Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 308.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Imom al-Buxoriyning ilmiy merosi tarixiy manba sifatida

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Tarix (mamlakatlar va mintaqalar ) yo’nalishi KURS ISHI MAVZU: IMOM AL–BUXORIYNING ILMIY MEROSI TARIXIY MANBA SIFATIDA Toshkent-2025 2MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………… .... .3 I.BOB. IMOM AL–BUXORIY HAYOTI VA IJODI HAMDA MUSULMON TARIXIXDAGI O’RNI 1.1.Imom al-Buxoriyning hayoti va faoliyati…………………………………… ..... …6 1.2.Imom al-Buxoriyning “Al-Jome as-Sahih” asari tarixiy manba sifatida……… ... 10 II.BOB IMOM AL-BUXORIYNING ILMIY MEROSINING TARIXIY MANBASHUNOSLIKDAGI AHAMIYATI 2.1 Imom al-Buxoriyning turli fan sohasiga oid asarlari manba sifatida ……… . …...17 2.2 Imom al-Buxoriy asarlarining tarixiy voqea va shaxslar haqidagi ma’lumotlari..24 III.XULOSA………………………………………………… ... …………………....35 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………… .... ……..…….37 3 KIRISH Mustaqilligimiz keltirgan buyuk ne'matlardan biri - turfa ma'naviy qadryatlarimiz, ko'hna va boy tariximiz, madaniy merosimizga munosabatning tubdan o'zgarib, uzoq moziyda yashab abadiy barhayot asarlar yaratib ketgan buyuk allomalarning hayoti va ijodini chuqur o'rganish hamda ulardan keng xalq ommasini bahramand qilish, desak hech bir mubolag'a bo'lmaydi. Bu yo'nalishda tarixan qisqa muddat ichida amalga oshirilgan. Respublikamizda diniy ilmlarga katta e'tibor berilayotgani, Qur'oni Karimning hamda Janob Payg'ambarimiz alayhissalomning muborak hadislarining o'zbek tiliga tarjima qilinib keng ko'lamda o'rganilayotgani, ularning ijtimoiy, madaniy va ma'naviy hayotimizga tobora singib borayotgani buning yorqin dalilidir. O‘zbekistonning qadimiy shaharlari qatorida Qarshi shahri alohida o‘ringa ega bo‘lib, uning boy tarixiy merosi, madaniyati va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish bosqichlari turli tarixiy manbalarda o‘z aksini topgan. Shu bois, Qarshi shahrining tarixiy taraqqiyoti va bu jarayonning yozma, arxeologik hamda og‘zaki manbalarda qanday aks etganini o‘rganish bugungi kunda dolzarb hisoblanadi. Yurtimizda ularning ilmiy ishlarini qo`llab – quvvatlashga doir ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning tarixchilar bilan uchrashuvida 1998-yil 27-iyuldagi “O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashitish to’g’risida 1 ”gi qarorlari tarixni xolisona o’rganishning ilmiy asoslarini shakllantirish, tadqiqotlarni zamonaviy talablar darajasiga ko’tarishda muhim ahamiyat kasb etdi. Bugungi kunda har qanday tarixni chuqur va har tomonlama o’rganish dolzarb masalalardan biridir. Islom dunyosining buyuk muhaddisi, olim va tarixiy shaxs sifatida tan olingan Imom al- Buxoriy o‘zining bebaho ilmiy merosi bilan nafaqat diniy-ma’rifiy, balki tarixiy manbalar orasida ham alohida o‘rin egallaydi. Uning asarlarida o‘rta asr islom 1 O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 315-son, 27.07.1998. 4jamiyati, siyosiy voqealar, ijtimoiy munosabatlar, urf-odatlar va tarixiy shaxslar haqida muhim ma’lumotlar jamlangan. Ayniqsa, "Al-Jome‘ as-sahih" asari hadis ilmining eng ishonchli manbalaridan biri bo‘lib, bu asar orqali musulmon dunyosining diniy, madaniy va tarixiy hayoti o‘rganiladi. Mavzuning dolzarbligi . Imom al-Buxoriy islom ilm-fani, ayniqsa hadisshunoslik sohasining eng yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, uning merosi nafaqat diniy, balki tarixiy, madaniy va manbashunoslik nuqtai nazaridan ham beqiyos ahamiyatga ega. Uning "Al-Jome‘ as-sahih" asari musulmon dunyosida Qur’oni Karimdan keyingi eng ishonchli manba deb tan olingan bo‘lsa-da, bu asarning tarixiy kontekstda o‘rganilishi hozirgi ilmiy doiralarda alohida e’tibor talab qilmoqda. Bugungi kunda tarixiy manbalarni ko‘p qirrali tahlil qilish, ayniqsa diniy- madaniy matnlar orqali o‘tmish jamiyatining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotini tadqiq etish dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biriga aylangan. Imom al-Buxoriy hadislar to‘plamida keltirilgan tarixiy voqealar, shaxslar, joylar va ijtimoiy munosabatlar haqida ma’lumotlar tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilinsa, o‘rta asr musulmon jamiyatining tafsilotlarini chuqurroq anglash imkonini beradi. Shu bois, Imom al-Buxoriy ilmiy merosini tarixiy manba sifatida o‘rganish, uni zamonaviy manbashunoslik metodlari asosida tahlil qilish nafaqat tarix ilmi uchun, balki diniy-ma’rifiy taraqqiyot uchun ham dolzarb masala hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi: Imom al-Buxoriy ilmiy merosini tarixiy manba sifatida tahlil qilish, uning asarlarida aks etgan tarixiy ma’lumotlarni yoritish hamda ularning tarixshunoslikda tutgan o‘rnini ochib berishdan iborat. Kurs ishining vazifasi: Imom al-Buxoriy hayoti va ilmiy faoliyatini o‘rganish; uning asosiy asari — "Al-Jome‘ as-sahih" haqida ma’lumot berish; ushbu asardagi tarixiy ma’lumotlarni tahlil qilish; asarning tarixshunoslikdagi ahamiyatini ko‘rsatish. 5Kurs ishining obyekti: Imom al-Buxoriyning ilmiy merosi, xususan, uning yozgan asarlari, hadislar to‘plami va tarixiy ma’lumotlar jamlangan matnlari kurs ishining obyektini tashkil etadi. Kurs ishining predmeti: Imom al-Buxoriy asarlarida aks etgan tarixiy voqealar, shaxslar, ijtimoiy-siyosiy holatlar va ularning tarixiy manba sifatida ahamiyati ushbu kurs ishining predmetidir. Kurs ishining o’rganilish darajasi: Imom al-Buxoriy ilmiy merosi, xususan uning "Al-Jome‘ as-sahih" asari islom ilmlari, ayniqsa hadisshunoslik doirasida keng tadqiq etilgan. Biroq, bu asarning tarixiy manba sifatidagi qimmatini manbashunoslik asosida o‘rganish keyingi yillarda alohida ilmiy yo‘nalishga aylangan. Imom al- Buxoriy asarlari nafaqat diniy axloq va aqidaviy masalalarni, balki o‘z davrining siyosiy tuzilmasi, ijtimoiy munosabatlari, shaxslararo aloqalari, urf-odatlari va madaniyatini aks ettiruvchi muqim tarixiy dalillarga boy manba sifatida e’tirof etiladi. Mahmud Hotamov, A.Yusupov, R.Xoliqov kabi O‘zbekistonlik olimlar, shuningdek, xorijiy manbashunos olimlardan Fazlur Rahmon, M. M.Azami, Jonathan A.C.Brown va boshqalar Imom al-Buxoriy asarlarining tarixiy va ilmiy jihatlarini chuqur o‘rgangan. Ularning tadqiqotlarida al-Buxoriy asarlarining tuzilishi, hadis tanlash mezonlari, hadislar ichidagi tarixiy tafsilotlar va ular orqali berilgan ma’lumotlarning ishonchliligi ilmiy asosda baholangan. Ammo, al-Buxoriy asarlarini manbashunoslik metodlari asosida, ya’ni tarixiy faktlar, joy nomlari, shaxslar, ijtimoiy holatlar va davr tafsilotlarini mustaqil tarixiy kontekstda tahlil qilish masalasi hanuz to‘liq tadqiq etilmagan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Shu bois ushbu kurs ishida al-Buxoriy merosining tarixiy manba sifatidagi ahamiyatini manbashunoslik mezonlari asosida tahlil qilishga alohida e’tibor qaratiladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Kirish, 2 ta bob va 4 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 6 7I.BOB. IMOM AL–BUXORIY HAYOTI VA IJODI HAMDA MUSULMON TARIXIDAGI O’RNI 1.1. Imom al-Buxoriyning hayoti va faoliyati Imom Buxoriy 810-yilning 20-iyulida Buxoroda tavallud topgan. Ismi – Muhammad, kunyasi – Abu Abdulloh bo‘lgan. Buxoroda tug‘ilgani uchun unga Buxoriy nisbasi berilgan. Hadis ilmi rivoji ga qo‘shgan beqiyos hissasi sababli islom olami va muhaddislar orasida “Amirul mu’miniyn a fil hadis” (Hadis ilmida mo‘minlarning amiri), “Al-Imomul miqdom” (Jasurimom), “Imomul muhaddisiyn” (Muhaddislarning imomi),“Sayyidul fuqaho” (Faqihlar sayyidi), “Imomud dunyo” (“Dunyoning imomi” – dunyodagi barcha musulmonlarning imomi), “Shayxul islom” (“Islomning shayxi” – musulmonlarning ustozi) kabi yuksak unvonlar bilan tilga olinadi. Imom Buxoriyning otasi Ismoil ibn Ibrohim ham o‘z davrida Buxoroning taqvodor, hadis ilmida shuhrat qozongan kishilaridan bo‘lib, Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hadislarini to‘plash baxtiga muyassar bo‘lgan. Shu maqsadda bir qancha o‘lkalarga safar qilgan. Muhammad hali go‘dakligidayoq otasi vafot etgan. Onasi soliha, fozila va ma’rifatli ayol bo‘lgan. Imom Buxoriy volidasi tarbiyasida o‘sib-ulg‘aygan. Bir kuni o‘g‘lining ko‘ziga shikast yetib, ko‘rmaydigan bo‘lib qoladi. Onasining Alloh taologa tinmay qilgan iltijo va duolari sabab Muhammadning ko‘zlari yana ko‘ra boshlaydi. Shu bois manbalarda onasining ismi zikr qilinmasdan, tarix zarvaraqlariga “Duosi mustajob ayol” nomi bilan muhrlangan 2 . Imom Buxoriyga Alloh taolo tomonidan o‘tkir zakovat va kuchli yod olish qobiliyati ato etilgan bo‘lib, bu uning kichiklik chog‘idanoq ko‘zga tashlana boshlagan edi. O‘n bir yoshli bola bo‘la turib ustozi Doxiliyning xatolarini tuzatishi bunga yorqin misoldir. Imom Buxoriyning yozganlarini oqqa ko‘chiruvchi Muhammad ibn Abu Hotim aytadi: “Men Buxoriydan o‘z qulog‘im 2 U.Uvatov. Imom al-Buxoriy hayoti. "Sharq" nashiryoti-matba konsernining bosh tahririyati-T.1998.-B. 6 8bilan “Alloh menga hadislarni yodlash ilhomini ato etgan edi”, deganini eshitdim va undan: “O‘shanda necha yoshda edingiz?” deb so‘radim. Ustoz: “O‘n yoshda yoki undan ham kichik edim. So‘ngra maktabni bitirib, ustoz Doxiliy va boshqalardan hadis bo‘yicha saboq ola boshladim. Bir kuni ustoz dars payti: “Sufyon Abu Zubayrdan hadis rivoyat qilgan, u esa Ibrohimdan”, dedilar. Shunda men: “Abu Zubayr Ibrohimdan rivoyat qilmagan”, degan edim, ustoz menga tanbeh berdilar. Men ustozga: “Qo‘lingizda bo‘lsa, asl manbaga bir qarang”, dedim. Ustoz ichkari xonaga kirib, qaytib chiqqach: “Ey bola, unda to‘g‘risi qanday bo‘ladi?” deb so‘radilar. Men: “Zubayr ibn Adiy Ibrohimdan hadis rivoyat qilgan”, dedim. Shunda ustoz qalamni olib yozganlarini tuzatib qo‘ydilar-da, menga qarab: “Sen haq ekansan”, dedilar. Shunda kimdir undan: “O‘sha vaqtda necha yoshda edingiz?” deb so‘radi. “Yoshim o‘n birda edi”, deb javob qilgandilar” 3 . Salim ibn Mujohid aytadi: “Muhammad ibn Salom Poykandiy huzurida edim. U menga: “Sal avvalroq kelganingda yetmish ming hadisni yod biladigan bolakayni ko‘rarding”, dedi. Men ortidan izlab borib, uni topdim va: “Yetmish ming hadisni yoddan bilaman, degan senmisan?” deb so‘radim. “Ha, undan ham ko‘p. Men sahoba va tobeinlardan hadis keltiradigan bo‘lsam, aksarining tug‘ilgan joylari, vafotlari va maskanlarini ham bilaman”, deb javob berdi u”. Imom Buxoriy dastlabki ta’limni o‘z Vatani Buxoroda boshlagan. Birinchi ustozi ota-onasi bo‘lgan. Onasi yoshligidan unga o‘qish-yozishni o‘rgatib, Imom Molikning “Muvatto” (Hadislar to‘plami) kitobidagi hadislarni yodlatgan. Imom Buxoriy butun hayotini Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning muborak hadislarini to‘plashga bag‘ishlagan. 9-10 yoshlaridayoq zamonasining ulug‘ olimlaridan hadis tinglashni boshlagan. O‘zining xotirlashicha, ilm safariga chiqishdan oldin Buxorodagi hadis sohasidagi yetuk olimlar – Muhammad ibn Abdulloh ibn Ja’far ibn Yaman Ju’fiy va Muhammad ibn Salom Poykandiy kabi muhaddislardan ta’lim olib, ulardagi ilmni to‘liq o‘zlashtirgan. Ibn Muborak va Vaki’ning kitoblarini yod olgan. 3 Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al- Buxoriy. Xadis 1-4 jil. - T., 1997.-B.34. 9Buyuk muhaddis Abu Iso at-Termiziy: "Imom al-Buxoriy el orasida tanila boshlagach, Abdulloh ibn Munir: "E, Abu Abdulloh Alloh seni bu ummatning ziynati qilib yaratgan!" degan fikrini keltiradi. At-Termiziy yana: "Alloh-taolo uning barcha xohishini mustajob qilib yaratgan edi"-deb ta’kidlaydi 4 . Atrofda hadis ilmidan dars bera oladigan olim qolmaganidan keyin o‘n olti yoshida, onasi va akasi Ahmad hamrohligida Makka shahriga ham ilm talabida, ham haj ziyorati maqsadida yo‘l oladi. Onasi va akasi bilan haj ibodatini ado etadi. Haj mavsumi nihoyasiga yetgach, akasi va onasi Vatanga qaytadi. Muhammad esa ilm olish niyatida Makkayi mukarramada yashab qoladi. Imom Buxoriy butun hayotini hadis ilmini mukammal darajada o‘rganish va jamlashga bag‘ishladi. Qayerda bo‘lmasin, hamisha bu sharafli vazifani tark qilmadi. Asarlarini, asarlar uchun jamlangan barcha ma’lumotlarni o‘z qo‘li bilan yozar, bunday mas’uliyatli ishlarni hech kimga ishonmas edi. Aksariyat asarlarini tunda qog‘ozga tushirardi. Hayoti davomida ilm olish maqsadida qaribarcha islom mamlakatlariga, ba’zi birlariga esa bir necha bor safar qildi. U yerdagi olimu ulamolarning ilmlaridan bahramand bo‘ldi. Abu Abdulloh Hokimning yozishicha, Buxoriy faqat ilm talabida ko‘plab mamlakatlarga safar qilgan va u joylarda uzoq muddat yashab, ustozlaridan saboq olgan. Jumladan: “Men Imom Buxoriy saboq olgan ustozlarning faqat eng taniqlilaridan bir qisminigina keltirdim. Bu bilan uning hadis to‘plamidagi roviylarining naqadar oliy darajada ekanini ko‘rsatishni maqsad qildim”, degan. Allomaning ilmiy maqsadda bosib o‘tgan bir martalik yo‘li 13 900 kilometrni tashkil qiladi. Imom Buxoriy ilm olish uchun umrining katta qismini safarda o‘tkazgan va ko‘plab ustozlardan ta’lim olgan. Bu haqda Muhammad ibn Abu Hotim Varroq: “Imom Buxoriy vafotidan sal oldin: “Men bir ming sakson kishidan hadis yozib oldim, hammasi hadis sohibidir”, deganlarini eshitganman”, deydi. Muhaddis bir kishidan bittagina hadis rivoyat qilgan bo‘lsa ham, o‘sha shaxs unga ustoz, muhaddislar ta’biri bilan aytiladigan bo‘lsa, shayx 4 Namozov Bobir.Sharq allomalarining ilmiy-ma’naviy merosi [Matn] : o‘quv qo‘llanma / .-Buxoro: "Sadriddin Salim Buxoriy" .Durdona, 2022.-B.81 10hisoblanadi. “Tarixi Bag‘dod” Buxoriy: “Men mingdan ko‘p shayxdan hadis yozib olganman”, deb ta’kidlagan. Buxorodagi ustozlari – Muhammad ibn Salom Poykandiy, Muhammad ibn Yusuf Buxoriy, Abdulloh ibn Muhammad Musnadiy, Horun ibn Ash’as Buxoriy va boshqalar. Imom Buxoriy yoshlik chog‘idayoq shogirdlarining sanog‘i yo‘q edi. Yoshligida Basra aholisi ning olimlari uning ortidan ergashib yurardi. Hatto yo‘lda to‘xtatib olib hadis so‘rashardi. Manbalarda keltirilishicha, olimning shoh asari bo‘lmish “Al-Jome’ as-sahih” (Ishonchli hadislar to‘plami)dan uning bevosita rahbarligida to‘qson ming kishi ta’lim olgan. Ular safida mashhur muhaddislar – Muslim ibn Hajjoj, Imom Termiziy, Imom Nasoiy, Ibn Xuzayma, Imom Abu Dovud, Muhammad ibn Yusuf Firabriy, Ibrohim ibn Ma’qal Nasafiy kabi ko‘plab ulug‘ olimlar bor edi 5 . Ilm majlislarida minglab odam jamlanar edi. Ularning ko‘pi ko‘zga ko‘ringan mashhur olimlar bo‘lsa, Imom Buxoriy hali mo‘ylovi chiqmagan yosh bola edi. Imom Buxoriyning shogirdlari islom olamida tanilgan olimlar edi. Ular ko‘plab qimmatli asarlari bilan hadis ilmining rivojiga salmoqli hissa qo‘shgan. Imom Buxoriyning shogirdlari eng ishonchli muhaddislar darajasiga yetgan. Jumladan, olti ishonchli hadis to‘plamining mualliflari orasidan Imom Muslim, Imom Termiziy, Imom Nasoiy va Imom Abu Dovud kabi buyuk muhaddislar undan tahsil olib, hadis rivoyat qilgan. Imom Buxoriyning darslarida yigirma ming talaba hadis tinglash uchun jamlanar edi. 5 U.Uvatov. Imom al-Buxoriy hayoti. "Sharq" nashiryoti-matba konsernining bosh tahririyati-T.1998. 8-bet. 11 121.2. Imom al-Buxoriyning “Al-Jome as-Sahih” asari tarixiy manba sifatida Imom Buxoriy butun umrini Payg‘ambarimiz alayhissalom hadislarini to‘plash, bir tizimga solish, ularni sahih (to‘g‘ri, ishonchli) va g‘ayri sahih (xato yoki zaif)ga ajratishga bag‘ishlagan. Hadis rivoyat qiluvchilarning hayoti, yashash joylari, tavallud va vafot etgan sanalari, o‘zaro muloqotlarini jiddiy o‘rgangan. Buyuk muhaddis olti yuz mingga yaqin hadis to‘plab, shundan yuz ming “sahih” va ikki yuz ming “g‘ayri sahih” hadisni yoddan bilgan. U o‘zining bunday noyob qobiliyati va kuchli xotirasi bilan o‘z davridagi muhaddislarni hayratga solgan. Imom Buxoriy yoshlik davridanoq kitob yoza boshlagan. Manbalarda qayd etilishicha, u ilmiy faoliyati mobaynida yigirma to‘rtta asar yozgan. Allomaning bebaho ilmiy merosi zamonasining diniy va ijtimoiy fanlarini to‘la-to‘kis qamrab olgan. Imom Qastaloniy bunday degan: “Imom Buxoriy asarlari quyosh yetgan joygacha yetib bordi. Dunyoning hamma yerini egalladi. Uning fazlini hech kim inkor qilolmaydi. Asarlarining eng ulug‘i “Al-Jomi’ as-sahih”dir” 6 . Ammo asar “Sahihul Buxoriy” nomi bilan mashhur bo‘lgan. Bunday shuhrat topishiga sabab asarda Qur’oni karim tafsiri, fiqh (islom huquqshunosligi) va boshqa diniy ilmlar borasida sahih hadislar keltirilganidir. Buyuk muhaddis bobomizning boy va serqirra ilmiy merosida alohida o‘rin tutgan “Sahihul Buxoriy” asari asrlar davomida dolzarbli gini yo‘qotmadi. Aksincha, yuksak e’tirof etilib, shu kunga qadar muhim asarlardan biri sifat ida alohida qadrlanib kelmoqda. Mazkur asar islom olamida Qur’oni karimdan keyingi eng mo‘tabar manba sifatida e’tirof etiladi. “Al -Jomi’ as-sahih”ning yozilishiga turtki bo`lgan omillar Imom al-Buxoriy hadis talabida o`zga yurtlarga rixlat qilgan dastlabki vaqtlardayoq sahih hadislarni to`plab bir kitob qilmoq orzusida bo`lganlar. A l -Hof iz ibn Hajar: “Imom al -Buxoriyning mazkur kitobni yozishga bo`lgan azmu qarorlariga hadis va fiqh bobida mo`minlar amiri bo`lmish ustozlari Ishoq ibn Rohvayhning “Rasululloh sallallohu alayhi va 6 Shamsiddin Muhammad ibn Axmad ibn Usmon az – Zahabiy. Siyar a’lom an – nubalo .12 – juz. – Bayrut: Muassasat ar – risola, 1992. – B. 393. 13sallam ning muborak sunnatlaridan iborat bir muxtasar to`plam yaratsangizlar edi!" degan so`zlari quvvat baxsh etdi", - deydilar. Bu xususda Imom al-Buxoriyning o`zlari:“U stozim ning ana shu so`zlari qalbimga chuqur o`rnashib qolib, “Al -Jomi’ as-sahih"ni yozish ga kirishdim ”, - degan ekanlar. Ul kishi yana bunday deb aytgan ekanlar: “Men tushimda Rasululloh sallallohu alayhi va sallamni ko`rdim, ul zotning ro`paralarida turib, yelpig`ich bilan muborak yuzlaridan nimanidir haydayotgan emishman. So`ng men bir ta’birchidan so`rab edim, u: “Siz Janob Rasulullohdan yolg`onni haydaysiz", - dedi. Ana shu tushim meni "Al -Jomi’ as-sahih" ni yozmoqqa ilhomlantirdi" 7 . Muallifning bu kitobni yozishiga ko‘rgan tushi asosiy turtki bo‘lgan. Bu haqda Buxoriy: “Tushimda Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamni ko‘rdim. Men u zotning huzurlarida turib, qo‘limdagi yelpig‘ich bilan Payg‘ambarimizni yelpib turgan ekanman. Bu tushning ta’birini ba’zi ta’birchilardan so‘raganimda, ular: “Sen Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamni yolg‘ondan himoya qilar ekansan”, dedilar. Bu tush meni ushbu asarni yozishga undadi”, deb aytgan. Imom Buxoriy o‘z asari haqida: “Men ushbu kitobni olti yuz ming hadis ichidan ajratib olib, o‘n olti yilda yozib tugatdim va uni o‘zim bilan Alloh o‘rtasida hujjat qilib qo‘ydim”, degan. Bu asarning to liq nomi “Al-Jome al-musnad as-sahih al-muxtasar min umuriʻ ʼ Rosulullohi (sollallohu alayhi vasallam) va sunanihi va ayyamihi” deb nomlagan. Asar hadis ilmida va musulmonlar orasida qisqacha “al-Jome as-sahih”, aksar ʼ hollarda esa “Sahihul Buxoriy” nomi bilan mashhur ekani ma lum. Ulamolar bu ʼ asarni Qur oni Karimdan keyingi eng sahih kitob deb biladilar. Hadis kitoblarining ʼ o ttizdan ortiq turlari mavjud. Ular o zlarining yo nalishlari va maqsad qilingan ʻ ʻ ʻ mavzularining qamroviga qarab o zaro farqlanadi. ʻ Birinchi tur hadis kitobi “Jome ” deyiladi. O zida sakkiz mavzudagi hadislarni ʼ ʻ jamlagan hadis kitobi “jome ” deb nomlanadi. O sha sakkiz mavzu quyidagilar: ʼ ʻ Siyrat, odob, tafsir, aqoid, fitnalar, qiyomat belgilari, fiqhiy hukmlar va 7 Alimov, Usmonxon. Imom al-Buxoriy barakoti: - Toshkent.: Movarounnahr nashriyoti, 2007.-B.36. 14manoqiblardir. Imom Muslimning “Sahih” to plami yuqorida zikr qilingan ko plabʻ ʻ ilmlarga oid hadislarni o z ichiga olsa-da, tafsir va qiyomat belgilariga oid hadislar ʻ mavjud bo lmagani bois u “Jome ” deb atalmasligini Muborakfuriy “Tuhfa Ahvaziy” ʻ ʼ asarida qayd etib o tadi. Abu Iso Muhammad ibn Iso Termiziyning “Sunan” nomi ʻ bilan mashhur bo lgan “al-Jome al-muxtasar min as-sunan an Rasulillah (sollallohu ʻ ʼ alayhi vasallam)” asari yuqorida ko rsatilgan sakkiz mavzuning barchasini o z ichiga ʻ ʻ oladi. Bu asar shu jihatdan Imom Buxoriyning asariga o xshaydi. Shundan kelib ʻ chiqib uni “Jome ” deyish ham mumkin bo ladi. Shu bilan birga uning boblari fiqh ʼ ʻ kitoblarining tartibiga muvofiq bo lgani uchun “Sunan” ham deb nomlanadi ʻ 8 . Bu haqda Shoh Valiyulloh Dehlaviy quyidagilarni aytadi: “Ahli hadislar hadis ilmini devonga kiritib, tasnif qilganlarida uni to rt fandan iborat qilganlar: Sunnat fani. Ya ni ʻ ʼ fiqhga oid narsalar. Molikning “Muvatto”si va So fyonning “Jome ”siga o xshash ʻ ʼ ʻ kitoblar. Imom Buxoriy mazkur to rt fanni bir kitobda jamlashni iroda qildi. Shu bilan ʻ birga, imom Buxoriy o zidan oldingi va zamondosh ulamolar sahihligi haqida hukm ʻ qilgan hadislarnigina olishni yo lga qo ydi. Sanadi Rasululloh sollallohu alayhi ʻ ʻ vasallamga yetib boradigan hadislarnigina olishni ravo ko rdi. Kitoblardagi ba zi ʻ ʼ asarlar va shunga o xshash narsalar hadisga tobe bo lgan holdagina kelgan, asl bo lib ʻ ʻ ʻ kelmagan. Shuning uchun ham uning kitobi “Al-Jome as-sahih al-musnad” deb ʼ nomlangan. Imom Buxoriy o z zamonasida mavjud bo lgan barcha hadis to plamlarni ʻ ʻ ʻ rioyasi qilgan, ularni jamlagan holda faqat sahih rivoyatlardan iborat asarni vujudga keltirdi. Ibrohim ibn Ma qaldan rivoyat qilinadi: “Imom Buxoriyni hadislarni ʼ to plashga undagan narsa haqida o zi: “Biz Is hoq ibn Rohavayhni huzurida edik, ʻ ʻ ʼ Is hoq ibn Rohavayh: “Bizga ba zi do stlarimiz: “Agar sizlar Rasululloh (sallallohu ʼ ʼ ʻ alayhi vasallam)ning sunnat hadislarini jamlaydigan muxtasar bir kitob yozsalaringiz”, deb aytdi”, dedi. 8 Muhammad Abu Zaxv. Al – Hadis val – Muhaddisun. Bayrut.: dar al – Kitob al – arabiy, 1984. -B. 355. 15Mana shu gap meni qalbimga o rnashib qoldi va o sha kitobni jamlashgaʻ ʻ kirishdim”, deydi. Hofiz ibn Hajar Asqaloniy: “Imom Buxoriy ustozidan eshitgan bu gap sahih hadislarni jamlashga bo lgan azmini quvvatladi”, deydi. Ibn Hajar yana bir ʻ sabab aytadi: “Biz imom Buxoriydan sobit bo lgan sanad bilan rivoyat qildik: “Imom ʻ Buxoriy aytadi: “Men Payg ambarimiz sallallohu alayhi vasallam tushimda ko rdim. ʻ ʻ Men u zotning oldilarida edim. Qo limdagi yelpig ich bilan u zotdan hasharotlarni ʻ ʻ haydab turardim. So ngra bu tushini tush ta birini biladigan kishilardan so radim. ʻ ʼ ʻ Ular: “Sen Rasululloh sallallohu alayhi vasallamni u zotga nisbat berilayotgan yolg onlardan himoya qilyapsan” – deb aytdilar. Ana o sha tush meni “Al-Jome as- ʻ ʻ ʼ Sahih” asarimni yozishga undadi”. Demak, ushbu zikr qilingan ikki sabab ham Imom Buxoriyni “Al-Jome as-Sahih” asarini tasnif qilishga undagan deb bilamiz. Bu ikki ʼ sabab bir-biriga muoriz kelmagani uchun bir vaqtda ikki sabab jam bo lishi mumkin ʻ bo ladi. ʻ “ Sahihning afzalliklari va odamlarning unga nisbatan aytgan olqish-u madhlari Imom al-Buxoriyning “Sahihlari” ga nisbatan izhor qilingan olqish u madhlar behisobdir. Al-Kastaloniy unday deydilar: “Uning af zalliklari xususiga kelsak, u bu borada yaratilgan kitoblar ichida eng sahihi va men ulamolari tomonidan quchoq ochib qabul qilingan asardir. U barcha ilm-fan va uning sohalari bo`yicha yaratilgan har qanday asarlardan beqiyos darajada ustun bo`lib, o`zining afzalliklari va ahamiyati jihatidan islom ilmiga doir kitoblar orasida yulduzlar ichra quyosh yanglig` alohida ajralib turadi. Unga buyuk qahramonlaru eng daho ulamolar ham yuksak baho berganlar, uning foydasi hisobsiz bo`lib, sira sanog`iga yetolmaysan!" 9 . Az-Zahabiyning o’z asarida bunday deb yozadilar: Imom al-Buxoriyning to`plamlari islom kitoblari ichida Alloh taoloning Kitobidan keyingi eng buyuk va eng afzal kitob bo`lib, u hozirgi vaqtda insonlar uchun eng katta tayanch bo`lib turibdi". 9 Alimov Usmonxon. Imom al-Buxoriy barakoti: - Toshkent.: Movarounnahr nashriyoti, 2007.-B.45. 16Abu Zayd ar-Marvaziy bunday deydilar: “(Bir kishi) men Rukn bilan Maqom oralig`ida uxlab yotgan edim. Rasululloh sallallohu alayhi va sallamni tushimda ko`rdim. Shunda ul zot menga: “Ey Abu Zayd! Tokaygacha (Muhamm ad ibn Idris) Ash -Shof iiyning kitobini o`qiysan, mening kitobimni o`qimaysanmi?", - deb marhamat qildilar. Men: “yo Rasululloh! Qaysi kitob Sizning kitobingiz?",- dedim. Ul zot: "M uhammad ibn I smoil al -B uxoriyning to`plami", - deb javob qildilar" 10 . Imom Buxoriy: “Bu “Al-Jome as-sahih” asarini o n olti yilda yozganman vaʼ ʻ olti yuz ming hadisdan chiqarib olganman va bularni o zim bilan Allohning o rtasida ʻ ʻ hujjat qildim” – deb aytgan. Jome da 97 ta kitob, ya ni mavzu bor. Boblari esa 3918 ʼ ʼ ta. Mavzuga aloqasi bo lgani uchun ba zida mavzu ichiga oyatlarni ham keltirgan. ʻ ʼ Imom Buxoriy Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam) dan ekanligi sahih bo lgan hamma hadislarni jamlashni maqsad qilmaganlar. Chunki bu ish juda uzoq ʻ vaqt va mehnat talab qiladi. Imom Buxoriy buni o zlar ochiq-oydin aytadilar: “Bu ʻ kitobimga faqat sahih hadislarni kiritdim va yana sahih hadislardan ko prog ini tark ʻ ʻ qildim”. Lekin Imom Buxoriy bir bobdagi asl hadisni tark qilsa, albatta uni o rniga ʻ boshqa bir hadis keltirgan. “Al-Jome as- sahih” asarida jamlangan hadislarning adadi borasida bir oz xilof ʼ bor. Hofiz Abu Amr Usmon ibn Abdurahmon “Muqadimatu ibn Saloh” kitobida: “Buxoriyning sahihidagi hamma hadislar yetti ming ikki yuzi yetmish beshta. Agar undan takrorlanuvchi hadislarni chiqarib tashlansa, to rt mingta qoladi”, deydi. ʻ Hofiz Ibn Hajar “Al-Jome as-sahih” asarini bobma-bob to liq o rganib chiqib ʼ ʻ ʻ aytadi: “Al-Jome as-sahih” asarida yetti ming uch yuzi to qson yettita hadis bor. ʼ ʻ Takrorlar, ta liq va mavquf hadislarni chiqarganda ikki ming besh yuzi o n uchta ʼ ʻ hadis bor”. “Al-Jome as-sahih” asarida jamlangan hadislarning adadi borasida mazkur ʼ ixtiloflar uni o rganuvchi imomlarning nazari turli bo lganidan kelib chiqishi ʻ ʻ mumkin. Ba zi imomlar mutobiat hadislarni o zidan oldingi hadisga qo shib hisob- ʼ ʻ ʻ 10 Alimov Usmonxon. Imom al-Buxoriy barakoti: - Toshkent.: Movarounnahr nashriyoti, 2007.-B.39. 17kitob qilsa, boshqalar uni alohida hisoblagan. Yana “Al-Jome as- sahih” asariningʼ nusxalari turli bo lganligi ham mazkur ixtilofga sabab bo lgan bo lishi mumkin. ʻ ʻ ʻ Aslida hadislarning raqami imom Buxoriy tomonidan qo yilmagan, shuning uchun ʻ mazkur ixtiloflar kelib chiqishi tabiiy narsa bo ladi. Bugungi nashr qilingan ommaviy ʻ tarqalgan nusxalarda 7563 hadis raqamlangan ekanligini ham qayd qilish kerak.Shu o rinda “Al-Jome as- sahih” asari o zida sahih hadislarni o zida jam qilgan ekan, ʻ ʼ ʻ ʻ hadis sahih bo lishi imom Buxoriyning o z shartlari borligini ham bilishimiz kerak. ʻ ʻ Mustalahul hadis ilmi ulamolari istilohida “Sahih hadis – sanadi boshidan oxirigacha adolatli va zobtli kishi o ziga o xshagan adolatli va zobtli kishidan muttasil ʻ ʻ (uzluksiz) sanad ila naql qilgan hamda shoz va illatli bo lmagan hadisdir”. ʻ “Sanadning muttasil bo lishi.” Hadisning Roviylaridan har biri o zidan oldingi ʻ ʻ roviydan to g ridan to g ri olgan bo lsin. Sanadning avvalgi roviydan boshlab ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ oxirgisigacha xuddi shunday bo lishi kerak. Orada biror kishi tushib qolmasligi shart. ʻ Imom Buxoriy yuqoridagi ta rifga qo shimcha ravishda: “Roviy o z shayxi ʼ ʻ ʻ bilan bir marta bo lsa ham uchrashishi sobit bo lishi kerak”, deydi ʻ ʻ 11 . Imom Muslim esa roviyning o z shayxi bilan uchrashishi mumkinligining ʻ o zini shart qiladilar, uchrashgani sobit bo lishi shart emas. Hatto imom Muslim bu ʻ ʻ borada ijmo qilinganini ham da vo qilgan. Shunga ko ra imom Muslim va uning ʼ ʼ ʻ fikrini qo llab-quvvatlaydigan muhaddislar muttasillik borasidagi mana shu ʻ tushunchalarga binoan sahih, deb aytgan hadislarni imom Buxoriy sahih deb bilmagan. Hadisni sahih bo lishida roviyning adolatli bo lishi. Adolat lug atda to g rilik, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ mustahkamlik va odillikni ifoda etadi. “Adolatli odam” deganda gapidan va hukmidan rozi bo linadigan odam tushuniladi. Ulamolar istilohida esa: “Adolat kishidagi uni ʻ gunohlardan va muboh pastkashliklardan qaytaradigan malakadir”. 11 Shamsiddin Muhammad ibn Axmad ibn Usmon az – Zahabiy. Siyar a’lom an – nubalo .12 – juz. – Bayrut: Muassasat ar – risola, 1992. – B. 395. 18 19II.BOB IMOM AL-BUXORIYNING ILMIY MEROSINING TARIXIY MANBASHUNOSLIKDAGI AHAMIYATI 2.1 Imom al-Buxoriyning turli fan sohasiga oid asarlari manba sifatida Ma lumki, Imom Buxoriy qirq yil mobaynida ilmiy safarda bo lib, ijodiy faoliyatiʼ ʻ davomida yigirmadan ziyod asar yozgan. Uning ilmiy merosi hajmi, zamonasining ijtimoiy-ma naviy ilmlarini to la-to kis qamrab olgani bilan kishini hayratga soladi. ʼ ʻ ʻ Muhammad ibn Ismoil Buxoriy juda yosh paytidayoq kitob yozishni boshlagan. Xatib Bag dodiy uning o zidan rivoyat qiladi: “O n sakkiz yoshga yetganimda sahoba va ʻ ʻ ʻ tobeinlarning masalalari va qavllarini ta lif qila boshladim. Bu Ubaydulloh ibn ʼ Musoning davrida bo lgan edi. O sha paytda “Tarix” kitobimni Rasululloh sollallohu ʻ ʻ alayhi vasallamning qabrlari yonida oydin kechalarda tasnif etdim”. Imom Ahmad ibn Muhammad ibn Abu Bakr al-Xatiyb al-Qastaloniy al-Misriy (hijriy 851 - 923) o`zlarining “Al Muqaddima" nomli asarlarida Imom al-Buxoriyning asarlari xususida: "Darhaqiqat, ul zoti sharif ning asarlari quyosh izidan yurib dunyoni aylandi, ularning fazlini faqat shayton yo`ldan urganlargina tan olmadi", - deydilar 12 . “Tahzibul kamol” va boshqa kitoblarda keltirilishicha, mashhur olim Is hoq ibn ʼ Rohavayh Imom Buxoriyning “Tarix” kitobini Xuroson amiri Abdulloh ibn Tohirning oldiga olib kirib: “Ey amir! Sizga sehrni ko rsataymi?!” degan. Abdulloh ibn Tohir ʻ kitobni bir varaqlab ko rganidan keyin hayratini yashirmasdan: “Buning qanday tasnif ʻ qilinganiga fahmim yetmayapti”, degan. Imom Buxoriyning hayoti va ijodini o rgangan tarixchi olimlarning tadqiqotlari ʻ natijasida uning qalamiga mansub kitoblar ro yxati tuzilgan. Ular quyidagilardan ʻ iborat: 1.“Al-Jomi as-sahih” ʼ (Ishonchli to plam). ʻ Bu kitob Imom Buxoriyning shoh asari hisoblanadi. U o n olti yil mobaynida yozilgan. Asarning qo lyozma nusxalari ʻ ʻ butun dunyoning mashhur kutubxonalarida saqlanmoqda. Bugungi kunda bu to plam ʻ 12 Alimov Usmonxon. Imom al-Buxoriy barakoti: - Toshkent.: Movarounnahr nashriyoti, 2007.-B.33 20o zbekchaga tarjima qilingan bo lib, undan yoshu keksalar mutolaa qilib, ma naviy-ʻ ʻ ʼ ruhiy quvvat olmoqda. “Sahihul Buxoriy”ga ko plab sharhlar yozilganidan ham asarning qiymati ʻ nechog lik yuksak ekanini anglab olish mumkin. Muhammad Isom Husaniy “Ithoful ʻ qoriy bi ma rifati juhud va a molil ulamo ala Sahihil Buxoriy” asarida bu asarga ʼ ʼ bag ishlab uch yuz yetmishga yaqin muxtasar va to liq kitob yozilganini ta kidlaydi. ʻ ʻ ʼ “Kashfuz zunun” muallifi Hoji Xalifa ellikka yaqin sharh yozilgan, deydi. Turkiyalik olim Fuad Sezgin esa ellik oltita sharhni sanab o tgan. Zamondosh ulamolardan ʻ doktor Abdulg ani Abdulxoliq o zining “Imom Buxoriy va uning Sahihi” nomli ʻ ʻ asarida “Sahihul Buxoriy”ga bog liq sharh, hoshiya va muxtasarlardan bir yuz o ttiz ʻ ʻ bittasini keltirgan. 2. “At-Tarix al-kabir” (Katta tarix). Uni Imom Buxoriy taxminan o n sakkiz ʻ yoshlarida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning qabr va minbarlari orasida oydin kechalarda tasnif etgan. Bu kitob hadis roviylarining tarixi, boshqacha qilib aytadigan bo lsak, tarjimai hollari va rivoyat qilish borasidagi sifatlari haqidagi kitobdir. ʻ Imom al-Buxoriy "atTa’rix al-Kabir" ("Katta ta’rix") asarida otasining tarjimai holi haqida talay ma’lumotlar keltiradi. Tarixchi al-Hofiz ibn Hibbon o‘zining"Kitob as- Siqqot" ("Buyuk insonlar haqida kitob") nomli asaridaIsmoil ibn Ibrohim ya’ni al- Buxoriyning otasi, Hamad ibn Zayd vaMolikdan hadislar rivoyat qilgan, undan esa iroqlik olimar hadislarrivoyat qilganlar" 13 ,-deb ta’kidlaydi. Manbalarda zikr qilinishicha, alloma Ismoil o‘ta taqvodor, xudojo‘y, halol bir inson bo‘lgan. U haqda Imom Buxoriyning o zi: “Menda “Tarix”da o tgan har bir roviy haqida ʻ ʻ alohida qissalar bor. Faqat kitobning cho zilib ketishini istamadim, xolos”, degan. ʻ Abu Ahmad Hokim “Kitobul kuna”da: “Muhammad ibn Ismoilning “Tarix”i oldiga tushadigan kitob yo q. Undan keyin tarix, ismlar va kunyalar bo yicha kitob ʻ ʻ yozgan biror muallif undan behojat bo lmagan. Ko plar undan rivoyat qilgan. Alloh ʻ ʻ uni rahmat qilsin, o zi asllarning aslidir”. ʻ 13 Namozov Bobir.Sharq allomalarining ilmiy-ma’naviy merosi [Matn] : o‘quv qo‘llanma / .-Buxoro: Durdona, 2022.-B.71. 21Abul Abbos ibn Said aytadi: “Agar biror kishi o ttiz ming hadis yozib olgan bo lsaʻ ʻ ham Muhammad ibn Ismoil tasnif qilgan “Tarix” kitobidan behojat bo la olmaydi”. ʻ Bu kitob ba zi manbalarda “Tarixul Buxoriy” deb ham ataladi. Misol uchun, Hoji ʼ Xalifa o zining mashhur “Kashfuz zunun” kitobida shunday deb atagan va u haqda ʻ quyidagi ma lumotlarni bergan: “… U muhaddislar tariqasidagi katta tarixdir. Unda ʼ hadis roviylaridan ishonchli va zaiflar jamlangan. Aytilishicha, o sha tarix uchta: ʻ katta, o rta va kichik qismlardan iborat bo lgan. Kattasini Nabiy sollallohu alayhi ʻ ʻ vasallamning qabrlari yonida tasnif qilgan. Bu kitobni undan Abul Hasan Muhammad ibn Sahl Fasaviy va Abu Ahmad Muhammad ibn Sulaymon ibn Foris Nishopuriy va boshqalar rivoyat qilgan”. Bu asarning qo lyozmasi “Dorul kutubil misriya”da 10340 raqami bilan ʻ saqlanadi. Birinchi bo lib, Hindistonning Haydarobod shahridagi “Maoriful ʻ Usmoniya” nashriyotida 1360/1941 yili nashr etila boshlagan. 1941-1963 yillar oralig ida alloma Abdurahmon ibn Yahyo Muallimiyning tahqiqi bilan sakkiz juz (4 ʻ jild)da chop etilgan. 3.“At-Tarix al-avsat” (O rta tarix). ʻ Uni Imom Buxoriydan Abu Muhammad Abdulloh ibn Ahmad ibn Abdusalom Nishopuriy va Abu Muhammad Zanjivayh ibn Muhammad ibn Hasan Nishopuriy rivoyat qilgan. Bu kitobning qo lyozma ʻ nusxalaridan biri Hindistonning Haydarobod shahrida saqlanadi 14 . 4.“At-Tarix as-sag ir” ʻ (Kichik tarix). Bu kitobni Imom Buxoriydan Abul Qosim Abdulloh ibn Muhammad ibn Abdurahmon ibn Xalil ibn Ashqar rivoyat qilgan. Bu kitob ham ilk bor 1325/1907-yili Hindistonda chop qilingan. 5.Al-Jomi al-kabir (“Katta to plam”). ʼ ʻ Bu kitob haqida Ibn Tohir xabar berib ketgan. Lekin biz u haqda ma lumotga ega emasmiz va biror nusxasi borligini ham ʼ bilmaymiz. “Kashfuz zunun”ning muallifi zikr qilgan narsa bilan kifoyalanamiz, xolos. 14 Axloq-odobga oid hadis namunalari.-Toshkent:Fan. 1990-yil.-B. 28 . 226.“Xolqu af olil ibod” (“Bandalar fe llarining yaratilishi”).ʼ ʼ Uni Imom Buxoriydan Yusuf ibn Rayhon ibn Abdusamad va muhaddisning mashhur shogirdi Firabriy rivoyat qilgan. Bu kitobning nomidan unda bahs yuritilgan masala ko rinib ʻ turibdi. U qadimdan ko plab tortishuvlarga sabab bo lgan “bandaning amalini kim ʻ ʻ xalq qiladi – yaratadi?” degan masalaga bag ishlangan. Ibn Hajar: “Bu kitob mavjud ʻ va bizga eshitish va ijoza orqali rivoyat qilingan”, deydi. Sahobalar va tobeinlar botil firqalarga oyat va hadislar bilan raddiya berganini yaxshi bilamiz. Imom Buxoriy ham bu kitobda ularning yo lini tutgan. “Xolqu af olil ibod” ilk marta 1306/1888-yili ʻ ʼ Dehli va Jiddada chop qilingan. 7.“Kitobuz zuafo as-sag ir” (“Zaif roviylar haqida kichik kitob”). ʻ Bu asar ko proq “Kitobuz zuafo” nomi bilan zikr qilinadi. ʻ Unda Imom Buxoriy nazarida hadis rivoyat qiluvchilar orasida zaif – kuchsiz hisoblangan shaxslar haqida ma lumotlar berilgan. Bu kitobni Imom Buxoriydan Abu ʼ Bishr Muhammad ibn Ahmad ibn Hammod Davlobiy, Abu Ja far Musabbih ibn Said, ʼ Odam ibn Muso Xuvoriy va boshqalar rivoyat qilgan. 8 “Al-Musnad al-kabir” (“Katta musnad”) va “At-Tafsir al-kabir” (“Katta tafsir”). Bu ikki kitobning nomi haqidagina ma lumot bor. Ular bizgacha yetib ʼ kelmagan. Imom Buxoriyning shu nomdagi kitoblari bo lganini shogirdi Firabriy zikr ʻ qilganini bilamiz, xolos. 9.“Kitobul hiba” (“Xayr-ehson haqida kitob”). U haqida Imom Buxoriyning kotibi Abu Ja far Muhammad ibn Abu Hotim Varroq Buxoriy quyidagilarni aytadi: ʼ “Imom Buxoriy hiba haqida bir kitob yozdi. Unda besh yuztacha hadis bor. Muhammad ibn Ismoil Buxoriy: “Vaki ning hiba haqidagi kitobida faqatgina ikkita ʼ yoki uchta musnad hadis bor. Ibn Muborakning kitobida esa beshtacha bor, xolos”, dedi”.Ko rinib turibdiki, Imom Buxoriyning kitobi bilan Vaki va Ibn Muborakning ʻ ʼ 23asarlarini solishtirib ham bo lmaydi. Afsuski, bu kitobning biror nusxasi borliginiʻ bilmaymiz. 10.“Asomis sahoba” (“Sahobalarning ismlari”). Bu kitobni Abul Qosim ibn Munda Ibn Foris orqali Imom Buxoriydan rivoyat qilgan. Bu haqda Abul Qosim Bag aviy o zining “Mo jamus sahoba” kitobida aytgan. Bundan oldin bu mavzu ʻ ʻ ʻ (sahobalarning ismlari)da biror kitob yozilganini bilmaymiz. Bundan keyin Abul Qosim ibn Munda, Ibn Abdulbarr, Ibn Asir, Hofiz ibn Hajar va boshqalar sahobalarning ismlari, siyratlari va tarixi haqida yozgani ma lum. ʼ 11.“Kitobul vuhdon” (“Yagonalar haqida kitob”). Bu asardan Ibn Munda ko p ʻ ma lumotlarni naql qilgan. Imom Buxoriy unda faqatgina bitta hadis rivoyat qilgan ʼ sahobalarni sanab o tgan. Bu kitobni Ibn Hajar “Fathul Boriy”ga yozgan ʻ muqaddimasi – “Hadyus soriy”da zikr qilgan. Imom Nasoiy va Imom Muslim ham “Kitobul vuhdon” yozgan. Lekin biror kishi Imom Buxoriydan oldin bu mavzuda qalam tebratmagan. 12.“Kitobul mabsut” (“Mufassal kitob”). U haqda Xaliliy o zining “Irshod” ʻ nomli kitobida xabar bergan va uni Imom Buxoriydan Abu Hasson Mahib ibn Sulaym Buxoriy rivoyat qilganini aytgan. Xususan, Xaliliy “Irshod”da: “(Mahib ibn Sulaym) Buxoriy ishonchli kishi bo lib, ʻ Muhammad ibn Ismoil Buxoriydan juda ko p narsalarni rivoyat qilgan. Undan ʻ “Mabsut”ni va o zidan boshqa hech kim rivoyat qilmagan boshqa kitoblarni rivoyat ʻ qilgan”, degan. Bu kitobning mavzusi haqida biror narsa ma lum emas. Faqat shunisi ʼ aniqki, Imom Buxoriy unda hadislardan istinbot qilingan (ya ni, hadislar orqali dalil ʼ va tasdig i chiqarib olingan) fiqhiy masalalarni bayon qilgan. ʻ 13. “Kitobul ilal” (“Illatli hadislar haqida kitob”). Bu hadis va roviylardagi illatlar haqidagi kitobdir. U haqda Abul Qosim ibn Munda xabar bergan. U buni Muhammad ibn Abdulloh ibn Hamdundan, u Abu Muhammad Abdulloh ibn Sharqiydan, u Imom Buxoriydan rivoyat qilgan. Bu o ta nozik va juda sharafli ʻ 24ilmdir.Illatli hadislarga atab maxsus asar yozgan imom atTermiziy o‘z asari "Kitob al- Ilal"da: "Hadislar, roviylar, ular tarixlaridagi illatlar xususidagi fikrlarim imom al- Buxoriyning "Kitob at-Ta’rix" asaridan foydalanganlarim, ulardan yana ko‘prog‘ini Muhammad ibn Ismoil al- Buxoriy bilan qilgan ilmiy munozaralarim paytida olganman, shuningdek Abdulloh ibn Abdurrahmon, Abu Zur’adan ham foydalandimu, lekin baribir ko‘prog‘i Muhammad al-Buxoriydan, kamrog‘i esa Abdulloh bilan Abu Zur’adandir",-deb ta’kidlagan 15 . 14.“Kitobul kuna” (“Kunyalar haqida kitob”). U haqda Abu Ahmad Hokim xabar bergan. U o zining kitoblarida bu kitobdan naql qilib keltiradi. Muhaddislar buʻ ilmga juda muhtojdir. Bu kitobda roviylarning kunyalari boshqalarniki bilan adashib ketmasligi uchun mufassal bayon qilingan. Buni bilmagan kishi, hatto, yetuk muhaddislar ham ba zida xatoga yo l qo yishi ehtimoldan xoli emas. ʼ ʻ ʻ 15.“Kitobul favoid” (“Foydalar haqidagi kitob”). Bu kitob haqida Imom Termiziy “Sunani Termiziy”ning “Fazilatlar kitobi”da xabar bergan. Lekin Muhaddislar imomi o zining kitobida keltirgan foydalar nimalardan iborat ekanligini, ʻ afsuski, biz bilmaymiz. Ma lum bo lgani shuki, Imom Buxoriy bu kitobda hadis ʼ ʻ illatlariga taalluqli nozik ma lumotlarni keltirgan. ʼ 16.“Al-Adab al-mufrad” (“Odob durdonalari”). Juda mo tabar kitob ʻ hisoblanadi. Unda Imom Buxoriy faqat odob-axloqqa oid 1322 ta hadisi sharifni keltirgan va o z odatiga binoan, ularni 644 ta bobga bo lgan. ʻ ʻ Buyuk muhaddis Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriyning “Al-adab al-mufrad”(“Odob-axloq haqida yagona kitob”) asari hayotimizda juda zarur bo‘ladigan odob-axloqqa doir hadislar to‘plamidir. “Al-Adab al-mufrad” kitobining nomidan bilinib turibdiki bu kitobning o‘zi odob-axloq, ta’lim-tarbiya haqidadir. Asarda axloq masalasiga alohida e’tibor berilgan. Asarda keltirilgan hadislarda insonning kamolga yetishi uchun talab etiladigan insoniy fazilatlar aks ettirilgan 15 Namozov Bobir.Sharq allomalarining ilmiy-ma’naviy merosi [Matn] : o‘quv qo‘llanma / .-Buxoro: "Sadriddin Salim Buxoriy" .Durdona, 2022.-B.76. 25bo‘lib, bular mehr-oqibat ko‘rsatish, sahiylik, ochiq ko‘ngillilik, ota-ona va kattalarga, qarindoshlarga g‘amxo‘rlik, hurmat, faqir-bechoralarga muruvvat, vatanga muhabbat, mehnat va kasb-hunarni ulug‘lash, halollik, poklik, o‘zaro do‘st, tinch-totuv bo‘lish va boshqalardan iboratdir. Bundan tashqari, insonning o‘zini qanday bo‘lmasin yomon illatlardan tiyish, har qanday yaxshilik sari intilish kerakligi borasidagi pand-nasihatlar ham o‘z ifodasini topganki, bularning barchasi Qur’oni karim ko‘rsatmalaridan kelib chiqadi va komil insonni shakllantirish mezoni sanaladi. Hadislarda insonning ma’naviy kamoloti mezoni, uning tafakkur doirasi, dunyoqarashining kengligi, ilmiy bilimlarni qay darajada egallagani, o‘z bilimi bilan atrofdagilarga, jamiyatga foyda keltiruvchi shaxs bo‘lib yetishishida muhim omil – chiroyli xulqli bo‘lish deb ko‘rsatiladi. Ko pchilik olimlarimizning ta kidlashicha, “Al-Adab al-mufrad” odob va axloqʻ ʼ bobida bitilgan eng yaxshi kitoblardan biridir. U Imom Buxoriyning “Sahihul Buxoriy”dan keyin turadigan ikkinchi buyuk asaridir. Uni Imom Buxoriydan Ahmad ibn Muhammad ibn Jalil Bazzor rivoyat qilgan. “Al-Adab al-mufrad” bir necha bor nashr etilgan. Jumladan, Toshkentda ham 1970 yilda ofset usulida bosilib chiqqan. 17.“Juz u raf il yadayn” (“(Namozda) ikki qo lini ko tarish haqida ʼ ʼ ʻ ʻ risola”). Uni Imom Buxoriydan Mahmud ibn Is hoq Xuzo iy rivoyat qilgan. U Imom ʼ ʼ Buxoriyning shogirdi va Buxoroda buyuk muhaddisdan hadis o rgangan talabalarning ʻ oxirgilaridandir. Ibn Hajar bu kitob haqida: “U mavjud va bizga eshitish va ijoza orqali rivoyat qilingan”, degan. “Raf ul yadayn fis solat” birinchi marta Hindistonda ʼ nashr qilingan. 18.“Birrul volidayn” (“Ota-onaga yaxshilik qilish”). Bu kitobni Imom Buxoriydan Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad ibn Dilluvayh rivoyat qilgan. Taassufki, hozirgi kunda biror nusxasi borligi aniq emas. 2619.“Kitobul ashriba” (“Ichimliklar (sharbatlar) kitobi”). Uni Imom Doraqutniy o zining “Al-mo talaf val muxtalaf” nomli asarida zikr qilgan.ʻ ʻ 20.“Qazoyos sahoba vat tobeiyn” (“Sahoba va tobeinlar hukmlari”). Bu Imom Buxoriy yozgan eng birinchi asardir. O shanda u o n sakkiz yoshda edi. Ya ni, ʻ ʻ ʼ 212/827-yili “At-Tarix al-kabir” kitobidan oldin yozgan. Bu juda foydali kitob bo lgani aniq. Chunki ummatning qalbi sahobalar haqidagi ma lumotlarni ko rish ʻ ʼ ʻ bilan xotirjam bo ladi. Lekin, afsuski, bu kitobning biror nusxasi bizgacha yetib ʻ kelganini bilmaymiz. 21.“Kitobur riqoq” (“Nafosat haqidagi kitob”). U haqda “Kashfuz zunun”ning muallifi xabar bergan. 22.“Al-Jomi as-sag ir” (“Hadislarning kichik to plami”). ʼ ʻ ʻ Bu asar haqida Hoji Xalifa: “Hofiz ibn Hajar aytganidek, bu kitobni Imom Buxoriydan Abdulloh ibn Muhammad Ashqor rivoyat qilgan. Bu Imom Buxoriyning mavjud kitoblaridandir”, degan. Afsuski, bu iqtibosda “mavjud” so zi o sha davrning o zigagina tegishli bo lib ʻ ʻ ʻ ʻ qolgan. 23.“Juz ul qiroati xolfal imom” ʼ (“Imomning orqasida turib qiroat qilish”). Uni Imom Buxoriydan shogirdi Mahmud ibn Is hoq Xuzo iy rivoyat qilgan. ʼ ʼ Kitobning nomidan imomning ortida turib qiroat qilish masalasi haqida ekani ayon bo lib turibdi. Ibn Hajar: “Bu kitob mavjud va bizga eshitish va ijoza yo li bilan ʻ ʻ rivoyat qilingan”, degan. Yuqorida zikr etilgan ma lumotlardan qo yidagilarni xulosa qilishimiz mumkin: ʼ ʻ  Imom Buxoriy hadis ilmida mo minlar amiri bo lishi bilan birga, islom ʻ ʻ ilmlarining boshqa sohalarini ham mukammal egallagan.  U islom ilmlarining deyarli har bir sohasiga oid kitob yozgan.  Kitoblarining ba zisi o sha ilm bo yicha yozilgan asarlarning eng avvali ʼ ʻ ʻ hisoblanadi. 27 Asarlarining ayrimlari bizgacha yetib kelgan bo lsa, afsuski, ayrimlari yetibʻ kelmagan.  Bizgacha yetib kelgan asarlari ulamolar tomonidan to liq tahqiq etilgan, ʻ o rganilgan va dunyoning ko plab shaharlarida qayta-qayta nashr qilingan. ʻ ʻ 282.2. Imom al-Buxoriy asarlarining tarixiy voqea va shaxslar haqidagi ma’lumotlari “Al-Adab al-mufrad” asarida sahobalar va ulardan keltirgan rivoyatlar haqida so’z boradi. Abu Hurayradan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Albatta, Alloh sizlardan uch narsaga rozi bo‘ladi va uch narsaga g‘azab qiladi: Uning O‘zigagina ibodat qilib, Unga hech narsani shirk keltirmasligingizga va Allohning arqonini mahkam tutishingizga, hamda Alloh ishingizga boshliq qilib qo‘yganlarga nasihatlashishingizga rozi bo‘ladi. Bo‘lar-bo‘lmas gapni naql qilishib yurmog‘ingizga, ko‘p savol beraverishingizga va molni noo‘rin yerlarga sarf qilib zoye qilmog‘ingizga g‘azablanadi“, dedilar” 16 . Bu hadisdagi Allohning g‘azabi bo‘lar- bo‘lmas gaplarni, noma’qul so‘zlarni so‘zlash, molu dunyosini bekorga badaniga rasm chizdiribmi, fahsh ishlar bilan shug‘ullanibmi yoki aqlini ketkazadigan moddalarga sarflab zoye ketkazishga o‘xshagan, insoniyat tabiatiga to‘g‘ri kelmaydigan, o‘zlarining tili bilan aytganda “yuksak madaniyat”ga o‘xshagan narsalarga bo‘lishi ham ifodalangan. Ibn Abbosdan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam Makkadagi uylarining oldida o‘tirgan edilar. Usmon ibn Maz’un o‘tib qoldi. Nabiy sollallohu alayhi vasallamga tishini ko‘rsatib tabassum qildi. Shunda unga: “O‘tirmaysanmi?” – dedilar. Usmon ibn Maz’un: “Xo‘p”, — deb o‘tirdi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam uning ro‘parasiga o‘tirdilar. Unga gapirayotib ko‘zlarini osmonga tikdilar va: “Hozirgina sen o‘tirgan vaqtda Allohning elchisi (Jabroil) mening yonimga keldi”, dedilar. Usmon: “U nima dedi sizga?” — deb so‘radi. Rasululloh: “Albatta, Alloh adolatga, ehsonga, qarindoshlarga yaxshilik qilishga amr etdi va fahshu munkar hamda tajovuz (adolatni buzish)dan qaytarur. U sizlarga va’z qilur. Shoyadki eslasangiz”, deb o‘sha oyatni o‘qidilar. Usmon: “Bu qalbimda imon o‘rnashib, Muhammad sollallohu alayhi vasallamni yaxshi ko‘rib qolganimda ro‘y bergan edi”, 16 Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil. Al-adabu-l-mufrad. Bayrut. Dorul-bashoiril-islomiya, 1989. 442-hadis. -B.158. 29dedi” 17 . Ushbu hadisda ko‘rinib turibdiki, fahsh va shunga o‘xshash ishlar, shuningdek, adolatni buzadigan ishlardan qaytargan. O‘sha madaniyat ahlidanmiz deydiganlar adolat mezonini buzayotganlarini bilishmaydi. Ibn Abbosdan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kim surat chizsa, unga jon puflash taklif qilinadi va azoblanadi. Unga puflay olmaydi. Kim o‘zi ko‘rmagan tushni yolg‘ondan to‘qib aytsa, unga ikkita sochni ulash taklif qilinadi va azoblanadi. Ikkisining orasini ulay olmaydi. Kim undan qochadigan qavmning gapiga quloq ossa, ikki qulog‘iga qo‘rg‘oshin quyiladi”, — dedilar” 18 . Bu ishlar Islom madaniyatiga ham, xalqimiz qadriyatlariga ham to‘g‘ri kelmaydi. Bunday noma’qul amallar ommaviy madaniyatning ishlaridandir. Abu Hurayra aytdilar: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ummatimning yomonlari bekorchi, nojo‘ya gaplarni tinmay javraganidir, ummatimning yaxshila-ri esa eng go‘zal xulqlilaridir”, dedilar” 19 . Bekorchi, behuda gap sotib insoniyatning eng yomoni bo‘lib qolishdan saqlanishimiz lozim. O‘z axloqimiz bilan insoniyatning eng yaxshisi bo‘lishimizga harakat qilishimiz kerak. Ibn Umardan rivoyat qilinadi: “Albatta, hayo bilan imon bir-biriga qo‘shilgan. Biri ko‘tarilsa, ikkinchisi ham ko‘tariladi”, dedilar 20 . Hayosi ketgan odamning imoni, imoni ketgan odamning hayosi ko‘tariladi. Imonli kishi hayoli bo‘lishi mumkin. Ommaviy madaniyat ko‘chasiga kirganlarning hayosi qoladimikan, balki shu hayosizligi imonini ham ketkazib qo‘yadi. O‘zini musulmon degan kishi hech qachon axloqsizlik qilishga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qilishi lozim. Umuman, insoniyat – odamzoti borki, bu dunyoga behudayu bekorga kelgan emas. Alloh taolo ham bu ma’noni ta’kidlab “Inson o‘zining (bu dunyo hayotiga) tashlab qo‘yilgan deb o‘ylaydimi?”. Yo‘q unday emas, albatta inson bu dunyoga sinov 17 O’sha asar. 1989. 893-hadis. -B.307. 18 Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil. Al-adabu-l-mufrad. Bayrut. Doru-l-bashoiri-l-islomiya, 1989. 893-hadis. - B.309. 19 O‘sha asar. 1159-hadis.- B.397. 20 30imtihon uchun keladi. Bu sinov va imtihonlar ibodat, yaxshi amallar eng go‘zal odob va ahloqlar orqali nomoyon bo‘ladi. Odob-axloqning avvali ilm bo‘lib, u orqali inson zoti o‘zini Robbisini, payg‘ambarimi va payg‘ambarining hulq atvorlarini, odobini o‘rganib o‘zining hayotida tatbiq, etgan inson qiyomat kuniga Robbisining rizosiga Rasullulloh sallollohu alayhi vasallamning shafoatlariga muayassar bo‘ladi va shu bilan birga bu dunyoda Alloh taolo u insonni azizu mukarram qilib qo’yadi. Zero har bir musulmon inson borki, o‘ziga chiroyli odobni, axloqni lozim tutsa, ikki dunyo baxtu-saodatiga musharraf bo‘ladi. Mana shunday asarlarni mutoala qilib, inson o‘zi qanday hayot kechirishi lozimligini anglab yetaylik. “Al-Jomi As-sahih” asarida ham ko’plab tarixiy shaxslar hamda ular bilan bog’liq voqea va hodisalar haqida keltirib o’tiladi. Ulardan ayrimlari bilan tanishib chiqamiz. 7-bob. Janob Rasulullohning davrlarida Abu Bakrni bir qo‘shni qabila boshlig‘i o‘z himoyasiga olgani va Abu Bakr birlan Quraysh kattalari o‘rtasidagi kelishuv haqida Janob Rasulullohnint jufti halollari Oisha onamiz raziyallohu anho: «Esimni tanibmanki, ota-onam (Islom) diniga e’tiqod qilishur», — deydilar 21 . Oisha raziyallohu anho rivoyat qiladilar: «Esimni tanibmanki, ota-onam (Islom) diniga e’tiqod qilishur va deyarli har kuni ertalab yoki kechqurun Janob Rasululloh biznikiga kelib turardilar. Musulmonlar qiyin ahvolga tushib qolganda Abu Bakr Habashiston tarafga hijrat qildilar. Ul kishi «Bark ul-G‘imod» degan joyga yetganlarida Qorat qabilasining boshlig‘i Ibn Dag‘ina duch kelib: «Qayerga ketayotirsiz?»— deb so‘radi. Shunda Abu Bakr: «Qavmim meni yurtimdan haydab chiqardi, endi men yer yuzini kezib, rabbimga ibodat qilmoqchiman», — dedilar 22 . Ibn Dag‘ina: «Siz kabi yaxshi inson o‘z yurtidan chiqarib yuborilmas, o‘zi ham chiqmas! Chunki, siz beva-bechoralarga yordam qilib turguvchi, qarindosh- urug‘laringizgamehr-oqibat ko‘rsatguvchi, ko‘pchilikning og‘irini yengil qilguvchi, mehmonnavoz va musibat yetganlarga hamdard kishisiz. 21 Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. Tarjima va tafsir muallifi Mansurov A. –Toshkent.: TIU. 2001.34-b. 22 U.Uvatov.Muhaddislar imomi.-Toshkent:Ma'naviyat, 1998. 6-bet 31Men sizning qo‘shningizdurman, (qo‘shni ersa qo‘shnisiga ozor yetmog‘iga yo‘l qo‘ymas), ortingizga qaytingiz, yurtingizda parvardigoringizga ibodat qilaveringiz!» — dedi-da, ul kishini yo‘ldan qaytarib, Qurayshning ulug‘lari oldiga olib bordi. So‘ng, Ibn Dag‘ina ularga: «Abu Bakrga o‘xshash odamlar yurtidan haydab chiqarilmas, o‘zi ham chiqib ketmas! Kambag‘al-parvar, qarindosh-urug‘ga rahm- shafqatli, ko‘pchilikning g‘amini yeydirgan, mehmondo‘st, musibat tushganga yordam qo‘lini cho‘zadirgln insonni o‘z yurtidan haydaysizlarmi?!» — dedi. Shunda Quraysh zodagonlari Ibn Dag‘inaga quloq solib, Abu Bakrga omonlik va’da qildilar- da, Dag‘inaga: «Abu Bakrga buyur, o‘z uyida rabbiga ibodat qilaversin, qarindosh- urug‘lariga rahm-shafqat qilavsrsin, mehmondo‘stlikni davom ettiraversin, xohlagan (kitobini) o‘qiyvsrsin, lekin bu narsalari birlan bizga aziyat yetkazmasin, namoz va Qur’onni past ovoz birla o‘qisin! Chunki, biz bolalarimiz va ayollarimizning uning ta’siriga berilib ketishlaridan qo‘rqamiz», — deyishdi. So‘ng, Ibn Dag‘ina Abu Bakrga Quraysh urug‘larining so‘zini to‘la-to‘kis yetkazdi. Shu kundan boshlab, Abu Bakr o‘z uylarida toat-ibodat qiladirgan bo‘ldilar. Keyinchalik, ul kishi o‘z hovlilarida bir masjid bino qilib, o‘sha yerda toat-ibodat va Qur’on tilovati birlan mashg‘ul bo‘ldilar. Abu Bakrning namozdagi va undan keyingi tilovatlarini eshitgan mushrik ayol va bolalar ajablanib, hayron bo‘lishib, sekin-asta ul kishining ta’siriga berila boshladi. Abu Bakrning ko‘ngillari juda yumshoq bo‘lib, tilovat chogida o‘zlarini yig‘idan to‘xtata olmasdilar. Bu holat mushrik ayol va bolalarga yanada qattiq ta’sir ko‘rsata boshladi. Bundan xavotirga tushgan Quraysh kattalari Ibn Dag‘inaga odam yuborib: «Biz Abu Bakrdan faqat o‘z uyida toat-ibodat qilishni va boshqalarga eshittirmay tilovat qilishni talab qilgan erdik. Lekin, u hovlisining sahniga masjid qurib olib, o‘sha yerda baralla namoz o‘qib, tilovat qilmoqda. Biz bola-chaqalarimizning uning ta’siriga tushib qolishidan qo‘rqamiz. Agar ibodat birla tilovatni past ovoz birla ado etsa, etsin, aks holda sening himoyangdan voz kechsin! Biz o‘rtamizdagi ahdni buzishni istamadik, 32ammo unga oshkora tilovat qilishga ruxsat bermagaymiz!» — deyishdi. Keyin, Ibn Dag‘ina Abu Bakrning huzurlariga kelib: «Siz xususingizda Quraysh kattalariga va’da berganimni bilursiz, yo siz toat-ibodatingiz va tilovatingizni baland ovoz birlan o‘qimaysiz yoki men (o‘z) va’damni zimmamdan soqit qilurman, chunki ba’zilarning «Ibn Dag‘ina va’dasining ustidan chiqolmabdi» degan gapini eshitishni xohlamasman!» 23 — dedi. Shunda Abu Bakr: «Men sening himoyangdan voz kechdim, mening molu jonim Ollohning himoyasidadur», — dedilar. Janob Rasululloh o‘shal kunlari Makkada bo‘lib, musulmonlarga: «Menga xobimda hijrat qiladirgan yerlaringiz ko‘rsatildi. U ikki toshloq o‘rtasidagi xurmozor yerda erkan», — dedilar. Janob Rasululloh shunday deganlaridan keyin, Makkadagi ba’zi musulmonlar va Habashistonga hijrat qilgan kishilar Madina tomon yo‘l oldilar. 78- bob. Rum janggi xususida shunday keltiriladi: Ummu Harom (binti Milhon) raziyallohu anho rivoyat qiladilar: «Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: «Ummatimdan birinchi bo‘lib bir qo‘shin (ya’ni, Muoviya qo‘shini) dengiz (osha) g‘azotga boradilar, ular (o‘z amali solihlari birlan Olloh taoloning mag‘firaturahmatiga) sazovor bo‘lgandurlar» — deb marhamat qildilar. Shunda men: «Yo Rasulalloh, men ular orasida bormanmi?» — dedim. Ul zot: «(Ha), siz ular orasida borsiz», — dedilar. Keyin, ul zot: «Ummatimdan birinchi bo‘lib bir qo‘shin (ya’ni, Yazid ibn Muoviya qo‘shini Qaysar (ya’ni; Rum podshohi shahriga (ya’ni, Qustantaniya, Konstantinopol shahriga) g‘azot qiladilar, ular mag‘firat ahlidurlar» — deb marhamat qildilar. Shunda men; «Yo Rasulalloh, men o‘shalar orasida bormanmi?» — dedim. Ul zot «Yo‘q»,— dedilar». (Ba’zi ulamolar: «Yazid Janob Rasulullohning nabiralari Husaynni o‘ldirtirib, kofir bo‘lgandur, «mag‘firat ahli»dan emas. Janob Rasulullohning «Ular man firat ahlidurlar» degan bashoratlari Yaziddan bo‘lak g‘oziylarga taalluqlidur», — deyishsa, ayrimlari: «Ul zot namoz o‘qib Olloh taologa 23 Imom al-Buxoriy. Al-Jome' as-sahih. -Toshkent.:2-jild. -B .35. 33ibodat qilganlarni va qibla ahlidan bo‘lganlarni la’natlamoqdan qaytarganlar, biz Yazidning qilmishiga emas, iymoniga muvofiq fikr yuritamiz», — deyishadi)yu Yahudiylarga (qarshi qilinadirgan) jang xususida quyiadgicha yoziladi:Abdulloh ibn Umar raziyallohu aihu rivoyat qiladilar: «Rasululloh sallallohu alayhi vasallam: «(Kelgusida) sizlar (ya’ni, musulmonlar) yahudiylarga (qarshi) jang qilursizlar; Shunda ulardan biri (Qora) Tosh ortiga berkinib olur. Qora Tosh: «Ey Ollohning bandasi, manavi yahudiy mening ortimga berkinib oldi, uni o‘ldir!» — deb aytur», — dedilar». Abu Hurayra raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Rasululloh sallallohu alayhi va sallam (kelgusi ummatlarini nazarda tutib): «Sizlar yahudiylarga (qarshi) jang qilmagunlaringizga qadar, (Qora) Tosh o‘z ortiga bir yahudiyning berkinib olganini ma’lum qilib: «Ey musulmon, manavi yahudiy ortimga berkinib oldi, uni o‘ldir!» — deb aytmaguniga qadar Qiyomat bo‘lmas!» — dedilar». (Janob Rasululloh Iso alayhissalom osmondan tushib, musulmonlar ul kishi birla Dajjol lashkarlari bo‘lmish yahudiylarga qarshi jang qiladirgan zamonni nazarda tutganlar. Amr ibn Taglib raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Rasululloh sallallohu alayhi vasallam: «Qiyomatning belgilaridan biri shuki, (kelgusida) sizlar (ya’ni, musulmonlar) jun poyabzal kiyguvchi bir qavmga qarshi jang qilursizlar, Qiyomatning belgilaridan (yana) biri shuki, sizlar yuzlari yalpoq, (ya’ni, bir-biriga urilaverib) yalpayib ketgan qalqonga o‘xshash yuzli bir qavmga (qarshi) jang qilursizlar», — dedilar» 24 . Abu Hurayra raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Rasululloh sallallohu alayhi va sallam bunday dedilar: «(Kelgusida) sizlar ko‘zlari kichik (qisiq), yuzlari qizil, burunlari pachoq, (bir-biriga urilaverib) yalpayib ketgan qalqonga o‘xshash yuzli turklarga (qarshi) jang qilmaguningizga qadar Qiyomat bo‘lmas va toki jun poyabzal kiyguvchi bir qavmga (qarshi) jang qilmaguningizga qadar ham Qiyomat bo‘lmas!» 24 Qur'oni Karim. Abdulaziz Mansur tarjimasi. – Toshkent. 2001.-B.32 34Olloh taoloning qavli: «Darhaqiqat, Yusuf va uning birodarlarida (ya’ni, ular xususidagi qissada) so‘raguvchilar uchun ibratlar bordur» («Yusuf» surasi, 7-oyat) Abu Hurayra raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «(Sahobalardan biri) Rasululloh sallallohu alayhi va sallamdan: «Odamlarning (Olloh taolo qoshida) eng izzat- ikromlisi kimdur?» — deb so‘radi. Ul zot: «Ularning Olloh taolodan eng ko‘p taqvo qilguvchisi», — dedilar. Sahobalar: «Biz sizdan bul haqda so‘rayotganimiz yo‘q», — deyishdi. Ul zot: «Odamlarning (Olloh taolo qoshida) eng izzat-ikromlisi (Ibrohim) Xalilulloh o‘g‘li (Is'hoq) nabiyyulloh o‘g‘li (Ya’qub) nabiyyulloh o‘g‘li Yusuf nabiyyullohdurlar», — dedilar. Sahobalar (yana): «Biz sizdan bul haqda (ham) so‘rayotganimiz yo‘q»,— deyishdi. Shunda ul zot: «Mendan arablarning manbai (asl- nasabi) xususida so‘rayotirsizlarmi? Johiliyat vaqtidagi eng yaxshilari — Islom vaqtidagi eng yaxshilaridur, agar tushungan bo‘lsalar» — deb marhamat qildilar» 25 . Urva ibn Zubayr Oisha raziyallohu anhodan naql qiladilar: «Rasululloh sallallohu alayhi va sallam (betob vaqtlarida) unga (Oishaga): «Abu Bakrga buyurgil (aytgil), odamlar birlan namoz o‘qisinlar (ya’ni, mening o‘rnimga ularga imomlik qilsinlar)», — dedilar. Oisha: «Ul kishi qalblari nozik, ko‘ngli bo‘sh odamlar, agar o‘rningizga imomlik qilsalar, odamlar birlan namoz o‘qiyolmaydilar, (yig‘lab yuboradilar)»,— dedilar. Janob Rasululloh boyagi gaplarini yana aytib erdilar, Oisha onamiz ham boyagidek javob qildilar. Shu’ba raziyallohu anhu aytadilarki, Janob Rasululloh boyagi gaplarini uch yoki turt bor qaytargach: «Darhaqiqat, siz xotinlar Yusuf (alayhissalom qissasidagi) xotinlar kabidursizlar, Abu Bakrga buyuringizlar (aytingizlar, o‘rnimga imomlik qilsinlar») — deb aytibdilar» 26 . Abu Hurayra raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Rasululloh sallallohu alayhi va sallam bunday deb marhamat qildilar: «Bir mahal Ayyub alayhissalom yalang‘och holda cho‘milib turgan erdilar, bir to‘da tilla chigirtka (malax) uchib kelib, ustlariga qo‘ndi. Shunda ul kishi chigirtkalarni kiyimlariga sola boshladilar. Olloh taolo ul 25 Imom al-Buxoriy. Al-Jome' as-sahih. -Toshkent:3-jild.-B.310 26 Xoluq Nurboqiy. Qur'oni karimning ilmiy mo'jizalari. – Toshkent.2002. -B.39 35kishiga (tanbeh berib): «Ey Ayyub! Men seni (ana shu) ko‘rib turganing narsaga boy qilmabmi erdim?» — dedi. Ayyub alayhissalom: «Ha, albatta, boy qilgan erding, ey parvardigorim! Ammo, barakotingga muhtojman» — dedilar (ya’ni, Ayyub alayhissalom serfarzand, badavlat kishi erdilar. Keyin, farzandu mol-dunyolaridan ajralib, ogir dardga chalinib qoldilar, talay vaqtgacha Olloh taolodan vahiy kelmay quydi. Ul kishi bularning barchasiga sabru qanoat qildilar. Bir kuni Olloh taolo sinamoq uchun tilla chigirtkalarni yubordi. Shunda yuqorida zikr qilingan voqea ro‘y bergan erdi) 27 . Olloh taoloning qavli: «Va eslangiz (bul) Kitobda Musoni ham, darhaqiqat ul muxlis erdi va ulug‘ payg‘ambar erdi va biz unga Tur (tog‘ining) o‘ng tomonidan nido qildik va unimunojot qilgan holida (o‘zimizga) yaqin keltirdik va tuhfa etib unga (o‘z) marhamatimizdan birodari Horunni (unga) payg‘ambar (noib, o‘rinbosar qildik)» («Maryam» surasi, 53-oyat). Abu Hurayra raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Rasululloh sallallohu alayhi va sallam bunday dedilar: «Darhaqiqat, Muso alayhissalom uyatchan, hayoli kishi erdilar, badanlarining biror uyatli yeri ko‘zga tashlanmas erdi. Shul boisdan Banu Isroilning ko‘pchiligi ul kishiga ozor berib: «Bul odam bekorga o‘ralib-chirmalib yurmasa kerak, badanida biror aybi bo‘lganidan shunday qilsa kerak. U yo moxov yoki dabba, yoki mayib», — deyishar erdi. Olloh taolo Muso alayhissalomni ularning bul gaplaridan xalos qilmoqni iroda qildi. Bir kuni Muso alayhissalom yakka o‘zlari qolib, barcha kiyimlarini (yechdilarda), ularni bir tosh ustiga qo‘ydilar. So‘ng, cho‘mildilar. Cho‘milib bo‘lgach, kiyimlarini olmoq bo‘lib tosh oldiga kelib erdilar, tosh kiyimlarini olib qochdi. Shunda Muso alayhissalom asolarini olib, «Ey tosh, kiyimlarimni ber, ey tosh, kiyimlarimni ber, ey tosh!» — deganlaricha uning ketidan quvib ketdilar. Quva-quva (o‘zlari bilmagan holda) Banu Isroil gavjum turgan yerga borib qoldilar. Shunda ular Muso alayhissalomning qip-yalangoch badanlarini — 27 Imom al-Buxoriy. Al-Jome' as-sahih.Toshkent: 2-jild.-B.215. 36Olloh taolo yaratgan eng go‘zal badanni ko‘rdilar. Shul tariqa Olloh taolo ul kishini Banu Isroilning bo‘lmag‘ur gaplaridan xalos etdi. Keyin, tosh to‘xtadi, Muso alayhissalom kiyimlarini olib, kiyinib oldilar. So‘ng, asolari birlan toshni shunday qattiq urdilarki, Olloh taolo haqi, asolarining zarbidan tosh uch yoki to‘rt yoxud besh yeridan darz ketdi. Olloh taoloning quyidagi qavli shul xususdadur: «Ey mo‘minlar, Musoga ozor yetkazganlar kabi bo‘lmangizlar! Bas, Olloh uni ular aytayotgan gaplardan pokladi. U Olloh qoshida izzatli (banda) erdi» («Ahzob» surasi, 69-oyat)». Muso alayhissalomning vafotlari va (vafotlaridan) so‘ng zikr qilinishlari: Abu Hurayra raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «O‘lim farishtasi (odam qiyofasida) Muso alayhissalomga yuborildi. U kelgach, Muso alayhissalom uni (o‘zlari birlan urushmoqni qasd qilib ijozatsiz uylariga kirib kelgan odam, deb o‘yladilarda), bir urib (ko‘zini chiqardilar). So‘ng, farishta o‘z parvardigori qoshiga qaytib borib: «Meni o‘limni istamagan bandang huzuriga yuboribsan», — dedi. Olloh taolo uning ko‘zini o‘rniga qaytarib: «(Uning oldiga) qaytgil-da, unga aytgilki, qo‘lini bir ho‘kizning ustiga qo‘ysin, qo‘li yopgan barcha junlarning har biri — uning uchun bir yil (umrdur)»,— dedi. (Farishta Olloh taoloning amrini yetkazgach), Muso alayhissalom: «Yo parvardigorim! (Undan) keyinchi?» — dedilar. Olloh taolo: «(Undan) keyin o‘limdur», — dedi. Muso alayhissalom (Olloh taolo birlan tezroq uchrashish shavqida): «(Unday bo‘lsa), hozir (omonatingni olaver)», — dedilar. So‘ng, Olloh taolodan o‘zlarini Muqaddas yerga (Bayt ul-Maqdisga) bir tosh otim masofada yaqinlashtirmog‘ini so‘radilar. (Ya’ni, Bayt ul-Maqdisga bir tosh otim yaqin masofada dafn qilinmoqlarini so‘radilar. Chunki, ko‘pchilik payg‘ambarlar o‘shal yerga dafn qilingan bo‘lib, ularga yaqin bo‘lmoqni o‘zlariga xayrli deb bildilar va Olloh taolo ularga nozil qiladirgan fazlu rahmatning o‘zlariga ham naf’i tegmog‘idan umid qildilar). Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: «Agar o‘shal yerda bo‘lsam, ul 37kishining qizil qum uyumi yonidan o‘tgan yo‘l chekkasidagi qabrlarini sizlarga albatta ko‘rsatar erdim», — dedilar» 28 . Abbos ibn Abdulmugtalib raziyallohu anhu xususlaridagi xotira Anas raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Umar ibn al-Xattob, agar qahatchilik bo‘lib qolsa, (Janob Rasulullohning amakilari) Abbos ibn Abdulmuttalibning nomlarini o‘rtaga qo‘yib Olloh taolodan yomg‘ir so‘rar erdilar. (Ya’ni, shoyad Olloh taolo Abbos ibn Abdulmuttalibning Janob Rasulullohga amaki ekanliklarini yuz-xotir qilib bizga yomg‘ir yuborsa, deb umid qilur erdilar). Hazrat Umar: «Yo parvardigoro, biz (Janob payg‘ambarimiz hayotlik vaqtlarida) ul zotning nomi shariflarini o‘rtaga quyib sendan yomg‘ir so‘rar erdik, sen yomg‘ir yuborur erding. Endi ersa (ul zot vafot etganlari boisidan) amakilarining nomini o‘rtaga qo‘yayotirmiz, bizga yomg‘ir yuborgil!» — deb iltijo qilur erdilar. Shunda ularga yomg‘iryuborilur erdi». Abu Bakr raziyallohu anhuning ozod qilgan qullari bo‘lmish Bilol ibn Abu Rabohning manoqiblari Rasululloh sallallohu alayhi va sallam Hazrat Bilolga: «Men jannatda ro‘paramdan kelayotgan qadamlaring tovushini eshitdim» — deb marhamat qilganlar. Abdulloh raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Hazrat Umar: «Abu Bakr bizning sayyidimizbo‘lib, sayyidimizni (ya’ni, Hazrat Bilolni) qullikdan ozod qilgandurlar» — der erdilar. Kays raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Hazrat Bilol Abu Bakr as-Siddiqqa: «Agar meni o‘zingiz uchun sotib olgan bo‘lsangiz, (ozod qilmay) olib qolingiz va agar meni Olloh taolo uchun sotib olgan bo‘lsangiz, ul holda ozod qilingiz!» — dedilar. Shunda Abu Bakr as-Siddiq Hazrat Bilolni Olloh taolo yo‘lida ozod qildilar». Oisha raziyallohu anhoning fazilatlari. Oisha raziyallohu anho bunday deydilar: «Bir kuni Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: «Ey Oisha, Jabroil alayhissalom senga salom aytayotirlar», — dedilar. Men: «Ul kishiga (ham) salom hamda Olloh 28 Imom al-Buxoriy. Al-Jome' as-sahih. -Toshkent:1-jild.-B.317 38taoloning rahmati va barakoti bulsin! Siz, (yo Rasulalloh), men ko‘ra olmaydirgan narsalarni ko‘ra olursiz», — dedim». Abu Muso al-Ash’ariy raziyallohu anhu rivoyat qiladilar. «Rasululloh sallallohu alayhi va sallam: «Ko‘pchilik erkaklar kamolotga erishdi, ammo Imron qizi Maryam va fir’avnning xotini Osiyodan bo‘lak ayollar kamolotga erishmadi. Oishaning boshqa ayollardan afzalligi ersa sariydning (ya’ni shunday nomli taomning) boshqa taomlardan afzalligi kabidur» — dedilar». Anas ibn Molik raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Men Rasululloh sallallohu alayhi va sallamning: «Oishaning bo‘lak ayollardan afzalligi sariydning (boshqa) taom(lar)dan afzalligi kabidur» — deb aytganlarini eshitdim». Qosim ibn Muhammad raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Oisha raziyallohu anho betob bo‘lib qoldilar. Shunda Ibn Abbos ko‘rgani keldilar-da, ul muhtaramaga: «Ey mo‘minlar onasi, Rasululloh sallallohu alayhi va sallam hamda (otangiz) Abu Bakr sizdan ilgari (ul dunyoga) rihlat etishdi, siz ham ularning ortlaridan borgaysiz. Ular siz uchun jannatda joy hozirlab turishibdi, bundan xursand bo‘lingiz!» — dedilar». 51-bob. Rasululloh sallallohu alayhi va sallamning Xadichaga uylanishlari va Xadicha raziyallohu taolo anhoning fazilatlari haqida ham “Al-Jomi ‘As-Sahih” asarida quyidagicha keltiriladi: Ali raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Men Rasululloh sallallohu alayhi va sallamning: «(Dunyo ahli) ayollarining (o‘z zamonasidagi) yaxshisi Maryam binti Imrondur, (mening ummatim) ayollarining yaxshisi ersa (mo‘minlar onasi) Xadichadur» — deb aytganlarini eshitdim» 29 . Oisha raziyallohu anho rivoyat qiladilar: «Men Rasululloh sallallohu alayhi va sallamni Xadichadan rashk qilganchalik birorta xotinlaridan rashk qilgan ermasman. Xadicha Janob Rasululloh menga uylanmaslaridan burun, ul zot uning haqida eslab 29 Imom al-Buxoriy. Al-Jome' as-sahih. -Toshkent.:3-jild.403-b. 39yurganlarini eshitganim kezlarda vafot qilgan erdi. Olloh taolo Xadichaga uning uchun jannatda shakar qamishdan bir uy hozirlab qo‘yilgani haqida xushxabar yetkazmoqni hamda imkoni bulganda qo‘y so‘yib, go‘shtidan dugonalariga: istaganlaricha tortiq qilmoqni Janob Rasulullohga amr qilgan». Oisha raziyallohu anho rivoyat qiladilar: «Men Rasululloh sallallohu alayhi va sallamni Xadichadan, hadeb uni eslayverganlari uchun, rashk qilganimchalik birorta xotinlaridan rashk qilgan ermasman. Janob Rasululloh Xadicha vafot etganidan uch yil keyin menga uylanganlar. Olloh taolo (yoki Jabroil alayhissalom) Xadichaga uning uchun jannatda shakar qamishdan bir uy hozirlab qo‘yilgani haqida xushxabar yetkazmoqni ul zotga amr qilgandur». 40 XULOSA Men ushbu kurs ishini yozishim davomida Islom dini insonni har tomonlama ruhiy, aqliy va axloqiy jihatdan tarbiyalashga katta ahamiyat bergan ekanligini tushunib yetdim. Bu hadislar orqali biz nafaqat ibodatlarni, balki insonlar bilan qanday muomalada bo'lish, yaxshi xulq va aqlni rivojlantirish kabi muhim hayotiy tamoyillarni ham o'rganishimiz mumkinligini tushdim. Oddiy inson sifatida bu hadislar menga shuni tushuntiradiki, yaxshi axloq, to'g'ri fikrlash va insonlarga foyda keltirish Islomning eng asosiy maqsadlaridandir. Shuni aytishim mumkinki, Buyuk muhaddis yozgan asarlari bilan hadis ilmi rivojiga katta hissa qo‘shdi. Vatandoshimiz Imom Buxoriy nomi va ilmiy merosi qancha qadrlansa, shuncha oz. Yuqorida alloma haqida keltirilgan ma’lumotlar dengizdan bir tomchidir. Allomaning odob-axloqi va go‘zal fazilatlari uning hayoti va faoliyatida to‘liq namoyon bo‘lgan. Biz uchun ahamiyat kasb etadigan yana bir tomoni uning ilm-u ma’rifat yo‘lida qanchadan qancha qiyinchilik va mashaqqatlarni sabr-toqat bilan yengganidir. Ilm yo‘lida haqiqiy fidoyilik va jasorat namoyon qilgani barcha musulmonlar uchun, ayniqsa, yoshlarimiz uchun g‘oyatda ibratlidir. Alloma umri davomida ilm yo‘lida uzoq yillar olib borgan tinimsiz sa’y-harakatlari va izlanishlari natijasida hadis, tafsir, fiqh va boshqa fanlar rivojiga katta hissa qo‘shdi. Imom Buxoriy qirq yil davomida ilm o‘rganish uchun o‘zga yurtlarda hayot kechirgan. Mislsiz mashaqqat chekib, har bir hadisni asarga kiritishdan oldin g‘usl qilib, ikki rakat namoz o‘qib, taqvo va zuhd ila o‘n olti yil davomida “Sahihul Buxoriy” asarini tartibga keltirgan. Asarning qadr-qiymati yuksakligining asl siri ham, hech shubhasiz, shu xolis mehnatda bo‘lgan. Xulosa qilib shuni aytishim mumkinki, Vatanimizda bu ulug‘ zot xotirasi va ilmiy merosi doimiy hurmat va e’tiborda. Imom Buxoriy maqbarasi musulmon dunyosining tabarruk qadamjolaridan biri hisoblanadi. 2017-yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan Vazirlar Mahkamasi huzurida Imom Buxoriy xalqaro 41ilmiy-tadqiqot markazi tashkil etildi. Hadis ilmining sultoni – Imom Buxoriyning hayoti va ilmiy-ma’naviy merosini o‘rganar ekanmiz, uning dunyoqarashi, ichki olami g‘oyatda ibratli va serqirra jihatlari bilan xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz uchun katta ahamiyat kasb etishiga amin bo‘lamiz. 42FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I.Prezident farmonlari,Vazirlar Mahkamasi qarorlari 1. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 315-son, 27.07.1998. II.Manbalar 1. Imom al-Buxoriy. Al-Jome' as-sahih. -Toshkent.:1,2,3,4-jild. 2. Qur'oni Karim. Abdulaziz Mansur tarjimasi. – Toshkent. 2001. 3. Shamsiddin Muhammad ibn Axmad ibn Usmon az – Zahabiy. Siyar a’lom an – nubalo .12 – juz. – Bayrut: Muassasat ar – risola, 1992. 4. Muhammad Abu Zaxv. Al – Hadis val – Muhaddisun. Bayrut.: dar al – Kitob al – arabiy, 1984. III. Asosiy adabiyotlar 1. Namozov Bobir. Sharq allomalarining ilmiy-ma’naviy merosi [Matn] : o‘quv qo‘llanma / .-Buxoro: Durdona, 2022. 2. Alimov Usmonxon. Imom al-Buxoriy barakoti: - Toshkent.: Movarounnahr nashriyoti, 2007. 3. U.Uvatov. Imom al-Buxoriy hayoti. "Sharq" nashiryoti-matba konsernining bosh tahririyati-T.1998. 8-bet. 4. U.Uvatov.Muhaddislar imomi.-Toshkent.: "Ma'naviyat", 1998. 5. Axloq-odobga oid hadis namunalari.-Toshkent:Fan.1990. 6. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al- Buxoriy. Xadis 1-4 jil. - Toshkent. 1997. 7. Xoluq Nurboqiy. Qur'oni karimning ilmiy mo'jizalari. – Toshkent., 2002. 8. Xayrullaev M. O'rta Osiyoda ilk uyg'onish davri madaniyati. Toshkent. Fan, 1994. 9. A.Mo`minov. M ovarounnahr musulmonlari: Hanafiylar. “Sharqshunoslik", 1999 yil, 9-son. 10. Imom Buxoriy Al-Adab al-mufrad. Tarjimonlar Sh.Boboxonov, N.Abdumajid. - Toshkent: Movarounnahr, 2006.

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. IMOM AL–BUXORIY HAYOTI VA IJODI HAMDA MUSULMON TARIXIXDAGI O’RNI

1.1.Imom al-Buxoriyning hayoti va faoliyati

1.2.Imom al-Buxoriyning “Al-Jome as-Sahih” asari tarixiy manba sifatida

II.BOB IMOM AL-BUXORIYNING ILMIY MEROSINING TARIXIY MANBASHUNOSLIKDAGI AHAMIYATI

2.1 Imom al-Buxoriyning turli fan sohasiga oid asarlari manba sifatida

2.2 Imom al-Buxoriy asarlarining tarixiy voqea va shaxslar haqidagi ma’lumotlari

XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить