrida favqulodda hokimiyat tuzilmasi mavjud edi:
oraliqdagi podsho, diktator o‘z o‘rinbosari, otliqlar qism boshlig‘i bilan
birgalikda senatda favqulodda vaziyatlarda yarim yil muddatga senatda
saylanar edi; diktator hokimiyati podsho hokimiyatiga o‘xshash edi, uning
hokimiyatini belgisi 24 liktordan tuzilgan faxriy qo'riqchi bo‘lgan.
Rim Respublikasi komissiyalari tuzilmasida demokratik an’analar
kuchaygan bo‘lishiga qaramasdan boshqaruvdagi hal qiluvchi rolni senat va
magistratlar o‘ynadilar. Bu Rim Respublikasini aristrokratik mazmunining
ifodasi edi.
1.2. Etrusklar va Rim
Eramizdan avval I ming yillik boshlarida Italiyaga Kichik Osiyodan
etrusk qabilalari kelib o’rnashdi. Latinlar ularni etrusklar yoki tusklar, yunonlar
tirrenlar yoki tersenlar deb atadilar.
Etrusklar tarixi bo`yicha sog’ona, dafn toshlari, qo’rg’oshin taxta, ko’za,
muxrlarda mavjud bo’lgan 11 ming etrusk yozuvlari mavjud.
Ularning ko`pchiligi bag’ishlov, in’om mazmunida bo’lib qisqa yozilgan.
Etrusklar to’g’risidagi ilk aniq ma’lumotlar eramizdan avval VIII
asrga tegishli. Etrusk madaniyatining asosiy yodgorliklari O’rta Italiyada Tibr va
Arnus daryolari oralig’ida Rimliklar Etruriya (hozirgi Toskana) deb atagan
19

viloyatda to’plangan. Etrusklar dehqonchilik va hunarmandchilik bilan mashg’ul
bo’lganlar. Temir va misdan ajoyib buyumlar yasalgan. Ular vositachilik savdosi
bilan ham shug’ullanganlar. Etrusk shaharlarini qadimdan rasman podsholar
boshqardilar, eramizdan avval VI asrda ularni o’rnini magistratlar egalladilar.
Amalda hokimiyat zodagonlar (harbiy-kohin zodagonlar-luqumonlar) qo’lida edi.
Etrusklar janubiy Italiya, Korsika va Sardiniyada o’z koloniyalarini barpo qildilar.
Eramizdan avval VII-VI asrlarda Etruriyada markazi Volsiniya shahri (Bu
shaharda etrusklarning oily xudosi kertumnani ziyoratgohi bor edi.)bo`lgan,
etrukslarning 12 shahar konfederatsiyasi mavjud edi. Konfederatsiya siyosatiga
12 luqumon kengashi rahbarlik qilgan.
Aholisi ko`p sonli va boy Veyi, Populoniya, Kluziy, Belsiniya, Peruziya,
Tarkviniya, Vulchi, Tsere kabi etrusk shaharlari bo’lgan, Etrusk me’morchiligi
yuqori darajada shakllangan bo’lib keng ko’chalar (kengligi 10-15 metr), maydon,
kvartal, mudofaa devorlari, tosh kuprin, suvquvurlari va
kanalizatsiyalarni mavjudligi buning dalilidir. Etrusklar kuchli harbiy flotga ega
bo’lib Misr, Fnikiya va Sharqning boshqa mamlakatlari bilan savdo qilganlar va
dengiz qaroqchiligi bilkan shug’ullanganlar.
Janubiy Italiyadagi yunon shaharlari etrusklar bilan raqobat qildilar.
Eramizdan avval 535-yilda Etrusklar Alaliya yonidagi
jangda (Korsikada yaqinida ) yunonlarni tor-mor qiladilar. Korsikani etrusklar
qo’lga oldi. Shu vaqtda etrusklar Latsiya, Kampaniya va shimoliy Italiyani bir
qismi Etrusklar qo’lida edi. Eramizdan avval VI asrning birinchi yarmi
Etruriyani iqtisodiy-siyosiy hayotini yuksalish davri edi.
Eramizdan avval VI asrning ikkinchi yarmidan etrusklar zaiflasha
boshladi. Ular birdaniga yunon, rimliklar va gallarni siquvi ostida qoldi.
Eramizdan avval 524-yilda yunonlar Kampaniyada etrusklarni tor-mor qildilar.
Eramizdan avval 509-yilda rimliklar so’ngi etrusk podshosi Tarkviniy mag’rurni
shahardan haydab yuboradilar.
Eramizdan avail 265-yilda Voliniyani qulashi bilan
rimliklar Etruriyani to’la istilosini tugalladilar. Yangi era boshida Etrusklar
20

romanlashtirish jarayonida o’z ona tillarini unutdilar va rimliklar bilan qo’shilib
ketdilar.
Etrusk san’ati tarixi to’rt davrga bo’linadi: Birinchi davr eramizdan avval
VIII-VII asrlar, arxaik eramizdan avval VI asr, klassik eramizdan avval V-IV
asrlar va ellin eramizdan avval III-I asrlar. Etrusk shaharlarida qal’a inshootlari
qoldiqlari, ibodatxona xarobalari, ularni barchasi odatda tuf va travertindan
qurilgan. Etrusklar qobiliyatli injenerlar bo’lib pishiq ko’priklar va yo’llarni
quruvchilar edilar. Jahon san’at tarixiga mansub mashhur etrusk maqbaralari
Kvyuzi, Cherveteri Vulchi Volterra va Mantanoli burtma naqshlar, jez va loydan
yasalgan haykallar bilan bezatilgan, luqumonlarning naqshin sog’onalari, dafn
ko’zalari jezdan yasalgan diniy va kundalik, zargarlik nafis, yuksak san’at
asarlaridir. Bizgacha Tarkveniy Mag’rur oldida ishlagan haykaltarosh afsonaviy
Vulku ma’lum. Shuningdek etrusklarni jezdan bunyod qilingan noyob haykallari
“Kapitoliy ona bo’risi” va “Ximere” (eramizdan avval V asr) butun dunyoga
tanilgan haykallar hisoblanadi.
Etrusklarning dini asosida odamlarni qurbonlik keltirish bilan o’liklarga,
ruhlar va devlarga e’tiqod qilish yotar edi. Oliy xudo Vertumn
hisoblangan. Uning orqasida triada: Tiniya, uni va Menerva (rimliklarda-Yupiter,
Yunona va Minerva). Qolgan xudolar fufluns keyin u rimliklar tomonidan Vakx-
Dionis bilan, Maris-Mars bilan, Aplu-Apollon bilan, Turms-
Germes bilan tenglashtirilgan edi.
Etrusk madaniyatini shakllanishiga Sharqning qadimgi sivilizatsiyalari,
yunon dunyosi ijobiy ta’sir qildi. O’z navbatida etrusk sivilizatsiyasi rim
madaniyatini rivojlanishida jiddiy ta’sir ko’rsatdi.
Latsiyani qadimgi shaharlaridan biri bo’lgan Rim Tibr daryosi o’rta
oqimida Etruriyadan janubda joylashgan edi. Boshqa latin shaharlari kabi Rim
bir necha kichik urug’ qo’rg’onlarini birlashuvi bilan paydo bo’ldi.
Eramizdan avval VIII asrda eng qadimgi shaharlari Lavrent, Lanuviy va
Laviniy bo’lgan 30 shahar Alba-Longa shahri boshchiligida Latin federatsiyasini
tashkil qildilar. Rivoyatlarga ko’ra Al’ba-Longani asoschisi Askaniy Yul troya
21

qahramoni Eneyning o’g’li edi. Alba-Longaning o’n to’rtinchi podshosi
Numitorning nevaralari aka-uka Romul va Rem rivoyatga ko’ra Tibr
qirg’og’idagi Palatin tepaligida yangi shahar Rimga asos soladilar. Romul janjalda
ukasini o’ldirib qo’yadi va Rimning yetti podshosidan birinchisi (eramizdan avval
753-715 yillar) bo’ladi. Rimning ilk aholisini sabin-umbr qabilalari tashkil
etadi. Romul Rim aholisini 30 kuriyaga bo’ladi, 300 kishilik podsho gvardiyasini
tuzib Veya shahrini bosib oldi. Romuldan keyin Numa Pompiliy (eramizdan avval
715-673 yillar), Tull Gostiliy (673-641 yillar), Ank Martsiy (641-616 yillar), Luqiy
Tarkviniy qadimgi (616-578 yillar), Serviy Gulliy (578-534 yillar), Lutsiy
Tarkviniy mag’rur(534-510 yillar) hukmronlik qilganlar.
Dastlab Rim aholisi 3 urug’-qabila (Titsiy, Ramn va Lutsern) tribi, 30
kuriya va 300 urug’, 3000 familiya (oila)ga bo’lingan. Triblar etnik farqlanmagan
qabilalar birlashmasi bo’lishi mumkin. Kuriya erkak jangchilarni diniy, harbiy va
shakklanayotga siyosiy tashkilotning asosi bo’lgan ibtidoiy birlashmasi,
gent podsholik davrida yemirilayotgan urug’ jamoasi, familiya-katta patriarxal
oila edi.
Latinlarning bir necha o’nlab mustahkamlangan markazlari ittifoqqa
birlashtirilgan bo’lib, uning boshida Alba-Longa shahri turar edi. Har yili latin
jamoalari vakillari hamma uchun umumiy bo’lgan lotin bayramlarini nishonlash
uchun Alban tog’i tepaligida to’planar edilar. Barcha latinlar uchun umumiy xudo
ma’buda Diana edi. Arxeologik qazilmalarga ko’ra eramizdan avvalgi X asrda
latinlarni kichik guruhi Palatin tepaligining g’arbiy tomonida Tibr daryosi bo’yida
kelib joylashdilar. Bu erda mudofaa devori bilan o’ralgan to’rtburchak shakldagi
qishloqlar paydo bo’ldi.
Palatinda yashagan odamlar mayitlarni dafn qilmasdan gulxanda yoqar edilar.
Bu odat Alba-Longadagi dafn marosimiga o’xshar edi. Bu Rimning ilk aholisini
kelib chiqishi Alba shahridan ekanligini tasdiqlaydi. Bir necha o’n yildan so’ng
ular qo’shni tepaliklar Seliy va Eskvilinni egalladilar. Eramizdan avval VII-VI
asrlarda 285 gektar erni egallagan Palatin, Tseliy, Eskvilin tepaliklaridan boshqa
Kvirinal va Viminal tepaliklarini ham qo’shib olindi. Bu tepaliklar va Palatin
22

o’rtasidagi bo’shliq shahar markaziga aylandi. Shu erda uzoq yuz yilliklar
davomida Rim davlat hayoti to’plangan Forum Romanum paydo bo’ladi.
“To’rt kvartalli” shaharni paydo bo’lishida etrusklarni roli katta edi. Ular
shaharga Roma (Rim) nomini bergan bo’lishlari mumkin. So’nggi
Rim tarixchilarining aytishicha, Rimning eng birinchi podsholaridan biri Serviy
Tulliyning kelib chiqishi etrusklardan bo’lib, Serviy Tulliy davrida shahar yanada
kengaydi. Kapitoliy va Aventin tepaliklari qo’shib olinib, mustahkam devorlar
bilan o’rab olingan. Endilikda Rim eng qudratli latin shahriga aylandi va tezda
Latsiy viloyatida Alba Longadan etakchilikni tortib oldi.
Ilk Rim jamiyatining asosi bu- urug’ edi. Urug’ a’zolari umumiy mulkka ega
bo’lib, diniy marosimlarni birgalikda bajarar edilar. Bu qadimgi urug’ jamoat
tuzilmasining izlari Rim ismlarida ko’rinadi. Rim ismlari uch qismdan tuzilgan:
shaxsiy ism, urug’ni nomi va laqab, misol uchun Gay Yuliy Sezar. Bu keyinchalik
merosiy bo’lib o’tgan. Vaqt o’tishi bilan urug’chilik aloqalari zaiflashdi, oiulaviy
aloqalar kuchaydi. Bu aloqalar nafaqat oila a’zolarini, balki xonaki qullarni ham
qamrab oldi. Podsholik davrida qullar xali ham kam sonli edi. Ana shunday
patriarxal oila tepasida barcha oila a’zolarining hayoti va o’limi ustidan
cheklanmagan hokimiyatga ega bo’lgan “pater familius” (oila otasi) turar edi.
O’sha vaqtda rimning to’la huquqli fuqarolari ”Populyus Romanus” (Rim xalqi)
shahardagi uch etnik unsur lotin, sabin va etrusklarni aks ettirgan uch tribga
bo’lingan edilar.
23

II.BOB. ERAMIZDAN AVVAL VI—III ASRLARDA ITALIYANING
IQTISODIYOTI
Eramizdan avval VI—III asrlarda Italiya hududlarini iqtisodiy- ijtimoiy
taraqqiyoti notekis bordi. Etruriya va Kampaniya viloyatlari, janubiy
Italiyadagi yunon koloniyalarini iqtisodiyoti yaxshi rivojlandi. Latsiya viloyati
qo'shni etrusk shaharlari va yunon koloniyalaridan qoloq edi. Italiyaning
tog‘li hududlaridagi qabilalar ibtidoiy-urug‘ jamoa sharoitida yashar edilar.
To‘qimachilik zaif rivojlangan edi. Qul mehnatidan faqat konchilikda, tosh
qazib chiqarishda keng foydalanilar edi.
Italiyada eng ommaviy hunarmandchilik sohalaridan biri kulolchilik edi:
turli xil idish-tovoqlar, suv quvurlari, cherepitsa, xom g‘isht, chiroqlar etrusk
qora rangli «bukkero» bo'rtma bezakli idishlari mashhur edi. Kulolchilikning
eng katta markazlari Kluziya, Arretsiya va Kalax edi. Er.avVI—V asrlarda
etrusk shaharlarida savdo-hunarmandchilik gullab-yashnadi. Ayniqsa,
metallurgiya va metallga ishlov berishda, kulolchilikda etrusklar katta
yutuqlaiga erishdilar. Etrusk va kampan jez idishlariga Bolqon Yunonistonida
ehtiyoj katta edi. Eramizdan avval VI—III asrlarda asosiy savdo-
hunarmandchilik markazlari Sirakuza, Tarent, Dikearxiya (Puteola),
Populoniya, Adriya va Spina edi. Rimni savdo ahamiyati o‘sdi. Har yili katta
diniy bayramlar vaqtida Etruriyaning markazi Vol’siniyada va Latsiyaning 4
viloyat bilan tutashgan chegarasida savdo yarmarkalari uyushtirilar edi.
Eramizdan avval VI—III asrlarda tashqi savdo yuksaldi. Savdo asosan
suv yo'Ii bilan amalga oshirildi. Eramizdan avval VI asrda dengiz savdosiga Rim
ham tortildi. Tibr daryosi boshlanishida Rimning Ostiya portiga asos solindi.
O'sha vaqtning eng katta dengiz davlati Karfagen bilan Rim Eramizdan avval
509, 348 va 280-yillarda uch marta savdo shartnomalarini tuzdi.
Etrusklar va janubiy Italiya yunonlari gallar, Bolqon Yunonistoni, Kichik
Osiyo bilan savdo aloqalarini o‘matdilar. IPva va Populoniyada qazib olingan
temir Kampaniya va Etrusk shaharlariga yetkazib berilar edi.
24

Italiyaning ko‘pgina hududlari xo‘jaligini yetakchi sohasi dehqonchilik
edi. Etruriyada unumdor tuproq, yumshoq iqlim, yuqori agronomiya
madaniyati va agrotexnika taraqqiyoti yuqori hosil olishni ta’minlar edi. Bu
yerda bug‘doy, arpa, tariq, polba Kampaniya va janubiy Italiyada uzumchilik,
zaytun keng tarqalgan edi. Etruriya g'allasi Rim va Latin shaharlarini, buyuk
Yunonistondan zaytun yog‘i, Latsiya va Etruriyani ta’minlar edi.
Eramizdan avval VI—III asrlarda jamoa yer egaligini yemirilishi bilan
birga yerga xususiy mulkchilik rivojlanib bordi. Urug‘ning yerlari kichik
bo‘laklarga bo'linib yerga ishlov berish uchun qarindoshlar, kliyent va qullarga
berilgan. Plebeylar xususiy mulk sifatida o‘zlariga tegishli yer maydonida
ishlov berar edilar (ular davlatdan 2 dan yuger-0,5 gektargacha yer olganlar).
Xususiy va jamoa yerlaridan tashqari davlat yer fondi (ager publikis) mavjud
edi. Rim fuqarosi davlat yerini katta bo‘lmagan ijara to'lovi bilan okkupatsiya
(lotincha egallash) qilish huquqiga ega edilar. Patritsiylar bu huquqdan unumli
foydalandilar. Plebeylar ham yuz yillik kurashlar natijasida «ager publikis»dan
foydalanish huquqiga ega bo‘ldilar. Ilk respublika davrida Rim
iqtisodiyotining asosi qishloq xo'jaligi edi. Mayda va o'rta yer egaligi
yetakchi rol o‘ynar edi. Eramizdan avval IV asrdan boshlab patritsiylar jamoa
yerlarini («ager publikus») bosib ola boshladilar. Natijada yirik xo‘jalik
(imeniye)lar paydo boiib, qullar mehnatidan ko‘proq foydalanila boshlandi.
Boshida qadimgi Italiyaga ayirboshlashning keng tarqalgan vositasi
bo‘lib, choiva hayvoni (pesus, shundan pulni lotincha nomi-pesunta) xizmat
qildi. Eng qadimgi davrdan boshlab rimda Eramizdan avval Ill asrgacha pul
sifatida og‘irligi 2 -2,5 kg.gacha boigan ishlov berilmagan mis parchasi (aez
rude) yurar edi. Ulami er. av. V asrdan og‘irligi 1000—1830 gramm xudo va
hayvonlar tasviri boigan quyma jez parchalari siqib chiqara boshladi.
Eramizdan avval V— III asrlaming II yarmidan 327,45 gramm og'irlikdagi
jezdan quyilgan (aes grave) tangalar keng tarqaldi. Eramizdan avval IV
asming II yarmidan boshlab natural xo'jalik o‘miga pul tovar xo‘jaligi keldi.
25

Rim pul birligi mis ass paydo boidi. Dastlab bu tangalar Yunon Moneta
ibodatxonasida zarb qilina boshlandi. Shundan «mo net a» so‘zi kelib chiqdi.
Eramizdan avval Ill asr oxiridan ass 10 marta yengillashib 173 grammga
keldi. Jez tanganing tressis, dupondiy, semis kabi turlari mavjud edi. Eramizdan
avval III asrdan Rimda kumush tangalar, jumladan, denariy (4,55 gramm) va
sestersiy (I,13 gramm) zarb qilina boshlandi. Er. av . VI—III asrlarda Rim
jamiyatining toifaviy-sinfiy tuzilishi Eramizdan avval VI—IV asrlarda Rimning
ijtimoiy tuzilmasi murakkab va olaquroq edi. Rim jamiyatida patritsiy,
klientlar, plebeylar va qullar sinfiy-toifaviy guruh sifatida chiqdilar. Bu
guruhlaming har biri jamiyat va ishlab chiqarishda o‘z huquq-majburiyatlari
bilan alohida o‘rinni egalladilar. Patritsiylar o‘z nomlarini pater (ota) so'zidan
oldilar. Pater-ota, ko‘p sonli oilani unga kiradigan boshqa qaram kishilar va
qullarni xo‘jayini edi. Qadimgi Rimda otalar deb yana oliy boshqaruv organi
senat a’zolarini ham aytar edilar. Patritsiylar ilk Rimni imtiyozli hukmron
sinf-toifasi edilar. Ular barcha fiiqarolik huquqlaridan foydalanar edilar.
Kuriya komissiyalarida ovoz berib, senatga saylandilar, og‘ir qurollangan
piyoda qo‘shinda, imtiyozli otliq qo'shinlarda xizmat qilar edilar. Har bir
patritsiy katta oila jamoasi ko‘p sonli familiya (familias)ning boshlig‘i bo‘lib,
bu jamoani ta’minlash uchun jamoa yer jamg‘armasidan katta ulushlarni olish
va foydalanish huquqiga ega edilar. Eramizdan avval IV asr o'rtalarigacha
asosiy magistrate lavozimlari patritsiylar bilan to‘ldirilar edi. Patritsiylar uzoq
ibtidoiy jamoa davri, urug‘chilik jamoalariga borib taqaladigan urug‘ guruhlari
(gentes)ga bo‘lingan edilar. Yer egalarining imtiyozli hukmron sinf qatlami
bo‘lgan holda urug'chilik aloqalari muhim o‘rin egallagan bu tuzilmada Rim
patritsiylari jamiyatning konservativ unsurlari edilar. Ular yangi ijtimoiy-
iqtisodiy munosabatlar, xususiy mulkchilik, qulchilik taraqqiyotiga to‘siq
edilar 7
.
7
Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of
interaction’’. Oxford University Press. England I994. p. 265-271.
26

Ilk Rimning asosiy sinf-toifalardan biri plebeylar edi. Plebeylarni bir
qismi qaram klientlar sifatida patritsiy urug‘lariga qabul qilingan edi. Lekin
plepsning ko'pchiligi tub joy fuqaro patritsiylar ijtimoiy tashkilotidan
tashqarida bo‘lib, huquqiy jihatdan erkin bo'lsalarda, fuqarolik huquqlaridan
mahrum edilar. Plebeylaming asosiy qismi o‘zining avalgi vatani bilan va
Rimdan tashqarida bo‘lgan urug‘ tashkiloti bilan aloqasini uzgan kelgindi
kishilar edi.
Plebeylar kichik yer maydonlarida dehqonchilik qilib savdo-
hunarmandchilik bilan shug‘ullanar edilar. Ularning ko'pchiligi asosan Rim
atrofidagi qishloqlarda yashab, o‘z jamoa tashkilotlari, o‘zaro yordam tizimiga
ega edilar. Plebeylar Rim jamiyatini shakllanayotgan jamoa-dehqon tarkibini
asosiy qismini tashkil qilar edilar. Plebeylar orasida tez orada ijtimoiy
tabaqalanish yuz berib, boy qatlam ajralib chiqdi- Plebeylaming asosiy
ommasi yer olish va qarzi uchun qullikni bekor qilinishini talab qilgan
bo‘lsalar, o‘ziga to‘q va boy plebeyL:' birinchi navbatda patritsiylar bilan
siyosiy teng huquqlik uchun kurashdilar.
Serviy Tulliy islohotlari natijasida plebeylar Rim ko‘ngillilari tarkibiga
kiritildi, lekin qo‘shindagi barcha boshliq lavozimlari patritsiylar qo‘lida edi.
Bundan tashqari, plebeylar patritsiylar ozod etilgan harbiy soliq (tribut) to‘lar
edilar. Shu davrda Rim shahrini o‘zida plebeylar va patritsiylar o‘rtasida yer
uchun keskin kurash boshlandi. To'xtovsiz urushlar natijasida xonavayron
boigan, qarzlarga botib qolgan Rim plebsi bosib olingan yerlarni taqsimlashda
o‘z hissasini talab qildi. Shuningdek, patritsiylaming zo‘ravonligidan qonuniy
himoya va o‘z siyosiy huquqlarini kengaytirishni talab qilib chiqdilar. Bu
kurash Eramizdan avval 494-yilda o‘ta keskinlashdi. Og‘ir qarz majburiyatlari
qarz beruvchining zulmi plebeylarni ekvlar bilan urushga ishtirok etishdan
bosh tortdilar. Ijtimoiy adolatsizlikka qarshi norozilik belgisi sifatida, 494-
yilda Rimdan 4,5 km. shimoldagi «muqaddas toqqa» chiqib ketishga
(setsessiya) majbur bo'ldilar.
27

Setsessiya va harbiy xavf patritsiylarni yon berishga majbur qildi.
Natijada plebey yig‘inlarida har yili ikki yoki to‘rt xalq tribuni saylash
huquqi olindi. Keyinchalik xalq tribunlari soni o‘ntaga yetdi. Tribunlar
mansabdor shaxslar bo‘lmay plebs vakillari sifatida chiqib, uning manfaatlari
himoyachisi bo‘ldilar. Xalq tribunlari shahar hokimiyatining faoliyatiga
aralashishlari, mansabdor shaxslar va senatning qarorlarini bajarilishini
to'xtatishlari mumkin edi, Komissiyalarda qabul qilingan qarorlaiga plebeylar
veto (taqiq) qo‘ysa, bu qaror yana ovozga qo‘yilishi mumkin emas edi.
Tribunlarning o‘zlari hali faqat plebeylar uchun majburiy bo‘lgan qarorlar
qabul qilishlari mumkin edi. Tribunlar faqat plebeylar orasidan saylanib
daxlsizlik huquqidan foydalanar edilar. Xalq tribuniga qo‘l ko‘targan kishi
qonundan tashqari deb e’lon qilinar edi. Bunday jinoyat qilgan kishini har
kirn jazosiz o‘ldirishi mumkin edi.
Yarim asr o'tgach Eramizdan avval V asr o'rtalarida plebeylar tazyiqi
ostida patritsiylardan tuzilgan detsemverlar (« о ‘ п erkak») komissiyasi mavjud
qonunlarni kodifikatsiya qildilar. Komissiya mis taxtachalarga yozilgan XII
jadval qonunlarini Rim forumiga, bozor va Rim koloniyalariga osib qo‘ydilar.
XII jadval qonunlari birinchi va yagona Rim huquqi kodeksi edi. XII jadval
qonunlari Rimda ijtimoiy munosabatlarni klassik quldorlik jamiyatiga o‘tish
davrini aks ettirdi.
Ilk rim jamiyatida kambag‘al va siyosiy huquqsiz kishilarning ko‘p sonli
qatlami—klientlami tashkil qildi. Ozod qo‘yilgan qullar yoki Rimga ko'chib
kelgan boshqa urug‘ vakillari patritsiylarda himoya va homiylik qidirishga
majbur bo‘lib, ularga klient bo‘lishlari mumkin edi. Klientlar patritsiylaming
urug‘iga qaram a’zo sifatida kirib, o‘z homiylari urug‘i nomini oldilar.
Ularga patron yerlarida ishlash vazifasi, patronni yurishda, shahaiga chiqishida
hamrohlik qilish majburiyatlari yuklandi. Klient vasiyat qoldirmagan bo‘lsa,
o‘limidan keyin uni mulki patronga meros qolar edi. Agarda klient patronga
bo‘ysunmasa, sud orqali u qulga aylantirilishi mumkin edi. 0 ‘z navbatida
patron klientni boshqalami tazyiqidan himoya qilishga majbur bo'lib, sudda
28

uning manfaatlarini himoya qilar edi. Eramizdan avval Ill asrga borib yangi
ijtimoiy munosabatlar rivojlanishi bilan klientlaming katta qismi o‘z
patronlaridan ozod boiib, davlatdan yer oldilar va erkin dehqonlaiga
aylandilar.
Er. av. V asrgacha qulchilik xonaki (patriarxal) edi. Eramizdan avval V
asrdan boshlab qul mehnati xo‘jalikning turli sohalariga kirib bordi. Rimda
qarzi uchun qul qilish Eramizdan avval 326-yildagi qonun bilan bekor qilindi.
Natijada, qullar qatlami asosan urushlarda olingan asirlar hisobidan toidirila
boshlandi. Qulga buyum sifatida qaralmadi, inson shaxsi huquqlari kam
darajada bo‘lsada, saqlanib qoldi. Bu davrda erkin kishi va qullar o‘rtasidagi
farq unchalik keskin emas edi.
Qonunlarda mulk huquqi kuchli himoya qilingan edi. Mulkka daxl qilish
og‘ir jinoyat hisoblanib, qiynoq bilan oiim jazosi berilar edi. Qullar uchun
jazo erkin tug‘ilganlarga nisbatan og'ir edi. o‘g‘rilik qilgan erkin fuqaro
kaltaklanar edi, qullar esa savalanganidan so‘ng qoyadan tashlanar edi.
Sudxo‘r qarzdomi qul qilish bilan cheklanmay, balki uning hayotiga egalik
qilishi ham mumkin edi.
Plebeylarning siyosiy tenglik uchun kurashi davom etdi. Er.av. 447-yildan 2
konsul bilan birgalikda senat qarori bilan 3 tadan 8 tagacha konsul
hokimiyati vakolati bilan tribunlar saylana boshlandi. Plebeylarga Eramizdan
avval 445-yildagina tribun Kanuley qonuni asosida patritsiylar bilan nikohdan
o‘tishga uxsat berildi. Yangi senzor mansabi joriy qilinib, ularning vazifasi
fuqarolaming mulk senzi majburiyatini bajarishini nazorat qilish, keyinchalik
senarorlar ro‘yxatini tuzish edi. Senzor hukmi bekor qilinmas edi. U qat’iy
edi. Bundan tashqari, ular daromad-xarajatlar to‘lovini nazorat qilar, katta
jamoa ishlarini tashkil qilar edilar.
Eramizdan avval 367-yilda konsul Sekst Lateran 3 ta muhim qonunni
qabul qilinishiga erishdi. Birinchi qonun; qarz foizlarini tartibga soldi,
ikkinchi qonun; barcha rmi fuqarolari patritsiylar va plebeylarining jamoa
yerlaridan foydalanishni teng huquqini berdi; uchinchi qonun bo‘yicha
29

konsullik lavozimini plebeylar ham egallashi mumkin edi. Keyinchalik ikki
konsuldan biri plebeylardan saylanishi odat tusiga kirdi. Bir vaqtning o‘zida
konsullardan sud ishlari yangi mansabdor shaxs pretorlarga olib borildi.
Pretorlar konsullar kabi senturiat komissiyalarida saylanar edi. Eramizdan avval
356- yil ilk bor plebeylardan diktator saylandi. Besh yildan so‘ng birinchi
plebey senzor, er.av. 332-yildan senzorlardan biri muntazam plebey
vakillaridan saylanadigan bo‘ldi. Shundan yana o'ttiz yil o‘tgach plebeylardan
Rimning oliy kohini pontifik saylanadigan bo‘ladi. Plebeylami patritsiylaiga
qarshi to‘la qonli teng huquq uchun so‘nggi kurashi Eramizdan avval 287-
yilgi Gortenziy qonunini qabul qilish bilan yakunlandi. Shu davrdan plebey
yig'inlarining qarorlari Rimning barcha fuqarolari uchun plebey senatning
tasdig'isiz majburiy qonun bo'ladi.
Rimda patritsiy va plebeylaming ikki yuz yillik ijtimoiy- siyosiy
ziddiyatlari Eramizdan avval III asr so‘ngida nihoyasiga yetdi. Er. av. IV asr
oxirida eng boy yangi patritsiy va plebey zodagonlaridan iborat yangi nobillar
qatlami vujudga keldi. Nobillar yirik yer- mulkka egalik qiladigan va davlatni
boshqaruvchi oliy toifaga aylandi. Nobillar hokimiyatining amaldagi tayanchi
senat bo‘lib, u yerda patritsiy umgiari bilan bir qatorda Litsiniy va Liviy kabi
boy plebey urug‘i muhim rol o‘ynadilar.
Nobillar senatorlar toifasining oliy guruhi bo‘lib, yirik va o‘rta quldor
yer egalari, savdogar va moliyachilardan tashkil topgan suvoriylar toifasi
bilan birga hukmron qatlam tarkibiga kirdi. Qolgan fuqarolar kichik
mulkdorlar, erkin dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlardan tashkil topgan
plepbsni tashkil etdi. Imtiyozli toifalar va plepisga qarama-qarshi hech qanday
huquqqa ega bo‘lmagan ko‘p sonli qullar qatlami turar edi.
2.1. Rimni Italiyani bosib olishi
Rimdan etrusk podsholari haydalgandan keyin qisqa bir davrda Rimning
Latsiy viloyatidagi yetakchilik roli pasaydi. o‘sha vaqtda rimliklar qo‘shinlari
Sabin, Ekv, Vol’sk, Tuskul boshchiligidagi Latin shaharlari ittifoqi bilan uzoq
umshlar olib borishlariga to‘g‘ri keldi. Faqatgina Eramizdan avval 493-
30

yildagina Rim va boshqa Latin shaharlari bilan mudofaa ittifoqi tuzishga
erilishdi. Bu ittifoq Eramizdan avval V asr davomida saqlanib qoldi va
rimliklami bir qancha qo‘shni viloyatlami bosib olishiga qulay shart-sharoit
yaratdi.
Qo‘shni. hududlarni bosib olishi natijasida Rimning hududi ancha
kengaydi. Urushlar natijasida qo‘shnilar hisobidan Rim shahri tribiga 17
qishloq tribi qo‘shib olindi. Eramizdan avval 396-yilda etrusk shahri Veyini
bosib olinishi bilan ularning soni 25 taga yetdi.
Eramizdan avval 390-yil Alp tog‘lari orqali Po vodiysini egal lagan gall
qabilalaridan bin senonlar yo‘lboshchi Brenn boshchiligida Etruriyaga bostirib
kirdilar. Rim etrusklarga harbiy yordam bermadi, lekin rimliklar gallarga
elchilarini yubordilar. Elchilar gallar bilan dumoqdorlik bilan gaplashib
ziddiyat keltirib chiqardilar. Gallar etrusk shahri Kluziy qamalini tashlab
Rimga yurish qildilar. Ular Rimni urushsiz egalladilar, uni talab yondirib
yubordilar. Rimliklar yana 7 oy Kapitoliyni himoya qildilar, lekin oxir-
oqibatda gallaiga oltin bilan katta miqdorda tovon to‘lashga majbur bo‘ldilar
(rivoyatlarga ko‘ra aynan shu vaqtda Brenn «yengilganlami holiga voy!»
mashhur so‘zini aytgan).
Rimni zaiflashganidan qo‘shni latin, vol’sk, ekiv va etrusklar
foydalandilar. Rim lotin ittifoqi (Eramizdan avval 384-yilda uning a’zolari 47
latin jamoasi bo‘lgan edi) yana tarqalib ketdi. Rim Latin shaharlarini yana
qayta kuch bilan bo‘ysundirishga majbur boidi. Latin ittifoqi faqat 32 yildan
keyingina rimliklar tomonidan qayta tiklandi. Eramizdan avval IV asr
o‘rtalarida Rim kuchli qo‘shin bilan Italiyani bir qancha hududlarini egallab
oldi.
Eramizdan avval IV asr o‘rtalarida Rim Respublikasi faqat Latsiya
viloyatida emas, balki butun markaziy Italiyada kuchli davlatga aylandi.
Eramizdan avval IV asr boshlarida Rim boshchiligidagi latin ittifoqi bilan
31

janubiy Apeninda samnit qabilalari tuzgan samnit ittifoqi bilan kuchli qarama-
qarshiliklar boshlandi 8
.
Rim uzun nayza va to‘g‘ri to‘rt burchakli qalqonlar bilan qurollangan
dovyurak tog‘li qabilalar samnitlar bilan urush boshladi. Rimning samnit
urushlari latin ittifoqining barcha qatnashchilari uchun og‘ir majburiyat bo‘ldi.
Samnit urushidan faqat Rim foyda ko‘rdi, rimliklar samnitlardan bir qism
yerlarni tortib oldilar. Latin shaharlari bunday adolatsizlikka chiday olmay,
Rim bilan urush boshladilar, lekin ular yengildilar. Natijada Latin ittifoqi
tugatildi. Shundan so‘ng rimning samnitlar bilan kurashi qayta boshlanib bir
necha o‘n yillarga cho‘zilib ketdi. Urush faqatgina Eramizdan avval III asr
boshlarida tinchlik shartnomasi bilan tugallandi. Samnit qabilalari o‘z
mustaqilliklarini saqlab qoldilar, ammo Rim hududi Kampaniya, Lukaniya va
Apulyagacha kengaydi. Bu yerlarda Rim koloniyalari barpo etildi.
Oradan o‘n yil o‘tgach, Janubiy Italiyadagi yunon shahri Tarent Rim
elchilarini haqoratlashda ayblanib, Rim Tarentga qarshi urush e’lon qildi.
Tarent Epir podshosi Pirrni yordamga chaqirdi. Pirr jangovar fillar bilan
Janubiy Italiyaga bostirib kirib Gerakleya va Auskul yonidagi ikki jangda
rimliklarni tor-mor qildi.
Eramizdan avval 275-yilda esa Benevent yonida rimliklar Pirr
qo‘shinlarini yanchib tashladilar. Bir necha yildan so‘ng Tarent shahri va u
bilan ittifoqchi bo'lgan samnitlar, lukanlar va Bruttiya shahri aholisi Rim
hokimiyatini tan olishga majbur boidilar. Er. av. 265-yilda rimliklar
etrusklarni markazi bo'lgan Volsiniya shahrini bosib oldilar. Natijada butun
Apenin yarimoroli Po vodiysigacha Rim Respublikasi tarkibiga kirdi.
Bosib olingan joylarni aholisi cheklangan Rim fuqaroligi sine suffragio
(xalq yig‘inida ovoz berish huquqidan mahrum) huquqini oldi. Bu o‘z- o'zini
boshqarish huquqidan va jamoa yig'inlarida ovoz berish huquqidan mahrum
bo‘lish edi. Shahar ishlarini Rimdan yuborilgan prefekt boshqarar edi.
8
Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of
interaction’’. Oxford University Press. England I994. p. 272-274.
32

Rimliklar Italiyadagi bosib olingan yerlar aholisini turli huquqlaiga ega
bo‘lgan toifalarga bo‘ldilar. Faqat Rim fuqarolari patritsiylar va plebeylar
hamda Rimga qo‘shib olingan latin shaharlari, Rim shahriga doimiy ko‘chib
o‘tgan barcha latinlar huquqlardan foydalanishlari mumkin edi. Rim qonunlari
bo‘yicha nikoh o‘qitish, mulkini erkin tasarruf qilish, o‘z moddiy
manfaatlarini himoyasi uchun sudga murojaat qilish, yig‘inlarda ovoz berish
va mansablarni egallashi mumkin edi. Bu to‘la huquqli fuqarolar Rim
triblariga doimiy birkitilgan edi. Bundan tashqari, Italiyaning turli muhim
strategik markazlaridagi Rim koloniyalarining aholisi ham to‘la huquqli
fuqarolar hisoblandi. Koloniyalar o‘z-o‘zini boshqaruvga ega edi.
Cheklangan huquqlarga ega fuqarolar toifasi («sives sine suffragio») ham
mavjud edi. Ular Rim odati bo‘yicha nikoh bitimi tuzishlari, o‘z mulklarini
tasarruf qilish huquqiga ega edilar, lekin Rimda mansablarni egallash va ovoz
berish huquqidan mahrum edilar. Bunday cheklangan huquqlarga ega
shaharlar munitsipiylar deb atalar edi. Ulaming ba’zilari Rimdan yuborilgan
prefekt tomonidan boshqarilar edi.
Ozod qo‘yilgan qullar Rim qonuni bo‘yicha ochiq nikoh o‘qitishlari
mumkin emas edi. Ular faqat tribat komissiyalarida ovoz berish huquqiga ega
edilar. Munitsipiylar aholisi huquqiy mavqeilariga ko‘ra latin koloiiiyalari
aholisiga yaqin turar va latin huquqiga ega edilar. Munitsipiylar boshqaruvda
avtonom bo‘lib, o‘z tangalarini zarb qilish huquqiga ega edilar. Rimliklar
bunday munitsipiylardan yordamchi harbiy qism—kogortalar olish
majburiyatini o‘tashni talab qilar edilar.
Italiya aholisining «sotsii» (ittifoqchilar) deb atalgar yana bir toifasi Rim
bilan yanada zaifroq bog‘langan edi. «Tsvitates federat» huquqidagi ittifoqchi
shaharlar ham Rimga qo‘shinlar bilan yordam berishlari shart edi. Lekin ular
o‘zlarining cheklangan davlat suverenitetini saqlab qoldilar, ularga Rimni
ruxsatisiz shartnomalar tuzish, mustaqil tashqi siyosat yuritish, o‘z tashabbusi
bilan urush olib borish taqiqlangan edi. Janubiy Italiyadagi yunon shaharlari
33

Rim ittifoqchilarini alohida toifasini tashkil etar edi. Ular Rimga faqat harbiy
flot bilan yordam berish majburiyatini olgan edilar.
2.2. Respublika tuzumining inqirozi va ilk Rim imperiyasi davri
Miloddan avvalgi I asrning birinchi choragida Rim davlatida hoqimiyat
uchun kurashlar qizib bordi. Ayniqsa Sharqiy viloyatlarida Pont va Parfiya
davlatlari bilan uzoq davom etgan urushlar xalqning tinka-madorini quritdi.
Miloddan avvalgi 74-71 yillarda bo`lib o`tgan Spartak boshchiligidagi qullar
qo`zg`oloni natijasida ham mamlakatning katta qismi vayron bo`ldi.
Miloddan avvalgi 80-60 yillarda Rim yollanma qo`shining kuchayishi
natijasida harbiylarning mavqei oshadi. Urush ko`rgan harbiy arboblar senatining
topshirig`iga binoan alohida-alohida legionlar tashkil qilganlar.
Gney Pompey o`z davrida Rimning eng mashhur siyosiy arboblaridan biri
bo`lib, o`zining harbiy mahorati bilan rimliklar orasida shuhrat qozongan edi. U
senat topshirig`i bilan harbiy flot va quruqlikdagi qo`shinga qo`mondon etib
tayinlanadi. O`sha vaqtlarda butun O`rta yer dengizda qaroqchilik kuchayib
ketgan. Ular dengiz savdosi va kema qatnoviga katta zarar keltirmoqda edilar.
Pompey dengiz qaroqchilarga qarshi kurash boshlab, uch oy ichida O`rta yer
dengizi qaroqchilardan tozalagan. U qaroqchilarning 120 ta istehkomini egallab, 10
mingdan ortiq qaroqchilarni qirib toshlagan. Shunday qilib, O`rta yer dengiz
havzasida osoyishtalik o`rnatgan.
Pompey Kichik Osiyo, Kavkaz, Suriya va boshqa joylaridagi urushlarda
katta g`alabalar qozonib, miloddan avvalgi 62 yilda Rimga qaytib keladi. Miloddan
avvalgi 60 yillarda uchta siyosiy asbob - Pompey, Kross va Yuliy Sezar Rimni
birgalashib boshqarishga kelishib oldilar. Dastlab ular bir-birlarini quvvatlab ish
olib borganlar. Bunday kelishuv I triumvirat deyilgan.
Miloddan avvalgi 59 yilda Sezar Krass va Pompeylarning qo`llab-
quvvatlashi natijasida konsulikka saylangan. U konsulikka saylangach, Kross
Suriya va unga qo`shi bo`lgan viloyatlarga, Pompey esa Ispaniyaning ikki
viloyatiga noib etib tayinlangan. Sezarning o`zi esa Galliya va Illiriya noibi etib
34

tayinlangan. Kross Suriya va Messopatamiyada urushlar olib borib, miloddan
avvalgi 53 yilda parfiyaliklar bilan bo`lgan jangda halok bo`ladi.
Sezar Rimda o`z mavqeini mustahkamlab olgach, o`ziga berilgan Galliyaga
jo`nab ketadi. U miloddan avvalgi 58-56 yillarida Galliya tuprog`ida urushlar olib
boradi. U Alp tog`lariyu Reyn daryosi sohillaridan Atlantika okeani hamda Pireney
sohillarigacha bo`lgan yerlarni Rim hukmronligiga itoat ettiradi.
Miloddan avvalgi 55-54 yillarda u Britaniya oroliga ikki marta yurish qiladi.
Sezar butun Galliyani bosib olgach, kuchli qo`shin tuzib, juda boyib ketadi.
Sezarning asosiy maqsadi Rimda hokimiyatni egallash edi. Miloddan
avvalgi 49 yilda u o`z qo`shinlari bilan Galliyadan Rim tomon yuradi. Rim senati
Sezarning butun Rimga hukmron bo`lishini xohlamas edi. Shu tufayli Rim senati
qo`shin qo`mondonligiga Pompeyni tayinlab, Sezarga qarshi qo`yadi. Lekin
Pompey Rim mudofaasini tashkil etolmay, Bolqon yarim oroliga ketishga majbur
bo`ladi. Sezar qarshiliksiz Rimni va butun Italiyani ishg`ol qiladi. U Rimga
kelgach, darhol o`zini diktator deb e`lon qiladi. U Rim diktatori bo`lib olgach,
uning qo`shinlari miloddan avvalgi 48-45 yillarda Bolqon yarim orolida, Kichik
Osiyoda, Suriyada va Misrda katta g`alabalarni qo`lga kiritadi Bu mamlakatlarning
ko`pchiligi Sezarga urushsiz taslim bo`ladilar. Sezar Bolqon yarim orolida Pompey
qo`shinlarini tor-mor etadi. Pompey Misrga qochib ketadi. Boshpana izlab kelgan
Pompey Misr podshosi tomonidan o`ldiriladi. Pompey o`ldirilgach, Sezar Misrdagi
fuqarolar ishiga aralashib, Misr malikasi Kleopatrani qo`llab-quvvatlaydi va
hokimiyatni unga olib beradi. Sezar Kichik Osiyoda ham qonli urushlar olib
boradi. Pont podsholigini yengib uni o`z ta`siriga oladi. Afrikada olib borilgan
urushlar ham Sezar foydasiga hal bo`lgan.
Shu davrda Pompeyning ikki o`g`li Ispaniyada Sezarga qarshi katta kuch
to`plamoqda edi. Sezar Pompey o`g`illari ustiga qarshi qo`shin tortib ularni tor-
mor keltiradi. Bu jang miloddan avvalgi 45 yil Ispaniyaning Mund degan joyida
bo`ldi. Ulardan biri jangda halok bo`ladi, ikkinchisi Shimoliy Ispaniya tog`lariga
qochib ketadi. Shu bilan Rimdagi fuqarolar urushi nihoyasiga yetgan. Fuqarolar
urushidan keyin Rimda Sezarning mavqei yanada kuchayib ketgan.
35

Sezar o`zining zafarli yurishlaridan qaytib kelgach, cheklanmagan
hokimiyatga ega bo`lgan. U o`zini Rimning mutlaq hukmdori-diktatori deb e`lon
qilgan. Endi Rim konsullari va senatorlari uning buyruqlarini so`zsiz bajarishlari
lozim edi. Sezar imperator bo`lib olgach, saltanatini mustahkamlash uchun
ko`pgina ishlarni amalga oshirgan. U birinchi navbatda Rim qo`shinlarini
kuchaytirgan. Rimda birinchi marta oltin pul-dinorni zarb etgan. Tanga pullarga
uning rasmi ham tushirilgan. U o`z nomidan Yuliy taqvimini ham joriy qilgan.
Rimda respublika tuzumi bekor qilinib, Sezarning yakka hokimligi joriy qilingan.
Senat uning yakka hokimligini tan olishga majbur bo`lgan va faxrli oltin taxtda-
kursida o`tirishga ijozat bergan. Shunday qilib, Sezar katta Rim saltanatining
mutlaq humdori bo`lib olgan. Sezarning qudratli imperator darajasiga
ko`tarilishida uning lashkarboshilari va askarlari asosiy o`rin tutganlar. Shuning
uchun u lashkarboshilari va askarlariga ko`plab qimmatbaho buyumlar va yerlar
hadya qilgan. Sezar o`z davrining mohir lashkarboshisi va tadbirkor davlat arbobi
bo`lgan. U mamlakatda qishloq xo`jaligini, hunarmandchilikni va savdo-sotiqni
rivojlantirishga ham katta e`tibor bergan.
Sezar har qancha mashhur va har qancha ulug` bo`lmasin, uning
dushmanlari ham ko`p edi. Uning siyosati va tanho hukmronligidan Rim
aslzodalari va senatorlarning bir qismi norozi edi. Sirkdagi tomoshalarning birida
Sezarga imperatorlik toji kiydiriladi. Bundan uning dushmanlari g`azabga
keladilar. Rim aslzodalar, senat a`zolariga Sezarning tanho hokimligi kerak emas
edi. Ular Rimda boshqariladigan respublikani saqlab qolish tarafdorlari edilar.
Shuning uchun ular Sezarni o`ldirish payiga tushadilar. Sezarga ko`p marta suiqasd
ham uyushtiriladi.
Miloddan avvalgi 44 yilda Sezar sharqqa harbiy yurish uyushtirishdan oldin
Yupiter bayrami kuni senat majlisiga boradi. Shu majlisda Kassiy va Brut
rahbarligidagi fitnachilar Sezarni o`rab olib, kiyimlari ostiga yashiringan xanjar
bilan uni 23 joyidan yarador qiladilar. Butun yeri chavaqlangan Sezar shu yerning
o`zida o`ladi. qilmishlaridan qo`rqib ketgan fitnachilar vahimaga tushib, Rim
36

qal`asi Kapitoliyga borib yashiringanlar. Shunday qilib Sezarning Rimda yakka
hokimiyat o`rnatish uchun qilgan harakatlari qattiq qarshilikka uchraydi. 9
Sezar vafotidan keyin uning dushmanlari Rimda va viloyatlarda respublikani
qayta tiklash uchun kurash boshlaganlar. Ular Sezar chiqargan qarorlarni bekor
qilib, uning jasadini Tibr daryosiga tashlashni talab qilganlar. Sitseron boshchilik
qilgan ko`pchilik senatorlar esa Sezar chiqargan qarorlar, farmonlar va
ko`rsatmalar o`z kuchida qolib, fitnachilar afv etilsin degan qarorga kelganlar.
9
Yelnitskiy L. A. VIII-III asrlarda Rimda qullikning paydo bo'lishi va rivojlanishi . miloddan avvalgi M., 200 4 yil .
4. Zalesskiy N. N. Shimoliy Italiyadagi etrusklar. L., 200 9 yil .
5. https://www.yandex.ru/search/?text=ILK+RIM+Respublikasi&lr=10335&p=3
6. https://arxiv.uz/ru/documents/referatlar/tarix/ilk-rim-respublikasi
7. https://www.test-uz.ru/bilet_view.php?id=4005
37

XULOSA
Rim imperiyasi haqida ko'proq bilish juda muhim, ayniqsa uning tarixini
bilmoqchi bo'lsangiz. Bunday holda, biz sizga eng yaxshi Rim imperiyasi vaqt
jadvalini taklif qilamiz. Shunday qilib, siz yaxshi ta'sir ko'rsatadigan o'tmishdagi
voqealar haqida bilishingiz mumkin. Shunday qilib, bu erga keling va ko'proq bilib
oling. Ammo bundan oldin sizga Rim imperiyasi tarixi haqida batafsil ma'lumot
beramiz.
Rim butun imperiyaning ko'p qismi uchun O'rta er dengizi mintaqasini
boshqargan. Shimoliy Afrikaning katta qismlari va G'arbiy Evropaning aksariyat
qismi. Rimliklar amaliy huquq san'atida ustun edilar va katta armiyaga ega edilar.
Davlat qurilishi, shaharsozlik va hukumatning barchasi o'z ichiga oladi. Bundan
tashqari, ular boshqa tarixdan oldingi xalqlarning hissalarini tan oldilar va o'z
ichiga oldilar. Natijada madaniyati saqlanib qolgan yunonlar. Rim imperiyasi
o'zining ustun qo'shinlari bilan ajralib turardi. Ilmiy izlanishlarda muvaffaqiyatga
erishdi. Rim huquqi, masalan, sud amaliyoti va sharhlarning yaxshi va murakkab
to'plami edi. VI asrda hamma narsa kodifikatsiya qilingan. Rim yo'llari qadimgi
dunyoda tengsiz edi.
Rim respublikasi davri Rim tarixida ikkinchi marta. Respublika so'zi ham
vaqtni, ham siyosiy tuzilmani anglatadi. Olimga qarab, uning sanalari miloddan
avvalgi 509-49-yillar, 509-43-yillar yoki miloddan avvalgi 509-27-yillar orasidagi
to rt yarim asrdir. Respublikaning mavjudligi afsonaviy davrga borib taqalsa ham,ʻ
muammolar yuzaga keladi. Buning sababi, respublikaning rasmiy tugash sanasi.
Jamoatchilikda u uch davrga bo'lingan. Birinchi davr - miloddan avvalgi 261 yilda
Rimning Puni urushlari boshiga qadar kengayishi. Ikkinchi davr - Puni
urushlaridan Grakki va fuqarolar urushigacha. Bu Rim O'rta yer dengizini egallash
uchun kelganida sodir bo'ldi (134). Uchinchi va oxirgi davr Grakkidan miloddan
avvalgi 30-yilda respublika qulashigacha bo'lgan davr. Rim o'z gubernatorlarini
respublika tizimidan foydalangan holda tanladi.
38

Foydalanilgan ad abiyotlar :
1. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yuk. Toshkent 200 8 yil .
2. Boynazarov F. A. Kadimgi dune tarixi. Toshkent 2004 yil .
3. Yelnitskiy L. A. VIII-III asrlarda Rimda qullikning paydo bo'lishi va rivojlanishi .
miloddan avvalgi M., 200 4 yil .
4. Zalesskiy N. N. Shimoliy Italiyadagi etrusklar. L., 200 9 yil .
5. Ilyinskaya L. S. qadimgi Latiyadagi topilmalar va ularning tushunishdagi o'rni
g'arbda Eney haqidagi an'analar.- Qadimgi tarix byulleteni, 200 3, №
6. Mayoq I. L. Rim birinchi shohlar. M., 201 3 yil .
7. Nemirovskiy A. I. erta Rim tarixi va Italiya. Voronej, 201 4 yil .
8. Nemirovskiy A. I. Etruskiy. Afsonadan tarixga. M., 200 3 yil .
9. Nemirovskiy A. I. etrusklar dunyosining diniy va mifologik tasviri. Novosibirsk,
200 0 yil .
10. Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T., 2009.
11. Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., 201 5.
12. Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д.П.Каллистова. М.,
200 4.
13. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М., 2002 .
14. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 2009.
15. Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М., 201 3. Т., I-2.
16. Гафуров Б.Г. Цибукидис Д.И. Александр Македонский и Восток. М., 200 0.
17. Шофман А.С. Распад империи Александра Македонского. М., 200 4.
18. Фролов Э.Д. Рождение греческого полиса. Л., ЛГУ, 200 8.
19. Глускина Л.Н. Проблемы социально-экономической истории Афин IV в. До
н.э. Л. 2015
20. 10 Егоров А.Б. Рим на грани эпох: проблемқ рождения и формирования
принцпиата. Л., ЛГУ, 2015 .
21. https://www.yandex.ru/search/?text=ILK+RIM+Respublikasi&lr=10335&p=3
22. https://arxiv.uz/ru/documents/referatlar/tarix/ilk-rim-respublikasi
23. https://www.test-uz.ru/bilet_view.php?id=4005
39

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. RIM PODSHOLIK DAVRIDA

1.1. Ilk respublika davrida davlat qurilishi

1.2 Etrusklar va Rim

2.1. Rimni italiyani bosib olishi

2.2. Respublika tuzumining inqirozi va ilk Rim imperiyasi davri

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить