Impulsning saqlanish qonuni 7-sinf - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	744.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Февраль 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Impulsning saqlanish qonuni 7-sinf

Купить

7-sinf fizika darsligi asosida 37-mavzu: Impulsning saqlanish qonuni

Yopiq sistema Fizikada tahlil qilinayotgan jismlar guruhiga jismlar sistemasi deyiladi. Sistemaga kiruvchi jismlar orasidagi o‘zaro ta’sir kuchlariga ichki kuchlar, sistemadagi jismlarning sistemadan tashqaridagi jismlar bilan o‘zaro ta’sirlashishi natijasida vujudga keluvchi kuchlarga esa tashqi kuchlar deyiladi. Sistemadagi jismlar faqat bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashishsa va sistemaga ta’sir etayotgan tashqi kuchlar ta’siri o‘zaro muvozanatda bo‘lsa, bunday jismlar sistemasi yopiq sistema deb ataladi.

Kosmik kemani uchirishda Yer bilan kosmik kema birgalikda yopiq sistema deb qaraladi. Chunki Quyosh, Oy va boshqa osmon jismlarining kosmik kemaga ta’sirini hisobga olmasa ham bo‘ladi. Gorizontal sirtda bir necha sharcha bir-biri bilan to‘qnashib, ta’sirlashayotgan bo‘lsin. Agar sharchalarning sirtga ishqalanishi hisobga olmaydigan darajada kichik bo‘lsa, bu sharchali sirtni yopiq sistema deb qarash mumkin

Massa va tezliklari bir xil jismlar to‘qnashuvi 1-tajriba. Bir tomoniga prujinali bufer mahkamlangan bir xil m massali ikkita aravachani gorizontal relsga 119- rasmdagidek qo‘yamiz. Aravachalarga ta’sir etuvchi og‘irlik kuchi va relsning reaksiya kuchi o‘zaro muvozanatda bo‘ladi. Shuning uchun qaralayotgan jismlar sistemasini yopiq sistema deb olish mumkin.

Aravachalar to‘qnashganda to‘xtab qolishi uchun ularning biriga plastilin yopishtirib qo‘yilgan. Aravachalarni bir xil υ tezlik bilan harakatlantirsak, birinchi aravachaning impulsi m υ ga teng bo‘ladi. Ikkinchi aravachaning tezligi birinchi aravachaning tezligiga teng, lekin qarama-qarshi yo‘nalgani uchun ikkinchi aravachaning impulsi −m υ ga teng bo‘ladi. U holda ikkala aravachaning impulslari yig‘indisi: bo‘ladi. Aravachalar to‘qnashganda plastilin orqali ular bir-biriga yopishib qo‘ladi va to‘xtaydi. Tezlik υ = 0 bo‘lgani uchun har bir aravachaning impulsi nolga teng bo‘ladi.

2-tajriba. Endi aravachalarning prujinali buferlari 120- rasmdagidek bir-biriga qarab tursin. Ikkala aravachaga kattaligi bir xil, lekin yo‘nalishi qarama-qarshi bo‘lgan υ tezlik beramiz. Birinchi galdagi kabi bu holda ham aravachalar to‘qnashmasdan avvalgi impulslari yig‘indisi nolga teng. Lekin aravachalar to‘qnashgandan keyin har birining impulsi nolga teng bo‘lmaydi. Chunki ular to‘qnashgandan keyin bir xil υ′ tezlik bilan bir-biridan uzoqlasha boradi. Ular impulslarining yig‘indisi: bo‘ladi. Demak, 1-tajribadagi kabi aravachalar to‘qnashmasidan oldin ham, to‘qnashganidan keyin ham ularning impulslari yig‘indisi nolga teng.

Massa va tezliklari har xil jismlar impulsi 3-tajriba. Aravachalar massalari turlicha − m1 va m2 bo‘lsin. Ularni relsga 121-rasmdagidek o‘rnatib, birinchisiga υ1, ikkinchisiga qarama-qarshi yo‘nalishda υ2 tezlik beramiz. Aravachalar to‘qnashgandan keyin mos ravishda υ1′ va υ2′ tezliklar bilan ortga qayta boshlaydi. Natijada har bir aravachaga ta’sir etuvchi kuchlar bir-biriga teng, lekin qarama-qarshi tomonga yo‘nalgan bo‘ladi. Shuning uchun ikkinchi aravacha uchun kuch manfiy ishora bilan olinishi kerak. Ikkala aravachaning impulslari qanday o‘zgarishini hisoblaylik.

Bu tenglikning chap tomoni aravachalarning to‘qnashishdan oldingi, o‘ng tomoni esa to‘qnashgandan keyingi impulslari yig‘indisini ifodalaydi. Demak, aravachalar bir-biri bilan to‘qnashganda ular impulslarining yig‘indisi vaqt o‘tishi davomida o‘zgarmay qoladi, ya’ni impulslar yig‘indisi saqlanadi.

Impulsning saqlanish qonuni ta’rifi Yopiq sistemada ikki jismning o‘zaro ta’sirlashishi natijasida ularning impulslari saqlanishini yuqorida ko‘rdik. Agar yopiq sistemada jismlar ko‘p bo‘lsa ham, o‘zaro ta’sirlashuvchi jismlarning impulslari yig‘indisi o‘zgarmaydi, ya’ni saqlanadi: Umumiy holda impulsning saqlanish qonuni quyidagicha ta’rif lanadi: Yopiq sistemada jismlar impulslarining vektor yig‘indisi jismlarning o‘zaro ta’sirlashishi va vaqt o‘tishidan qat’i nazar o‘zgarmaydi.

Eslatib o‘tamiz, bu qonun sistemaga tashqi kuchlar ta’sir etmagan holdagina o‘rinli. Impulsning saqlanish qonuni fizikaning asosiy qonunlaridan biridir. Bu qonun faqat makroskopik jismlarning o‘zaro ta’siri uchun emas, balki mikroskopik molekula, atom, elementar zarrachalarning o‘zaro ta’siri uchun ham o‘rinlidir. Masalan, to‘pdan otilgan o‘q oldinga uchib ketsa, to‘pning o‘zi orqaga « sakrashi »ni kinofilmlarda ko‘p ko‘rganmiz (122-rasm). Agar yopiq sistema bitta yagona jismdan iborat bo‘lsa, ya’ni jismga ta’sir etuvchi kuch bo‘lmasa, jism impulsi o‘zgarmaydi. Bu esa inersiya qonunini, ya’ni jism tezligining o‘zgarmasligini bildiradi.

Ta’sirlashayotgan jismlar mexanikasini bilish –bu ularning to‘qnashganidan keyingi harakatlarini qanday bo‘lishini bilishdir. Natijaviy tezlik to‘qnashuv elastik yoki noelastik ekanligiga bog‘liq. Noelastik to‘qnashuvda to‘qnashgandan so‘ng ikkala jism birgalikda harakat qilib, bir xil υ tezlik oladi. Shuning uchun to‘qnashishdan keyingi jismlar sistemasining impulsi quyidagicha ifodalanadi: Impulsning saqlanish qonuniga asosan to‘qnashishgacha va to‘qnashishdan keyingi impulslarni tenglashtiramiz:

Agar υ1 tezlik yo‘nalishini musbat yo‘nalish deb olsak, υ tezlik oldidagi musbat ishora jismlar to‘qnashuvdan keyin υ 1 yo‘nalishda, manfiy ishora esa ular qarama-qarshi yo‘nalishida harakat qilishini bildiradi. Masalan, massasi 3 kg va tezligi 8 m/s bo‘lgan jism massasi 2 kg va tezligi 10 m/s bo‘lgan ikkinchi jismga noelastik urilsa, ularning har biri quyidagi tezlikka ega bo‘ladi: Elastik to‘qnashuvda jismlar qanday tezlik bilan bir-birlariga yaqinlashishgan bo‘lsa, to‘qnashuvdan so‘ng ular shunday tezlikda uzoqlashishadi. To‘qnashuvga qadar jismlarning bir-biriga yaqinlashish tezligi υ 2 − υ 1 ga teng. To‘qnashuvdan so‘ng jismlarning bir-biridan uzoqlashish tezligi esa υ 2 ′ − υ 1 ′. Elastik to‘qnashuvda bu ayirmalar bir-biriga teng: υ 2 − υ 1 = υ 2 ′ − υ 1 ′.

Biz jismlar to‘qnashuvining ikki chegaraviy holatini, ya’ni mutlaq elastik va mutlaq noelastik to‘qnashuvlarni ko‘rib chiqdik. Tabiatda ko‘proq to‘la elastik bo‘lmagan to‘qnashuvlar, ya’ni to‘qnashuvdan so‘ng jismlar o‘z holatini to‘la tiklab ololmaydigan hollar uchraydi. Impulsning saqlanish qonuni bajarilishini texnikada keng qo‘llaymiz. Masalan, reaktiv harakatda bu qonunning tatbiqi yaqqol namoyon bo‘ladi. Raketalarning kosmik parvozini rejalashtirishda yoqilg‘i sarfi hisobini olishda impulsning saqlanish qonunidan foydalaniladi.

Xalq sayillarida ajoyib tomosha ko‘rsatiladi. Yerda yotgan polvon ustiga katta temir bo‘lagi qo‘yiladi va bu temirga bolg‘a bilan uriladi. Tomoshabinlar polvon qanday qilib bolg‘a zarbiga chidaganligiga hayron qolishadi. Aslida (4) formulaga ko‘ra, temir bo‘lagi massasi bolg‘a massasidan necha marta katta bo‘lsa, temir bo‘lagi olgan tezlik bolg‘a tezligidan shuncha marta kichik. Shuning uchun katta, ammo polvonni bosib qolmaydigan temir bo‘lagi tanlab olinadi.

Купить