Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Imom at-Termiziy asarlari muhim tarixiy manba sifatida

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK kafedrasi KURS ISHI MAVZU: Imom at – Termiziy asarlari muhim tarixiy manba sifatida Topshirdi: _____________ Qabul qildi: ____________ TOSHKENT-202 5 1 MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................... 3 I.BOB. IMOM AT-TERMIZIYNING HAYOTI VA FAOLIYATI ............................ 5 I.1. Imom at-Termiziyning allomalik faoliyati .......................................................... 5 I.2. Imom at-Termiziyning mustaqillik yillarida asarlarini chop etish masalalari ..... 8 II.BOB. IMOM AT-TERMIZIY ASARLARI MANBA SIFATIDA ....................... 13 II.1.Imom at-Termiziyning Islom diniga oid asalrari tahlili .................................... 13 II.2. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) hayoti va shaxsiyatini o ‘rganishda Imom at-Termiziy asarlari manba sifatida ......................................................................... 18 XULOSA ................................................................................................................. 27 FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............... 28 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Islom dini ta’limotining shakllanishi va rivojlanishida hadis ilmining o‘rni beqiyos bo‘lib, bu sohada Movarounnahr hududidan yetishib chiqqan olimlarning xizmatlari jahon miqyosida e’tirof etilgan. Shu allomalar ichida Abu Iso Muhammad at-Termiziy o‘zining muhim asarlari bilan alohida o‘rin egallaydi. Uning “Al-Jomi‘ as-Sahih” va “Ash-Shamoil an- Nabaviyya” kabi asarlari nafaqat diniy manba sifatida, balki tarixiy, ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarning boy manbai sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishi at-Termiziyning asarlarini diniy manba sifatida o‘rganishga bag‘ishlanib, ularning islom fiqhi, hadis ilmi va umumiy ma’naviy merosga qo‘shgan hissasini tahlil qilishni maqsad qiladi. Ishda asarlarning tuzilishi, mazmuni, ishonchlilik darajasi va ulardagi fiqhiy masalalar, shuningdek, ularning bugungi kunda islomshunoslikdagi o‘rni yoritiladi. Shu bilan birga, at-Termiziyning uslubiy yondashuvi va mazhabiy ta’limotlarni talqin qilishdagi xususiyatlari ham tadqiq etiladi. Ushbu tadqiqot orqali at-Termiziyning asarlarining islom dini ta’limotidagi o‘ziga xos o‘rni va ularning zamonaviy ilmiy tadqiqotlar uchun ahamiyatini aniqlash ko‘zda tutiladi. Mavzuning o‘rganilishi. Mazkur mavzu doirasida J. Hamroqulov 1 , U.Uvatov 2 , M.Xayrullayev 3 kabi tarixchi olimlar shuningdek, Termiziy qalamiga mansub manbalarni tarjima ishlarida Sayid Mahmud Taroziy 4 , Odilxon qori Yunusxon o‘g‘li 5 kabi yirik diniy ulamolarning tarjima ishlari ham muhim sanaladi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishi doirasida buyuk muhaddis va ulamo Imom at-Termiziyning ilmiy merosini o‘rganish orqali yurtimizda yetishib 1 Ҳамроқулов Ж. Имом Абу Исо Муҳаммад Термизий. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. - 218 б.; Муҳаддис ва фақиҳ аллома. Мусанниф Одилхон қори Юнусхон ўғли. Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. - 96 б. 2 Уватов У. Икки буюк донишманд. – Тошкент: Шарқ, 2005. – Б. 6-39. 3 Маънавият юлдузлари : Маркзазий Осиёлик машҳур сиймолар, алломалар, адиблар // маъсул муҳаррир M.M. Хайруллаев /. Тўлдирилган қайта nashr.-T.: А. Қодирий номидаги халқ мероси нашр, 1999. 400 б 4 Абу Исо Термизий. Шамоилу Муҳаммадийя. Тарж. Саййид Маҳмуд Тарозий. – Тошкент: Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлар диний идораси бошқармаси, 1411/1990. - 75 б. 5 Ҳамроқулов Ж. Имом Абу Исо Муҳаммад Термизий. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. - 218 б.; Муҳаддис ва фақиҳ аллома. Мусанниф Одилхон қори Юнусхон ўғли. Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. - 96 б. 3 chiqqan buyuk diniy olimlarning Islom sivilizatsiyasiga nechog‘lik hissa qo ‘shganligini tahlil qilnadi. Kurs ishining asosiy maqsadi sifatida Imom Termiziyning ilmiy merosining Islom sivilizatsiyasining bevosita o‘rnini ochib berishdir Kurs ishining vazifalari : Kurs ishi o ‘z ichiga quyidagi vazifalarni oladi: - Imom at-Termiziyning hayoti va faoliyatini tahlil qilish ; - Imom at-Termizyning asarlarini mustaqillik yillarida o ‘rganilish masalalarini tahlil qilish ; - Imom at-Termizyning Islom dini taraqqiyotiga qo ‘shgan hissasini yoritish ; - Termiziyning payg ‘ambarlar va avliyolarga bag ‘ishlangan asarlarini manba sifatida tahlil qilish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, 2 bob, 4 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat 4 I.BOB. IMOM AT-TERMIZIYNING HAYOTI VA FAOLIYATI I.1. Imom at-Termiziyning allomalik faoliyati Markaziy Osiyo mintaqasida Termizning o‘ziga xos strategik o‘rni – uning buyuk yo‘llar chorrahasida joylashganligi bilan ajralib turadi. Termizda islomgacha dinlararo bag‘rikenglik munosabatlari qaror topgan bo‘lsa, keyin kirib kelgan islom dini esa jahon sivilizatsiyasi tarixida tub burilish yasadi. Bu ma naviy aks-ʼ sado Markaziy Osiyoda islom ilmining shakllanishiga ta sir ko‘rsatgan va bu ʼ jarayonda Termiz ilk g‘oyaviy markaz vazifasini o‘tagan. VII-IX asrlarda Termizda shakllangan ma naviy muhit Markaziy Osiyo taraqqiyotining turli jabhalariga katta ʼ ta sir ko‘rsatgan. ʼ Manbalar va tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, Imom Termiziy hayot sanasi haqida ayrim mulohazalar bo‘lsa-da, uni milodiy 824-892-yil deb belgilash mumkin. Imom Termiziy o‘z safarlarini, taxminan, 849-yillardan boshlagan. Xuroson, Hijoz va Iroqda bo‘lgan, ammo Shom va Misrga bormaganligini xulosa qilinadi. Uning to‘liq ismi Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Muso ibn Zahhoq Abu Iso Sullamiy Zariyr Bug‘iy Termiziy bo‘lib, u hijriy 209-(milodiy 824) yili Termiz yaqinidagi Bug‘ (hozirgi Surxondaryo viloyatining Sherobod tumani hududida joylashgan) qishlog‘ida o‘rtahol oilada tavallud topgan. Markaziy Osiyolik mashhur tarixchi Abu Saad Abdulkarim Sam oniy (1113-1167) Termiziy Bug‘ ʼ qishlog‘ida vafot etganligi uchun al-Bug‘iy taxallusi bilan ham atalgani, olimning ko‘p yig‘laganidan umrining oxirlarida ko‘zi ojiz bo‘lib qolganligidan az Zariyr (ko‘zi ojiz) taxallusi olganligini ham qayd qiladi. Lekin el orasida at Termiziy nomi bilan mashhur bo‘lishiga sabab uning butun hayoti va faoliyati (yoshligidan boshlab) Termiz shahri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lganligidan, shuningdek, olim tug‘ilgan Bug‘ qishlog‘i Termiz shahriga yaqin bo‘lib, ma muriy-idoraviy ʼ jihatdan unga mansub qishloqlardan ekanligidan deb izohlanadi 6 . 6 Маънавият юлдузлари : Маркзазий Осиёлик машҳур сиймолар, алломалар, адиблар // маъсул муҳаррир M.M. Хайруллаев /. Тўлдирилган қайта nashr.- - Тошкент : А. Қодирий номидаги халқ мероси нашр, 1999. 