Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 368.4KB
Покупки 2
Дата загрузки 09 Февраль 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Benjamin Franklin

Дата регистрации 29 Октябрь 2024

128 Продаж

Ilk Rim respublikasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIX YO‘NALISHI TARIX FANIDAN KURS ISHI MAVZU: ILK RIM RESPUBLIKASI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 1 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………….. 3 I BOB. ILK RIM RESPUBLIKASI DAVRI (MILODDAN AVVALGI VI ASR OXIRI III ASR O RTALARI)………………………................... 5ʻ 1.1. Ilk Rim respublikasining tashkil topishi……………………………........ 5 1.2. Ilk Rim respublikasining ijtimoiy hayoti, ichki va tashqi siyosati………………………………………………………………. 13 II BOB. RIM RESPUBLIKASINING IJTIMOIY - IQTISODIY TUZUMI, INQIROZI VA QULASHI …………………………………………. 24 2.1. Rim respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti ………………….. 24 2.2. Rim respublikasining inqirozi va qulashi………………………….. 35 III.XULOSA……………………………………………………................ 45 IV.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI……….............. 47 V.ILOVA………………………………………………………............. 51 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Tarix bizga qadim o’tmishdan shakillanib kelayotgan davlatchilik asosi va bu davlatlar qilgan xatolarni qo’llamaslikni o’rgatuvchi fandir. Ana shunday yirik davlatchilik asosi bo’lgan Ilk respublika davridagi Rim jamiyatini o'rganish Rim sivilizatsiyasining shakllanishi va uning zamonaviy dunyoga ta'sirini tushunish uchun muhim ahamiyatga ega. Rim tarixining bu davri nafaqat Rimda, balki boshqa mamlakatlarda ham siyosiy tizim, huquq, madaniyat va dinning rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi. Bundan tashqari, ushbu davrni o'rganish zamonaviy jamiyat oldida turgan ko'plab zamonaviy muammolar va muammolarning kelib chiqishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Ilk respublika davridagi Rim tarixi huquq va umuman davlat rivojlanishining eng muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davrda hozirgi zamon huquqi asos qilib olingan Rim xususiy huquqi vujudga keldi. Bu esa mavzuning ne chog’lik dolzarbligini ko’rsatadi. Kurs ishining maqsadi: Qadimgi Rim jamiyatining dastlabki respublika davridagi o'ziga xos xususiyatlarini aniqlash, bu davr huquq tizimi haqida batafsil ma’lumot beradigan yodgorliklarni o’rganish mazkur kurs ishimizning asosiy maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining vazifalari: - Bu davrda Rimda sodir bo lgan ijtimoiy o zgarishlar, jumladan, jamiyatʻ ʻ tuzilishidagi o zgarishlar, patritsiylar va plebeylarning roli, quldorlikning ʻ rivojlanishi va boshqalarni tahlil qilish. -Patritsiylar va Plebeylar o'rtasidagi kurashni ko'rib chiqing, qarama- qarshilik sabablarini aniqlang. - Rimda ilk Respublika davridagi siyosiy o‘zgarishlarni, jumladan Rim huquqining shakllanishini o‘rganish. Kurs ishining obyekti: Qadimgi Rimning ilk respublika davridagi ijtimoiy tuzilishi va huquq normalarini o’rganish mavzumizning asosiy obyekti hisoblanadi. 3 Kurs ishining predmeti: Rim Respublikasi ijtimoiy tizimining shakllanishi davrida rivojlangan ijtimoiy munosabatlardir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Xorijiy davlatlarning mintaqashunos va tarixshunos olimlari M. V.Belkin, V.V.Kuchma, P.P.Shkarenkov, D. A.Litvinov, S. L.Utchenko , Sh. Monteske, E.Gibbon va boshqa olimlarning asarlarida Rim tarixining turli muammolari yoritiladi. Tadqiqotning xronologik doirasi mil.avv. VI asr oxiridan milodiy III asr o rtalarigacha bo lgan davrni qamrab oladi.ʻ ʻ Shunday qilib, dastlabki respublika davrida Rimga oid ko'pgina manbalar va tarix iy tadqiqotlar juda xilma-xil bo'lib, ular birgalikda bu davrning to'liq tasavvurini beradi. Ilk jumhuriyat davri jamiyatining alohida tavsifini topa olmaymiz. Buni faqat Rim davlatining vujudga kelishi davridagi ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy munosabatlar rivojlanishining yagona jarayonining bir qismi deb hisoblash mumkin. Ushbu ishning nazariy ahamiyati ilk respublikadagi Rim jamiyati va uning Rim sivilizatsiyasining shakllanishiga ta'siri haqidagi bilimlarni kengaytirishdan iborat. Bu bizga insoniyat sivilizatsiyasining rivojlanish tarixini, uning madaniy, ijtimoiy va siyosiy xususiyatlarini yaxshiroq tushunish imkonini beradi. Taqdim etilgan ishni yozishda foydalanilgan materiallar Qadimgi Rim tarixi sohasidagi taniqli mutaxassislarning ishlaridir. Kurs ishining tuzilishi . Kurs ishi kirish, II bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovadan iborat. 4 I BOB. ILK RIM RESPUBLIKASI DAVRI (MILODDAN AVVALGI VI ASR OXIRI III ASR O RTALARI)ʻ I.I. Rim respublikasining tashkil topishi Qadimgi Rim zamonaviy tarixshunoslikda miloddan avvalgi VIII asrda Rim shahrining tashkil topishidan to milodiy V asrda G arbiy Rim imperiyasining ʻ qulashigacha bo lgan Rim sivilizatsiyasini nazarda tutadi. U Rim qirolligi ʻ (miloddan avvalgi 753–509), Rim respublikasi (miloddan avvalgi 509–27) va Rim imperiyasini (miloddan avvalgi 27–476) g arbiy imperiya qulagunga qadar o z ʻ ʻ ichiga oladi. Qadimgi Rim Italiya yarim orolidagi Tiber daryosi bo'yida, an'anaviy ravishda miloddan avvalgi 753-yilga to'g'ri keladigan manzilgoh sifatida boshlangan. Aholi punkti Rim shahri va hokimiyatiga aylandi va shartnomalar va harbiy kuchlar kombinatsiyasi orqali qo'shnilarini nazorat qilish uchun keldi. Oxir- oqibat u Italiya yarim orolida hukmronlik qildi, janubiy Italiyaning yunon madaniyatini (Magna Grecia) va etrusk madaniyatini o'zlashtirdi va Yevropaning ko'p qismini, O'rtayer dengizi atrofidagi yerlar va xalqlarni o'z ichiga olgan imperiyaga ega bo'ldi. U qadimgi dunyodagi eng yirik imperiyalardan biri bo'lib, taxminan 50 dan 90 milliongacha aholiga ega bo'lib, o'sha paytdagi dunyo aholisining taxminan 20 foizini tashkil qilgan. U eramizning 117-yilidagi balandligida 5 million kvadrat kilometrni (1,9 million kvadrat milya) egallagan 1 . Rim davlati saylangan monarxiyadan demokratik klassik respublikaga, keyin esa imperiya davrida tobora kuchayib borayotgan avtokratik yarim saylanadigan harbiy diktaturaga aylandi. Bosqinchilik, madaniy va lingvistik assimilyatsiya orqali u eng yuqori cho'qqisida Shimoliy Afrika qirg'oqlarini, Misrni, Janubiy Yevropani va G'arbiy Yevropaning ko'p qismini, Bolqon yarimorolini, Qrimni va Yaqin Sharqning ko'p qismini, shu jumladan Anadolu, Levant va Mesopotamiyaning bir qismini nazorat qildi. Arabiston. U ko'pincha qadimgi Yunoniston bilan birgalikda klassik antik davrga birlashtirilgan va ularning o'xshash madaniyatlari va jamiyatlari yunon-rim dunyosi sifatida tanilgan. 1 George Willis Botsford The Story of Rome as Greeks and Romans Tell It; an Elementary Source-book. “ Creative Media Partners , LLC ” 1903. P .350 5 Qadimgi Rim sivilizatsiyasi zamonaviy til, din, jamiyat, texnologiya, huquq, siyosat, hukumat, urush, san'at, adabiyot, arxitektura va muhandislik sohalariga hissa qo'shgan. Rim o'z armiyasini professionallashtirdi va kengaytirdi va respublika deb nomlangan hukumat tizimini yaratdi, bu AQSh va Fransiya kabi zamonaviy respublikalar uchun ilhom manbayi. U butun imperiya miqyosida suv o'tkazgichlar va yo'llar, shuningdek, ulug'vor obidalar va inshootlarni qurish kabi ajoyib texnologik va me'moriy yutuqlarga erishdi. Karfagen bilan Puni urushlari Rimga O'rta er dengizida ustunlikni berdi. Rim imperiyasi Avgust knyazligi bilan vujudga keldi (miloddan avvalgi 27-yildan); Rimning imperatorlik hududi endi Atlantikadan Arabistongacha va Reyn bo’g'zidan Shimoliy Afrikagacha cho'zilgan. Milodiy 92-yilda Rim qayta tiklangan Fors imperiyasiga qarshi chiqdi va tarixdagi eng uzoq davom etgan to'qnashuv Rim-Fors urushlarida ishtirok etdi, bu ikkala imperiyaga ham doimiy ta'sir ko'rsatadi. Trayan davrida Rim imperiyasi butun O rta yer dengizi havzasini, Shimoliyʻ dengizning janubiy chekkalarini, Qizil va Kaspiy dengizlari qirg oqlarini qamrab ʻ olgan hududiy cho qqisiga chiqdi. Imperatorlik davrida respublikachilarning urf- ʻ odatlari va urf-odatlari pasaya boshladi, fuqarolar urushlari yangi imperatorning ko'tarilishining umumiy debochasiga aylandi. Palmira imperiyasi kabi parchalangan davlatlar III asr inqirozi davrida imperiya boshqaruvining tetrarxiya bosqichida biroz barqarorlik tiklanmaguncha imperiyani vaqtincha bo'lib tashlagan. Ichki beqarorlik va turli ko chmanchi xalqlar hujumiga uchragan ʻ imperiyaning g arbiy qismi V asrda mustaqil vahshiy qirolliklarga parchalanib ʻ ketdi. Imperiyaning sharqiy qismi o rta asrlar davomida eramizdan avvalgi 1453- ʻ yilda qulaguniga qadar kuch-qudrat bo lib qoldi. Italiyada qishloq xo jaligi paydo ʻ ʻ bo lgan. ʻ Miloddan avvalgi 4000- yil, mis asboblar paydo bo'lgan c. Miloddan avvalgi 2000- yil va undan keyin bronza davri miloddan avvalgi II ming yillikning oxirigacha. Shaharlar miloddan avvalgi IX asrda Etruriyadagi Vilyanova madaniyati bilan rivojlana boshlagan. Latiumga xos bo'lgan madaniyat - Latial madaniyat deb ataladi arxeologik yozuvlarda paydo bo'ladi . 6 Miloddan avvalgi 1000 yil, bu kattaroq Villanovanlar bilan bog'liq edi. Miloddan avvalgi VIII asr o rtalaridan V asrgacha Italiyada shahar-davlatlarʻ siyosiy tashkilotning hukmron shakliga aylandi 2 , shuningdek, ular uyushtirilgan shahar manzaralari va diniy kult markazlarini qura boshladilar. Miloddan avvalgi VIIasrga kelib Etruriyada yirik uyushgan shahar-davlatlar vujudga keldi; ularning Italiyaga ta'siri shunday ediki, keyinchalik Rim yozuvchilari o'zlarining asosiy an'analarining ko'pchiligi etrusklar kelib chiqishiga ishonishgan. Ilk Rim Respublikasi davrini (miloddan avvalgi VI asr oxiri - III asr o'rtalari) patritsiylar va plebeylar o'rtasidagi kurash, Rim fuqarolik jamiyatining yakuniy shakllanishi va Rim tomonidan Apennin yarim orolining bosib olinishi davri sifatida tavsiflash mumkin 3 . Patritsiylar va plebeylar o'rtasidagi kurash mohiyatan tenglik va vujudga kelayotgan davlatni demokratlashtirish uchun kurash edi. Qadimgi patritsiy zodagonlari qadimiy qabila urf-odatlari va institutlarini saqlab qolishga intildi va ob'ektiv ravishda ijtimoiy taraqqiyotga to’siq bo'ldi. Plebeylar davlat yerlaridan foydalanish imkoniyati cheklanganligi sababli, birinchi navbatda, hunarmandchilik va savdo bilan shug'ullanishga majbur bo'lib, Rim iqtisodiyotini jadal rivojlantirish, urug'-urug' munosabatlarini yo'q qilish, jamoa boshqaruvining demokratik institutlarini shakllantirish tarafdori edilar. Amalda, plebeylarning asosiy talablari shundan iboratki, ular siyosiy tenglikni, patritsiylarning yerga egalik huquqini cheklash va jamoat erlariga kirishni cheklash, qarz foizlarini cheklash va qarz qulligini bekor qilish. Serviy Tulliusning islohotlaridan so'ng, plebeylar Rim armiyasining asosiy qismini tashkil qila boshladilar, garchi patritsiylar undagi qo'mondonlik postlarini egallab olishgan. Bundan foydalangan plebeylar o‘z huquqlari uchun kurashning o‘ta noyob usulini -harbiy zarbani tanladilar. Rimga dushmanlar tahdid solayotgan bir paytda plebeylar shaharni tark etib, Rim yaqinidagi Muqaddas toqqa (bu harakatning nomi: ajralish – ketish) borib, u yerdan patrisiylarga o‘z talablarini 2 А. И. Воронков. Древняя Греция и древний Рим: Библиографический указатель изданий, вышедших в (1895–1959 гг.) M. ; Изд - “Акад”, 1961. - C 32. 3 D.Urakov, R.Tursunov,A.Biykuziyev, B.Xaynazarov.Jahon tarixi (Qadimgi Yunoniston va Rim tarixi)- Toshkent: “ Innovatsiya-Ziyo”2020,, 211- bet 7 ilgari surdilar. An'anaga ko'ra, birinchi bo'linish miloddan avvalgi 494-yilda Rim va Aequi qabilasi o'rtasidagi urush paytida sodir bo'lgan. Uzoq davom etgan muzokaralardan so'ng patritsiylar xalq tribunalari mavqeini o'rnatishga rozi bo'ldilar, ularning asosiy vazifasi plebeylarni patrisiylarning o'zboshimchaliklaridan himoya qilish edi. Ikkinchi ajralish miloddan avvalgi 449-yilda sodir bo'lgan. U plebeylarning amaldagi qonunni yozish uchun kurashini tugatdi. Natijada 12 jadvallar qonunlarining paydo bo'lishi bo'lib, ular 12 ta mis taxtalarga o'yib yozilganligi sababli shunday nomlangan, keyinchalik ular ommaviy tomosha qilish uchun ko'rgazmaga qo'yilgan. 12 jadval qonunlari Rim huquqining eng qadimiy yodgorligi bo'lib, qadimgi davrlardan qolgan odat huquqi normalari bilan bir qatorda V asrda Rim jamiyati rivojlanish dinamikasini aks ettiruvchi normalarni ham o'z ichiga oladi. Miloddan avvalgi: mulkiy munosabatlar, quldorlikning rivojlanishi, oilaviy munosabatlarning yangi tendentsiyalari va boshqalar. Plebeylar qarz foizlarini kamaytirishga va uni qonunlarda belgilashga muvaffaq bo'lishdi, garchi asosiy natija qonunning o'zini qayd etish bo'lsa-da, chunki endi plebeylarga oid ishlarni ko'rib chiqishda patritsiy sudyalarining o'zboshimchaliklariga barham berildi. Biroq, bu qonunlarni o'qiyotganda, "patritsiylar" va "plebeylar" atamalari ushbu sinflar vakillari o'rtasidagi nikohni taqiqlovchi maqolada faqat bir marta tilga olinganiga beixtiyor e'tibor qaratiladi. Bu ko'zga ko'ringan g'alatilik shundan iboratki, bundan buyon patritsiylar ham, plebeylar ham bir xil qonunlar asosida yashab, butun jamoa hayoti uchun huquqiy asos yaratdilar 4 . Xuddi shu miloddan avvalgi 449-yilda boshqalar bilan bir qatorda plebey xalq yig'inlarining qarorlari patrisiylar uchun majburiy bo'lgan qonun kuchiga ega bo'lgan muhim qonun qabul qilindi. Rim respublikasi xalq yig'ilishining yana bir turi - hududiy okruglarda yig'iladigan tribunal komitiyasi shunday paydo bo'ldi. Asta-sekin ularda patritsiylar ishtirok eta boshladilar va bu uchrashuvlar Rim siyosiy tizimining muhim elementiga aylandi. Va yana 5-yildan so'ng, patrisiylar 4 Кузищина В. И. Историография античной истории: учеб Пособие М oc ква. “В ы сшая Школа” 1980 . - C 87. 8 va plebeylar o'rtasida nikohga ruxsat beruvchi qonun qabul qilindi, bu boy plebey elitasining patrisiylar bilan bir sinfga qo'shilishi uchun asos yaratdi. Miloddan avvalgi IV asr davomida Plebeylar qarz qulligini bekor qilishga erishdilar (miloddan avvalgi 326-yil qonuniga ko'ra, qarzdor kreditor oldida o'z shaxsi bilan emas, balki o'z mol-mulki bilan javob berishi kerak edi), shuningdek, Rim davlatida jamoat yerlariga kirish va barcha lavozimlarga kirish huquqiga ega bo'ldi. Miloddan avvalgi 300-yillarda. ruhoniylik lavozimlarini egallash huquqini oldi. Miloddan avvalgi 287-yilda. Hortensiy qonuni plebissitlar (plebey majlislarining qarorlari) qonun kuchini olganligini va Senatning ma'qullashiga muhtoj emasligini tasdiqladi. Patritsiylar va plebeylar o'rtasidagi kurash tarixini ana shu qonun bilan yakunlash odat tusiga kirgan. Garchi plebeylar o'zlarining barcha talablarini to'liq amalga oshirishga va to'liq tenglikka erishgan bo'lsalar ham, bir sinfning g'alabasi va ikkinchisining mag'lubiyati haqida gapirishga hech qanday asos yo'q. Patritsiylar va plebeylar o'rtasidagi ikki asrdan ortiq davom etgan kurashning asosiy natijasi ijtimoiy murosaga erishish va Rim jamiyatining mustahkamlanishi edi. Bu kurash davomida urug chilik tizimining qoldiqlari yo q qilindi, quldorlikʻ ʻ munosabatlarining rivojlanishi va Rim sivitlarining yakuniy shakllanishi uchun sharoit yaratildi. Rim fuqarolik jamiyati ellin shahar-davlatlariga o'xshardi. Birlashgan patritsiy va plebey tabaqalari yagona fuqarolik kollektivini tashkil qildilar.Yer maksimalining o'rnatilishi nafaqat yirik yer egalarining o'sishini cheklab qo'ydi, balki sivitaslarning barcha yerlarni oliy tasarruf etish huquqini ham qonun bilan mustahkamladi.Fuqaroga yer yoki boshqa yashash vositalarini berish majburiyatini olgan fuqarolik jamiyatiga mansublik bilan yerga bo'lgan huquqni shartlash tamoyili mustahkam o'rnatildi. Shunday qilib, Rimda mulkning qadimgi shakli o'rnatildi 5 . 5 А. И. Воронков. Древняя Греция и древний Рим: Библиографический указатель изданий, вышедших в (1895–1959 гг.) M. : 1961. - C 32. 9 Rim civitaslari, xuddi yunon polisi kabi, davlat funktsiyalarini bajaruvchi fuqarolar jamoasi edi. Fuqarolarning huquq va burchlarining ajralmas birligi yerga egalik qilishda, harbiy xizmatda va davlat boshqaruvida amalga oshirildi. Rimning mavqei uchta shartning ajralmas mavjudligi bilan belgilanadi: Rim jamoasiga mansublik, Rim oilasining bir tarmog'iga mansublik va ozod odamlar. Ushbu qoidaning oqibati huquqlar bo'lib, ularning asosiylari ko'rib chiqildi: qonuniy nikohga kirish huquqi, Rim qonunlari himoyasi ostida mulkka egalik qilish va tadbirkorlik huquqi, komissiyada ishtirok etish huquqi va bo'lish huquqi faxriy lavozimlarga saylangan. Rim davlati o'z mavjudligining dastlabki davrida qadimgi fuqarolik jamoalariga xos bo'lgan bir qator xususiyatlarga ega edi: nisbatan tor va yopiq fuqarolik, byurokratik apparatning va fuqarolardan olinadigan soliqlarning yo'qligi, maxsus jazo organlarining (politsiya, prokurorlar, va boshqalar.). Bunday davlatning fuqarolari sub'ektlar sifatida emas, balki uning ishtirokchilari sifatida qabul qilingan. "Respublika" atamasi keyinchalik Tsitseron tomonidan tuzilgan yangi ma'noga ega bo'ldi: "umumiy ish","umumiy mulk" sifatida qabul qilina boshladi, bu hukumat shaklini emas, balki fuqarolarning sivitaga munosabatini belgilab berdi. Ko'rib chiqilayotgan davrda Rim davlatchiligini quyidagicha ifodalash mumkin. Rim respublikasida hokimiyatning oliy organi xalq majlisi hisoblangan, ammo yunon shahar-davlatlaridan farqli o'laroq, Rimda u uch xil bo'lgan. Klan printsipiga ko'ra yig'ilgan kuriat komissiyasi miloddan avvalgi 3-asrga kelib, asosan, oila huquqi masalalarini va oldingi vazifalarini hal qilgan. ular oliy hokimiyatni faqat Rim davlati amaldorlari bo'lmish sudyalarga berish huquqiga ega edilar. Komitia senturiata, mulkiy malaka printsipi bo'yicha yig'ilib, keyinchalik Senat tomonidan tasdiqlanishi kerak bo'lgan qonunlarni qabul qildi.Oliy mansabdor shaxslarni sayladi, urush va tinchlik masalalarini hal qildi, jinoyat ishlari bo'yicha murojaatlarni ko'rdi 6 . 6 Xoliqov M. “Qadimgi Rim sivilizatsiyasi”-Toshkent. “Grant nashriyoti”. 2003. 397 b 10 Miloddan avvalgi III asrning ikkinchi yarmida, demokratik islohot amalga oshirildi, bu beshta mulkiy sinf o'rtasida ovoz berish asrlari soni bo'yicha tenglikni o'rnatdi va proletarlarning asrlar sonini beshtaga oshirdi. Hududiy asosda yig'iladigan (bir hududiy qabila bir ovozga ega bo'lgan) sud komissiyasi qonunlar qabul qildi, quyi mansabdor shaxslarni sayladi va jarimaga tortilgan hukmlar ustidan shikoyatlarni ko'rib chiqdi. Miloddan avvalgi III asrda Rimda 35 ta qabila bor edi: 4 ta shahar va 31 ta qishloq. Keyingi asrda o'lpon komissiyalari ommaviy yig'ilishlarning asosiy va hal qiluvchi turiga aylandi. Shuni ta'kidlash kerakki, turli turdagi xalq yig'inlari o'rtasidagi vazifalar qat'iy belgilanmagan, ular faoliyatining qat'iy qoidalari ham mavjud emas edi. Yig‘ilishlar odatda magistrlar tomonidan chaqirilib, ular raislik qilganlar. Assambleyalar qonunchilik tashabbusiga ega emas edi va miloddan avvalgi I asr oxirigacha faqat ochiq ovoz berish o'tkazildi. Xalq majlislariga kiritilgan ko‘plab muhim masalalar yuzasidan Senatning dastlabki qarori talab qilinardi. Rimda ijro etuvchi hokimiyat magistratlarga tegishli bo'lib, ularning vazifalari juda xilma-xil edi. Magistratura tizimi uzoq vaqt davomida shakllanib, pirovardida faqat miloddan avvalgi IV asr oxirlarida shakllangan. Rimdagi barcha magistratura oliy va quyi, oddiy va favqulodda bo'lingan. Barcha oddiy magistratlar saylangan va kollegial edi, barcha Rim magistrlari shoshilinch, bepul va vazifalarni bajarish uchun mas'ul edilar. Magistral tizimning boshida ikkita konsul bo'lib, ular bir-yil muddatga saylangan (agar konsullar urushda muvaffaqiyatli kurashgan bo'lsa, bu muddat Senat tomonidan uzaytirilishi mumkin). Konsullar oliy harbiy va fuqarolik hokimiyatiga ega edilar. Ular armiyaga yollash ishlarini olib bordilar, harbiy qo‘mondonlarni tayinladilar, urush o‘ljalarini boshqardilar va tinchlik davrida oliy ma’muriy hokimiyatni amalga oshirdilar 7 . 7 См. начиная с: Борщ И. Е. Указатель литературы по истории античного мира, опубликованной в СССР за 1962–1965 гг. // Вестник древней истории. 1967 .- C 49 11 Bundan tashqari, oliy magistrlar toifasiga har 5-yilda bir yarim-yilga saylanadigan ikkita senzor kiradi. Senzuralarning asosiy vazifasi Rim fuqarolari ro'yxatini aniqlashtirish, ularni mulk toifalari bo'yicha taqsimlash va senatorlar ro'yxatini tuzish edi. Tsenzuraning muhim huquqi axloqni nazorat qilish edi. Yana bir oliy magistratura pretorlik edi. Ikki pretor ham bir-yilga saylangan va dastlab konsul yordamchilari bo'lgan. Klassik respublika davrida pretorlarning asosiy vazifasi huquq tizimini boshqarish edi. Pretorlardan biri rimliklarning, ikkinchisi chet ellik Peregrinlarning ishlari bilan shug'ullangan.Davogar va javobgar pretor huzuriga kelganda, u birinchi navbatda sudlanuvchilarni yarashtirishga harakat qildi va agar buning iloji bo'lmasa, u ishni mohiyati bo'yicha tekshirish uchun sudyalarni tayinladi. Quyi sudyalarning eng muhimi xalq tribunalari edi. Ular bir-yil muddatga 10 kishidan iborat saylangan. Xalq tribunalari qonunchilik tashabbusidan foydalangan, tribunal komissiyalarini chaqirgan, ularning asosiy vazifasi oddiy xalqni sudyalar va nufuzli shaxslarning o'zboshimchaliklaridan himoya qilish edi va buning uchun ularning uylarining eshiklari doimo ochiq bo'lishi kerak edi. Rim shahrini tark etish huquqiga ega. Biroq, xalq tribunalarining eng muhim vakolati veto huquqi - Rim davlatining har qanday tuzilmasi qaroriga, agar bu qaror xalq huquqlarini buzgan bo'lsa, unga taqiq qo'yish huquqi edi. Tribuna vetosiga ta'sir qilmagan yagona magistratura tsenzura magistraturasi edi. Boshqa quyi magistratlarga tartibni nazorat qiluvchi aedillar kiradi, ular shaharni oziq-ovqat bilan ta'minlashni tashkil qilish, namoyishlar va umumiy obodonlashtirish uchun mas'ul edilar davlat xazinasiga rahbarlik qilgan kvestorlar, shuningdek, Rim fuqarolik jamiyati hayotining turli sohalariga rahbarlik qilgan 20 dan ortiq boshqa quyi magistratlar. Favqulodda sudyalar Rimda favqulodda vaziyatlar yoki hayotning alohida sharoitlari tufayli vujudga kelgan. Rimga tashqi dushmanlar tomonidan jiddiy xavf tug ilganda Senat tomonidan 6 oy muddatga tayinlangan diktatorningʻ magistraturasi o ziga xos xususiyatga ega edi. Diktator Rimda to'liq hokimiyatga ʻ ega edi va Rim davlatining boshqa organlari faol emas edi. Diktatorning yordamchisi otliq qo‘shin boshlig‘i edi. Rimliklar ham muayyan davlat 12 ehtiyojlariga qarab favqulodda magistratlarni yaratdilar. Masalan, XII jadval qonunlarini qayd etish uchun maxsus dekemvirlar komissiyasi tuzildi 8 . Rimdagi magistrlar toifasiga ko'plab ruhoniy lavozimlari ham kiradi. Shunday qilib, Rimda din va siyosat toifalari umuman ajratilmagan; xudolarga xizmat qilish jamoat ishi, ruhoniylik lavozimlari esa davlat ishi hisoblangan. Ruhoniylar odatda kollejlarda birlashgan. Eng oliy ruhoniylar kolleji Yupiterga sig'inish uchun mas'ul bo'lgan pontifiklar kolleji edi. Ushbu kollejni butun Rim butparast kultining boshlig'i deb hisoblash mumkin bo'lgan Pontifex Maximus boshqargan. Aslida Rim Respublikasining oliy instituti Senat edi. U 300 kishidan, asosan sobiq oliy magistrlardan iborat edi. Senatga qo'shilish o'z-o'zidan sodir bo'lmagan, faqat senzuraning xohishiga ko'ra. Senat qonunchilik farmonlari – senat maslahatlarini qabul qildi, xalq majlisiga qonun loyihalarini taqdim etdi, mansabdor shaxslar saylovi ustidan nazoratni amalga oshirdi, ichki xavfsizlik va tashqi siyosat masalalariga rahbarlik qildi, Senat o z ixtiyorida davlat moliyasigaʻ ega edi, Senat bu boradagi hisobotlarni qabul qildi. mansabdor shaxslar va diktatura o'rnatish to'g'risida qarorlar qabul qildilar. Umuman olganda, Senatning vazifalari juda xilma-xil bo'lib, uning Rimning ijtimoiy hayotidagi roli juda katta edi. I.I. Ilk Rim respublikasining ijtimoiy hayoti, ichki va tashqi siyosati Rim fuqarolik jamiyatining ajralmas qismi armiya edi. Rimning harbiy tizimi deyarli uzluksiz urushlar orqali rivojlandi va IV asr oxiriga kelib nisbatan to'liq shaklga ega bo'ldi. Miloddan avvalgi. Rimning 17 yoshdan 46 yoshgacha bo'lgan barcha erkak fuqarolari armiyada xizmat qilishlari kerak edi. Armiyaga yollash konsullar tomonidan amalga oshirilgan. Armiya militsiya printsipi asosida tuzilgan va davlat tomonidan qo'llab-quvvatlanmaganligi sababli, xizmat qilish uchun ma'lum bir mulkiy malaka talab qilingan 9 . Biroq, Rimning kichik jamoadan O'rta er dengizi kuchiga aylanishi hodisasini faqat Rim armiyasining vaqt o'tishi bilan qadimgi dunyoda eng 8 Борщ И. Е. Указатель литературы по истории античного мира, опубликованной в СССР в 1962–1965 гг. ( окончание) . 1967. № 3 (101). - С 156–166; и др. “СОЧУМ” - C 54-57. 9 Фролов Э. Д. Русская наука об античност. Москов:“ Студия Классика ” 2006. - С 60 4 13 yaxshisiga aylanganligi bilan izohlash mumkin emas. Agar Rim istilolarining xronologik doirasi va hududiy ko'lamini hisobga olsak, bu hodisa unchalik ajablanarli bo'lmaydi. Darhaqiqat, Rim deyarli tashkil topgan paytdan boshlab urushlarni boshladi va faqat imperator Trayan vafotidan keyin strategik mudofaaga o'tdi, ya'ni jami Rimning O'rta yer dengizidagi tajovuzi deyarli IX asr davom etdi va shu vaqt ichida Rim chegaralari kengaydi. Avval Latium mintaqasi chegaralarigacha, keyin butun Apennin yarim oroli uning hukmronligi ostiga o'tdi, keyin Rim chegaralari g'arbda Atlantika okeanidan sharqda Kaspiy dengizi va Fors ko'rfazigacha va Boltiq dengizigacha cho'zila boshladi. shimolda Buyuk Britaniya va janubda Nil va Sahro daryolarining boshlarigacha. Bu bizga Rim tarixi davomida urushlarning maqsad va vazifalari, ularning ko'lami va vositalari, shuningdek, manfaatlarini ko'zlab tajovuz amalga oshirilgan ijtimoiy kuchlar o'zgarganligini ta'kidlash imkonini beradi. Va shunga qaramay, Rimning tajovuzkorligining bir nechta umumiy sabablarini aniqlash mumkin. Bularga quyidagilar kiradi: 1. Ortiqcha mahsulotni qayta taqsimlash barcha zamonlar va xalqlar urushlarining asosiy sababidir; 2. Ichki qarama-qarshiliklarni kuchsiz qo'shnilarga qarshi g'alabali urushlar yo'li bilan hal qilishga intilish ham har doim faol bo'lgan sababdir; 3. Sivitasning o'ziga xos xususiyati - qadimgi fuqarolik jamiyati, uning normal faoliyat ko'rsatishi aholi va o'zini oziqlantirishi mumkin bo'lgan hudud o'rtasidagi muvozanatni saqlashga bog'liq edi, Shunga ko'ra, aholining o'sishi yangi erlarni tortib olishga turtki berdi; 4. Jadal rivojlanayotgan iqtisodiyotda plebeylar va patrisiylar kurashi davomida erishilgan qarz qulligining bekor qilinishi qullarga aylangan harbiy asirlar hisobiga o sib borayotgan fermer xo jaliklarini arzon ishchi kuchi bilanʻ ʻ ta minlashga muqarrar turtki berdi; ʼ 5.Savdo manfaatlari, hunarmandchilik uchun xom ashyo bilan belgilanadigan va rimliklarni iqtisodiy jihatdan bir-birini to ldiruvchi hududlarga ʻ ega bo lgan yirik davlat yaratishga undagan iqtisodiy maqsadga muvofiqligi; ʻ 14 6. Tajovuz mafkurasi va mantig'i, ba'zi hududlarni muvaffaqiyatli bosib olish muqarrar ravishda o'ziga xos hayajonni keltirib chiqaradi va yangi zabtlarga undaydi 10 . Xuddi shu tarzda, Rimning g'alabalarining ba'zi umumiy sabablarini aniqlash mumkin. Bu: 1. Jadal rivojlanayotgan Rimning iqtisodiy ustunligi va rimliklarning bosib olingan mamlakatlar resurslaridan samarali foydalanish qobiliyati; 2. Patritsiylar va plebeylar kurashi davomida va natijasida sivitaslarning birlashishi va aholining erishilgan birlashuvi; 3. Butun O'rta er dengizi dunyosining markaziga aylanishga muvaffaq bo'lgan Rimning foydali strategik pozitsiyasi; 4. Rim armiyasi va davlatining yuksak jangovar fazilatlari, harbiy harakatlarni boshqarish uchun mukammal tashkil etilganligi; 5. Qishloq aholisining – armiya asosini – yangi yerlarni egallab olishdan manfaatdorligi; 6. Diplomatiya va harbiy kuchning mohirona uyg'unligi va Rim tashqi siyosatining “bo'l va hukmronlik qil” asosiy tamoyilini izchil amalga oshirish; 7. Rimliklarning bosib olingan xalqlar o rtasidagi kelishmovchiliklardanʻ aholining ayrim qatlamlarini boshqalarga qarshi qo yish uchun foydalanish ʻ qobiliyati. Dastlab, Rim oddiy Latium shahri bo'lgan, ammo qirollik davrining oxiriga kelib u Italiyaning ushbu mintaqasida ustun mavqeni egallay boshlagan. Ilk respublika davrida Rim o'zining yaqin qo'shnilari - etrusklar, lotinlar va boshqa italiyalik qabilalar bilan, so'ngra alohida bo'lganlar - samnitlar, kampaniyaliklar va oxirgi bosqichda yunon koloniyalari bilan deyarli uzluksiz urushlar olib bordi. Miloddan avvalgi 265-yilda mahorat bilan. Etrusklarning Volsiniya shahridan rimliklar butun Apennin yarim orolining to'liq xo'jayiniga aylandilar va G'arbiy O'rta yer dengizidagi yirik kuchga aylandilar 11 . 10 Крушкол Ю.С. Кадимги дуне тарихи . - Т. “ Укитувчи ” 1975. 21-22. b 11 Латышева В . В . Тиртей, Увещание , перс см. В. О. Нилендер, Греческая литература в избранных переводах , М. “ Советский писатель ” 1939 . стр. 85 15 Rimning Italiyani bo'ysundirishi Rim-Italiya ittifoqining vujudga kelishiga olib keldi, u o'xshash yunon va ilk Italiya davlat shakllaridan tubdan farq qiladi. Ittifoq hukmron Rimning bosib olingan italyan jamoalari jamoasi bilan emas, balki ularning har biri bilan alohida va alohida shartlarda ittifoqi edi. Rim sivitas bo'lib qoldi va unga bo'ysunuvchi shaharlar va jamoalar u bilan shartnomaviy munosabatlarda bo'lib, o'zini o'zi boshqarishda mustaqillik darajasi bo'yicha (to'liq o'zini o'zi boshqarishdan Rimdan yuborilgan prefektlar nazoratigacha) bir-biridan farq qiluvchi bir necha toifalarga bo'lingan. Rimning barcha ittifoqchilari mustaqil tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum bo'lib, Rimni harbiy kontingent va qurollar bilan ta'minladilar va Rim foydasiga o'z yerlarining bir qismidan mahrum bo'ldilar. Rim-Italiya ittifoqi yangi siyosiy tashkilot bo'lib, unda ittifoqchilar nafaqat Rim tomonidan ezilgan, balki ularning rivojlanishi uchun yangi rag'batlarga ham ega bo'lgan. Butun Apennin yarim orolida iqtisodiy rivojlanish uchun sharoitlar yaratildi, madaniy almashinuv imkoniyatlari kengaydi. Italiyaning zabt etilishi bilan Rim keng xalqaro maydonga chiqish uchun ancha pishgan edi. Miloddan avvalgi III asrning ikkinchi yarmida. Ikki og'ir Puni urushida Rim yirik quldorlik davlati Karfagen ustidan g'alaba qozondi. Karfagen ustidan qozonilgan g alabadan so ng Rim ellinistik davlatlarga nisbatan siyosatiniʻ ʻ kuchaytira boshlaydi, ochko z nigohini boy sharqqa qaratadi. Miloddan avvalgi II ʻ asr boshlarida Makedoniya bilan bo lgan ikki urushda bir paytlar qudratli bo lgan ʻ ʻ bu davlat mag lubiyatga uchradi va butun mustaqillikdan mahrum bo ldi. ʻ ʻ Makedoniya ittifoqchilari Epir va Illiriya ham mag'lubiyatga uchradi. Suriya urushi (192-188) nihoyat salavkiylarning harbiy qudratiga putur etkazdi va sharqda Rim ta'sirini kuchaytirdi. Miloddan avvalgi 149-146-yillarda. Rimliklar Gretsiyadagi rimlarga qarshi harakatni shafqatsizlarcha bostirdilar 12 . Bu harakatga boshchilik qilgan Axey ligasi mag lubiyatga uchradi va bu ʻ harakatning markazi miloddan avvalgi 146-yilda Korinf shahri bo lgan. rimliklar ʻ tomonidan butunlay vayron qilingan. Shu bilan birga, Rim Karfagenni yo'q qilish 12 Ф. Энгельс, Происхождение семьи, частной собственности и государства.-Москва.: “Политиздат”,1989.-C 166 16 uchun urush olib bordi (miloddan avvalgi 149-146-yillardagi uchinchi Puni urushi). Makedoniya va Gretsiyadan keyin Rim yana bir ellinistik davlat - Pergamonni meros qilib oldi. Uning so nggi shohi Attal III o z davlatining siyosiyʻ ʻ ahamiyati pasayib borayotganini his qilib, Rimga muqarrar bo ysunishini tushunib, ʻ o z fuqarolarining Rim hukmronligi ostida ixtiyoriy ravishda taslim bo lishini ʻ ʻ yaxshi deb hisobladi: miloddan avvalgi 133-yil u o'z shohligini Rimga vasiyat qildi va Pergam o'rnida Rimning Osiyo viloyati tashkil topdi. Nihoyat, miloddan avvalgi 140-yillarning oxirigacha. Rim Ispaniyani bosib olish uchun urushlar olib bordi. Ularning muvaffaqiyatli yakunlanishi Lusitaniyaning zabt etilishi va Rim legionlarining Atlantika qirg'oqlariga kirishi bilan belgilandi. Shunday qilib, Rim global O'rtayer dengizi kuchiga aylandi. Rim istilolarining bu bosqichining bevosita natijalari va oqibatlari qanday edi? Rimning zabt etilishining asosiy natijalaridan biri klassik shaklda quldorlik ishlab chiqarish usulining o'rnatilishi bo'ldi. Quldorlik munosabatlarining jadal rivojlanishi tsivilizatsiyaning butun qiyofasining o'zgarishiga, ijtimoiy tuzilma va siyosiy hayotning o'zgarishiga, yangi shahar markazlarining paydo bo'lishiga va madaniyatning gullab-yashnashiga olib keldi. Ikkinchisiga rimliklarning boshqa xalqlarning yutuqlari bilan tanishishi katta yordam berdi va ularning hurmatiga ko'ra, ular ularni nafaqat o'z manfaati uchun, balki butun qadimgi dunyo manfaati uchun, ongsiz ravishda o'z hissalarini qo'shgan holda qabul qildilar. butun O'rta er dengizining yagona qadimiy madaniyatini yaratish 13 . Rim istilolarining yana bir natijasi O'rta yer dengizi davlatining haqiqiy yaratilishi bo'lib, u dastlab rimliklar tomonidan qaram davlatlar tamoyili bo'yicha qurilgan, biroq tez orada rimliklar provinsiya tizimini shakllantirish zarurligini anglab etishgan. Ushbu tizim o'z-o'zidan rivojlandi va bu borada umumiy qonunchilik qoidalari yo'q edi. Har bir yangi viloyat mamlakatni bosib olgan qo'mondonning maxsus qonuniga binoan tashkil etilgan. Keyin Rimdan gubernator (prokonsul, propraetor yoki proquestor unvoniga ega), odatda sobiq sudya yuborildi. Maxsus farmonda u o'z hukmronligining asosiy tamoyillarini e'lon qildi, unga amal qilishni maqsad qilgan. Gubernator to liq harbiy, fuqarolik va sud ʻ 13 Levi D. The Recent Excavations at Phaistos. “ Lund SIMA” , 1964. P.78. 17 hokimiyatiga ega bo lib, vakolat muddati tugagunga qadar (odatda 1-yil) hechʻ qanday javobgarlikni o z zimmasiga olmagan. ʻ II asr o rtalariga kelib. Miloddan avvalgi. Rim imperiyasida 9 ta viloyat ʻ bo'lgan va ularning barchasi Italiyadan tashqarida "Rim xalqining mulki" hisoblangan. Erning bir qismi Rim mustamlakachilariga bo'lib berildi va mahalliy jamoalar Rimga soliq to'lashlari kerak edi, bu soliq doimiy miqdorda yoki ko'pincha daromadning 1/10 qismi sifatida belgilandi. Bundan tashqari, viloyatlar o'z hududida joylashgan Rim qo'shinlarini ta'minlash, shuningdek, Rim gubernatorlari va ularning xodimlari A.S.Kryukovni ushlab turish yuki bo'lgan. Rimliklar odatda boy va tadbirkor otliqlar sinfi vakillariga soliq to'lashardi. Soliq xo'jaligi tizimi g'aznaga soliqlarni to'lashni o'z ichiga olgan, shundan so'ng dastlabki to'lovga nisbatan sezilarli darajada ko'proq summalar undirilgan. Rim qonunlari har doim rimliklar tomonida bo'lgan, shuning uchun provintsiyalar ba'zan Rimdan kelgan shaxslar tomonidan juda kuchli zulm va tovlamachilikni boshdan kechirdilar. Rimda ba’zi Rim hokimlari haqida shunday naql borligi bejiz emas: “Men bir boy viloyatga kambag‘al bo‘lib keldim, kambag‘al viloyatni boy bo‘lib tashlab ketdim”. Nihoyat, Rim istilolarining yana bir muhim oqibati Rim tarixining keyingi butun yo'nalishini belgilab berdi - bu fuqarolar urushlari davriga olib kelgan Rim respublikasining inqirozi 14 . Milodiy II asr oxirlarida Rim hokimiyatini Severlar sulolasi boshqargan (192-235-yillar). Bu sulolaga Septimiy Sever asos soladi. Uning davrida Rim viloyatlaridagi munitsiya doiralarining imperiya siyosiy hayotiga aralashishi shahar hududidagi barcha erkin aholiga Rim fuqarolik xuquqlarini berish to‘g‘risidagi farmon bilan qayd qilingan; bu farmon milodiy 212-yili Septimiy Severning Korakalla ismli o‘g‘li - Avreliy Antonin vaqtida chaqirildi. Severlar sulolasining so‘nggi vakili Aleksandr Sever (222-235-yillar) imperiyaning ichki siyosiy ahvolini mustahkamlash uchun muayyan tadbirlar ko‘rgan. U imperiyani idora qilgan davrda huquqshunoslar Rim huquqlari asosini tuzganlar va qonun chiqarishga doir bosh tamoyilni quyidagicha ifodalashgan: 14 Schachermeyr F . Die agaische Friihzeit. Wien: Greece “ Hi storische Klasse ” 1976–1982. Bd 1–5 . 18 “imperatorga manzur barcha narsa qonun kuchiga ega bo‘lishi shart”. Aleksandr Sever toifalar tizimini tiklagan va katta yer egalari - zodagonlarga nisbatan dushmanlik siyosatidan voz kechish bilan cheklanmay, balki imperator ixtiyoridagi yerlarning ko‘p qismini ularga in’om etgan. U qo‘shindagi yordamchi qismlarni mahalliy bo‘linmalar bilan to‘ldirib, jangchilarga chegara viloyatlardan yer bo‘lib bera boshlagan. Aleksandrning bu tadbirlari muntazam qo‘shin - legionlarning noroziligiga sabab bo‘lib, u o‘z sarkardasi tomonidan o‘ldirilgan. Milodiy III asr ikkinchi yarmida german va dunay qabilalarining tazyiqi kuchayib, bu urug’va qabilalarni birlashishiga majbur qilgan. Afrikada berber qabilalari Mavritaniya va Namibiyaning bir qismini bosib olgan. Reynda frank va alman qabilalari ittifoqi vujudga kelgan. Dunayda markoman, sarmat va gotlar Dakiyaning qatta qismini qo‘lga kiritdilar. Sarmat, alan va ilk slavyan qabilalari Qora dengiz sohillari, Bolqon va Kichik Osiyo viloyatlariga hujum qilib, bu yerlarni xonavayron qildilar. 299-yili Galliya, Britaniya va Ispaniya hududida Galliya imperiyasi tashkil topdi (poytaxti Triyer) Katta yer egaligi endi tarkib topa boshladi. Markaziy hokimiyat zaiflashib, siyosiy inqiroz davom etayotgan bir Sharoitda, kuchli xalq harakati qarshisida ojiz qolgan hukmron tabaqalar imperator hokimiyati bilan murosa qilishga majbur bo‘ldilar. O‘z navbatida milodiy III asr oxirlarida imperiyani idora qilgan “askar” imperatorlardan Avrelian (270 - 275-yillar) va Prob (276 - 280-yillar) yer aristokratiyasining moddiy manfaatlari bilan hisoblashganlar va mahalliy qabilalardan askar to‘plab, ularni chegaraga yaqin joylashtirganlar. Murosaga kelish og‘ir kechsa ham, viloyatlardagi (separatizm)ni sindirishga, xalq harakatini bostirishga erishganlar. Avrelian gotlarni Dunay bo‘yi viloyatlaridan haydab chiqarib, Italiyaga bostirib kirishga uringan va imperiya birligiga rahna solgan qabilalarni birin-ketin tor-mor etadi. Avrelian imperiya poytaxtini xavfdan saqlash uchun Rimni katta qal’a devorlari bilan o‘rab oladi. Bu devor qisman hozirga qadar saqlangan. 273-yili Avrelian qo‘shinlari Suriyada Palmira markazini ishg‘ol qiladi. U imperiya birligini saqlash maqsadida “Yengilmas quyosh” degan davlat dinini joriy qilib, barcha unga e’tiqod qilishini talab etgan 15 . 15 Charles Merivale.History of the Romans Under the Empire.LONDON: “Longman”, 1856. page -302. 19 275-yili Avrelian fitnachilar tomonidan o‘ldirilgach, uning siyosatini Mark Avreliy Prob davom ettirdi. U Rim imperiyasi chegaralarini muvaffaqiyat bilan himoya qilsa ham, beboshligini yenga olmagan. Prob qo‘shin saflarida intizom o‘rnatishga urinayotib, jangchilar tomonidan o‘ldiriladi. Dominat davri. 284-yili imperator Diokletian taxtga o‘tirib, u 305-yilga qadar imperiyani idora etdi. Diokletian g‘oyat katta imperiyani yakka o‘zi idora qila olmasligini tushunib o‘ziga hokimdoshlar tayinlagan. Ulardan biri Maksimian Galliyadagi bagaudlar harakati va Afrikadagi “yovuz” mavritan qabilalarining qo‘zg‘olonlarini bostirgan. Diokletian va uning har bir noibi muayyan hududda hokimlik qilgan. Diokletianning o‘zi va do‘sti Maksimian avgust unvonini, ikki noibi esa Sezar nomini olgan. Diokletian saroyida dabdabali tantanalar o‘tkazib imperator hokimiyatining obro‘sini mustahkamlashga harakat qilgan. Imperator bilan salomlashishning alohida tartibi - uning alvon libosi etagini o‘pib, dominus (uy egasi, xo‘jayin) deb murojaat qilish marosimi joriy qilingan. Diokletian o‘rnatgan boshqaruv tartibi tarixda “dominat” deb nom olgan 16 . Diokletianni “oltin davr” otasi deb ataganlar. Shu bilan birga hukumat viloyatlardagi zodagonlarning kuchayib borayotgan ta’sirini kamaytirish maqsadida munitsipal yer egaligini qo‘llab-quvvatlagan. Imperator farmonlari (ediktlari) mayda mulkni zo‘rlik bilan tortib olishni cheklab qo‘ygan. Qarz bergan kishining qarzdor yerini o‘zboshimchalik bilan egallab olishi, arzon narxda sotib yuborishi taqiqlangan. Diokletian imperiyaning ichki birligini mustahkamlash maqsadida qator islohotlar o‘tkazgan. Yangi ma’muriy bo‘linishga muvofiq imperiya hududi 12 diotsezga, diotsezlar 114 ta viloyatga bo‘lingan. Soliq olish ham tartibga solingan. Jon boshi solig‘i bilan birga yangi - yer solig‘i joriy qilingan. Bu soliq hajmini belgilashda yer, ish kuchi va jonivorlar soni hisobga olingan. Diokletianning moliyaviy islohoti narx-navoning oshishini to‘xtata olmagan, chunki muomalaga chiqarilgan, to‘la qimmatga ega bo‘lgan pullar qadrsizlanib ketgan. Konstantinning imperatorlik davri (306-337 yy.). Diokletiandan keyin taxt uchun kurashda sezarlardan birining o‘g‘li - Konstantin g‘olib chiqdi. U Sharqiy 16 Фролов Э. Д. Русская наука об античност. Москов : ’’ C тудия слассика” 2006. – 604 - С 4. 20 viloyatlardagi zodagonlarga tayanib ish ko‘rgan va jamoalarning qo‘llab- quvvatlashiga erishishga intilgan. 313-yili Konstantin “diniy e’tiqod erkinligi” to‘g‘risida farmon chiqarib, Buyuk Konstantin nomini oladi. Imperator hokimiyati diniy munozaralarda faol ishtirok etib, hukmron rasmiy cherkov ta’limotini qo‘llab - quvvatlagan. Konstantin Vizantiyada yunon koloniyasi o‘rnida yangi poytaxt ta’sis qiladi. Bu poytaxt Sharqdagi savdo-sotiq bilan bog‘liq zamindor zodagonlarning siyosiy va iqtisodiy tayanchi bo‘lib qoldi. Shahar 10-yil davomida qurilib: unda imperator saroyi, ko‘shklar, kutubxona va ippodrom bino qilingan Rim respublikasi o‘z hududini kengaytirib borgan sari boshqaruvning respublika shakli shuncha beqaror bo‘lib boraverdi. Oxir-oqibatda respublika shakli o‘z o‘mini Rimda diktatorlar tomonidan boshqariladigan qudratli imperiyalarga bo‘shatib berdi. Boylik va Rim chegaralarining kengayishi ko‘plab muammolami keltirib chiqardi. Eng jiddiy norozilik jamiyatning quyi tabaqalari orasida o‘sib bordi va harbiy buyurtmalarda ham pasayish boshlandi. Bu muammolar respublikani larzaga kelishiga va yangi siyosiy tuzumni vujudga kelishiga olib keldi. Rim rivojlangani sari boylar va kambag’allar orasidagi farq yana ham kengayib bordi. Rimning ko‘plab yirik yer egalari farovon sharoitlarda yashashardi. Turli xil urushlar davomida egallangan xalqlarga mansub bo‘lgan minglab kishilar shunday sharoitlarda ishlashga majbur bo‘lganlar. Mil. avv. 100- yilga kelib qulga aylantirilgan fuqarolar Rim aholisining 1/3 qismini tashkil qilar edi. Mayda dehqonlar qullar mehnatidan foydalanadigan katta imkoniyatga ega boigan kishilar bilan raqobatlashishga majbur boiardilar. Ularning katta qismi o‘z yerlarini boy yer egalariga sotdilar va uysiz, ishsizga aylanadilar. Katta qismi qishloq joylarda qolganlar va mavsumiy ishchilar sifatida ishlay boshladilar. Ba zilari Rimga va boshqa shaharlarga ish qidiribʼ ketadi. Ular Rim jamiyatining to‘rtdan bir qismini tashkil qiladigan shahar kambag‘allari toifasiga qo‘shiladilar. Ikki aka-ukalar Tiberiy va Gay Grakxlar Rim kambag‘allariga yordam berish uchun harakat qildilar. Qullaming dahshatli harakatlari va Ispaniyadagi harbiy muvaffaqiyatsizliklar Rim davlatining kuchsizlanganini ko‘rsatdi. Nobiletetning nazoratsiz yakka hukmronligi erkin aholining katta qatlamini tashkil qilgan mayda yer egalarining xonavayron boiishi 21 jamiyatda o‘tkir norozilik kayfiyatini vujudga keltirib, davlat tuzumi va boshqaruvini sogiomlashtirish, jamiyatdagi birlikni mustahkamlash, tashqi siyosatni kuchaytirish borasidagi islohatlar o‘tkazishni talab qildi. Dastlab xalq tribuni Tiberiy Simproniy Grakx tamonidan mil.avv.133-yili qonun loyihasi tayyorlandi. Tiberiy Simproniy Grakx (mil. avv. 162-133-yy) Rimning taniqli urug1 nobilitetlaridan biri edi. Tiberiyning fikricha radikal islohatlar o‘tkazish zarur b oiib, ular Rim hukmronligini mustahkamlash, ichki va tashqi dushmanlarga qarshi tura oladigan jamiyatning-tayanch kuchini yaratishdan iborat edi. Tiberiyning bu intilishlari Rim nobilitetlari - mil. avv. 133-yilgacha konsul boigan Appiy Klavdiy, Mutsiy Sevola, Lutsiniy Krasslar tomonidan qoilab - quvvatlangan. Tiberiyning qarashlariga ko‘ra, Rim hukmdorligining qulashini asosiy sababi mayda yer egalarining qashshoqlashuvi boigan. Tiberiy bu jarayonni to‘xtatish uchun agrar islohot o‘tkazishni zarur deb topdi. Bundan oldin ham agrar islohot haqida bir qancha g‘oyalar mavjud boigan. Masalan, mil.avv. II asr o‘rtalarida Mark Porsiy Katon agrar islohot o‘tkazish taklifi bilan chiqqan edi. Mil. avv. 141-yilda Gay Liliy ma suliyatli qonun loyihasini tayyorlagan ham edi.ʼ Ammo o‘shanda agrar islohatga qarshi yirik yer egalari va quldorlardan iborat qarshilik kuchlari vujudga kelib, ulaming ta’siri ostida Liliy yer islohati haqidagi taklifini xalq yig’ilishiga kirita olmadi. Bu harakati uchun nobilitet o‘rtasida „ Dono“ degan laqabga sazovor bo‘ldi. Mil.avv.134-yil dekabrda Tiberiy xalq tribuni vazifasini bajaruvchi lavozimiga ko‘tarildi. Tez orada u agrar islohot haqidagi qonun loyihasini xalq muhokamasiga qo‘ydi. Qonun loyihasida yer egaligining miqdorini cheklash, davlatdan fuqarolaming yerlarini ijaraga olish tizimini yo‘lga qo‘yishni belgilar edi. Ijaraga yer olish normasi shudgor qilinadigan 500 yugerni olish, agar dehqonning voyaga yetgan o‘g‘illari bo‘lsa ular uchun ham 250 yugerdan ijaraga olish mumkin bo‘ladigan bo‘ldi. Bir oila 1000 yugerdan ko‘p yer bilan shug’ullanishi mumkin emas edi. Agar yer qo yilgan normadan ko‘payib ketsa ʻ davlatga qaytarilishi nazarda tutildi. Tortib olingan yerlardan davlatning yangi yer fondlari shakllantirilib, ular ham o‘z navbatida 30 yugerdan kichik uchastkalarga 22 bo‘linib, yersiz va kam yerli fuqarolarga bo‘lib beriladi. Ushbu yer uchastkalarini olgan Rim fuqarolari uncha katta bo‘lmagan davlat solig’ini to‘lashi kerak bo‘lgan, ushbu yerni sotish va birovga hadya qilish huquqiga ega bo‘lmagan. Bu islohot yer uchastkalaarini sotish va mayda yer egaligiga bo linibʻ ketishiga qarshi qaratilgan edi. Muhokamadan keyin qonun loyihasi xalq ovoziga qo‘yilishi kerak edi. Ammo yirik yer egasi, xalq tribunlaridan biri Mark Oktaviy o‘zining veto huquqidan foydalanib, qonun loyihasiga qarshi chiqdi. Shunda Tiberiy Grakx o‘z fikrini himoya qilib, xalq tribuni xalq manfaatlariga qarshi chiqishi mumkinmi dedi. Keyin Mark Oktaviy xalq muhokamasiga q o‘yilib, u o‘z lavozimidan ozod qilindi. Shundan keyin agrar islohot haqidagi qonun xalq yig’ilishida qabul qilindi 17 . Bu qonunni amalga oshirish uchun uch kishidan iborat bo‘lgan komissiya tuzildi. Komissiya tarkibi Tiberiy Grakx, uning ukasi Gay Grakx, Tiberiy Appiy Klavdiydan iborat botdi. Ammo islohatlaming keyingi bosqichi katta qiyinchiliklarga uchradi. Chunki, qonunni hayotga tadbiq etish senatning ma’lum huquqlarini cheklar edi. Shundan keyin islohatlarga qarshi kuchli oppozitsiya vujudga keldi. Mil. avv. 132-yilda Tiberiy Grakx va uning yuzlab tarafdorlari o‘ldirildi. 17 Edward Gibbon. Decline and Fall of the Roman Empire, Bury's edition Chapter 3. Hardcover – June 1, 1974. “AMS PRESS” P.293 23 II BOB RIM RESPUBLIKASINING IJTIMOIY - IQTISODIY TUZUMI, INQIROZI VA QULASHI II.I. Rim respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti Rim imperiyasida milodiy I asr davomida ikki sulola hokimiyatni boshqardi. Tiberiyning vorisi Germanikning o‘g‘li 24 yoshli Gay Sezar Kaligula (37-41-yy) hokimiyatni egalladi. Kaligula badjahl, axloqan buzuq, o‘ta mag’rur, takabbur shaxs edi. Dastlab u senat bilan kelishgan holda ichki va tashqi siyosatni olib bordi, soliqlarni kamaytirdi. Bir necha oy ichida u isrofgarchilik bilan Tiberiydan qolgan xazinani turli tomosha, mo‘l - ko‘l sovg‘alar berish bilan talon - toroj qildi (1-ilova). Kaligula o‘zini „Janob“ (Dominis) va „Xudo“ deb e lon qilib, omma oldidaʼ Yupiter qiyofasidagi kiyimlarda chiqdi. Bu aqlsiz imperatoring hukmronligi 3-yil davom etib 41-yil yanvar oyida pretor tribuni Kassiy Xerey boshchiligidagi fitnachilar tomonidan o‘Idirildi. Pretor qismlari Kaligulaning 50 yoshli tog’asi Tiberiy Klavdiy Neronni (41-54-yy) imperator deb e’lon qildilar. Klavdiy senat bilan munosabatni yaxshiladi. O’zining senatdan mustaqil bo‘lgan ma muriyatini ʼ tuzdi. Uning ma muriyati bir necha muasssasalardan tashkil topib, ulami ozod ʼ qilingan qullar boshqardilar 18 . Klavdiy davrida boshqamvni markazlashuvi va imperatoming shaxsiy hokimiyatini kuchayishi kuzatildi. Klavdiy hokimiyati qo‘shin, turli tekin tomosha va xayr-sadaqa beriladigan Rim plebsi hamda provinsiyalaming zodagonlariga tayandi. Tashqi siyosatda urushlar o‘rniga diplomatik vositalar qo‘llanila boshlandi, faqat 43-yilda Britaniyaga harbiy ekspeditsiya uyushtirildi. Klavdiyning ikkinchi xotini 33 yoshli Agrippina 54-yilda uni zaharlab o‘ldirdi va o‘zini 17 yoshli o‘g’li Neron Klavdiy Sezami (54-68-yillar) taxtga chiqardi. Neron Yuliy Klavdiylar sulolasining ko zga ko‘ringan vakillaridan biri bo‘lib, axloqan buzuq, ʻ shafqatsiz kishi edi. Hukmronligi davrida o‘z onasi Agrippinani (62-yil), ukasi Britanikni (55-yil), xotini Oktaviani (62-yil), ikkinchi xotini Poppeya Sabinani (65-yil) o‘ldirdi. Neron senat bilan murosa qilishni istamadi. 18 Алферова , М . В . История Древнего Рима .- М .: “ Литера ” , 2009.-125- б . 24 Pulga muhtoj bo‘lgani uchun juda ko‘p senatorlar, zodagonlar, qatil etib, ularning mol-mulkini o‘zlashtirib oldi. Uning davrida imperator saroyi xarajatlari haddan tashqari oshib ketdi. Neronning o‘zi musiqa va qo‘shiqchilik bilan shug‘ullanib, sahnada o‘ynar edi, Yunonistonga borib, shoirlar ko‘rigida qatnashadi. Rimda 64-yilda juda katta yong‘in bo‘lib, u bir hafta davom etdi va shahaming 14 kvartalidan 10 tasi to la yonib ketdi. Yong‘indan keyin Palatin vaʻ Eskvilin tepaliklari o‘rtasida 270 ga. maydonga Neron uchun hashamatli „oltin“saroy qurildi. Xalq ommasi o‘rtasida Rimdagi yong‘inni asosiy sababchisi Neron deb mish-mish tarqaldi. Neron yong‘in aybdori sifatida rimdagi nasroniylar jamoasini ommaviy qatl qildi. Imperatoming shafqatsizligi, uning zo‘ravonligi zodagonlami keskin noroziligini keltirib chiqardi. Unga qarshi fitna uyushtirildi (65-yil). Fitna fosh etildi va fitnachilar shafqatsiz jazolandi. Ulaming ichida faylasuf-sitoik Lutsiy Anney Seneka, uning jiyani shoir Mark Anney Lukan va yozuvchi Gay Petroniy Arbitrlar bor edi. Siyosiy vaziyat keskinlashdi, Parfiya bilan Armaniston uchun uzoq davom etgan urush (66-yil) Rimning mag‘lubiyati bilan tugadi. Neron oxirgi 2-yil hukmronligi davrida davlat boshqaruvidan umuman chetlashdi. Britaniyada urush davom etib, 66-yilda Yahudiyada qo‘zg‘olon boshlandi. Neron hukmronligiga qarshi ommaviy norozilik kuchaydi. Galliya, Germaniya va Ispaniyada unga qarshi 68-yil bahorida legionlar qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Taxt vorisligiga 70 yoshli zodagon Serviy Sulpitsiy Gafba nomzodi qo‘yildi. Neronni hech kim himoya qilmadi, hatto pretorian qismlari ham Galba tomoniga o‘tdi. Neron yashirinishga urindi, lekin yashirina olmadi. Dushmanlar qo‘liga tushmaslik uchun u o‘zini qilichga tashladi. Neronning o‘limi bilan Yuliy-Klavdiylar sulolasi hukmronligi nihoyasiga etdi. Rim imperiyasining navbatdagi hukmdori qisqa vaqt 68-69-yillarda sarkarda Galba bo‘ldi. Taxtga Italiya provinsiya zodagonlaridan kelib chiqqan o‘z legionlariga tayanib Tit Flaviy Vespasian chiqdi (69-79-yy) 19 . 19 Charlez Seignobos. History of ancient civilization. “LONDON T. FISHER UNWIN ADELPHI TERRACE MCMVII” 2006 CHAPTER XVI.p.265 25 U lashkarboshi sifatida Yahudiya umshi davrida tanildi. Vespasian yangi Flaviylar sulolasini boshlab berdi. Bu sulolaga yana ikki imperator Vespasianning o‘g‘illari Tit va Domitsianlar ham kirgan. Vespassian uzoqni ko‘ra biladigan aqlli hukmdor sifatida imperiyani iqtisodiy va moliyaviy kuchini nisbatan tez va samarali tikladi. Davlat xarajatlarini qoplash uchun 40 mlrd sestersiy kerak edi. Imperator tejab-tergashga kirishib, xarajatlami qisqartirdi va yangi soliqlami joriy qildi. Hatto u dafin uchun va Rim jamoa hojatxonalariga ham soliq soldi. Imperator Rim fuqaroligi huquqini mo‘l-ko‘l tarqatdi hamda senatorlar va suvoriylar toifasini provinsiya zodagonlari, boyib ketgan ozod qilingan qullar bilan toidirdi. Flaviylar davridan boshlab imperatorlar provinsiya zodagonlariga bevosita tayana boshladilar. Vespasian 70 yoshida 79-yil iyunida vafot etadi. Uning o‘g‘li Tit 79-81-yillar taxtga chiqib 42 yoshga yetmasdan bezgak kasalligidan o‘ladi. Tit davrida mashhur Vezuviy vulqoni otilib, Pompey va Gerkulanum shaharlari kul ostida qoldi (79-yil). Flaviylaming so‘nggi vakili Domitsian (81-96-yy) bo‘lib, o zining mutlaq hokimiyatini o‘rnatishga harakat qildi va 45 yoshida fitnachilarʻ tomonidan o‘ldirildi. II asr Rim imperiyasining «oltin davri» hisoblanadi 20 . Bu vaqtda imperiya eng katta hududga ega edi. Uning chegaralari shimolda Shotlandiyadan janubga Nil ostonalarigacha, g‘arbdan Atlantika qirg‘oqlaridan sharqda fors qo‘ltig‘igacha cho‘zilgan edi. Quldorlik tizimi o‘z taraqqiyotining yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Ko‘p quldorlik xo‘jaliklari bozor uchun mahsulot ishlab chiqarishga o‘tdi. Qullarga nisbatan shafqatsiz zulm kuchayib ketdi. Bu davrda provinsiyalarning iqtisodiyoti va bu yerdagi shahar hayoti o‘z taraqqiyotida yuqori bosqichga ko‘tarildi. Eramizning I-II asrlarida O‘rtayer dengizi hududidagi barcha xalqlar tarixda birinchi bor yagona ulkan davlat Rim imperiyasi tarkibiga kirdilar. Rim provinsiyasiga aylantirilgan alohida davlatlar o‘rtasidagi chegaralar tugatildi. Pul tizimlari ma’lum darajada unifikatsiya qilindi. Urushlar va dengiz qaroqchiligi tugatildi. Rim imperiyasidagi xalqlar ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotining turli darajalarida yashar edilar. 20 7. Гетман-Павлова И.В. Римское частное право: Учебное пособие.-М.: «Юрайт», 2010. -C. 343б. 26 Misr, Suriya, Kichik Osiyo, Bolqon va Makedoniya iqtisodiy va madaniy taraqqiyotining yuqori darajasiga erishdilar. Pireney yarim orolidagi va Galliyadagi iberlar, kel’tlar, shimoliy Afrikadagi numidiyaliklar, liviyaliklar, dunay bo‘yidagi pannonlar, illiriyaliklar, mezlar hali arxaik davrning so‘ngi bosqichida edilar. Rim istilolariga qadar g‘arbiy provinsiyalarda qishloq xo‘jaligi qoloq bo‘lib, asosan g‘alla ekilgan. Yerga ishlov berish ibtidoiy holatda edi. Apenin yarim oroli aholisi qishloq xo‘jaligining rivojlangan shaklini g‘arbiy provinsiyalarga olib kirdilar. Gall vinolari, ispan zaytun moyi, Italiya va Yunon navlari bilan raqobat qila boshladi. Imperiya hududida quldorlik xo‘jaligi tez rivojlandi. O‘rta va yirik quldor xo‘jaliklari (villa) yetakchi o‘ringa chiqdi. Quldorlik xo‘jaliklarida qul mehnatidan keng foydalanildi. Barcha provinsiyalarda imperator yer egaligi keng tarqaldi. Eramizning II asrida imperator yerlari va xususiy katta latufundiyalar yetakchi yer egaligi shakli edi. G ‘arbiy provinsiyalarda o‘rta quldor pomest’elari, mayda yer egaligi keng tarqaldi. Ayniqsa, kichik yer egaligi Pannoniya, Dalmatsiya, Meziya, Frakiya va Fokeyada keng tarqaldi 21 . Afrika provinsiyalarida quldorlik xo‘jaliklarida asosiy ishchi kuchi qullar mehnati keng tarqaldi. Misr imperiyaning g‘alla ombori edi. Quldorlik latifundiyalari Galliya va Ispaniyada keng tarqalgan bir paytda Ispaniya va Afrikaning sharqiy provinsiyalarida kolonlar mehnatiga asoslangan latifundiyalar keng tarqaldi. Qullarga ish qurollari va chek yerlar ajratib berila boshlandi. Lekin qul xo‘jayinning mulki bo‘lib qolaverdi. Qulni mulk (pekuliy) bilan ta’minlash er avv.III asrdayoq ma’lum edi. Endilikda bu odatdagi hoi bo‘lib qoldi. Qul pekuliydan foydalangan holda o‘ziga o‘rinbosar sotib olishi mumkin edi. Qaysiki o‘rinbosar qul uning xo‘jayiniga ishlab berishi kerak edi. Ozod qo‘yilgan qullar ko‘p hollarda tadbirkorlik bilan shug‘ullanib, juda ko‘p boylik to‘plar edilar. 21 Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. Oxford University Press. England I994. p.340-342. 27 O‘z xo‘jayinlariga zarurat tug‘ilganda turli xil xizmatlami ko‘rsatar edilar. Misol uchun Diktator Sullaning erkin qo‘yilgan quli Xirosogon Rim davlatidagi eng qudratli kishilardan biri bo‘lib, hatto uning oldida senatorlar ham titrab qaltirar edi. Ammo ko‘pchilik ozod qo‘yilgan qullar o‘rta darajadagi mulkka ega bo‘lib, hunarmandchilik va savdogarlik bilan shug‘ullanar hamda oshxonalarning egalari edilar. Quldor latifundistlar o‘z yerlarini chek yerlarga bo‘lib, kolonlarga ijaraga berdilar. Eramizning II asrida kolonlar bug‘doyni, tariq, zaytun moyini 1/3 qismini, quldorga berishi kerak edi. Bundan tashqari, kolon quldomi yerida bir necha kun ishlab berishi kerak edi. Yerga ishlash takomillashdi, g‘alla va boshqa ekinlaming yangi navlari, o‘g‘itning yangi navlari joriy qilina boshlandi. Qishloq xo‘jaligi takomillashdi, g‘alla latifuniyalarida g‘allani yig‘adigan mexanizm, g‘ildirakli plug, suv tegirmoni kashf etildi. Provinsiyaiarda shaharlar va shahar aholisining o‘sishi qishloq xo‘jalik mahsulotlarining Italiya va imperiyaning boshqa viloyatlariga chiqarish imkoniyatining paydo bo‘lishi, provinsiya qishloq xo‘jaligida yerdan unumli foydalanish va tovar xo‘jaligini kirib kelishi uchun shart-sharoit yaratdi. Quldor xo‘jaligi endilikda bozor bilan bog‘landi. Qishloq xo‘jaligida tovar munosabatlarining rivojlanishi latifundiyalarda hunarmandchilikni vujudga keltirdi. Latifundiyalar egalari kulolchilik, to‘quvchilik, duradgorlik, oshpazlik kabi hunarmandchilik ustaxonalarini ochdilar. Ba’zi gall latifundiyalarida shaxtalardan temir rudasi qazib olinib, metall ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Eramizning I asrlarida qishloq xo‘jaligi bilan birga hunarmandchilik va savdo keng rivoj andi. Rim hunarmandchiligi uchun Ispaniyadagi qo‘rg‘oshin va mis konlari, Galliyaning temir va qalay konlari, Norika, Dalmatsiya, Klikiya va Kappadokiyaning boy temir konlari xomashyoni yetkazib berib turar edi. Ayniqsa, temir rudasini qazib chiqarilishi keng yo‘lga qo‘yildi 22 . Temir rudasi Norika va Dalmatsiya, Galliya va Ispaniya, Kappadokiya va sharqda qazib chiqarildi. Barcha konlar imperatorning mulklari bo‘lib, ko‘pincha 22 World and Global History : Research and Teaching / edited by Seija Jalagin, Susanna Tavera, Andrew Dilley- Pisa: Plus-Pisa University Press, 2011.p.148-152. 28 ijaraga berilar edi. Hunarmandchilikning rivojlanishi qul mehnatidan keng foydalanish imkoniyatini berdi. Agar o‘tgan asrlarda hunarmandchilik ustaxonalarida ishlagan qullar soni 10 tagacha bo‘lsa, eramizning II asrida ulaming soni 50 taga yetdi. Hunarmandchilik ustaxonasining kengayishi, mehnat taqsimotining o‘sishi uning iqtisoslashuvini o‘sishiga olib keldi. Ammo hunarmandchilikda erkin mehnat yetakchi rol o‘ynar edi. Tog’kon ishlarida, qurilish, tosh konlari, marmar konlarida qul mehnatidan keng foydalanilar edi. Ustaxonalarda eng og‘ir mehnat qullar zimmasida edi. Hunarmandchilik taraqqiyoti oshpazlik, g‘isht quydirish kabi yangi sohalarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Qurilishda betondan foydalanish keng tarqaldi. Eramizning II asrida provinsiyalarda hunarmandchilik, ayniqasa, yuksaldi. Agar er.av. I, eramizning II asrlarida Italiya shaharlariga ko‘plab sotilgan. Gall hunarmandlarining kanop gazlamalari, jun yoping‘ichlar va kulolchilik mahsulotlari g‘arbiy provinsiyalar va Italiyada keng tarqaldi. Suriya shaharlari esa zarbof gazlamalar, zargarlik buyumlari, rangli shisha va gazlamalami ishlab chiqaradigan asosiy markazlarga aylandilar. Eramizning II asrida hunarmandchilik markazlari yarim oroldan Shimoliy Italiyaga ko‘chdi. Puteola, Kapuya, Arretsiya kabi an’naviy hunarmandchilik markazlari tushkunlikka uchradi. Ularning o‘rniga gall provinsiyalariga Norika va Dalmatsiyaning temir konlariga yaqin Milan, Akvileya va boshqa hunarmandchilik markazlari vujudga keldi. Ayniqsa, Akvileya shahri metall buyumlar va qurol-yarog‘, shisha, zargarlik buyumlari, cherepitsa ishlab chiqaradigan yirik hunarmandchilik markaziga aylandi.Eramizning I-II asrlarida barcha provinsiyalarda savdo aloqalari keng rivojlandi. Italiya savdogarlari Ispaniya, Suriya, Dakiya, Misr, Mavritaniya va Britaniyaga kirib bordilar. Gall kema egalari, savdogarlari Italiya, Reyn viloyatlari va ispan provinsiyalari bilan faol savdo qildilar. Pal’mira savdogarlari Dakiya va 29 Misrga kirib bordilar. Shaharlarda ko‘plab savdo do£konlari va omborxonalar qurila boshlandi 23 . Eramizning II asrida Rimda ulkan besh qavatli Trayan bozori qurildi. Savdo- sotiqning rivojlanishi provinsiyani mahsulot ishlab chiqarishini ixtisoslashuviga olib keldi. Ispaniya zaytun moyi va vino, Galliya vino, shisha idishlari, jun mahsulotlari, Misr g‘alla, papirus, granit, shisha buyumlari, Suriya vino, zarbof gazlamalar va zeb-ziynat buyumlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan edi. Savdogarlar, hunarmandlar kollegiyalarga birlashdilar. Savdo taraqqiyoti sarroflik va sudxo‘rlikni rivojlanishiga turtki boidi. Tashqi savdo rimliklar uchu foydali edi. Rim imperiyasi qora dengiz hududlari, sharqiy Yevropa, Eron, O‘rta Osiyo va Hindiston bilan muntazam savdo aloqalarini o‘matdi. Eramizning II asrida Sharqdan 3 savdo yo‘li O‘rtayer dengizi qiig‘oqlariga borar edi. Petra-Transiordaniya - Damashq - O‘rtayer dengizi, Frot - Palmira - Damashq - O‘rtayer dengizi, Hindiston - Arabiston -Iskandariya. Afrika provinsiyalaridan Rim savdogarlari Efiopiya, Mavritaniya va hatto Markaziy Afrikagacha kirib bordilar. Imperiya davrida yangi tanga «aureus» zarb qilina boshlandi. O‘ng tomonida hukmdor imperator tasviri tushirilgan edi. Rim tilla tangasi yuqori baholanar edi. Ko‘p tarqalgan Rim tangalaridan biri - kumush denariy edi. Eramizning I asrida u sof kumushdan, eramizning II asrining oxiridan esa mis qo‘shib, tarkibida 50% kumush bilan zarb qilina boshlandi. Mis tanga asosan mahalliy muomilada foydalanilar edi. Mayda savdoda asosan mis tanga-sestertsiy va dupandiy ishlatilar edi 24 . Eramizning I-II asrlarida Rim jamiyati quldorlik jamiyati edi. Uning asosiy qatlamlari qullar va quldorlar bo‘lib, ulardan tashqari mayda ishlab chiqaruvchilar, kichik chek yerlarning egalari yoki ijarachilar kichik hunarmandchilik ustaxonalari egalari, mayda savdogarlardan iborat edi. Tabaqalar o‘rtasida kuchli ijtimoiy ziddiyatlar mavjud edi. Jamiyatda asosiy ishlab chiqaruvchi kuchlar qullar edi. Eramizning I-II asrlarigacha quldorlik 23 В. В. Струве и И. Л. Снегирева. - [Ленинград] ; Социально-экономическое издательство, Ленинградское отделение, 1935 (тип. " Печатный двор "). - 2 т . 24 Tod M. N., Greek Historical Inscriptions, vol. I, I I, London, « Lesson Press ».1948— 1950.- P. 206. 30 xo‘jaliklarida qullarga bo‘lgan ehtiyoj urushlar natijasida qondirilgan edi. Eramizning II asrida istilochilik urushlarining nihoyasiga yetishi qullar oqimining Rimga kelishini keskin kamaytirdi. Lekin quldorlik xo‘jaliklarida qul mehnatiga ehtiyoj juda kuchli edi. Bu hollar qullar narxining keskin o‘sishiga olib keldi. Qul mehnatini unumdorligi manfaatdor quldorlar qullarning maishiy sharoitini o‘zgartirishga majbur bo‘ldilar. Qishloq pomestiylari va shaharlarda qul cho‘rilar soni o‘sib bordi, qullarga oila qurishga ruxsat berildi va ular rag‘batlantirildi. Qullikda tug‘ilgan bolalar (Ulami vemlar deb atashgan) biror bir hunarga o‘rgatilgan bo‘lib, qul bozorlarida yuqori boholanar edi. Qullarni oila qurishini rag‘batlantirgan quldorlar qul oilasi uchun chek yer, mehnat quroli, kulba, kichikroq do‘kon, bir necha qora mol ajratar edilar. Quldor tomonidan ajratilgan bunday mulk «pekuliy» deb atalgan. Eramizning I-II-asrlarida pekuliy keng tarqaldi. Quldor sovg‘a qilgan yerini istalgan paytida tortib olishi mumkin edi. Qullarning huquqiy holati ham o‘zgardi. Imperator Adrian qullarni- sababsiz o‘ldirishni taqiqladi. Eramizning II asrida yerni ijaraga berish va kolonat keng tarqaldi. Kolon huquqiy jihatdan erkin kishi bo‘lib, yer egasidan shartnoma muddati tugagandan so‘ng ketishi mumkin edi. Shartnoma odatda 5-yil muddatga tuzilar edi. Kolon 5-yil davomida qarz va boshqa turli majburiyatlar turi bilan o‘ralib, huquqiy jihatdan o‘z yeridan ketishi mumkin emas edi. U noiloj bu yerda uzoq muddat ishlar edi. Erkin, o‘z yerini yo‘qotgan dehqon, batrak va erkin qo‘yilgan qul, yerni ishlashga qaytgan shahar plebeyi kolonga aylanishi mumkin edi. Yerga biriktirilgan qullar ham kolonga aylanar edilar. Kolonatni yana bir manbasi chegara provinsiyalarda asir olingan yerga joylashtirilgan varvarlar edi. Domitsian o‘limidan keyin senat 66 yoshli senator Mark Koksey Nervani (96- 98-yillar) imperator etib sayladi. Uning hukmronligi bilan II-asrdan Rim imperiyasida Antoniylar sulolasi hukmronligi boshlandi. Bu sulolani eng taniqli 31 vakillaridan biri Mark Ul’piy Trayan bo‘ldi. Trayan Ispaniyada tug‘ilgan bo‘lib, yuqori Germaniya noibi edi 25 . Imperator Nerva qo‘shinda obro‘-e’tiborli bo‘lgan Trayanni asrandi o‘g‘il va voris qilib tayinlashga majbur bo‘ldi. Trayan 98-117-yillar Rim imperiyasiga hukmronlik qilgan paytdan imperiya o‘zining iqtisodiy-siyosiy va madaniy taraqqiyotining eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi (96-196-yillar). Trayan davrida Rimning oxirgi istilochilik urushlari olib borildi. U faol tashqi siyosat olib borib, imperiya hududlarini kengaytirdi. Uning davrida legionlar soni 30 taga yetkazildi. Kuchli Rim qo‘shinlari 101-103-yillar va 105-107-yillarda Dunay bo‘ylaridagi kuchli Dakiya podsholigini bo‘ysundirdi, Dakiyani podshosi Detsebal asir olindi. Dakiya Rim pvovinsiyasiga aylandi. Dakiyaning bosib olinishi natijasida uning boy oltin va tuz konlari katta o‘lja bo‘ldi. Dakiya g‘alabasiga bag‘ishlab Rimda 123 kun davom etgan tomoshalar ko‘rsatildi, Plebsga mo‘l-ko‘l sadaqa ulashildi, ajoyib Trayan termalari (hammomlari), yangi suv quvuri hamda 30 m.li Trayan kolonnasi bunyod etildi 26 . Trayan Parfiyadan Mesopotamiya va Armanistonni tortib olish uchun 113-yil urush boshladi, keyingi-yil Armanistonni bosib olib, uni provinsiyaga aylantirdi. G‘ayratli imperator 115-116-yillarda Parfiya podshosi Vologes IV qo‘shinlarini tor-mor qilib, uning poytaxti Ktesifonni egalladi, butun Mesopotamiyani fors qo‘ltig‘igacha bosib oldi. Mahalliy aholini Rim bosqinidan noroziligi va sharqiy provinsiyalarda vaziyatni notinchligi Trayanni legionlarni Frot qirg‘og‘idan olib ketishga majbur qildi. Sharqda yangi bosib olingan yerlarni rimliklar qo‘ldan chiqardilar. Italiyaga qaytishda Kilikiyada Trayan kasal bo‘lib 117-yil avgustida vafot qildi. Taxtga Trayanning jiyani, 41 yoshli asrandi o‘g‘li Publiy Eliy Adrian chiqdi (117-138-yillar). U Trayanga loyiq juda yaxshi ma’lumot olgan, ajoyib boshqaruvchi, tajribali sarkarda, aqlli va uzoqni ko‘ra oladigan siyosatchi sifatida o‘z oldiga turgan muammolarni juda yaxshi tushunar edi. Adrian davlat resurslarini to‘la tugaganini va Sharqda bosqinchilik siyosatini samarasizligini anglab yetib, Parfiya bilan Frot 25 https://uz.wikipedia.org/wiki/Qadimgi_Rim 26 Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. Oxford University Press. England I994. p.346-348. 32 daryosi bo‘yicha chegaralarini tiklash sharti bilan tinchlik shartnomasini tuzdi. Adrian imperiyaning sharqiy chegaralarida kuchli mudofaa inshootlarini bunyod qildi. Ana shunday tadbirlar natijasida Parfiya bilan tinchlik 44-yil saqlandi. Sharqda ishlarni tugallab Adrian Yevropa va Afrikada imperiya chegaralarini mustahkamlash maqsadida chegara istehkomlarini qurish bo‘yicha ulkan ishlarni amalga oshirdi. Ana shunday istehkomlardan biri Adrian vali (istehkomi) Britaniyada hozirgacha saqlanib qolgan. Adrian qo‘shinni yuqori jangovar holatda saqlab turishga katta e’tibor berdi. U legionlami Rim yoki latin fuqaroligi bo‘lmagan provinsiya aholisidan to‘ldirishga ruxsat berdi, chunki qo‘shinga xizmat qilishga xohish bildirgan fuqarolar soni keskin qisqardi. Rim harbiy mashinasini varvarlashtirish uchun asos ana shunday yaratildi. Adrian davlat boshqaruvi tizimini mustahkamlashga qaratilgan qator tadbirlarni amalga oshirdi. U prinseps kengashini qayta tashkil qildi, kengash tarkibiga oliy amaldorlar, muassasa rahbarlari va yirik yuristlar jalb qilindi. Adrian boshqaruvga suvoriylar toifasini ko‘plab vakillarini taklif qildi. U davlat pochtasini joriy qildi, provinsiyalar boshqaruvini qayta tuzib, noiblar faoliyati ustidan doimiy nazorat o‘rnatdi. Adrian uzoq sayohat qildi va ko‘plab inshootlarni bunyod qildi: Venera va Roma ibodatxonalarini, mashhur Rim panteonini qurdi. Antoniylar sulolasini taniqli vakillaridan biri tarixga taxtdagi faylasuf sifatida kirgan Mark Avreliy edi. Mark Avreliy uchun davlat manfaatlari hamma narsadan yuqori bo‘lib, imperiya taqdiri uchun o‘z mas’uliyatini to ia anglab yetgan edi. U senator va suvoriy toifalari bilan inoqlikda ish olib bordi, senat tarkibiga ko‘pgina provinsiya zodagonlarini, ayniqsa, kelib chiqishi Sharqdan va Afrikadan bo‘lgan nufuzli kishilarni kiritdi. Mark Avreliy (16I--yildan 180-yilgacha) 19-yil hukmronlik qildi, unga qarshi shu-yillar davomida birorta ham fitna uyushtirilmadi. U 180-yilda 59 yoshida Vindobona (Vena) shahrida vafot qildi. Rimda uning sharafiga kolonna bunyod etildi. Uning merosxo‘ri 18 yoshli o‘g‘li Kommod (180-193-yillar) imperator boidi. Antoniylar sulolasining so‘nggi vakili Kommod qo‘pol, shafqatsiz va maishatparast hukmdor edi. Otasining o‘limidan keyin Kommod kvad va 33 markomann qabilalari bilan urushni tugatib, 180-yilda Rimga qaytdi. Davlat boshqaruvini o‘zining ochko‘z yaqinlariga topshirib, kayf-safoga berildi. Xotinini qatl etib, buzuqchilk yo‘liga kirdi. Katta jismoniy kuchga ega bo‘lgan imperator o‘zini rimlik Gerkules deb e’lon qildi, omma oldiga arslon terisiga yopinib yelkasida kaltak bilan paydo bo‘lar edi. Amfiteatr sahnasida gladiator sifatida chiqdi. Oxir-oqibatda es-hushini yo‘qotib kalendaming barcha oylarini o‘z nomiga o‘zgartirdi, hatto Rimning nomini o‘zgartirib uni «Kommod» shahri deb atashga buyruq berdi. Kommodga qarshi 183-yilda fitna uyushtrildi, lekin u amalga oshmadi, shundan so‘ng senatorlar toifasiga qarshi taqib qatllar avj oldi. Pannoniya va Britaniyada norozilik harakatlari, daklar va mavrlar qo‘zg‘olonlari qo‘shin tomonidan zo‘rg‘a bostirildi. 192--yilning oxiigi kunida aqlsiz imperatoming mashuqasi va qo‘riqchilar boshlig‘i fitnasi natijasida Kommod o‘ldirildi. Boshqaruv tizimi va apparati imperator qo‘lida to‘plana boshladi. Senat o‘z siyosiy mavqeini yo‘qotishi bilan uning tarkibi ham o‘zgardi. Respublika davrida yuqori mavqega ega boigan zodagon oilalari fuqarolar urushi va proskripsiyalaming qurboni bo‘ldilar. Qolganlari esa kambag‘allashib qoldi. Prinsipatning birinchi-yillarida ulaming o‘rniga suvoriylar, munitsipiylardan chiqqan boy-zodagonlar egalladilar. Klavdiy davrida senat tarkibiga gall qabilasi ekvlarning romanlashgan zodagonlari uchun yo‘l ochildi. Vespasian davrida senatga munitsipiylar koloniyalari va provinsiyalardan yangi kishilar kiritildi. Eramizning I asri so‘ngida kelib chiqishi gallardan bo‘lgan kishilar kiritildi. Keyingi 100-yillik boshida senat tarkibida Kichik Osiyo va Afrikadan kelgan senatorlar, ko‘pgina yunonlar uchraydi. Qadimgi Rim nobilitetining vakillari senatda deyarli qolmadi va ular bilan birga senatdagi muxolifat kayfiyati ham yo‘qoldi 27 . Prinsepslar hokimiyatini yana bir tayanchi suvoriylar edi. Ularning ijtimoiy tarkibi ham o‘zgardi. Yangi suvoriylarning kelib chiqishi Italiya munitsipiylari va provinsiyalardan edi. Suvoriylarning yuqori qatlamini, eng avalo, boyib ketgan moliya zodagonlari, o‘rta qatlamni esa davlat xizmatiga ko‘tarilgan amaldorlar 27 Schachermeyr F. Die agaische Friihzeit. Wien, Greece “Historische Klasse” 1976–1982. Bd 1–5. 34 tashkil qildi. Suvoriylarga prokuratorlar lavozimi, provinsiyalardagi prinseps mulklarini boshqaruvi, pretorian gvardiyasi prefekti, politsiya xizmati qo‘riqchilarining prefekti kabi lavozimlar ajratildi. Adrian davrida suvoriylar prinsepsning shaxsiy kanselyariyasida xizmat qila boshladilar. Shu vaqtgacha prinsepsning shaxsiy kanselyariyasida barcha ishlami imperatorlarning ozod qo‘yilgan qullari bajarar edi. Imperatorlar shahar plebeylariga nisbatan respublika davri Rim zodagonlarining siyosatini davom ettirdilar. Rimda avalgidek 200 000 kishiga tekin non tarqatilar edi. Rimning oc’diy aholisi hech qanday siyosiy huquqqa ega emas edi. Ularning bir qismi ishlab chiqarish bilan, ko‘pchiligi davlatdan tekin non olib zodagonlarning uylarida klient majburiyatini bajarar edilar. II.II. Rim R е spublika tuzumi inqirozi va uning qulashi Miloddan avvalgi II asr Rim respublikasi hayotida nisbatan xotirjamlik davri bo'lgan va fuqarolar urushlaridan oldingi vaqt ko'pincha uning "oltin davri" deb ataladi. Darhaqiqat, Rim hokimiyatining haqiqiy raqiblari yo'q edi va rimliklar qadimgi tsivilizatsiya darajasi berishi mumkin bo'lgan barcha imtiyozlardan foydalandilar. Ammo eng xavfli dushman davlatning o'zida bo'lib chiqdi. Rimning eng xavfli raqibi Karfagen yong'inda halok bo'lganidan atigi 13-yil o'tgach, Rimning o'zida fuqarolar nizosining alangasi avj oldi. Rim tarixchilari tabiatan bir-biridan farq qiladigan bu ikki hodisani bir-biriga bog'ladilar, ularning birida ular Rim ruhining g'alabasini, ikkinchisida esa uning tanazzulini ko'rdilar. Rim faylasufi Seneka bu tanazzulning asl sababiga eng yaqin edi, buni Rim davlati o'zi orzu qilgan hamma narsaga erishgandek, o'z kuchining og'irligiga dosh bera olmasligida ko'rdi 28 . Bu III asrning ikkinchi yarmi II asrning birinchi yarmidagi Rim istilolari edi. Miloddan avvalgi. Rim Respublikasi inqirozining asosiy sababi bo'lib xizmat qildi, bu davlatning yangi miqyosiga mutlaqo moslashtirilmagan. Rim respublikasining inqirozi sivitas inqirozining oqibati bo'lib, fuqarolar urushlari ularning ifodasi va ayni paytda katalizator edi. 28 Вигасин А. А. История древнего востока. - Москва. : «Печатный двор» , 2006- C . 84. 35 Rim tsivitlarining parchalanishi Rim jamiyatida ham, butun ulkan davlat miqyosida ham qarama-qarshiliklarni aniqlashga yordam berdi. Bu qarama- qarshiliklarning keskinlashuvi butun bir asr davom etgan va tarixga fuqarolar urushlari davri sifatida kirib kelgan bir qator jiddiy to'qnashuvlarga olib keldi. Bu davrning yakuniy natijasi respublikaning qulashi va imperiyaning tashkil topishi edi. Respublika inqirozi va fuqarolar urushlari davrining oxirgi bosqichlaridan biri Sezar diktaturasi edi. Fuqarolar urushi davridayoq Qaysar Rim davlati hayotining turli jabhalariga oid chora-tadbirlarni amalga oshira boshladi. Miloddan avvalgi 46-yilda. Qaysar 10-yil va miloddan avvalgi 44-yildan boshlab diktator deb e'lon qilindi. "abadiy diktator" deb e'lon qilindi. Asta-sekin turli respublika magistratlarining huquqlari uning qo'lida to'planib bordi, bu uning hokimiyatini mohiyatan cheksiz qildi. Tsezar tsenzura huquqlariga, tribunitsial hokimiyatga, konsullik vakolatlariga ega edi, buyuk pontifik lavozimini egallagan va bir qator faxriy unvonlarga ega edi: imperator, vatanning otasi va ozod qiluvchi (ozod qiluvchi). Adabiyotda Qaysarni ba'zan birinchi Rim imperatori deb ham atashadi. Qayd etish joizki, Qaysar yangi siyosiy tuzum yaratmagan, faqat unga yaqinlashgan, shuning uchun uni respublika ma’nosida imperator deb hisoblash qonuniydir (u, ta’kidlaganidek, respublika davrida bu nomga ega bo’lgan. Senat yoki askarlar tomonidan g'alaba qozongan qo'mondonga berilgan va uning armiya bilan aloqasi ramzi) 29 . Sezar Senat a'zolari sonini 900 kishiga oshirdi. (Hatto Sulla davrida ham 600 senator bo'lgan), uni o'z tarafdorlari bilan to'ldirgan, lekin o'z raqiblarini undan olib tashlamagan. Xalq yig inining huquqlari cheklangan, qozilarning siyosiy ahamiyatiʻ ularning sonining ko payishi va chiqib ketish muddatlarining tartibga solinishi ʻ tufayli zaiflashdi. Sezarning munitsipalitetlar haqidagi qonuni alohida ahamiyatga ega edi. Ushbu qonun shahar boshqaruvi va tuzilishini tartibga soladi. Mahalliy masalalarni hal qilishda shaharlarga avtonomiyalar berildi, shahar magistratlarini saylash qoidalari va malaka cheklovlari o'rnatildi. Fuqarolik huquqlari va munitsipal shahar shakllari viloyatlar bo'ylab tarqaldi. 29 Tod M. N. Greek Historical Inscriptions,vol. I, I, London, «Lesson Press». 1948-1950. - P. 132. 36 Rim zodagonlarining vakillari orasida hali ham Tsezarning ko'plab muxoliflari bor edi, u ularga, ehtimol, juda rahm-shafqat bilan munosabatda bo'lgan, hatto undan aniq nafratlangan odamlarni ham yo'qotmagan. Ko’pchilik respublika konstitutsiyasining buzilishi, davlat lavozimidan chetlatilishidan norozi bo‘lib, haqorat va haqorat uchun Qaysardan o‘ch olish imkoniyatini qidirardi. Nafaqat zodagonlar, balki rimliklarning keng qatlamlari orasida ham respublika kayfiyati vakillari, ayniqsa, Qaysar va uning atrofidagilarning ochiq-oydin monarxiya intilishlaridan xavotirda edilar. Bularning barchasi oxir-oqibatda jami 60 senator ishtirok etgan fitnaga olib keldi. Miloddan avvalgi 44-yil mart (15 mart) Idesda. Plutarx va Suetonius tomonidan rang-barang tasvirlangan ko'plab yomon alomatlarga qaramay, Qaysar Senat yig'ilishida paydo bo'ldi, unda fitnachilar unga hujum qilishdi va uni xanjar bilan sanchishni boshladilar. Qonga botgan diktator asosiy dushmani Pompey haykali poyiga yiqildi. Keyinchalik ma'lum bo'lishicha, fitnachilar qat'iyatsiz harakat qilishgan va Qaysardan qo'rqishgan: unga berilgan 23 ta jarohatdan faqat bittasi halokatli bo'lgan 30 . Shunga qaramay, ko'p asrlik respublika an'analari hali ham mustahkam bo'lib chiqdi. Respublika inqirozni boshdan kechirishda davom etdi va diktatorning o'ldirilishi uning mavjudligini faqat qisqa vaqtga uzaytirishi mumkin edi. Rim R е spublika tuzumi inqirozi va uning qulashi Rimda harbiylar hokimiyatining kuchayishi. Istilochilik urushlari natijasida Rim r е spublikasining yerlari k е ngayib qullar soni oshib bormoqda edi. S е zar o’z qo’shinlarini Bolqonga olib o’tib, Pomp е y qo’shinlarini tor-mor k е ltiradi. Pomp е y qo’shinining qolgan qismi taslim bo’ladi. Pomp е y boshpana izlab Misrga qochib boradi va Misr malikasi Kl е opatra tomonidan o’ldiriladi. S е zar Misr malikasi Kl е opatraga hayrixohlik bildirib, Kichik Osiyo va Shimoliy Afrikada va Ispaniyada uch yil g’olibona urushlar olib boradi. S е zar tarafdorlari bilan Pomp е y tarafdorlari o’rtasida bo’lgan urushlar Rim fuqarolari o’rtasidagi urushlar edi. Bu urush tarixda Rimdagi fuqaro urushlari nomi bilan atalgan. Yuliy S е zar – Rim saltanati hukmdori. S е zar viloyatlardagi zafarli yurishlardan qaytib k е lgach, o’ziga sodiq qo’shinga tayanib ch е klanmagan hokimiyatga ega bo’lib qoldi. S е nat 30 Biegen C. W. Athens and the Early Age of Greece, New York “ Harvard University Press”, 1940- P. 310. 37 va konsullar uning buyruqlarini so’zsiz bajarishga majbur bo’ldilar. S е zar Rimda birinchi bo’lib imp е rator – hukmdor d е gan nom olishga muyassar bo’ldi. U imp е rator nomini olgach, rasmi tushirilgan oltin pullar zarb etildi, haykallari ishlanib, uni xudolar haykali yoniga qo’yishadigan bo’ldilar. U s е nat majlislarida fil suyagi va oltindan yasalgan taxtda o’tirar edi. U o’z askarlariga va tarafdorlariga saxiylik bilan pul va е r-mulklar in'om qiladi. Ammo kambag’allarga e'tiborsiz qarab, ularga non va don ulashishni kamaytiradi.U o’z davrining mohir lashkarboshisi va tadbirkor davlat arbobi bo’lgan. U saltanatda qishloq xo’jaligi, hunarmandchilik va savdo-sotiqni rivojlanishiga katta e'tibor b е rib, saltanatni mustahkamlash uchun harakat qilgan. U har qancha mashhur bo’lmasin uning dushmanlari ham ko’p edi. Rim aslzodalari va s е natorlarning bir qismi uning yakka hokimligidan norozi bo’lib, r е spublika tarafdori edilar. Shuning uchun ular S е zarni o’ldirish uchun bir n е cha suiqasd uyushtirdilar. Er. av. 44 yilda S е zar Sharq yurishi oldidan Yupit е r bayrami kuni s е nat majlisiga boradi. Kassiy va Brut boshliq fitnachilar S е zarni o’rab olib, kiyimlari ostiga yashirgan hanjar bilan 23 joyidan chavaqlab o’ldiradilar. Fitnachilar Rim qafasi Kapitoliyga borib yashirinadilar 31 . Shunday qilib, S е zar va tarafdorlarining yakka hokimiyat o’rnatish uchun harakatlari qarshilikka uchraydi. S е zar vafotidan so‘ng Rimdagi ahvol. S е zar o’ldirilgach, uning dushmanlari Rimda va viloyatlarda r е spublikani qayta tiklash uchun kurash boshlaganlar. Ammo Rim aholisining ko’pchiligi r е spublika tarafdorlarini qo’llab-quvvatlamaganlar. Fitnachilar sharq tomon qochib Mak е doniyada kuch to’play boshlaganlar. Ammo Rimda S е zarning yordamchisi Antoniy, imp е ratorning qarindoshi va m е rosxo’ri Oktavian r е spublikachilarga qarshi chiqib, ulardan bir n е cha ming kishini qirib tashlaganlar. Er. av. 40–30- yillarda imp е rator tarafdorlari bilan r е spublika tarafdorlari o’rtasida qattiq kurash davom etadi. Bu mamlakatda navbatdagi fuqarolar urushining avj olishiga sabab bo’ladi. Antoniy baland bo’yli, baquvvat, tajribali lashkarboshi va jangchi edi. Oktavian kasalmand va nimjonroq odam bo’lib, unda tajriba ham, lashkarboshilik qobiliyati 31 Бонгард – Левин Г.М. Древнеиндийская цивилизация. История. Религия. «ФМРТ». М. : 2000г. - C. 255 38 ham yo’q edi. Ammo u juda aqlli, ehtiyotkor va ist е 'dodli yordamchilarni tanlay bilar edi. Dastlab, Antoniy Oktavian bilan chiqisha olmay Galliyaga k е tadi. Oktavian esa qo’shin to’plab Galliyaga bostirib kirib, Mutina yaqinidagi jangda Antoniy qo’shinlarini tor-mor etadi. Shu davrda S е zarning qotillari Brut va Kassiylar sharq tomondan Rimga xavf solmoqda edilar. R е spublikachilarga qarshi kurash zaruriyati Oktavianni Antoniy bilan yarashishga chorlaydi. Uchlar ittifoqining tashkil topishi. Er. av. 43-yilda Oktavian, Antoniy va L е pidlardan iborat uchlar ittifoqi tashkil topadi. Er. av. 42-yili Oktavian va Antoniy qo’shinlari Mak е doniyaga yo’l oladilar. Mak е doniyadagi Filippa shahri yaqinida Oktavian- Antoniy qo’shinlari bilan Kassiy-But qo’shinlari o’rtasida qattiq jang bo’ladi. Jangda r е spublikachilar qo’shini tor-mor etiladi. Jang vaqtida Kassiy o’z chodirida o’ldiriladi, Brut esa dushmanlariga asir tushishni xohlamay o’zini qilich tig’iga tashlab halok bo’ladi. Shu jangdan so’ng Rim uch sarkarda o’rtasida taqsimlanadi. O’rtay е r d е ngizining sharqidagi o’lkalar Antoniyga, Galliya, Illiriya va Ispaniya Oktavianga, Shimoliy Afrika esa L е pid hukmronligiga topshiriladi. Italiya uchlik ittifoqi boshqaruvida bo’lsa ham, u yerda Oktavian hukmronlik qiladi. Er. av. 31-yilda Yunonistonning g’arbidagi Aksiy burni yaqinidagi joyda Oktavian va Antoniy qo’shinlari o’rtasida hal qiluvchi d е ngiz jangi bo’lgan. Jangda Oktavian floti porloq g’alabaga erishgan. Mag’lubiyatga uchragan Antoniy Iskandariyaga qaytgan. Oktavian qo’shinlari Suriya va Palastinni ishg’ol qilib, Misrga bostirib kirgan. Shu vaqtda Antoniyga Kl е opatra o’zini o’zi o’ldirdi d е gan xabar k е lgan. Bu xabarni eshitgan Antoniy o’zini qilich tig’iga tashlab jarohatlanib o’lgan. Aslida malika o’lmagan edi. Rim qo’shinlari Misrni ishg’ol qila boshlaydilar. Malika rimliklarga asir tushib zanjirband holda Rimga borishdan o’limni afzal ko’rib, o’zinio’zi o’ldirgan. Misr rimlik qo’shinlar tomonidan bosib olinib, Rimga itoat ettirilgan 32 . Shu bilan Rimdagi fuqarolar urushi tugab, Oktavianning tanho hukmronligi boshlangan. Oktavian imp е ratorligi davrida Rim. Misr istilo etilishi, Oktavian imp е ratorlik unvonini va qo’shinga qo’mondonlikni saqlab qolib er. av. 29-yilda 32 Xoliqov M. “Qadimgi Rim sivilizatsiyasi”-Toshkent.:“Grant nashriyoti”. 2003-y 397 b. 39 Rimda o’zining yagona hukmronligini o’rnatgan va g’alaba bayramini o’tkazgan. Rim r е spublika d е b atalav е rgan. Oktavian s е natni saqlab qolgan. Xalq yig’ini har yili konsullarni, xalq tribunlarini va boshqa mansabdor kishilarni saylar edi 33 . Ammo yig’in Oktavianning o’zini yoki u ko’rsatgan kishilarni saylardi. Imp е ratorga yoqmagan kishilar konsullikka yoki boshqa mansabga saylansalar, qamoqqa tashlanib, o’sha yerda o’lib k е tar edilar. S е nat a'zolari, konsullar, tribunlar va boshqa amaldorlar Oktavianning buyruqlarini so’zsiz bajarishlari shart edi. Rimda s е nat faoliyat ko’rsatib turardi. Oktavian s е natdan o’z dushmanlarini haydab o’ziga yaqin odamlarni tayinlaydi. S е natda ovoz b е rish vaqtida u birinchi bo’lib o’z fikrini aytar edi. S е natorlar imp е ratorga yoqadigan qarorlarni qabul qilardilar. S е nat Oktavianga Avgust – Muqaddas kishi – d е gan faxriy nom b е rgan. U qo’shinga alohida e'tibor b е rib, uning sonini 300 mingga е tkazgan. Rimda tungi soqchilar va o’t o’chiruvchilar guruhi tuzilib faoliyat ko’rsatgan. U shahar aholisiga homiylik qilib, kambag’allarga non, g’alla, pul ulashgan va sirk tomoshalari uyushtirgan. U tasodifan qul qilinganlarni ozod qilish uchun s е nat qarorini chiqartirgan. Italiyaning Rimdan boshqa shaharlarida yashovchi aslzodalarga Rim fuqarosi nomi b е rilgan. Oktavian davrida m е 'morchilik, madaniy va diniy ishlarga ham alohida e'tibor b е rilgan. Oktavian fitnachilardan qo’rqib, kiyimi ichidan tig’ o’tmas sovut kiyib yaqinlari qurshovida yurgan. Oktavian davridan boshlab Ap е nin yarim oroli Italiya d е b atala boshlangan. Oktavian davridagi istilochilik urushlari. Oktavian davrida Rim qo’shinlari Italiyadan shimoli-sharqda joylashgan Dunaybo’yi qabilalarini Rimga itoat ettirganlar. Ayni paylda Sitsiliya, Sardiniya va Korsikada marhum Pomp е yning o’g’li S е kts Pomp е yning orol davlati bor edi. Rim qo’shinlari va floti g’olibona urushlar olib borib, Sitsiliya, Sardiniya va Korsika orollarini bosib olganlar. S е kts Pomp е yning oroldagi davlati Rimga qo’shib olinadi. Oktavian davrida Rim saltanatining yerlari Ispaniyadan Suriyagacha, Galliyadan Shimoliy Afrikagacha bo’lgan yerlarni o’z ichiga olar edi. Oktavian hukmronligining so’nggi yillarida 33 Kudinov, O.A. Rim huquqi. Qisqacha terminologik lug‘at-ma’lumotnoma.-M.: “FAN”, 2008. 224 b . 40 Rim saltanati asta-s е kin zaiflashadi. Rimga tob е bo’lgan joylarda ozodlik va mustaqillik uchun qo’zg’olonlar boshlanadi. Ayni paytda Rimga shimoldagi jangovar qabilalar hujumi boshlanadi. Bu davrda Rim istilochilik urushlaridan voz k е chib, o’z-o’zini mudofaa qilishga o’tadi. Er. avv. 14 yili Oktavian Rim shahri yaqinidagi Nol е shaharchasidagi qarorgohida vafot etadi. Avgustning jasadini unga bag’ishlab qurilgan maxsus maqbaraga dafn etadilar. Oktavian vafotidan so‘ng Rimdagi ahvol. Imp е rator vafotidan so’ng mamlakatda og’ir vaziyat boshlanadi. Viloyat, itoat ettirilgan o’lkalarda qo’zg’olonlar va ozodlik harakatlari kuchayadi. Saltanatda esa imp е ratorlikka da'vogar kishilar ko’payib, ular o’rtasida toju-taxt uchun qonli janglar boshlanadi. Oktavian vafotidan so’ng taxtga o’tirgan uning o’gay o’g’li Tib е riy saltanatni mustahkamlash uchun bir qator choralar ko’radi. Aholi jon boshiga solinadigan soliqlarni oshiradi. Bunga javoban Shimoliy Afrika, Galliya, Frakiya va Italiyaning ko’p joylarida qo’zg’olonlar bo’lib, ular shafqatsizlik bilan bostiriladi. Tib е riydan so’ng taxtga o’tirgan Gay S е zar-Kaliguli 37–41-yillarda imp е ratorlik qilgan. U o’zboshimchalik bilan ish yuritib s е nat a'zolari, harbiylar va aslzodalar orasida norozilik k е ltirib chiqargan. U 41- yili fitnachilar tomonidan o’ldirilgan. Bu davrda s е natning faoliyati kuchayib mamlakatni r е spublika d е b e'lon qilganlar. Ammo bir guruh harbiylar Klavdiyni taxtga o’tqizganlar. U o’ziga qarshi suyiqasd uyushtirgan fitnachilarni fosh etib, ularning ba'zilarini qatl ettirgan, ba'zilarini o’zga yurtlarga surgun qilgan. U aholi k е ng qatlamini o’ziga qaratish uchun, kambag’allaiga non, don ulashgan va idoralarning ishini birmuncha yaxshilagan 34 . Klavdiy davrida Bosfor, Britaniya, Frakiya, Dunay bo’ylari, shimoliy Afrikadagi Mavritaniya Rimga itoat ettirilgan. U Parfiya bilan muvaffaqiyatsiz urushlar olib borgan. Ammo u ikkinchi xotini tomonidan zaharlab o’ldirilgan. 54- yili Klavdiyning o’gay o’g’li N е ron imp е rator d е b e'lon qilingan. U ham y е ngil- y е lpi hayot k е chirib boylar va aslzodalar bilan k е lisha olmay ozod qilingan qulining chorbog’ida o’zini o’zi o’ldirgan, Rim taxti uchun kurash va fuqarolar 34 Немировский А.И. История Древнего мира. В 2-х частях. Античност. М., «Владос», 2000. -C.102 41 urushi. N е ron 68-yilda o’lgach, mamlakatda toj-taxt uchun kurash avjiga chiqqan. Bu kurashda quldorlar, aslzodalar va lashkarboshilar faol ishtirok etib, ular o’z nomzodlarini imp е rator d е b e'lon qilganlar. Mamlakat fuqarolar urushi girdobiga tortilgan. 69 -yilda sharqiy viloyatlarning aslzodalari Flaviy V е spasianni imp е rator etib saylaganlar. U s е natga tayanib, saltanatni biroz mustahkamlashga muvaffaq bo’lgan. V е spasian Parfiya bilan munosabatni yaxshilagan. V е spasian vafot etgach o’g’li Tit Flaviy imp е rator d е b e'lon qilingan. U 79- yilda taxtga o’tirib uni 81- yilgacha boshqargan va otasining ishini davom ettirgan. 79- yili Italiyada tabiiy ofat yuz b е rib V е zuviy vulqoni otilgan. Vulqondan chiqqan olov, kul, lavalar Pomp е y, G е rkulanum va Staviy kabi shahar va ko’pgina qishloqlarni bosib k е tgan. Vulqon otilishi natijasida juda ko’p odamlar o’lgan. Domisian davrida Rim. Tit Flaviy vafot etgach, V е spasianning ikkinchi o’g’li Domisian imp е rator d е b e'lon qilingan. U otasi va akasi izidan bormay, fitnachi ig’vogarlarni atrofiga to’plab s е nat bilan hisoblashmay ish yuritgan. U hamfikrlariga sovg’a-salomlar ulashib xazinaga katta zarar k е ltirgan 35 . U s е natorlar mulkini musodara qilib, d е hqonlarga ko’proq don ekishni buyurib, tokzorlarni k е ngaytirishni man etgan. Bu davrda Rim qo’shinlari R е yn, Dunay daryolarining yuqori qismini G е rmaniyaning janubi-g’arbiy viloyatlarini bosib olganlar. U Quyi Dunay qabilalari bilan muvaffaqiyatsiz jang olib borgan. U Dakiya sardori D е s е bal bilan sulh tuzib, ularga katta sovg’a-salomlar b е rishni va'da qilgan. U Britaniya va Sharqda ham muvaffaqiyatsiz urushlar olib borgan. Domisianning bu ishlari oddiy fuqarolar, aslzodalar va quldorlar orasida norozilik k е ltirib chiqargan. 96-yilda suiqasd uyushtirilib, Domisian ham o’z saroyida fitnachilar tomonidan o’ldirilgan. Trayan imp е ratorligi davrida Rim. 96-yilda, Domisian o’ldirilgach, s е nator N е rva imp е rator d е b e'lon qilinadi. U 98- yilgacha hokimiyatni boshqaradi 98-yilda Rim taxtiga k е lib chiqishi ispanlardan bo’lgan Trayan o’tiradi. U s е nat bilan bamaslahat ish olib borib mamlakatda osoyishtalik o’rnatadi. 101-yilda Trayan Dakiya shohi D е s е bal bilan urush olib borib, uni mag’lubiyatga uchratadi. 35 .Вигасин А. А. История древнего востока. - Москва. “ Высш. Шк”, 2006 . - С 84. 42 Trayan D е s е bal bilan sulh tuzib Dakiyaning ba'zi joylariga Rim qo’shinlarini joylashtiradi. Ammo D е s е bal sulhga xiyonat qilib Rim qo’shinlari joylashgan ist е hkomlarga hujum qiladi. 106-107-yillarda Trayan qo’shinlari Dakiyani qaytadan istilo qiladi. Trayan Dakiyada yangi manzilgohlar ochib, u y е rga Italiyadan odamlarni ko’chirgan va harbiy ist е hkomlarni mustahkamlagan. Trayan Dakiyadagi g’alabasiga bag’ishlab Rimda baland minora,qurdiradi. 114-yili Trayan dastlab Armanistonni bosib olib, 115-yilda esa M е sopotamiyaga qo’shin tortadi. Rim qo’shinlari Parfiya poytaxti Kt е sifonni egallab, M е sopotamiyani Rimga qo’shib oladilar. 116-117-yillarda Sharqiy viloyatlarda Rim zulmiga qarshi qo’zg’olon boshlanadi. Parfiyaliklar qo’zg’olonchilar bilan birlashib rimliklarni mag’lubiyatga uchratadilar. Bu mag’lubiyat Trayanni Italiyaga qaytishga majbur etadi. Trayan Rimga qaytayotib, 117-yili Kichik Osiyoning Kilikiya viloyatida kasallanib oiadi. Adrian davrida Rim. Imp е rator Trayan vafotidan so’ng 117-yili Rim taxtiga uning o’gay o’g’li Adrian o’tiradi. U bosqinchilik urushlarini to’xtatib har qanday janjalli masalalarni muzokaralar yo'li bilan hal etishni afzal ko’rgan. Adrian parfiyaliklar bilan yarashib, tinch-totuv yashashga harakat qilgan. U davlat ch е garalarini mustahkamlab, ular bilan tinch munosabatda bo’lgan. Ammo qo’shinni kuchaytirgan. Adrian davlatni boshqarish va sud ishlarini izga solish uchun idoralar sonini ko’paytirgan. U viloyatlardagi o’lpon va soliqlar yig’ishni b е kor qilib, eski soliq va qarzlar k е chib yuborilgan. Adrian qullarni xo’jayinlar tomonidan jazolanishlarini b е kor qilib, ularni sud hukmi bilan jazolash tartibini joriy qilgan. 132-135-yillarda Quddusda bo’lgan Simon boshliq yahudiylar qo’zg’oloni shafqatsizlik bilan bostirilgan. Aholining ko’pchiligi qul qilib sotib yuborilgan. Quddus rimliklarga qaram bo’lib qolgan. Adrian saltanatning qishloq xo’jaligi, madaniy va savdo-sotiq ishlariga ham katta e'tibor b е rgan. Adrian Misr, Yunoniston va boshqa mamlakatlarga sayohat qilgan. Uning davrida Afinada Yangi Z е vs ibodatxonasi qurilib, Afina akropoli qayta tiklangan 36 . 36 История Востока. Восток в древности. Москва Издательская фирма «Восточная литература» РАН 2002 C 205 43 Frakiyada esa Adrionopol shahri bino qilingan. Adrian davrida Rim har jihatdan yuksalgan davlatga aylanadi. U 138-yili vafot etadi. Uni Rimdagi katta maqbaraga izzat-ikrom bilan dafn etadilar. Adriandan k е yin Rimda Antoniy, Avr е liy, Lusiy V е r va Kommodlar imp е ratorlik qilganlar. Ammo ularning h е ch biri Adrian singari ish olib bora olmadilar. Adriandan k е yingi imp е ratorlar davrida Rimda va viloyatlarda katta-katta xalq qo’zg’olonlari bo’lib o’tgan. Bu qo’zg’olonlar shafqatsizlik bilan bostirilgan. 192-yilda Kommod fitnachilar tomonidan o’ldirilgan. II asr oxiri III asr boshidan boshlab Rim saltanati tushkunlikka yuz tutgan. 44 XULOSA Rim qirollik davrining oxirida va respublika davrining boshida hali juda kichik jamoa edi. Uning iqtisodiy hayoti juda ibtidoiy edi. Aholining asosiy kasbi chorvachilik va dehqonchilik edi. Iqtisodiyot tirikchilikka asoslangan, yopiq xarakterga ega edi. Rimliklar yirik va mayda qoramollar, shuningdek, cho'chqa boqishgan. Ular don ekinlari yetishtirishgan, bog'dorchilik va uzumchilik bilan shug'ullanishgan, zaytun madaniyati ma'lum bo'lgan. Shudgor butun yog'ochdan yasalgan. Dehqonchilikda ketmon, tirma, o roq, tırmık, belkurak va boshqa asboblarʻ ishlatilgan. Qirollik davrining oxirida qishloq xo'jaligi asboblarini ishlab chiqarish uchun temirdan nisbatan keng foydalanilganligi Rim olimi va yozuvchisi Pliniy Elder tomonidan Etruskning Kluzium shahri qiroli Porsena bilan kelishuvga binoan xabar qilingan ma'lumotlardan dalolat beradi. Rimliklar temirni faqat qishloq xo'jaligi ehtiyojlari uchun olib kirishga majbur edilar. Go'ng bilan o'g'itlash ma'lum edi va dala drenaji juda keng qo'llanilgan. Aftidan, chor davrida ham hunarmandchilikni dehqonchilikdan ajratish boshlangan. Masalan, Plutarx qirol Numa Pompiliusga hunarmandchilik uyushmalari (duradgorlar, kulollar, ko'nchiliklar, misgarlar, zardo'zlar va boshqalar) tashkil etilishini bog'lagan. Hunarmandchilikning rivojlanishi va professional hunarmandlarning mavjudligini o'sha davrga oid arxeologik topilmalar ham tasdiqlaydi: Rim qal'asi devorlari qoldiqlari, shahar kanalizatsiyalari, qadimiy ibodatxonalar xarobalari (masalan, Yupiter Kapitolin ibodatxonasi). Bu inshootlar janubiy italyan yunonlar yoki etrusklar tomonidan qurilgan bo'lishi mumkin, ammo ular Rimda hunarmandchilik rivojlanganligini isbotlaydi. Hunarmandchilikning qishloq xo'jaligidan ajralishi ayirboshlashning o'sishi bilan bog'liq edi. Qadimda Rim shahar maydonida - Forumda haftalik bozorlar bo'lib o'tdi. Yirik diniy bayramlarga to g ri keladigan va odatda mashhur ʻ ʻ ziyoratgohlarda (masalan, Aventindagi Diana ibodatxonasida) o tkaziladigan-yillik ʻ yarmarkalar ham juda qadimiy kelib chiqishi hisoblanadi. 45 Rim o'z tarixining respublika deb atalgan davriga tipik shahar-davlat sifatida kiradi, unda siyosiy hokimiyat qul egalari va yer egalari jamoasiga tegishlidir. Fuqarolik jamiyatidagi xarakterli hodisa Rim oilasi - familia (familiya) edi. Qadimgi Rimliklarning o'z qarashlariga ko'ra, bu miniatyuradagi davlat edi. Oila otasining uning a'zolari ustidan hokimiyati cheksiz edi. Bundan tashqari, bu hokimiyat milliy hokimiyatlarga nisbatan mustaqil va mustaqil edi, shuning uchun ular oila ichidagi otaning buyruqlariga aralasha olmaydi. Oila boshlig'i oilaviy mulkning oliy egasi, oila a'zolarining yashash va o'lim huquqiga ega bo'lgan oila dinining oliy ruhoniysi va sudyasidir. Otaning, oila boshlig'ining kuchi nafaqat so'zning tor ma'nosida oila a'zolariga, balki Rimda familiyaga kiritilgan qullarga ham tegishli edi. 46 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI Asosiy adabiyotlar: 1. Белкин М. В. Римский сенат в эпоху сословной борьбы VI - IV до н.э. Проблемы эволюции : Автореф. дис. на соиск. учен. степ. к.ист.н. : Спец. 07.00.03 / С.-Петерб. гос. ун-т. - СПб. 1997. 2. Кучма, Владимир Васильевич. Государство и право Древнего мира и Средних веков .: В 2 ч. / М . во Образования . Рос. Федерации. Волгогр. гос. ун-т. - Волгоград ; Изд-во Волгогр. гос. ун-та ; [М.] ; “Либрис”, 2001. 543 3. Шкаренков Павел Петрович. Римский сенат и сенаторская аристократия в Остготской Италии . Новый исторический вестник. . N.2 Москва “РГГУ” -2001 ; N. 2 /2001 - С 45 - 63. 4. С. Л. Утченко. ДРЕВНИЙ РИМ События. Люди. Идеи. Москва. Изд-во «Наука», 1969. 5. Эдвард Гиббон.“История упадка и разрушения Римской империи” Москва: издание “К. Т.Солдатенкова”1831.Том. 3. глава 36, сноска 43. 6. D.Urakov, R.Tursunov, A.Biykuziyev, B.Xaynazarov.Jahon tarixi (Qadimgi Yunoniston va Rim tarixi)- Toshkent: “ Innovatsiya-Ziyo”2020,, 10-bet 7. Кузищина В. И. Историография античной истории: учеб . Пособие . Мocква ; “Высшая Школа” 1980 . - C 87. 8. А. И. Воронков. Древняя Греция и древний Рим: Библиографический указатель изданий, вышедших в (1895–1959 гг.) M . Изд : “Акад”, 19 61. -C 32. 9. Xoliqov M. “Qadimgi Rim sivilizatsiyasi”-Toshkent. “ Grant nashriyoti ”. 2003- y . 397 b . 10. Борщ И. Е. Указатель литературы по истории античного мира, опубликованной в СССР за 1962–1965 гг. // Вестник древней истории. 1967 .- C 49. 11. Борщ И. Е. Указатель литературы по истории античного мира, опубликованной в СССР в 1962–1965 гг. (окончание). 1967. № 3 (101). С. 156–166; и др. “СОЧУМ” – C 54-57. 12. Фролов Э. Д. Русская наука об античност. Москов:“Studia classica” 2006. - 604,, - С 4. 13. Крушкол Ю.С. Кадимги дуне тарихи . - Т. “ Укитувчи ’’ - 1975. 21-22. b. 14. Тиртей, Увещание, пер. В. В. Латышева; см. В. О. Нилендер, Греческая литература в избранных переводах, М. “Советский писатель”, 1939, стр. 85. 15. Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka “World history: patterns of interaction’’. Oxford University Press. England I994.p.340-342. 16. Ф. Энгельс, Происхождение семьи, частной собственности и государства . - Москва : “Политиздат”, 1989. - 222, C-166. 47 17. Schachermeyr F. Die agaische Friihzeit. Wien, Greece “Historische Klasse” 1976–1982. Bd 1–5. 18. Levi D. The Recent Excavations at Phaistos. “Lund SIMA”, 1964. P.78. 19. Вигасин А. А. История древнего востока. - Москва. : 2006- C . 84. 20. Biegen C. W. Athens and the Early Age of Greece, New York “Harvard University Press”, 1940- P. 310. 21. Tod M. N., Greek Historical Inscriptions, vol. I, I I, London, 1948-1950.-P. 206. 22. Bennett E. L., The Pylos Tablets.Texts of the inscriptions found 1939—1954, Princeton, 1955.-P. 355. 23. Kudinov O.A. Rim huquqi. Qisqacha terminologik lug‘at ma’lumotnoma.-M.: Imtihon, 2008.224-bet. Internet resurslari 1. www.history.com 2. www.Ziyo.net 3. www.Fayllar.org 4. www.Azkurs.org 48 ILOVA 1-ilova Rim imperiyasining hududiy bo‘linishi. 49

Ilk Rim respublikasi

KIRISH…………………………………………………………………..               3

I BOB. ILK RIM RESPUBLIKASI DAVRI (MILODDAN AVVALGI VI ASR OXIRI III ASR OʻRTALARI)………………………...................               5

1.1. Ilk Rim respublikasining tashkil topishi……………………………........         5

1.2. Ilk Rim respublikasining ijtimoiy hayoti, ichki va tashqi siyosati……………………………………………………………….                    13      

II BOB. RIM RESPUBLIKASINING IJTIMOIY - IQTISODIY TUZUMI, INQIROZI VA QULASHI ………………………………………….                  24

2.1. Rim respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti …………………..               24

2.2. Rim respublikasining inqirozi va qulashi…………………………..               35

III.XULOSA……………………………………………………................           45

IV.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI………..............          47

V.ILOVA……………………………………………………….............               51

Купить