400 5 Termiziyning oilasi va ota-onasi haqida manbalarda aniq ma lumotlarʼ keltirilmagan, faqat tarixchilar uning “Bobom asli marvlik edi, u kishi Lays ibn Sayyor zamonida yashagan, so‘ng u yerdan Termizga ko‘chib kelganlar”, - degan fikrini keltirish bilan chegaralanadilar. Shuningdek, Termiziyning ko‘zi ojizligi xususida ham yozma manbalarda turli-tuman ma lumotlar keltirilgan. Termiziy ʼ yoshligidan g‘oyatda tirishqoq, idrokli va zakovatli bo‘lib, bu fazilatlari bilan o‘z tengdoshlaridan batamom ajralib turgan. Uning yoshlik chog‘laridan ilmga o‘ta qiziqishi va ishtiyoqi o‘sha davrning ko‘pgina ilmlarini, ayniqsa, hadis ilmini chuqur egallashda baralla namoyon bo‘ldi. U yoshlik paytlaridan boshlab Termiz, Samarqand, Marv va Markaziy Osiyoning boshqa yirik shaharlarida istiqomat qilgan mashhur ulamolar va muhaddislar asarlarini qunt bilan o‘rgangan 7 . Yoshligidan ilm-fanga tashna Termiziy 850-yildan ya ni yigirma olti yoshidan ʼ boshlab, uzoq yurtlarga, qator horijiy mamlakatlar va shaharlarga safar qiladi. Jumladan, u Hijozda - Makka va Madina; Iroq, Hurosonning qator shaharlarida ko‘plab muhaddislar, ulamolar bilan muloqotda bo‘lib, ulardan ta lim oladi, qizg‘in ʼ ilmiy munozara va bahslarda ishtirok qiladi. Tarixchi Shamsuddin Zahabiyning ta kidlashicha, Termiziy Misr va Shomni shaxsan ziyorat qilmagan, shu boisdan ʼ ham bu mamlakatlar ulamolaridan bilvosita hadislar rivoyat qilgan. Uzoq yillar davom etgan safarlari chog‘ida Abu Iso Muhammad Termiziy nafaqat hadis ilmidan, balki ilm al-qiroat, al-bayon, fiqh, tarix va ilm-fanning boshqa sohalaridan ham ko‘plab ustozlardan saboq olib o‘z bilimini oshiradi. Bular hammasi Abu Iso Muhammad Termiziyning o‘z davrining yirik olimi darajasiga yetishida mustahkam zamin tayyorlaydi 8 . Imom Termiziy o‘z davrining yetuk muhaddisi sifatida ko‘pgina shogirdlarga ustozlik ham qilgan. Uning shogirdlaridan Maqhul ibn Fazl, Muhammad ibn Mahmud Anbar, Abu ibn Muhammad Nasafiy, Hammod ibn Shokir, Xaysam ibn б 7 Маънавият юлдузлари : Маркзазий Осиёлик машҳур сиймолар, алломалар, адиблар // маъсул муҳаррир M.M. Хайруллаев /. Тўлдирилган қайта nashr. - Тошкент: А. Қодирий номидаги халқ мероси нашр, 1999. 400 б 8 Xolmurodov.R.I. va b. Birinchi Renessans allomalari. – Toshlent : Zamin Nashr, 2022. – B 116 6 Kulayb Shoshiy, Ahmad ibn Yusuf Nasafiy, Abul-Abbos Muhammad ibn Mahbub Mahbubiy kabi yetuk olimlarni ko‘rsatish mumkin. Abu Iso Muhammad Termiziyning xorijiy mamlakatlarga safari uzoq yillarga cho‘zilib, avval esatib o‘tganimizdek, safarlari chog‘ida u ko‘pdan-ko‘p olimlar, muhaddislar bilan muloqotda bo‘ldi. Shu bilan bir qatorda ana shu safarlari chog‘ida hadislarni to‘plab, kitoblar ta lif qilishga ham kirishdi. Xorijiy ellarga safarlaridan u o‘zʼ yurtiga 863-yildan oldin qaytadi va o‘z elidan chiqqan olimlar bilan ilmiy munozaralarda qatnashadi, ko‘plab shogirdlarga ustozlik qiladi. Ayniqsa, mashhur muhaddis alloma Buxoriy bilan ko‘plab ilmiy bahslar yuritib istifoda qiladiki, bu haqda Termiziy o‘zining “Al-Ilal” kitobida ham yozadi. Abu Iso Muhammad Termiziyning ko‘pchilik tasniflari, jumladan, uning mashhur asari “Al-Jome” ham o‘z Vataniga qaytganidan keyin yaratilgan. Imom Termiziy 892-yilda Termiz yaqinidagi Bug‘ qishlog‘ida vafot etib, shu joyda dafn qilingan 9 . 9 Маънавият юлдузлари : Маркзазий Осиёлик машҳур сиймолар, алломалар, адиблар // маъсул муҳаррир M.M. Хайруллаев /. Тўлдирилган қайта nashr. - Тошкент.: А. Қодирий номидаги халқ мероси нашр, 1999. 400 б 7 I.2. Imom at-Termiziyning mustaqillik yillarida asarlarini chop etish masalalari Yurtimizda Imom Abu Iso Muhammad Termiziyning xotirasi va beqiyos ma’naviy merosiga e’tibor davlat darajasiga ko‘tarilgan. Prezidentimiz tashabbusi bilan u zotning xoki poyi mangu qo‘nim topgan Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi qadamjoda maqbara bino qilindi. Shuningdek, Termiz shahrida ulkan masjid, madrasa va Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi barpo etilib, unda muhaddis alloma va boshqa ulamolarning ilmiy merosini o‘rganish va targ‘ib etish bo‘yicha ilmiy faoliyat boshlab yuborildi. Allomaning asrlar davomida nafaqat olim-u fuzalolar, balki oddiy odamlar uchun dasturul amal bo‘lib kelgan insof, adolat va insonparvarlikni targ‘ib etuvchi merosi hozirgi murakkab davrimizning ko‘plab muammolariga yechim topishda o‘ziga xos asos bo‘lib xizmat qilishi muqarrar. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2017 yil 14 fevralʻ kuni “Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora- tadbirlari to g risida”gi qarorni imzoladi. Ayni haqiqatkim, mazkur qaror ʻ ʻ mamlakatimiz ma naviy hayotidagi ulkan tarixiy voqealardan biri bo ldi. Qarorda ʼ ʻ qayd etilganidek, islom dini rivojiga ulkan hissa qo shgan buyuk alloma, ʻ vatandoshimiz Abu Iso Termiziy (Imom Termiziy) va termiziy allomalarning benazir merosini ilmiy asosda chuqur o rganish, muqaddas zaminimiz azal-azaldan ʻ ulug allomalar, aziz-avliyolar vatani bo lib kelganini xalqimiz va xalqaro ʻ ʻ jamoatchilik o rtasida keng targ ib qilish, milliy-diniy qadriyatlarimizni asrab- ʻ ʻ avaylash va rivojlantirish, shu asosda yoshlarimizni ezgu g oyalar ruhida ʻ tarbiyalash maqsadida mazkur markazni tashkil etish ko zda tutildi. Qarorda ʻ markazning asosiy maqsad va vazifalari, ustuvor yo nalishlari belgilab berildi ʻ 10 . Mustaqillikning dastlabki yillaridan Imom Termiziy asarlari nashr etila boshladi 11 . Davlatimiz rahbari boshchiligida Imom Termiziy maqbarasi zamonaviy 10 Уватов. У. Буюк юрт алломалари. - Тошкент: O’zbekiston, 2023. – Б 60 11 Ат-Термизий. Шамоили Муҳаммадия / Саййид Махмуд Тарозий Алихонтўра таржимаси. – Т.: «Меҳнат» нашриёти, 1991; Абу Исо Муҳаммад Термизий. Аш-Шамойил ан-Набавийя / Арабчадан U.Uvatov таржимаси. – Тошкент: Чўлпон, 1993. – Б 112 8 talablar asosida obod qilish va katta ziyoratgohga aylantirish ishlari yurtdoshlarimizning mislsiz e tiroflariga sabab bo ldi. O zbekiston Respublikasiʼ ʻ ʻ fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida “Termizlik allomalar asarlarining qo lyozmalari katalogi” loyihasi doirasida ʻ katolog-kitob nashr qilindi. “Abu Iso Termiziy ilmiy merosini tadqiq qilish, asarlarini tarjima va nashr qilish” nomli loyiha doirasida “al-Jome as-Sunan” ʼ (Sunnatlar to plami), “Abu Iso Muhammad Termiziy asarlari ilmiy-izohli ʻ tarjimalarini tayyorlash va nashr qilish” loyihasi doirasida allomaning “Tasmiyatu as hobi Rasululloh” (Rasululloh safdoshlari) nomli kitoblari nashr qilindi ʼ 12 . Hadislarni tanqidiy o rganish bo yicha qisqa vaqt oralig ida olti to plamda ʻ ʻ ʻ ʻ uchragan bir qator maxsus terminlar guruhi vujudga keldi. Imom Termiziy bu sohada salmoqli ishni amalga oshirgani, u faqatgina hadislarni to plash bilangina ʻ cheklanib qolmasdan, hadislarning tahliliga ham alohida bo lim ajratgani ham bu ʻ sohada katta voqelik hisoblanadi. Imom Termiziy birinchilardan bo lib hadislarni ʻ sahih, hasan va zaif guruhlarga ajratgan olimdir. Vaqt o tishi bilan hadis ilmidagi ʻ terminlar taraqqiy etib bordi va bu sohada umumiy qabul qilingan shaklga keldi. Imom Termiziyning yozgan asarlari orasida bizgacha yetib kelgan va nashr qilingan to rtta kitoblari borligi bizga ma lum. Bular: ʻ ʼ “Al-Jome as-Sunan (Sunnatlar to plami)”. Bu to plam Imom Termiziyning ʼ ʻ ʻ shoh asari hisoblanadi. Uning mazkur asaridan tanlangan hadislarning ikki jildi o zbek tilida ham nashr qilingan. ʻ “Ash-Shamoyil an-Nabaviyya” “Payg ambarimiz (s.a.v.)ning go zal suratlari ʻ ʻ va siyratlari”. Bu kitob Muhammad payg ambar (s.a.v.)ning tashqi ko rinishlari, ʻ ʻ kundalik odatlariga bag ishlangan bo lib, “Shamoili Muhammadiya” nomi berilgan ʻ ʻ Sayyid Mahmud Taroziyning tarjima-sharhidan foydalanilgan holda o zbek tilida ʻ ham nashr etilgan 13 . 12 Abu Iso Muhammad Termiziy. Rasululloh safdoshlari. Tarjimonlar va nashrga tayyorlovchilar H.Aminov, M.Ismoilov, B.Abdullayev. Mas ul muharrir O.Qoriyev. ʼ . – Toshlent : “Navro z”nashriyoti, 2017. ʻ 13 Уватов У. Икки буюк донишманд. – Тошкент: Шарқ, 2005. – Б. 6-39 9 “Kitab al-ilal” (Illat-sabablar kitobi). Hadis ilmi va roviylar to g risidagiʻ ʻ mazkur asarning ikkita – katta va kichik tahriri mavjud. Ular “Kitab al-Ilal al- Kabir”, “Kitob al-Ilal as-Sag ir” deb ataladi. Ayrim tadqiqotchilar “Kitab al-Ilal al- ʻ Kabir”ni mustaqil asar desalar, “Kitob al-Ilal as-Sag ir”ni muallifning “al-Jome ” ʻ ʼ asariga ilova – xotima qismi deydilar. “Kitob al-Ilal al-Kabir”ga Ibn Rajab al- Hanbaliy sharh bitgan. Tadqiqotchilar “Kitob al-Ilal al-Kabir” asarining ikkinchi nomi “al-Mufrad” bo lganini alohida qayd qiladilar. Yana ilmiy adabiyotlarda ʻ allomaning “Al Ilal fil-hadis” nomli asari borligi zikr qilinadi. Bizningcha, u mazkur “Kitob al-Ilal al-Kabir” asarining boshqa bir nomi bo lsa kerak ʻ 14 . “Asmo as-Sahoba” (“Sahobalarning ismlari”). Mazkur asar ixchamgina risola ko rinishida bo lib, unda Imom Termiziyga nisbat beriladi. Bu haqda Ibn Hajar ʻ ʻ Asqaloniy “Tahzib at-Tazxib” asarida eslatib o tgan. Asarning bir qo lyozma ʻ ʻ nusxasi Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasida saqlanadi va uning asosida asar matni nashr qilingan 15 . Ibn an-Nadim “Fehrist” asarida Imom Termiziyning “Tarix” nomli asari ham bo lganligini ham zikr qilgan ʻ 16 . Ona Sharq hikmat imoratlariga poydevor qo ygan, ilm-fan tamadduniga tamal ʻ toshi qo ygan muqaddas zamin. O zbekistonimizda ana shu mo tabar zotlarning ʻ ʻ ʻ ilmu ijodlarini o rganish ma naviy-ma rifiy tarbiyaning birinchi va kechiktirib ʻ ʼ ʼ bo lmas vazifasi hisoblanadi. ʻ Buyuk termiziylarga alla aytgan muqaddas makon – eng qadimiy shaharlardan biri bo lgan Termizda kamol topgan buyuk ajdodlarimizning ʻ insoniyat taraqqiyotiga qo shgan xizmatlari umume tirof etilgan tarixiy haqiqatdir. ʻ ʼ Zero, bu zaminning dunyo tanigan allomalari qoldirgan olamshumul ilmiy, ma naviy va madaniy merosi nafaqat Markaziy Osiyo mintaqasida o rta asrlarda ʼ ʻ kechgan ilmiy-madaniy jarayonlarga, balki jahonning boshqa mintaqalaridagi 14 Абу Исо Термизий. Китобул илал. Тарж. Ж.Чўтматов. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. - Б 90 .; 15 A бу Исо Муҳаммад Термизий. Сунани Термизий. Ал-Жоми ас-Саҳиҳ. И жилд / Таржимон, шарҳ ва ʼ изоҳлар муаллифи: Мирзо Кенжабек. - Тошкент: Шарқ, 2010. – Б 63 16 Xolmurodov.R.I. va b. Birinchi Renessans allomalari. . – Toshlent: Zamin Nashr, 2022. 206 b 10 Renessansga jiddiy ijobiy ta sir ko rsatgani isbot talab etilmaydigan ulugʼ ʻ ʻ haqiqatdir. Ta kidlash o rinliki, o rta asrlarda faoliyat yuritgan yurtimiz allomalarining ʼ ʻ ʻ ko pchiligi haqida biz hanuzgacha yetarli ma lumotga ega emasmiz. Jumladan, ʻ ʼ termizlik allomalardan Iso Muhammad Termiziy (824-893), Hakim Termiziy (820- 932), Abu Bakr Varroq Termiziy, Xoja Samandar Termiziy (1638-1740), Adib Sobir Termiziy kabi qator allomalarning ilmiy merosi hali-hanuz to laligicha ʻ o rganilib, xalqimizga taqdim etilmagan. ʻ Hakim Termiziy qalamiga mansub bo lgan yana bir asar “Valiylar hayot ʻ yo li” deb ataladi. Muallifning aksariyat asarlari qatori bu ham arab tilidan o zbek ʻ ʻ tiliga birinchi marta tarjima qilindi. Asarning ilmiy-izohli tarjimasi ko rsatkichlar ʻ bilan nashr qilingan bo lib, asar valiylarning darajalari, sifatlari va boshqa tegishli ʻ masalalarini yoritishga bag ishlangan. Unda inson o zini takomillashtirishi, tuban ʻ ʻ hirs-tuyg ularini jilovlab, o z-o zini poklashi zarurligi haqidagi fikrlar bayon ʻ ʻ ʻ etilgan. Shuningdek, o z fikrlarini hayotiy misollar keltirib quvvatlagan. Asar ʻ g oyasi tasavvuf falsafasining asosiy tushunchasi bo lgan komil insonni voyaga ʻ ʻ yetkazish vazifalarini tashkil qilishdan iborat 17 . Zamondoshlari tomonidan axloq, tasavvuf, fiqhiy masalalarda yuborilgan savollarga javob shaklida asar yozish Hakim Termiziyning o ziga xos uslubi ʻ hisoblanadi. Shu boisdan loyiha doirasida reja bo yicha arab tilidan o zbek tiliga ʻ ʻ tarjima qilingan navbatdagi asar “Rayydan yuborilgan maktubga javob” deb atalgan. Bu asarning ilmiy-izohli tarjimasi ham zarur ko rsatkichlar bilan ʻ ta minlangan holda ilk bor o zbek tilida nashr qilindi. Bu asar axloqiy jihatdan oliy ʼ ʻ poklikka erishish va natijada Haqni anglashda to liq bilimga ega bo lib, tub ʻ ʻ mohiyatini tushunadigan inson haqida so z yuritadi. Olim shaxs ma naviy hayotida ʻ ʼ muhim bo lgan odobni qanchalik zarur ekanligini hayotiy misollar bilan qiyoslab, ʻ tushuntirib bergan. 17 Уватов. У. Буюк юрт алломалари. . – Toshlent: O‘zbekiston : 2023. – Б 65 11 Bir so z bilan aytganda, yurtimizda ulug mutafakkirlar Imom Termiziy vaʻ ʻ Hakim Termiziyning merosini tadqiq qilishdek fayziyob tadoriklar boshlangani ko zimizga quvonch, qalbimizga iftixor bag ishlaydi. Allomalarning diniy-falsafiy ʻ ʻ asarlari arab tilidan o zbek tiliga tarjima qilinayotgani kelajak avlod uchun ʻ munosib tuhfa sanaladi 18 . Ushbu tadqiqot ishlari davlatimiz rahbarining tarixiy farmonlari bilan ochilgan O zbekiston Xalqaro Islom akademiyasi, Islom sivilizatsiya markazi, ʻ Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi kabi muassasalar olimlarining navbatdagi tadqiqotlarida o z aksini topadi. ʻ Zero, “Yaxshilikning mukofoti yaxshilikdir” deyilgan purhikmat naqlning amaldagi isboti ilmsevar, kitobsevar elning jahon aro nufuzini oshirishga xizmat qilayotganida ko rinayotgani ayni haqiqatdir. ʻ 18 O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini ʻ tashkil etish chora-tadbirlari to g risida” gi Qarori // “Xalq so zi” gazetasi 15 fevral 2017 yil. ʻ ʻ ʻ 12 II.BOB. IMOM AT-TERMIZIY ASARLARI MANBA SIFATIDA II.1.Imom at-Termiziyning Islom diniga oid asalrari tahlili Yurtimizdan ko‘plab Islom dini ilmiga hissa qo‘shgan allolalar ko‘p. Ushbu allomalardan biri Abu Iso Muhammad Iso Termiziy (824-892) bo lib, uning ilmiyʻ va diniy merosini o rganish olimlarimizning katta sa y-harakatlari bilan davom ʻ ʼ etmoqda. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2017 yil 14 fevral ʻ kuni “Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora- tadbirlari to g risida”gi qarorni imzoladi. Ayni haqiqatkim, mazkur qaror ʻ ʻ mamlakatimiz ma naviy hayotidagi ulkan tarixiy voqealardan biri bo ldi ʼ ʻ 19 . Qarorda qayd etilganidek, islom dini rivojiga ulkan hissa qo shgan buyuk alloma, ʻ vatandoshimiz Abu Iso Termiziy (Imom Termiziy) va termiziy allomalarning benazir merosini ilmiy asosda chuqur o rganish, muqaddas zaminimiz azal-azaldan ʻ ulug allomalar, aziz-avliyolar vatani bo lib kelganini xalqimiz va xalqaro ʻ ʻ jamoatchilik o rtasida keng targ ib qilish, milliy-diniy qadriyatlarimizni asrab- ʻ ʻ avaylash va rivojlantirish, shu asosda yoshlarimizni ezgu g oyalar ruhida ʻ tarbiyalash maqsadida mazkur markazni tashkil etish ko zda tutildi. Qarorda ʻ markazning asosiy maqsad va vazifalari, ustuvor yo nalishlari belgilab berildi. ʻ Mustaqillikning dastlabki yillaridan Imom Termiziy asarlari nashr etila boshladi 20 . Davlatimiz rahbari boshchiligida Imom Termiziy maqbarasi zamonaviy talablar asosida obod qilish va katta ziyoratgohga aylantirish ishlari yurtdoshlarimizning mislsiz e tiroflariga sabab bo ldi. O zbekiston Respublikasi ʼ ʻ ʻ fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida “Termizlik allomalar asarlarining qo lyozmalari katalogi” loyihasi doirasida ʻ katolog-kitob nashr qilindi 21 . “Abu Iso Termiziy ilmiy merosini tadqiq qilish, 19 O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini ʻ tashkil etish chora-tadbirlari to g risida” gi Qarori // “Xalq so zi” gazetasi 15 fevral 2017 yil. ʻ ʻ ʻ 20 Ат-Термизий. Шамоили Муҳаммадия / Саййид Махмуд Тарозий Алихонтўра таржимаси. - Тошкент: «Меҳнат» нашриёти, 1991; Абу Исо Муҳаммад Термизий. Аш-Шамойил ан-Набавийя / Арабчадан U.Uvatov таржимаси. – Тошкент: Чўлпон, 1993. – Б 1 0 2 21 Termizlik allomalar asarlari qo lyozmalari katalogi. – T ʻ ermiz .:, 2015. 13 asarlarini tarjima va nashr qilish” nomli loyiha doirasida “al-Jome as-Sunan”ʼ (Sunnatlar to plami) ʻ 22 , “Abu Iso Muhammad Termiziy asarlari ilmiy-izohli tarjimalarini tayyorlash va nashr qilish” loyihasi doirasida allomaning “Tasmiyatu as hobi Rasululloh” (Rasululloh safdoshlari) nomli kitoblari nashr qilindi ʼ 23 . Hadislarni tanqidiy o rganish bo yicha qisqa vaqt oralig ida olti to plamda ʻ ʻ ʻ ʻ uchragan bir qator maxsus terminlar guruhi vujudga keldi. Imom Termiziy bu sohada salmoqli ishni amalga oshirgani, u faqatgina hadislarni to plash bilangina ʻ cheklanib qolmasdan, hadislarning tahliliga ham alohida bo lim ajratgani ham bu ʻ sohada katta voqelik hisoblanadi. Imom Termiziy birinchilardan bo lib hadislarni ʻ sahih, hasan va zaif guruhlarga ajratgan olimdir. Vaqt o tishi bilan hadis ilmidagi ʻ terminlar taraqqiy etib bordi va bu sohada umumiy qabul qilingan shaklga keldi. Imom Termiziyning yozgan asarlari orasida bizgacha yetib kelgan va nashr qilingan to rtta kitoblari borligi bizga ma lum. Bular: ʻ ʼ “Al-Jome as-Sunan (Sunnatlar to plami)”. Bu to plam Imom Termiziyning ʼ ʻ ʻ shoh asari hisoblanadi. Uning mazkur asaridan tanlangan hadislarning ikki jildi o zbek tilida ham nashr qilingan. ʻ “Ash-Shamoyil an-Nabaviyya” “Payg ambarimiz (s.a.v.)ning go zal suratlari ʻ ʻ va siyratlari”. Bu kitob Muhammad payg ambar (s.a.v.)ning tashqi ko rinishlari, ʻ ʻ kundalik odatlariga bag ishlangan bo lib, “Shamoili Muhammadiya” nomi berilgan ʻ ʻ Sayyid Mahmud Taroziyning tarjima-sharhidan foydalanilgan holda o zbek tilida ʻ ham nashr etilgan 24 . “Kitab al-ilal” (Illat-sabablar kitobi). Hadis ilmi va roviylar to g risidagi ʻ ʻ mazkur asarning ikkita – katta va kichik tahriri mavjud. Ular “Kitab al-Ilal al- Kabir”, “Kitob al-Ilal as-Sag ir” deb ataladi ʻ 25 . Ayrim tadqiqotchilar “Kitab al-Ilal 22 Abu Iso Muhammad Termiziy. “al-Jome as-Sunan” (saylanma). Tarjima va izohlar mualliflari H.Aminov, ʼ M.Ismoilov, B. Abdullayev. Mas ul muharrir O.Qoriyev. – T. ʼ shkent: “Navro z”nashriyoti, 2017. ʻ – B 30 23 Abu Iso Muhammad Termiziy. Rasululloh safdoshlari. Tarjimonlar va nashrga tayyorlovchilar H.Aminov, M.Ismoilov, B.Abdullayev. Mas ul muharrir O.Qoriyev. ʼ – T. oshkent: “Navro z”nashriyoti, 2017. ʻ – B 34 24 Абу Исо Термизий. Шамоилу Муҳаммадийя. Тарж. Саййид Маҳмуд Тарозий. – Тошкент: Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлар диний идораси бошқармаси, 1411/1990. - 75 б. 25 Абу Исо Термизий. Китобул илал. Тарж. Ж.Чўтматов. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. -90 б.; Уватов У. Икки буюк донишманд. – Тошкент: Шарқ, 2005. – Б. 6-39. 14 al-Kabir”ni mustaqil asar desalar, “Kitob al-Ilal as-Sag ir”ni muallifning “al-ʻ Jome ” asariga ilova – xotima qismi deydilar. “Kitob al-Ilal al-Kabir”ga Ibn Rajab ʼ al-Hanbaliy sharh bitgan. Tadqiqotchilar “Kitob al-Ilal al-Kabir” asarining ikkinchi nomi “al-Mufrad” bo lganini alohida qayd qiladilar. Yana ilmiy adabiyotlarda ʻ allomaning “Al Ilal fil-hadis” nomli asari borligi zikr qilinadi. Bizningcha, u mazkur “Kitob al-Ilal al-Kabir” asarining boshqa bir nomi bo lsa kerak ʻ 26 . “Asmo as-Sahoba” (“Sahobalarning ismlari”). Mazkur asar ixchamgina risola ko rinishida bo lib, unda Imom Termiziyga nisbat beriladi. Bu haqda Ibn Hajar ʻ ʻ Asqaloniy “Tahzib at-Tazxib” asarida eslatib o tgan. Asarning bir qo lyozma ʻ ʻ nusxasi Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasida saqlanadi va uning asosida asar matni nashr qilingan. Ibn an-Nadim “Fehrist” asarida Imom Termiziyning “Tarix” nomli asari ham bo lganligini ham zikr qilgan. ʻ Ona Sharq hikmat imoratlariga poydevor qo ygan, ilm-fan tamadduniga tamal ʻ toshi qo ygan muqaddas zamin. O zbekistonimizda ana shu mo tabar zotlarning ʻ ʻ ʻ ilmu ijodlarini o rganish ma naviy-ma rifiy tarbiyaning birinchi va kechiktirib ʻ ʼ ʼ bo lmas vazifasi hisoblanadi. ʻ Buyuk termiziylarga alla aytgan muqaddas makon – eng qadimiy shaharlardan biri bo lgan Termizda kamol topgan buyuk ajdodlarimizning ʻ insoniyat taraqqiyotiga qo shgan xizmatlari umume tirof etilgan tarixiy haqiqatdir. ʻ ʼ Zero, bu zaminning dunyo tanigan allomalari qoldirgan olamshumul ilmiy, ma naviy va madaniy merosi nafaqat Markaziy Osiyo mintaqasida o rta asrlarda ʼ ʻ kechgan ilmiy-madaniy jarayonlarga, balki jahonning boshqa mintaqalaridagi Renessansga jiddiy ijobiy ta sir ko rsatgani isbot talab etilmaydigan ulug ʼ ʻ ʻ haqiqatdir 27 . Ta kidlash o rinliki, o rta asrlarda faoliyat yuritgan yurtimiz allomalarining ʼ ʻ ʻ ko pchiligi haqida biz hanuzgacha yetarli ma lumotga ega emasmiz. Jumladan, ʻ ʼ termizlik allomalardan Iso Muhammad Termiziy (824-893), Hakim Termiziy (820- 26 Уватов У. Икки буюк донишманд. – Тошкент: Шарқ, 2005. – Б. 6-39 27 Абу Исо Термизий. Китобул илал. Тарж. Ж.Чўтматов. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. -Б 20 ; 15 932), Abu Bakr Varroq Termiziy, Xoja Samandar Termiziy (1638-1740), Adib Sobir Termiziy kabi qator allomalarning ilmiy merosi hali-hanuz to laligichaʻ o rganilib, xalqimizga taqdim etilmagan. ʻ Hakim Termiziy qalamiga mansub bo lgan yana bir asar “Valiylar hayot ʻ yo li” deb ataladi. Muallifning aksariyat asarlari qatori bu ham arab tilidan o zbek ʻ ʻ tiliga birinchi marta tarjima qilindi. Asarning ilmiy-izohli tarjimasi ko rsatkichlar ʻ bilan nashr qilingan bo lib, asar valiylarning darajalari, sifatlari va boshqa tegishli ʻ masalalarini yoritishga bag ishlangan. Unda inson o zini takomillashtirishi, tuban ʻ ʻ hirs-tuyg ularini jilovlab, o z-o zini poklashi zarurligi haqidagi fikrlar bayon ʻ ʻ ʻ etilgan. Shuningdek, o z fikrlarini hayotiy misollar keltirib quvvatlagan. Asar ʻ g oyasi tasavvuf falsafasining asosiy tushunchasi bo lgan komil insonni voyaga ʻ ʻ yetkazish vazifalarini tashkil qilishdan iborat 28 . Zamondoshlari tomonidan axloq, tasavvuf, fiqhiy masalalarda yuborilgan savollarga javob shaklida asar yozish Hakim Termiziyning o ziga xos uslubi ʻ hisoblanadi. Shu boisdan loyiha doirasida reja bo yicha arab tilidan o zbek tiliga ʻ ʻ tarjima qilingan navbatdagi asar “Rayydan yuborilgan maktubga javob” deb atalgan. Bu asarning ilmiy-izohli tarjimasi ham zarur ko rsatkichlar bilan ʻ ta minlangan holda ilk bor o zbek tilida nashr qilindi. Bu asar axloqiy jihatdan oliy ʼ ʻ poklikka erishish va natijada Haqni anglashda to liq bilimga ega bo lib, tub ʻ ʻ mohiyatini tushunadigan inson haqida so z yuritadi. Olim shaxs ma naviy hayotida ʻ ʼ muhim bo lgan odobni qanchalik zarur ekanligini hayotiy misollar bilan qiyoslab, ʻ tushuntirib bergan. Bir so z bilan aytganda, yurtimizda ulug mutafakkirlar Imom Termiziy va ʻ ʻ Hakim Termiziyning merosini tadqiq qilishdek fayziyob tadoriklar boshlangani ko zimizga quvonch, qalbimizga iftixor bag ishlaydi. Allomalarning diniy-falsafiy ʻ ʻ asarlari arab tilidan o zbek tiliga tarjima qilinayotgani kelajak avlod uchun ʻ munosib tuhfa sanaladi. 28 Уватов. У. Буюк юрт алломалари. - Тошкент : O’zbekiston, 2023. – Б 70 16 Ushbu tadqiqot ishlari davlatimiz rahbarining tarixiy farmonlari bilan ochilgan O zbekiston Xalqaro Islom akademiyasi, Islom sivilizatsiya markazi,ʻ Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi kabi muassasalar olimlarining navbatdagi tadqiqotlarida o z aksini topadi ʻ 29 . Zero, “Yaxshilikning mukofoti yaxshilikdir” deyilgan purhikmat naqlning amaldagi isboti ilmsevar, kitobsevar elning jahon aro nufuzini oshirishga xizmat qilayotganida ko rinayotgani ayni haqiqatdir. ʻ 29 O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini ʻ tashkil etish chora-tadbirlari to g risida” gi Qarori // “Xalq so zi” gazetasi 15 fevral 2017 yil. ʻ ʻ ʻ 17 II.2. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) hayoti va shaxsiyatini o ‘rganishda Imom at-Termiziy asarlari manba sifatida Termiziyning “Sunani Termiziy” asarini qimmatli qiladigan eng muhim omillardan biri Termiziy hadislarning sahihligi va roviylarning sanaddagi maqomlari haqida bayonotlar berganligidir. Birinchi davr hadis kitoblarida kam uchraydigan bu holat Termiziy bilan keng tarqala boshlagan. Termiziy ma’lum ma’noda o‘zidan keyin nashr etilgan hadis kitoblarining manbasi bo‘lgan deyishimiz mumkin. Termiziy hadislarning dalil va matnlarini aytib o‘tgandan so‘ng, hadislarni sahih, roviylarning maqomi, hadislarning turli namunalari va ulamolarning bu boradagi fikr-mulohazalarini sahih qilib ko‘rsatgan va kitobining foydali bo‘lishiga ishonch hosil qilgach hadislarni kiritgan. Dastlabki davr muhaddislari hadislarni quvvati jihatidan ikki xil nom sahih va zaif deb ajratganlar. Hadis ahlidan Ahmad ibn Hanbal (vaf. 241/855) kabi zayif hadislardan foydalanish qiyosan amal qilishdan yaxshiroqdir, tamoyilini o‘rtaga qo‘ygan ba zi muhaddislarʼ sahih va zayif hadislar o‘rtasidagi ba’zi rivoyatlardan foydalanganlar. “Sunani Termiziy”da esa ko‘rinib turibdiki, bu rivoyatlar keyingi davrlarda uchinchi qism sifatida “hasan” hadis nomi bilan tanitilgan. Darhaqiqat, Ibn Taymiyya (vaf. 728/1328) Termiziy hadislarni quvvati jihatidan uch qismga bo‘lgan birinchi shaxs ekanligini ta’kidlagan. Holbuki, Termiziydan oldin sahih va zaif hadis o‘rtasida topilgan "hasan hadis" atamasi Ali b. Madiyiy (vaf. 234/849), Buxoriy va Ya'qub ibn. Shayba (vaf. 262/875) kabi olimlar tomonidan ham foydalanilgan. Biroq hadislarni sahihlik nuqtai nazaridan uch qismga bo‘lib baholash Termiziyning asarida hasan atamasini tez-tez ishlatgani uchun keng tarqalib, mashhur bo‘ldi. Shunday qilib, hadis metodologiyasi kitoblarida hadislarni qabul qilish yoki rad etish nuqtai nazaridan hadislar “sahih, hasan, zaif” deb uch qismga bo‘linishi umume’tirof etilgan istilohlarga aylandi. Termiziy Buxoriy va Muslimdan farqli ravishda o‘z kitobida sahih hadislarni tasniflabgina qolmay, balki amal qilingan hasan va zaif rivoyatlar bilan bir qatorda sahih hadislarni ham kiritgan. Shuning 18 uchun ham Termiziy har bir hadisdan keyin hadisning sahihligini tushuntirish zarurligini his qilgan. U hadislarning sahihligiga oid goh bir so‘zdan, goh bir necha so‘zdan iborat o‘ziga xos iboralar ishlatgan . Sunani Termiziydagi hadislarning sahihligiga ishora qiluvchi atamalarni faqat Termiziy ishlatmagan. Bu atamalar ba'zi rivoyatlarda Termiziyning o‘z fikri, ba'zan Ahmad ibn Hanbal va Buxoriy kabi olimlarning, ba zan esa o zining ham, boshqa allomalarning ham qarashlariniʼ ʻ aks ettiradi. Shuning uchun ham ba’zi rivoyatlarda ikki yoki undan ortiq atama qo‘llangan bo‘lishi mumkin. Termiziy ilal kitobida hasan va g‘arib atamalari haqida ma’lumot bergan bo‘lsa, sahih hadis nima ekanligi haqida hech qanday izoh bermagan. O‘ylaymizki, Termiziy bu borada bayonot berishga hojat sezmagan, chunki sahih hadis o‘sha davrda hammaga ma’lum edi. Termiziy qabul qilinadigan hadis turlaridan biri bo‘lgan sahih hadis atamasini yolg‘iz qo‘llagan bo‘lsa-da, "hasan, g‘arib" kabi turli atamalarni zikr qilib, bayon etgan. Termiziy o‘z kitobida sahih iborasini 90 ga yaqin rivoyatda ochiq ishlatgan. Bu to‘qson rivoyatdan 42 tasi Buxoriy va Muslim kitobiga kiritilgan bo‘lib, ulardan 4 tasi faqat Buxoriyda, 9 tasi faqat Muslimda. Demak, “Sahihoni”da Termiziyning “sahih” hukmini bergan 55 ta rivoyat mavjud. Bu o‘xshashlik sahih hadislar bo‘yicha Sahihoni va Termiziy shartlarini jamlagan Buxoriy va Muslimning shartlari bir-biriga yaqin ekanligini ko‘rsatadi. Ibnu-Saloh (vaf. 643/1245) va Sirojuddin Umar ibn Raslon al- Bulkiyniy (vaf. 805/1403) kabi olimlar sahih atamasiga xuddi shunday ma noni ʼ “jayyid” so ziga qaratganlar. Bu fikr ko‘pchilik muhaddislar tomonidan qabul ʻ qilingan bo‘lsa-da, ba'zi muhaddislar sahih va jayyid atamalarini tenglashtirmaydilar. Chunki, ularning fikricha, Termiziy bir rivoyatning sahihlik darajasiga yetib borishiga ikkilangani uchun sahih o‘rniga “jayyid” atamasini qo‘llagan. Bunda hadisning sahihligiga qadar pastroqdir. Usoma ibn Zayd (r.a.)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Kimki bir yaxshilik qilsa, yaxshilik qilganga: “Alloh seni dunyo va oxiratda yaxshilik bilan mukofotlasin», deb, albatta, eng yaxshi maqtov va mukofotni aytadi. (Termiziy aytadi): Bu hadis hasan jayyid g‘aribdir. Bu hadisni Usoma ibn Zayd rivoyat 19 qilgan. Abu Hurayradan ham, xuddi shunday hadis Payg‘ambarimizdan ham rivoyat qilingan. (Termiziy aytadi): Buxoriydan so‘radim, u bu hadisni bilmas edi. Bu atama misoldagi shakli bilan jami uch marta ishlatiladi. Hijriy ikkinchi asrda so‘z sifatida qo‘llanilgan hasan so‘zi Ali b. Madiyiy (vaf. 234/849), Ahmad ibn Hanbal (vaf. 241/855), Buxoriy (vaf. 256/870), Abu Dovud (vaf. 275/889), Abu Hatim (vaf. 277/890) va Fasaviy (vaf. 277/890) kabi olimlar tomonidan atama sifatida ishlatilgan. Termiziy esa bu atamani birinchi bo‘lib eng ko‘p ishlatgan, uni yoygan va ta’riflagan. Hasan hadislarni bilishda Termiziyning kitobi eng zarur manbalardan biri hisoblanadi. Hasan hadisni mashhur qilgan va undan eng ko‘p foydalanadigan kishi ham aynan Termiziydir. Hasan atamasiga yaqin ma'noga ega bo‘lgan turli xil ta'riflar berilgan. Termiziy, Xattobiy (vaf. 388/998), Ibnu’s-Saloh (vaf. 643/1245), Ibn Hajar (vaf. 852/1448) kabi muhaddis olimlar hasan hadisning ayrim xususiyatlarini ta’kidlab, ta’riflashga harakat qilganlar. Bu yerda avvalo Termiziy va Xattobiy tomonidan berilgan turli ta’riflarni ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir. So‘ngra, bu ikki ta'rifni hasan hadisning ikki xil qismi sifatida ta'riflagan Ibnu's-Saloh va Ibn Hajarning ta’riflari keltiriladi. Isnodda yolg‘onchilikda ayblangan roviy bo‘lmagan, lekin shadi bo‘lmagan, boshqa rivoyat bilan shunga o‘xshash rivoyat kelgan hadisga “hasan hadis” deyiladi. Ushbu atamani yaxshiroq tushunish uchun ta'rifni chuqurroq o‘rganish kerak. Termiziy hasan atamasini belgilashda “hasand isnodihi” birikmasini ishlatar ekan, hadislarni aqllilik nuqtai nazaridan baholaganligini nazarda tutgan. “Indana” so‘zi bilan bu ta'rif o‘z davridagi umumiy qo‘llanishlardan farqli o‘ziga xatolarga yo‘l qo‘ymagan, lekin rivoyati zaif bo‘lgan roviylar doirasiga kiradi3 . Bundan tashqari, “jarh ta'dil” qilinmagan yoki jarh va ta'dil turli kishilar tomonidan aytilgan noma'lum roviylar va ixtiloflar tufayli hal qiluvchi jarh-ta'dil hukmi berilmagan, qobiliyatdan foydalanib muomala qilgan roviylar yuqorida zikr etilgan doiraga mansub hisoblanganlar. Shuningdek, an’ana imkoniyatlaridan foydalanib ta’lim beruvchi roviylar ham biz tilga olgan doiraga kiradi. Shu jihatdan rivoyatlar uchun qo‘llanadigan hasan atamasi sahih atamasining ost qismi bo‘lib, sahih atamasidan 20 ko‘ra keng qamrovlidir. Boshqacha qilib aytganda, har bir sahih hadisni hasan hadis deganimiz kabi, hadis shartlariga mos kelmagani uchun ham har bir hasan hadisni sahih hadis deb ayta olmaymiz. “Hadis shozz bo‘lmaydi” degan so‘zi bilan u hasan hadisdagi roviylar boshqa roviylarga zid bo‘lgan rivoyatlarni o‘zlaridan qat’iyroq qilib qo‘ymasliklarini, ya’ni bu hasan hadis boshqa hadislarga nisbatan qarama-qarshi bo‘lmasligi kerakligi ta’kidlangan. “O‘xshash rivoyat boshqa tartib bilan kelishi kerak” deganda, ehtimol, quyidagini nazarda tutgandir: Termiziy rivoyatning sahihligini oshirish uchun isnoddagi barcha roviylar boshqa tariqatdan kelishini shart qilgan, chunki hamma roviylar ham siqa(ishonchli) emas. Aslini olganda, agar hasan hadisdagi roviylarning hammasi siqa bo‘lganida, bu rivoyat sahih darajasiga yetgan bo‘lar va bir rivoyat bilan kelganligi rivoyatning sahih bo‘lishiga to‘sqinlik qilmas edi. Bundan tashqari, boshqa uslub bilan kelgan yordamchi (odid) rivoyatni bir xil so‘zlar bilan yetkazish shart emas. Bunda rivoyatning ma'no jihatdan yaqin bo‘lishi kifoya. Ibn Rajab (vaf. 795/1393) yozishicha, bu holat “Nabiy sollallohu alayhi vasallamga nisbat berilgan boshqa tariq” sifatida qayd etilmagani uchun mavkuf va maqtu’ rivoyatlari ham shu shart doirasiga kirishi mumkin. Termiziy hasan hadisda isnodning ixcham bo‘lishini shart qilib qo‘ymagan va o‘z kitobida mursal va munqoti’ kabi hadislarning sanadi mutasil bo‘lmagan turlariga hasan hadis hukmini bergan. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Termiziy ta’riflagan “hasan hadis” atamasi metodologiya kitoblarida “hasan li g‘ayrihi” deb ta’riflangan hadis turiga o‘xshashdir. Chunki, hasan li g‘ayrihi hadislar odatda zaif bo‘lgan, lekin turli uslublar bilan quvvatlangani uchun hasan li g‘ayrihi darajasiga ko‘tarilgan hadis turlari hisoblanadi. Termiziy "hasan g‘arib" atamasini hasan hadislari uchun qo‘llagan. Biroq, bu umumlashtirishni amalga oshirishda muhim bir masalaga e'tibor qaratish lozim. Chunki Termiziy “hasan hadis” atamasini faqat ushbu ta’rif doirasiga kiruvchi hadislar uchun ishlatmagan. Bu atamani goh Buxoriy va Muslim ham rivoyat qilgan sahih hadislar uchun, gohida bitta zanjir bilan kelgan hasan li zatihi rivoyatlar uchun ham ishlatgan. Xattobiy (vaf. 388/998) Termiziyning hasan hadis ta’rifiga o‘xshash 21 ta’rif bergan. Unga ko‘ra, hasan hadis; isnodi muttasil bo lgan, rivoyatʻ qilinayotgan shaharda ma lum, mashhur roviylar, ko pchilik ulamolar tomonidan ʼ ʻ qabul qilingan va ko p faqihlar tomonidan qo llanilgan hadisdir4 . Abu'l-Faraj ʻ ʻ Ibnu'l-Javziy (vaf. 597/1201) kabi ba'zi olimlar Termiziy va Xattobiyning hasan hadisga bergan ta'riflari ma’nosi bir-biriga yaqin ekanligini ta'kidlaganlar. Chunki ularga ko‘ra; Xattobiyning “kelib chiqqan joyi, ya’ni xabar qilingan joyi” iborasi Termiziyning “boshqa tartib bilan kelishi kerak” degan gapiga o‘xshaydi. Xattobiyning “roviylari mashhur bo‘lgan” degan gapi Termiziyning “roviysi yolg‘onchilikda ayblanmagan” degan gapi bilan chambarchas bog‘liq. Xattobiy, ta'rifda "kelib chiqishi ma'lum bo‘lgan" so‘zini qo‘llagani uchun, "hasan" hadisidagi Termiziyning "shozz bo‘lmaslik" holatini eslatishga hojat sezmagan. Chunki hadisning aslini bilish, u hadisning shozz bo‘lishiga to‘sqinlik qiladigan holatdir. Biroq Termiziy va Xattobiyning hasan hadis ta’rifini aniqlash borasidagi harakatlari ham tanqidga uchragan. Aslini olib qaraganda, Iroqiy (vaf. 806/1403); “Kelib chiqishi ma’lum” iborasi bilan hatto isnodida uzilish bo‘lgan munqati’ va mudallas kabi hadis turlari ham hasan hadis ta’rifidan chiqaradi. Biroq, Termiziy ham bunday hadislar uchun hasan hadis hukmini berganliklarini ilgari aytib o‘tgan edik. Ibn Hajar bu ikki ta’rif o‘rtasida ochiq-oydin tafovut borligini bildirib, Termiziyning noma’lum roviylarning ham rivoyatlarini hasan deb qabul qilganligini, bu kabi rivoyatlarga Xattobiy zaif hadis hukmini berganligini ta’kidlagan . Shunday ekan, bildirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Xattobiy ta’riflagan hasan hadisni Termiziy ta’riflagan hasan hadisdan sahihlik darajasida yuqoriroq ekanligini aytishimiz mumkin. xos qo‘llanish ekanligini ta'kidlagan. Shunday qilib, Termiziy bu atamaning boshqalar tomonidan turli ma’nolarda qo‘llanishiga ishora qilgan. Chunki Termiziydan oldin ham ba’zi muhaddislar hasan so‘zini uning lug‘at ma’nosida qo‘llaganlar. Termiziyning «muttahim bil kazib» degan isnodidagi «ya'ni yolg‘onda ayblanuvchi roviy bo‘lmaydi» degan gapi o‘z gapida turadigan roviylari, sidq sifatlariga ega bo‘lgan, yolg‘onchilikda ayblanmagan va e’tiborga olinmasilik talab qiladigan . 22 At-Termiziy zehnining o‘tkirligi, xotirasi hamda qunvai hofizasi kuchliligi xususida tarixiy manbalarda ko‘plab misollar, rivoyatlar keltiriladi. Jumladan, Yarib tarixchisi Shamsuddin az-Zahabiyning (1274-1347) «Tazkiratu-l-huffoz» («Hofizlar haqida tazkira») nomli asarida quyidagi hikoya bor: Abu Iso Muhammad at-Termiziy Makkaga hajga borayotganida yo‘lda ko‘p mashhur muhaddislar bilan uchrashib, muloqotda bo‘lib, olimlarning biridan hadislardan saboq berishini iltimos qilgan. U olim: «Bo‘lmasa, qog‘oz-qalam ol», -degan. Aksiga olib, shu payt at-Termiziy qalam topa olmagan va olim ro‘parasida o‘tirib, eshitgan hadislarini go‘yo yozib olayotgandek, qo‘lini qog‘oz utsida harakat qildiravergan. Olim esa turli-tuman hadislar keltirib, ularning yetmishga yaqinini hikoya qilgan. Shu orada u qog‘ozga qarab, unda hech qanday yozuv ko‘rmagan va at-Termiziyning bu ishidan jahli chiqib: «Nima, sen hali mening vaqtimni bekorga olmoqchimisan?», -deb qattiq ranjigan. At-Termiziy bo‘lsa, bamaylixotir: «Siz aytgan hadislarni yoddan aytib beraymi?», —degan-u hozirgina o‘zi olimdan eshitgan hadislarning hammasini birin-ketin aynan takrorlab bergan. At-Termiziy xotirasining bu qadar kuchliligidan boyagi olim hayratga tushib, qoyil qolgan At- Termiziyning xorijiy mamlakatlarga qilgan safari uzoq yillarga cho‘zilib, avval eslatib o‘tganimizdek, bu safarlar chog‘ida ko‘pdan-ko‘p olimlar, muhaddislar bilan muloqotda bo‘ldi. Shu bilan birga, hadislarni to‘plab, kitoblar ta’lif qilishga ham kirishdi. Ayniqsa, mashhur muhaddis al-Buxoriy bilan Nishopurda birga faoliyat ko‘rsatib, ko‘plab ilmiy bahslarda ishtirok qiladi, bu haqda at-Termiziy o‘zining «Al-Ilal» kitobida yozadi. U xorijiy ellarga safarlaridan o‘z yurtiga 863- yillar atrofida qaytadi va eldosh olimlar bilan ilmiy munozaralarda qatnashadi, ko‘plab shogirdlarga ustozlik qiladi. At-Termiziyning ko‘pchilik tasniflari, jumladan, mashhur asari «Al-Jomi’» ham o‘z Vataniga qaytganidan keyin yaratilgan. Imom at-Termiziy 892-yilda Termiz yaqinidagi Bug‘ qishlog‘ida vafot, etib, shu joyda dafn qilingan.At-Termiziy o‘z ilmiy-ijodiy faoliyati davomida o‘ndan ortiq asarlar yaratdi. Uning ilmiy-ma’naviy merosida, shubhasiz, «Al- Jomi’» asari katta ahamiyatga egadir. Bu asar «Al-Jomi’ as-sahih» («Ishonchli 23 to‘p-lam») 30 . «Al-Jomi’ al-kabir» («Katta to‘plam») 31 , «Sahih at-Termiziy», «Sunan at-Termiziy» («Termiziy sunnatlari») nomlari bilan ham yuritiladi. Abu Iso at-Termiziyning boshqa bir muhim asari “Ash-Shamoil an-nabaviya” (Payg‘ambarning alohida fazilatlari) deb ataladi. Bu asar, yuqorida aytilganidek, ba’zi manbalarda “Ash-Shamoil fi shamoil an-nabiy sallolohu alayhi va sallam”, “Ash-Shamoil Muhammadiya” nomlari bilan ham keltirilgan. Asar Payg‘ambar (s.a.v.)ning shaxsiy hayoti, u zotning suvrat va siyratlari, ajoyib fazilat va odatlariga oid to‘rt yuzu sakkiz hadisi sharifni o‘ziga jamlagan qimmatli manbaadir 32 . Bu o‘rinda shuni ta’kiddash kerakki, ushbu mavzu, ya’ni Payg‘ambar (s.a.v.)ning fazilatlari, odatlari haqidagi hadislarni to‘plash bilan juda ko‘p olimlar, muhaddislar shug‘ullanganlar va bu xildagi hadislar turli-tuman kitoblardan o‘rin olgan. Lekin at-Termiziy asarining boshqalardan afzalligi va qimmati shundaki, muallif imkoni boricha Payg‘ambar (s.a.v.) fazilatlariga doir barcha hadislarni muntazam ravishda to‘plab, mantiqan izchil bir holatda tartibga keltirgan va o‘ziga xos mustaqil, yaxlit kitob shaklida tasnif qilgan. “Ash-Shamoil an-nabaviya” azaldan islomshunos olimlar va tadqiqotchilarning diqqatini o‘ziga jalb qilib keladi. Arab tilida bitilgan ushbu asarga bir qancha sharhlar va hoshiyalar ham yozilgan. Ulardan Abdu-rauf al-Munoviy al-Misriyning (vaf. 1003 h.) “Sharhush- Shamoil”, Ali ibn Sulton al-Haraviy al-Qoriyning (vaf. 119 h.) “Jam’ul-vasoil fi sharhish-Shamoil”, Sulaymon ibn Umar ibn Mansur al-Jumalning “Al-Mavohib al- Muhammadiya bi sharh ashShamoil at-Termiziya” (bu asarning bir qo‘lyozmasi Qohiradagi alAzhar kutubxonasida 144 (hadis ilmi) - raqami ostida saqlanmoqda), Muhammad ibn Jasus al-Molikiyning (vaf. 1182 h.) “Al-Favoid aljaliyla al-bahiya ala Ash-Shamoil al-Muhammadiya” (bu asar 1927 yilda nashr qilingan) va nihoyat, al-Azharning sobiq shayxi Ibro-him al-Bojuriyning (vaf. 1277 h.), “Al-Mavohib al- Laduniya ala ashShamoil at-Termiziya” kabi sharhlarini ko‘rsatish mumkin. Kezi 30 Абу Исо Термизий. Китобул илал. Тарж. Ж.Чўтматов. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. -90 б.; Уватов У. Икки буюк донишманд. – Тошкент: Шарқ, 2005. – Б. 6-39. 31 Абу Исо Термизий. Саҳиҳи Термизий. Танланган ҳадислар. Абдуғани Абдулло таржимаси. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 1993. – Б 208 32 Абу Исо Термизий. Шамоилу Муҳаммадийя. Тарж. Саййид Маҳмуд Тарозий. – Тошкент: Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлар диний идораси бошқармаси, 1411/1990. – Б 20 24 kelganda shuni ham ta’kidlash kerakki, asarning tili oddiy va ravon bo‘lib, uslubi goyatda soddaligi bilan ham ko‘pchilik asarlardan ajralib turadi. Muhim tarixiy manba sifatida “Ash-Shamoil an-naba-viya» fors va turk tillariga ham tarjima qilingan. 1248 hijriy yili Hisomiddin an-Naqshbandiya tomonidan turkiy tilga qilingan tarjimasi arab tilini bilmaydigan turkiy xalqlar uchun g‘oyatda foydali qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. At-Termiziyning ushbu asariga sharh yozgan shayx Ibrohim al-Bojuriy: “Imom at- Termiziyning “AshShamoil an-nabaviya” kitoblari o‘z bobida yakkayu yagona asardir. Tartibi va o‘z ichiga olgan mavzulari jihatidan yagona bo‘lib, nodir kitoblar jumlasidan hisoblanur. Uning ovozasi Mag‘ribu Mashriqqa borib etdi”, deya ta’kidlaydi. Mashhur olim Ali Ibn Sulton al-Haraviy 66 al-Qoriy o‘zining “Jam’ul-vasoil fi sharh ash-Shamoil” nomli sharhida at- Termiziyning ushbu asari xususida shunday deb yozadi: “Rasululloh sallolohu alayhi va sallamning fazilatlari, axloqlari haqida tasnif etilgan musannafotlarning eng chiroyli va yaxshisi bu imom atTermiziyning Payg‘ambar siyratlari haqidagi mukammal va muxtasar kitobidir. Bu kitobni mutolaa qiluvchi, janobi Payg‘ambarni ko‘rganday va ul zotning har bobdagi mahosini shariflaridan bahramand bo‘lganga o‘xshaydi”. Oldinroq eslatib o‘tganimizdek, asarning Saudiya Arabistonida istiqomat qilgan vatandoshimiz Sayyid Mahmud Taroziy tomonidan ona tilimizga qilingan muxtasar tarjimasi 1990 yili imom at- Termiziyning 1200 yillik yubileyi munosabati bilan Toshkentda qaytadan nashr qilindiki, bu hol buyuk muhaddisning qimmatli asarini o‘rganishda katta ahamiyat kasb etishi shubhasizdir. “Ash-Shamoil an-nabaviya”ning tuzilishi va tarkibi haqida gapiradigan bo‘lsak, bu muxtasar asar ellik olti bobga bo‘linib, “Rasululloh sallallohu alayhi va sallamning jismi karimlari haqida rivoyat qilingan hadisi shariflar bobi” kabilardan tashkil topgan. Umuman olganda, mazmun-mohiyatiga ko‘ra asarni ikki asosiy qismga bo‘lish mumkin. Birinchi qismga mansub hadislar Payg‘ambar (s.a.v.)ning suvrat (tashqi qiyofa)lariga bag‘ishlangan. Bularga ko‘ra Payg‘ambarimiz novcha ham, pakana ham bo‘lmay, balki o‘rta bo‘yli, yag‘rindor, 25 qo‘llari bo‘lali, go‘shtdor va doimo tuk bilan qoplangan, kaftlari bo‘liq, qirg‘iyburun, peshonalari keng, ko‘zlari katta-katta bir zot bo‘lganlar 33 . Asarning ikkinchi qismida keltirilgan hadisi shariflar esa Payg‘ambar (s.a.v.)ning siyrati – ichki dunyosi va axloqiy fazilatlarini bayon qiladi. Bu hadislar bilan tanishar ekanmiz, Muhammad (s.a.v.) axloqiy jihatlardan namunaviy, mukammal bir siymo ekanligini, muomalada u zotning kattalaru-kichiklar, ayollaru- erkaklar, boylarukambag‘allar bilan o‘zini bir xil darajada tutishlarini, ro‘zg‘or va oila yumushlarida o‘z ayollariga astoydil ko‘maklashib yordam berishlarini, basharti biror gunoh kilib qo‘ygan kishi uzr so‘rasa, uning gunohlarini kechirganlarini, barcha odamlar – katta-kichik bilan o‘ta iltifotli muomalada va g‘oyat shirin-suxan bo‘lganlarini, yo‘lda uchragan barcha kishilarga birinchi bo‘lib salom berib, samimiy holahvol so‘rashlarini bilib olamiz. Asarda bekamu ko‘st keltirilgan Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ga mansub yuksak insoniy fazilatlar, u zotning go‘zal xulqi muboraklari, har qanday tahsinga sazovar sifatu siyratlari haqida to‘la va mukammal ma’lumotga ega bo‘lamizki, shubhasiz, bularning hammasi zamonamiz ahlining, ayniqsa, yosh avlodning ma’naviy va ax-loqiy tarbiyasida muhim ahamiyatga molikligi bu bebaho asarning bugungi kunda ham naqadar katta qimmatga egaligini ko‘rsatadi 34 . “Ash-Shamoil an-nabaviya”ning XVI asrga oid bir ajoyib qo‘lyozmasi Toshkentda, O‘zbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasida saqlanmoqda. 1980 yilda mazkur idora buyurtmasi bilan “Ash- Shamoil an-nabaviya”ning ushbu qo‘lyozmasi ofset tariqasida nashr etilgan bo‘lib, undagi qisqacha so‘zboshi sobiq O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi hay’atining raisi, marhum muftiy Ziyovuddinxon Ibn Eshon Boboxon hazratlari tomonidan yozilgan. Bundan tashqari, “Ash-Shamoil annabaviya”ning ayrim qo‘lyozmalari O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda 35 33 Абу Исо Термизий. Шамоилу Муҳаммадийя. Тарж. Саййид Маҳмуд Тарозий. – Тошкент: Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлар диний идораси бошқармаси, 1411/1990. - Б 15 . 34 Абу Исо Термизий. Китобул илал. Тарж. Ж.Чўтматов. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. -90 б.; 35 Абу Исо Термизий. Шамоилу Муҳаммадийя. Тарж. Саййид Маҳмуд Тарозий. – Тошкент: Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлар диний идораси бошқармаси, 1411/1990. –Б 75 26 XULOSA Abu Iso Muhammad at-Termiziyning asarlari islom dini ta’limotidagi eng muhim manbalardan biri sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlagan. Uning “Al-Jomi‘ as- Sahih” asari hadis ilmining oltita ishonchli to‘plamlaridan biri sifatida, “Ash- Shamoil an-Nabaviyya” esa Payg‘ambarimiz (s.a.v.) hayoti va axloqiy fazilatlari haqida noyob ma’lumotlar manbai sifatida alohida ahamiyatga ega. Ushbu asarlar nafaqat diniy masalalarda yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi, balki tarix, huquq, axloq va ijtimoiy munosabatlar kabi sohalarda ham qimmatli ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. At-Termiziyning fiqhiy masalalarni talqin qilishdagi o‘ziga xos uslubi, mazhabiy ta’limotlarni tahlil qilishdagi chuqur yondashuvi va hadislarning ishonchliligiga qat’iy e’tibor qaratishi uning asarlarini islomshunoslikda tengi yo‘q manba darajasiga ko‘targan. Bugungi kunda ham ushbu asarlar nafaqat diniy ta’lim muassasalarida, balki ilmiy tadqiqotlarda ham keng qo‘llanilmoqda. Xulosa qilib aytganda, at-Termiziyning asarlari islom sivilizatsiyasining ma’naviy va ilmiy merosini boyitgan, zamonaviy dunyoda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bebaho xazina sifatida e’tirof etiladi. Ushbu kurs ishi orqali uning merosining chuqur o‘rganilishi nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega ekanligi yana bir bor isbotlanadi. 27 FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Huquqiy-normativ hujjatlar 1. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Imomʻ Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora-tadbirlari to g risida” gi Qarori // “Xalq so zi” gazetasi 15 fevral 2017 yil. ʻ ʻ ʻ II.Asosiy manbalar va adabiyotlar 2. Маънавият юлдузлари : Маркзазий Осиёлик машҳур сиймолар, алломалар, адиблар // маъсул муҳаррир M.M. Хайруллаев /. Тўлдирилган қайта nashr.-T.: А. Қодирий номидаги халқ мероси нашр, 1999. 400 б 3. Xolmurodov.R.I. va b. Birinchi Renessans allomalari.T.: Zamin Nashr, 2022. 206 b 4. Уватов. У. Буюк юрт алломалари. Т. : 2023. 5. Ат-Термизий. Шамоили Муҳаммадия / Саййид Махмуд Тарозий Алихонтўра таржимаси. – Т.: «Меҳнат» нашриёти, 1991; Абу Исо Муҳаммад Термизий. Аш-Шамойил ан-Набавийя / Арабчадан U.Uvatov таржимаси. – Тошкент: Чўлпон, 1993. -112б 6. Абу Исо Термизий. Китобул илал. Тарж. Ж.Чўтматов. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2017. -90 б.; 7. Abu Iso Muhammad Termiziy. “al-Jome as-Sunan” (saylanma). Tarjima va ʼ izohlar mualliflari H.Aminov, M.Ismoilov, B. Abdullayev. Mas ul muharrir ʼ O.Qoriyev. – T.: “Navro z”nashriyoti, 2017. ʻ 8. A бу Исо Муҳаммад Термизий. Сунани Термизий. Ал-Жоми ас-Саҳиҳ. ʼ И жилд / Таржимон, шарҳ ва изоҳлар муаллифи: Мирзо Кенжабек. – Т.: Шарқ, 2010. – 463б 9. Abu Iso Muhammad Termiziy. Rasululloh safdoshlari. Tarjimonlar va nashrga tayyorlovchilar H.Aminov, M.Ismoilov, B.Abdullayev. Mas ul muharrir ʼ O.Qoriyev. - T oshkent : “Navro z”nashriyoti, 2017 ʻ 10. Termizlik allomalar asarlari qo lyozmalari katalogi. – T.:, 2015. ʻ 28 11. Абу Исо Термизий. Шамоилу Муҳаммадийя. Тарж. Саййид Маҳмуд Тарозий. – Тошкент: Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлар диний идораси бошқармаси, 1411/1990. - 75 б. 12. Уватов У. Икки буюк донишманд. – Тошкент: Шарқ, 2005. – Б. 6-39 13. Абу Исо Термизий. Саҳиҳи Термизий. Танланган ҳадислар. Абдуғани Абдулло таржимаси. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 1993. - 208 б. 29

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. IMOM AT-TERMIZIYNING HAYOTI VA FAOLIYATI

I.1. Imom at-Termiziyning hayoti va faoliyati

I.2. Imom at-Termiziyning mustaqillik yillarida asarlarini chop etish masalalari

II.BOB. IMOM AT-TERMIZIY ASARLARI MANBA SIFATIDA

II.1.Imom at-Termiziyning Islom diniga oid asalrari tahlili

II.2. Payg‘ambarimiz hayoti va shaxsiyatini o ‘rganishda Imom at-Termiziy asarlari manba sifatida

XULOSA

FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить