in predlogining birikmalardagi vazifalari, sintaktik-semantik tahlili va turli komponent holatlarini o’rganish. - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	80.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

in predlogining birikmalardagi vazifalari, sintaktik-semantik tahlili va turli komponent holatlarini o’rganish.

Купить

Mundarija : Kirish ......................................................................................................... ..............3 I bob. Hozirgi zamon ingliz tilida predloglar ………………………………… . 11 1.1. Predloglar haqida umumiy tushuncha..............................................................11 1.2. Komponent va sintaksem tahlil nazariyasi haqida............................ ............. .. 20 1.3. Lingivstik eksperiment metodlari................................ ............... ...................... 28 II bob. “In” predlogli birikmalarning komponent va sintaktik tahlili . ...........37 2.1. Fe'lga tobe komponent.......................................................................... ............37 2.2. Otga tobe komponent................................................

Kirish Men bitiruv malakaviy ishimni kirish qismini boshlashdan oldin kelajagi buyuk Mamlakatimizda Yurtboshimiz Islom Karimov tashabbusi va bevosita rahnamoligida xalqimizning hech kimdan kam bo’lmasdan tinch- totuv yashashi va farovonligi yo’lida amalga oshirilayotgan oqilona va odilona siyosatidan g’urur va iftihorga to’lib, Prezident ko’rsatmalaridan saboq olish niyatida u kishining keyingi paytlardagi ma'ruza va nutqlari bo’yicha imkon darajasida yozishni maqsadga muvofiq deb topdim. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 30 iyundagi “O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining o’n to’qqiz yillik bayramiga tayyorgarlik ko’rish va uni o’tkazish to’g’risida” gi PQ – 1358- son Qarori hamda mamlakatimizda istiqlol yillarida ijtimoiy – siyosiy, huquqiy, ma'naviy – ma

boradagi barcha o’zgarishlarni mazmun - mohiyati ham inson va uning qadr- qimmatini ko’tarish bilan bog’liq. Vatan va inson manfaati - oliy maqsad. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov: “Bugun biz tarixiy davrda – xalqimiz o’z oldiga ezgu va ulug’ maqsadlar qo’yib, tinch osoyishta xayot kechirayotgan, avvalambor, o’z kuch va imkoniyatlariga tayanib, demokratik davlat va fuqarolik jamiyat qurish yo’lida ulkan natijalarni qo’lga kiritayotgan bir zamonda yashamoqdamiz”, 1 - degan edi. Avvalo, tarixan qisqa bu davr, bir o’spirin yoshiga teng vaqt davomida davlatimiz uchun siyosiy sohada, davlat va jamiyat qurilishi borasida har tomonlama rivojlanish va yuksalish davri bo’lganligi bugan hech kimga sir emas. O’zbekistonning mustaqilligi oson va o’z - o’zidan qo’lga kiritilmadi, balk

Demokratik davlat qurish tamoyillari, ya'ni iqtisodning siyosatdan ustuvorligi, davlatning bosh islohotchilik faoliyati, qonun ustuvorligiga erishish, kuchli ijtimoiy himoyani amalga oshirish, bozor iqtisodiyotiga evolyutsion yo’l bilan bosqichma - bosqich o’tish O’zbekistonning strategik rivojlanish uchun asos bo’ldi. Mamlakatimizda milliy davlatchilikni barpo etilishi ham puxta reja asosida bordir. 1992 yilda Asosiy qonunimiz – O’zbekiston Respublikasining ishlab chiqilishi va qabul qilinishi, davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud tarmoqlariga bo’linishi printsipining eng muhim tamoyil sifatida belgilanishi – bularning barchasi davlat qurilishining yo’nalishlarini belgilab berdi. Ijro hokimiyatining samarali tizimi va tuzilmalarini yaratish maqsadida tub ma&#39

bayramini keng nishonlaymiz 2 – dedi Mamlakatimiz Prezidenti. Tabiiyki, bu bizdan barcha soha va tarmoqlarda amalga oshirayotgan keng ko’lamli islohotlarimizni atroflicha tahlil etib, kelgusi rejalarimizni aniq- ravshan belgilab olishni talab etadi. Ayni paytda biz o’z vaqtida tanlab olgan iqtisodiy taraqqiyot modelining naqadar to’g’ri ekanini va amalda o’zini to’la oqlaganini hayotning o’zi yana va yana tasdiqlab bermoqda. Ushbu modelning tamoyillari asosida mamlakatimizni isloh etish va modernizatsiya qilish bo’yicha har tomonlama va chuqur o’ylagan tadrijiy taraqqiyot dasturini izchil amalga oshirganimiz inqirozning, jahon bozoridagi keskin o’zgarish va beqarorlikning iqtisodiyotiimzga, moliya va bank tizimiga salbiy ta'sirini sezilarli darajada kamaytirish imkonini berdi. Bugun du

Keyingi o’n yilda, ya'ni 2000 yilga nisbatan taqqoslaganda, 2010 yilda mamlakatimizda yalpi ichki mahsulot qariyb 2 barobar, aholi jon boshiga hisoblaganda esa 1,7 barobar oshdi. 2010 yilda kasb - hunar kollejlari va akademik litseylarni qurish, rekonstruktsiya qilish va jihozlash, shuningdek, maktablarning moddiy- texnik bazasini mustahkamlash bo’yicha dasturlarni amalga oshirish yakuniga etkazildi. Umuman olganda, 2005-2010 yillar davomida 7 ming 800 dan ortiq umumtalim muassasasi, qariyb 1 ming 500 ta kasb-hunar kolleji va akademik litsey barpo etildi va rekonstruktsiya qilindi. Faqat 2010 yilda maktablar, kasb- hunar kollejlari va litseylarda 2 ming 300 tadan ziyod kompyuter texnikasi va multimedia uskunasi o’rnatildi. Unib - o’sib kelayotgan yosh avlodni jismoniy jihatdan tarbiyal

O’quv jarayoniga keng formatli kommunikatsiya tarmoqlari va internet texnologiyalarini joriy qilish maqsadida O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligiga Oliy va o’rta maxsus ta'lim vazirligi, Xalq ta'limi vazirligi bilan hamkorlikda “Elektron ta'lim” milliy tarmog’ini barpo etishni nihoyasiga etkazish hamda 2011 yilda mamlakatimizning bara oliy o’quv yurtlarini, keyinchalik esa akademik litsey va kasb- hunar kollejlarini yagona kompyuter axborot tarmog’iga ulashni ta'minlash vazifasi yuklatiladi. Mamlakatimizda 2011 yilning Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili, deb e'lon qilinishi barchamizning zimmamizga qanday ulkan mas'uliyat yuklashi, bu borada tayyorlanayotgan umumdavlat Dasturini hayotga tatbiq etish bizdan qancha kuch va mablag’larni safarbar et

funksiyalari munozaralarning dolzarb mavzusi bo’lib qoldi. Bu xususida bir qator tilshunos olimlar ilmiy izlanishlar olib borishgan. Ingliz iboralaridan in predlogining o’rni ya'ni ma'nolari kasb etish ehtimolidan kelib chiqib ularni gap tarkibida o’rganish taxlil etish. In predlogini o’zbek tilida berilishi, gaplarda turli komnonent holatlarida o’rganish. Ishning maqsadi: Manbalarga tayanadigan holda in predlogining birikmalardagi vazifalari, sintaktik-semantik tahlili va turli komponent holatlarini o’rganish. Tadqiqotning vazifasi: 1) in predlogi birikmalarning leksik ma'nolari gapda anglatgan ma'nolarini o’rganish ; 2) in predlogini sintaktik-semantik tahlil qilish ; 3) uning gapda tutgan o’rni va qo’llanilishi aniqlash ; 4 ) in predlogli birikmalarning komponentlari va

Tadqiqotning metodologik asosi sifatida O’zbekiston Respublikasi prezidenti I.A.Karimovning asarlari, O’zbekiston Respublikasining “Ta'lim to’g’risida”gi, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” haqidagi qonunlari va boshqa me'yoriy hujjatlari olindi. Mavzuning metodologik asosi sifatida L.S.Barxudarov, I.I.Meshchaninov, O.Esperson, I.R.Galperin, V.G.Gak, O.S.Axmanova, N.N.Amosova, A.A. Potebnya V.N.Plotnikov, A.M.Muxin, V.V.Vinogradov, A.Shahmatov va boshqa olimlarning fikrlaridan foydalandim. Bitiruv malakaviy ishimda “in” predlogli birikmalarni gap tuzilishida tutgan roli va o’rni, boshqa gap bo’laklari bilan sintaktik munosabatlari ingliz yozuvchilarning badiiy asarlaridagi jonli misollar orqali yoritib berishga harakat qildim. 10

I bob. Hozirgi zamon ingliz tilida predloglar 1.1 Predloglar haqida tushuncha Chet tilini o’qitish metodikasi shuni ko’rsatadiki, ayniqsa, milliy o’zbek talabalari ayrim predloglarni ishlatishda xatolarga yo’l qo’yadilar. Ba’zi predloglarning ishlatilish qobig’i juda yuqoridir. Ingliz tilida ayrim manbalarda tilga olinishiga ko’ra 150ta predlog bor deyiladi. Predloglar umuman olganda yordamchi so’zlar safiga kiritiladi va asosiy so’z turkumlariga qarshi ko’rinadi. Plotnikovning yozishicha, yordamchi so’z turkumlari leksema sifatida mustaqil so’zlarga ega bo’lgan asosiy nominativ ma’nolardan mahrumdirlar. Yordamchi so’zlar (predloglar) preedmaetlarni rangini, vazifasini, holatini, ularning leksik ma’nolarini ifoda etmaydilar. Shunday qilib, yordamchi so’zlar so’z turkumlari sifatida mustaqi

X.Uilmis esa predlogni ishlatishda har qanday tilda hech qanday mantiq yo’q, deydi. Bundan tashqari ingliz leksikograflari esa predlogga ikkinchi darajali so’z deb qarab, predlogni ishlatilishi to’g’risida hech qanday qoida bilan belgilab borish mumkin emas, deydi. J.B. Xiton predlogning mavqeini tan olgan holda shunday deydi: “Predloglar shunday so’zki u ot yoki olmosh va gapdagi boshqa so’zlar o’rtasidagi aloqani ifodalaydi.” Predloglar o’zining haqqiqiy ma’nosiga ega deb qarovchilar esa predlogning leksik ma’nosi borligi uning mustaqil so’zlar otlashgan va fe’llashgan so’zlarning predlogli so’z birikmalarining semantikasining o’zaro bir-biriga bo’lgan munosabatining in’ikosidir deydilar. M.I. Stebnya Komenskiyning fikricha, predloglarning ma’nosi prelogli so’z birikmalaridan tashqari qa

Bundan tashqari uning fikricha, predlog yordamchi so’z turkumlariga mansub bo’lib, ular predmetni predmet holatiga yoki situatsiyaga bo’lga aloqa va munosabatni bildiradi. 1 V.V. Burlakova ingliz tilidagi fe’lli so’z birikmalarni maxsus o’rganib turib, shunday xulosaga keldi: “Predloglar ma’nosining abstraktligiga qaramasdan predloglarga aniq leksik ma’no borligi ular semantik bog’liq bo’lgan elemantlar bilan ma’naviy yaqinlashadi. V.V. Burlakovaning tahlil etishicha predloglarning leksik ma’nosida birlikni emas, predloglar bir so’zni ikkinchi so’zga bog’lash bilan birgalikda yana alohida semantik ma’noga ega deydi. 2 V.V.Vesemetskiyning ta’kidlashicha “predloglar so’z bo’lib, u alohida nominativ funksiyani bajaradi va boshqa so’zlar kabi leksik ma’no ham unga taaluqlidir.” Predloglarning

11) Temporal (vaqt) va boshqa turlar. V.V.Vinogradov bu ro’yhatni yanada rivojlantirib hozirgi zamon rus tilida predloglar bajaradigan munosabatlarni quyidagicha tasvirlaydi. 1) Lokal yoki o’rin-joy; 2) Temporal yoki vaqt; 3) Komitativ ya’ni ishtirokchi birgalikda va kuzatuv ma’nosida ishlatiladi. 4) Ablativ ya’ni yo’nalish, qarama-qarshi qo’yish, tortish va mahrum bo’lish ma’nolarini aks ettiradi. 5) Tragressiv yoki bir (holatdan) ko’rinishdan ikkinchi (holatga) ko’rinishga o’tish ma’nosini bildiradi. 6) Inxoatifinitli yoki chegara, daraja va oxirgi nuqtani kuzatish ma’nosini beradi. 7) Kvantativ sonni aniqlovchi; 8) Distributiv; 9) Limitativ chegaralangan; 10) Posessiv qaratqich yoki biron bir narsaga tegishliligini ifodalaydi. 11) Genetiv , kelib chiqish tur va boshlanishini bildirish m

Predlogning ishlatilishidagi xatolarni oldini olish uchun ular har xil sintaktik ma’nolarni belgilarga ega bo’lgan va har xil ishlatilishi muqarrar bo’lgan gapdagi predloglarni ishlatilishga tayyor bo’lishlari kerakdir. Predloglarni yaxshi o’zlashtirib olishning yana bir yo’li ingliz tilidagi predloglarni ishlatilishi va ama’nolarini aks ettiradigan lug’at yoki ro’yhat tuzish ham kerakdir. Bundan tashqari predloglarni tildagi boshqa birliklardan ya’ni predloglarga yaqin bo’lgan birliklardan farqlash kerak. Ingliz tili predloglarini o’rganishda ularning munosabati semantik sxema boshqa tillarnikiga nisbatan juda yaxshi tartibda chiqadi. Oddiy tipli ingliz predloglarining ishlatilishi natijasida shuni xulosa qilish mumkinki, ularni bildiruvchi munosabatlarning 3 ta turi mavjud: 1. Orientatsi

qiladi. Predloglarning deyarli barchasi leksik mazmuni, tovush formasi va grammatik ko’rinishiga qarab turli hil o’zgarishlarga duch kelgan. Biroq ularning hech biri semantik tilning tuzilishida o’zining asosiy ma'nosini yo’qotmagan. Zamonaviy ingliz tilida 130 ta oddiy, murakkab, qo’shimchali, tuziluvchi predloglar bor. Zamonaviy tizimda faqat 89 ta predlogni hisobga olamiz, chunki 130 ta predlogdan bir nechtasi iste'moldan umuman chiqib ketgan, boshqalari so’zlashuv tilining elementlari bo’lmay turib maxsus terminlar xususiyatiga ega bo’lib qolgan qolganlari esa qo’llash sharoiti uchun tor bo’lganligi yoki ulardan yanada kuchliroq sinonimlar mavjudligi uchun kam qo’llaniladigan bo’lib qolgan. Tarixan ko’p ma'noli predloglar avvaliga umumiy, keyin vaqtinchalik va nihoyat gramm

I put it on the table. (Men uni stol ustiga qo’ydim). Har xil predloglarni ko’p ma'nolari munozaralarsiz leksik yoki grammatik kategoriyaga tegishli bo’lmaydi. Grammatik ma'nodan ajralgan barcha predloglar sintaktik funktsiya bajaradi, ikki xil munosabatni bildirishda ishtirok etadi; biri so’z birikmasi tarkibidagi so’zlarni, so’z birikmasi normalarini buzmasdan, o’sha ma'noni to’laligicha aniq bildira olmaydigan leksik munosabat bo’lsa, ikkinchisi bir vaqtning o’zida aniq leksik munosabatni bildiradi: at predlogi looked kesmini her to’ldiruvchisi bilan bog’laydi. Predlog konkret va abstrakt ma'noda ishlatilishi mumkin. Ularning konkret ma'noda ishlatilishi so’zning ma'nosiga bog’liq bo’ladi. Agar gapning ma'nosida “jo’nab ketish” ma'nosi bo’lsa from va out

Shunday qilib o’zgarishlik, vakillik xususiyatlari bilan so’zlar for bilan, qo’rqing of bilan, ko’rolmaslik for bilan, nazar va kulgi at bilan ishlatiladi. Shuning uchun logik semantik ma'noga ega bo’lgan so’zlarni o’rganish etarlidir. Albatta ular bilan ishlatilayotgan predloglarning ma'nosini ham, bunda fikrni to’g’ri ifodalagan va predlogli to’ldiruvchining yoki hol abarotini ko’rish kerak bo’ladi. Ammo logik semantik guruhga kiruvchi predloglarning 25% qismi taxminan qoidadan mustasno bo’lib qoladi. Umuman olganda munosabatlarni predloglar orqali ifodalash aniq va sistemali bo’ladi. Predloglarning ma'nosi mantiqiy turda kengroq ma'lumot beradi, bunda predloglarning hammasi ham ko’rincha bir xil ishlatilmaydi. Buni albatta, juda ko’p ishlatiladigan preloglardan boshlash

Ingliz tilidagi predloglarni o’rganish va o’rgatish ularni tog’ri ishatish albatta o’rganuvchidan va boshqalardan til qobig’ini yaxshi bilishni talab qiladi. Predlog sintaktik yarusda yoki leksik qatlamda ishlatiladi, chunki predlog ham sintaktik ham leksik qatlamga ishlatiladigan obyektdir. Predlog leksik qatlamda boshqaruvni ifodalaydi va fe’l lesemasi bilan ot leksemasi o’rtasidagi aloqani ifodalaydi va bu birlik fraza deb qaraladi. Ammo sintaktik qatlamda ega prdeog ot bilan bir butunlikni tashkil qilib sintaktik ma’noga ega bo’ladi. Ingliz tilda quyidagi predlogli birikmalar uchraydi: S (noun) prepositions + S (noun); Adjective +preposition +noun; Verb+preposition + S (noun); Masalan: in the room, a letter from my friend, a novel by Galsworthy, fond of children, true to life, wait for

1.2 Komponent va sintaksem tahlil nazariyasi haqida Keyingi paytlarda tilshunoslikda komponent va sintaksem tahlil nazariyasi paydo bo’ldi. Bizga ma’lumki, har bir til strukturasini o’rganishda bosh va ikkinchi darajali bo’laklar nazariyasi muhim rol o’ynaydi. Lekin har bir nazariyaning yutuq va kamchiliklari bo’ladi shu singari bu nazariay ham ba’zi bir cheklanishlarga ega. U o’zida obyektiv borliqni to’la to’kis ifoda ettirolmaydi. Lekin shuni ham alohida ta’kidlash joizki, komponent va sintaksem tahlil nazariyasi an’anaviy bosh va ikkiknchi darajali bo’laklar nazariyasini also inkor etmaydi, aksincha, u o’zida aks ettirolmagan voqelikni o’zida mujassamlashtiradi. Bundan kelib chiqadiki, u traditsion bosh va ikkinchi darajali bo’laklar nazariyasini davomchisi va merosxo’ridir. Bu ikki na

3) kvalifikativ sintaksema o’zida belgini aks ettiradi. Mazkur ishda biz o’rganayotgan in predlogli birikmalar deyarli substansial sintaksemani tashkil etadi. Mazkur ishni yoritishda biz asosan professor A.M.Muxin, dotsent R.Qiyomov va S.Egamberdiyevlarning dissertatsiyasidan va boshqa biqr qator manbalardan foydalanamiz. Mazkur ishga asos bo’lgan tushuncha va terminlar nazariyasi professor Muxin tomonidan ishlab chiqilgan bo’lib uning davomchilari tomonidan muvaffaqiyatli qo’llanilgan. Terminlar barcha tillrga tushunarli bo’lishi uchun ularning lotin tillaridagi nomlari saqlab qolingan. Gapning elementar birikmalari o’rtasida turli sintaktik bog’lanishlar ya’ni yadroviy predikatsiya, subordinativ (tobe) bog’lanish va appozitiv (bilvosita) bog’lanishlar bo’lishi mumkin. Predlogli birikmala

bilan ifodalanishi boshqa elementlar bilan birikishi gapdagi o’rni va pozitsion imkoniyatlari kiradi. Gapning komponentlari va sintaktik gap strukturasini ikki qatlamining yuzaki va ichki strukturasini tashkil etadi. Zamonaviy tilshunoslik fanlari asosan til bir sisitemalar yig’indisidir. Bu esa sintaktik birliklarni ikki planda sintagmatik va paradigmatik planda o’rganishni taqozo etadi. Gapning komponentlari ifodalangan turli sintaktik belgilarni bitta gap doirasida ko’rib chiqish sintagmatik aspektni tashkil etadi. Sintaksemalarning mazmunini ifodalagan ikki yoki undan ortiq gap doirasida taqqoslash paradigmatik aspektni tashkil etadi. Tildagi har bir sinatksemavariantlar sistemasidan tashkil topgan ya’ni ekvivalent paradigmatik qatorni tashkil etadigan bir-biriga ekvivalent bo’lgan ele

1. Yadroviy predi ka tiv bog’lanish (nu c lear predi c ate). 2. Noyadroviy predikativ bog’lanish. 3. Tobe bog’lanish (subordinative relation). 4. Koordinativ, uyushiq bo'laklar o'rtasidagi bog’lanish (kordinative relation). 5. Bilvosita bog’lanish (oppositive relation). 6. Kirish so'zlarining bog’lanishi. Ega bilan kesim orasidagi bog’lanish yadroviy predikativ bog’lanish deyiladi. Ikkinchi darajali bo'laklarning ega va kesimga yoki ega yoki kesimga bog’liqligi tobe bog’lanish deyiladi. Noyadroviy predikativ bog’lanish ega va kesim o'rtasidagi bog’lanishga o'xshaydi, ammo undan farq qiladi. Turli hil nazariyalarga ko'ra bir qancha sintaktik-semantik kategoriyalar mavjud, ular quyidagilar: 1. Vaqt (Temporal) semantikasi; 2. O'rin-joy (Lokative) semantikasi; 3

va gap bo'laklarida diskrit birliklarini turishi bilan bog’liq ravishda kelib chiqqan. Lekin gapning bosh va ikkinchi darajali bo'laklari tushunchalari ortida turuvchi diskrit birliklari hech qachon to'liqligicha ta'riflab berilmagan, modomiki ushbu tushunchalarni shu vaqtgacha sintaksis jihatdan bo'linmaydigan birliklar va o'ziga sintaksis bog’lanishlarni qamrab olgan, ya'ni sintaktik bo'laklarga bo'linadigan birliklar tushunib kelingan. Sintaksemaning diskretliligi mutlaqo aniq xarakterga ega, chunki ularning tarkibiga faqatgina eng soddalarigina kiradi, ya'ni gapning tuzilishida sintaktik bo'linmaydigan birliklar sintaksemalarning sintaksis bo'linmasligi gapning yuniksion modellari deb nomlanadigan belgili modellarida aks etadi va ular tad

o'sha sintaktik semantikada bo'linmas ekanligini aniq bo'lib qoladi. Ushbu holatlarni yuzaga kelish sabablaridan biri bu o'zining mazmuniy va yuzaki belgilariga ega bo'lgan xar hil sintaktik birliklarni mohiyatan birlashtirgan gapning bosh va ikkinchi darajali bo'laklarga tushunchasi: bir tomondan gapning asosiy va asosiy bo'lmagan komponentlari bo'lsa, ikkinchi tomondan sintaksemalardir, qaysiki birinchisi gapning yuzaki tuzilishi bo'lsa, ikkinchisi chuqur mazmunli tuzilishidir. Oddiy sintaktik birliklarni mantiqiy o'ziga xosligi uzoqqa olib boruvchi natijalarga ega. Birinchidan u gaplarni yuzaki elementar birliklar va chuqur mazmunli tuzilishdagi gaplarni o'ziga xos mazmunli va shakli bilan birlikda o'rganadi, buning ustiga sintaksemaning m

o’rganilayotgan oddiy sintaktik birliklarni mavjudligini isboti boshqa tillar darajasida elementar birliklarni konstruktiv birliklar tarkibi kabidir. Beshinchidan, sintaksema va ularning vaariantlarini modellashtirish va tajriba uslublariga tayangan holda munosabatlar tartibini o’rganish lingvo tipologik tahlil oldidagi kelajagi borligini ko’rsatadi. Oxirgisi sistemali asosga ega bo’lmagan va sintaktik struktura sohasidagi bilimlar gapning bosh, ikkinchi darajali bo’laklari, an'anaviy grammatik tushunchalari bilan chegaralangan va tadqiqotchi tilshunoslik tahlili uslublariga ega bo’lmagan vaqtda rivojlana olmagan. Gap tarkibidagi ikki turdagi elementar birliklarni chegaralash oqibatlari gaplar va sintaksema komponentlari va ularning mazmuniy va formal xususiyatlarini hisobga oladi. Ush

formal differensiallashtiruvchi faktor sifatida hisobga olinadi. Shu kabi formal faktorlarni o’rganish imkoniyati zaru bo’lsa, gap tuzilishida o’ziga xos elementar biriliklar sintaksemalar mavjud bo’lishi obektiv isboilardan bo’lib, gap komponentlaridan mazmuniy va formal belgilari bilan farq qiladi. Tilshunoslarni gap bo’laklari tahlilini qoniqtirmasligi shundan guvohlik beradiki, gapning boshi va ikkinchi darajali bo’laklari haqidagi tushunchalar gap uzilishidagi elementar birliklarni sistemali munosabatlar to’g’risdagi bilimlarga hizmat qilishni maqsad qilib olmasligidir. 27

1.3 Lingvistik eksperiment metodlari Substansial (formal, funksiaonal) tahlil metodlari Struktural tadqiq metodining Praga lingvistik to`garagi (funksional lingvistika,Praga strukturalizmi) tamoyollariga ongli va izchil dialektik tahlil va talqin usulini tatbiqi, ilmiy tushunchalarini dialektik mantiqning ilmiy tuchunchalarga qo`yadigan talablari asosida shakllanturuvchi bu metod o`zbek tilshunosligi ichida XX asrning 60-yillarida shakllana boshladi va milliy istiqlol sharofati bilan 90-yillarda keng rivojlanib, ona tili va filologik oliygohlarda o`zbek tilining ilmiy talqini va ta`limi sohalariga kirib bordi, ommalashdi. Fanimizda bu tahli usulining asoschisi o`zbekshunos olim Sergey Ivanov (1922- 1999) va uning izdoshlaridir 1 . O`zbek substansial (formal-funksional) tilshunosligining as

ayni zamonda rivojlanuvchan, moslashuvchan, xilma-xil me`yorliligini (har bir voqelanish sohasining o`z me`yorlariga molikligiini) talab qiladi 1.2. Lison UMIS tabiatli lisoniy birliklarning serqirra, ko`pqavatli sathlaridan tashkil topgan barqaror, tashqi muhit ta`siriga o`ta sezgir, o`zgarish, rivojlnish va moslashish immanent qobiliyatini o`z ichida mujassamlashtirgan murakkab qurilishli iyerarxik sistemadir. Uning barqarorligi asosi -sathlar ichida lisoniy birliklarning uzluksiz nisbiy markaz-qurshov giponimik pog`onaviylik aloqalar bilan bog`lanishida, - sathlardagi har bir pog`ona doirasida birliklarning o`zaro barqaror oppozitiv munosabatlarda turishida va nisbiy butunliklarga birikishida bo`lsa, bu sistemaning immanent o`zgaruvchanligi - lisoniy birlikda shakl va mazmun asimmetriya

- ijtimoiy shart-sharoit, qonun-qoida, rasm-rusumlar, til siyosati bilan ham, -hutq jarayoni ishtirokchilarining diniy, madaniy, tabaqaviy, irqiy, milliy, hududiy, jinsiy, ruhiy, yosh v. b. xusisiyatlari bilan ham, - lison voqelanayotgan soha, hayotiy jabha talab va xususiyatlari bilan ham, - lison voqelanishining bevosita nolisoniy shart-sharoitlari bilan ham belgilanishi mumkin. Me`yorga ta`sir etadigan omillar juda ko`p va rang-barang bo`lib, tilshunoslikning maxsus tarmog`i - sotsiolingvistikaning markaziy tadqiq manbalaridan biridir. 1.4. Nutq lisonning me`yor elagidan o`tgan muayyan (yozma, og`zaki, tasviriy /imo-ishora, signal v.h./ shakllaridan birida) voqelanishidir. 1.5. Lison ham, nutq ham qurilish va voqelanish tamoyillariga ko`ra birlamchi ijtimoiy-ruhiy ramziy tizim (semioti

IV. Mohiyat munosbatlarda yaratilmaydi, balki ochiladi Bugun kundan-kunga ulg`aya boryotgan va milliy ma`naviy istiqlol mevasi sifatida ommalashayotgan o`zbek substansial (formal-funksional) tilshinosligida til qurilishi va yashashi tahlilining bosh masalalari mana shunday tushuniladi va shu nuqtayi nazardan turib har bir bosqich birliklarining umumiy mohiyati, unga tayanib har sath birligi tabiati ochiladi, o`zbek tili qurilishining tavsifi beriladi. Tipologik umumiylik (linvistik universallik)lar tahlil qilish usuli Bir-biri bilan yaqin (qarindosh) yoki uzoq, o`zaro aloqalarda bo`lgan va bo`lmagan tillarning qurilishi, u yoki bu turdagi ma`no va vazifalarni ifodalashdagi umumiylik (o`xshashlik) va farqlarni (xususiyliklarni) qiyoslab o`rganish usuli bo`lib, o`z ildizlari bilan qiyosiy-ch

antropolingvistik, sof semsntik, semiotik lingvistika kabi an`anaviy, kompyuter lingvistikasi va mashina tarjimasi kabi hozirgi kunda yangi fan - kibernetika tarkibiga kirib ketgan sohalar haqida hech narsa demadik, chunki bular to`g`risida fikr yuritish - hatto oddiy tavsif berish m a x s u s tayyorgarlikni talab etadi 1 . Bu yetakchi metodlar tilshunoslikning alohida ma л tab va yo`nalishlarini belgilaydigan, nisbatan mustaqil tahlil usullaridir. Shular bilan birga fanimizda juda ko`p amaliy (operatsion) tahlil usullari borki, ular fanda mustaqil yonalish va maktablarni (tilshunosliklarn) shakllantirmaydi, balki tilshunoslik yo`nalishlari ichida ma`lum bir maqsadlarga erishish, ma`lum bir turdagi ma`lumotlarni qo`lga kiritish uchun xususiy sohalarda qo`llaniladii.Odatda bunday x u s u s

Bu tahlil usuli bilan fanimizda qisman Sobirjon Muhammedov (injener lingvistikasi yo`nalishida ) va Sattor Mahmatqulov shug`ullanishgan Komponent tahlil usuli Mohiyatan kimiyo fanida moddalarni ularni tashkil etuvchi kimiyoviy unsurlarga ajratish bilan o`xshash bo`lib, tilshunoslikda asosan, deskriptiv va funksional lingvistika ichida shakllangan tahlil usulidir. Bu usul ma`noli lisoniy birliklar (morfema va leksemalar)ning ma`nolarini tarkibiy qismlarga (semalarga) ajratib, bu birliklar ma`lum lisoniy paradigmalarda qaysi tarkibiy qismi (semasi) bilan kirishi va qaysi semasi bilan farqlanishining tahlil va tavsifini beradi. Ma`lum paradigmani tuzuvchi, birlashtiruvchi semalar integral (birlashtiruvchi, umumiy), paradigmalarda har bir birlikni ajratuvchi semalar esa differensial (farqlovc

eskirayotgan so`z-u qo`shimchalar, har xil qurilmalar v. h. ) qo`llanilish miqdorini aniqlash uchun qo`llaniladi. Bu usul tadqiqotchini qiziqtirgan hodisa, uning xillarining ma`lum bir turdagi matnda ishlatilish miqdorini sanash va mutanosiblik (proporsiya) asosida qo`llanilish chastotasini aniqlashga xizmat qiladi. Uning natijalari til ta`limida lisoniy birliklarning berish tartibini va bosqichlarini belglashda, lug`at, qo`llanma va mashina tarjimasi dasturlarini tuzishda juda ham foydalidir. Bu usul fahmiy-nominalistik-materialistik metodologiyaga tayanadi. O`zbek tilshunosligida statistik tahlil usullari bilan jiddiy shug`llangan olimlar Ilya Kissen (adabiy nutqda faol so`zlar chfstotasi), Bahrom Bafoyev (Mir Alisher Navoiy asarlari leksikasi) va Sunnatilla Rizayevlardir (harf, tovush,

1) kompyuter yordamida til ta`limi, 2) kompyuter vositasida matnlarni tadqiq qilish va mashina tarjimasi yo`nalishlarida katta ishlar amalga oshirilmoqda, yangi-yangi tadqiq usul va vositalari ochilmoqda. Bular haqida ma`lumotni Internet tizimidan olasiz. Bu usullar bilan tanishish va ulardan foydalanish esa zamonaviy dasturlash tizimini chuqur bilishni talab etadi va B I Z - yosh avlodning oldida turgan vazifadir. Sizning bu yo`ldagi intilishingizga biz faylasuf akademik shoir G`afur G`ulomning payg`ambarona so`zlariga o`xshatma bilan: Ustoz, men yangicha yondashar bo`lsam, Boshqa usullarni ham kashf etar bo`lsam, Yangi-yangi yo`llarni ochar bo`lsam, Sen orqalarda qolib ne deysan? - Yasha, - deyman, - o`glim! deb javob beramiz. G`afur G`ulom bashoratlari haqiqatga aylanganidek, bu so`zlar

sintaksemani mazmunida u yoki bu sintagmatik semantik belgilarning bor- yo’qligini isbotlashdir. Transformatsiya qilishda ikki shartga mala qilish lozim. Birinchi shartga ko’ra gapning grammatik qonun qoidalar jihatidan gap to’gri bo’lishi kerak. Ikkinchi shartga ko’ra gapning komponent tahlilida transformatsiya qilinayotgan elementlardan boshqa elementlarning sintaktik bog’lansihlari o’zgarmay qolishi kerak. II Bob In predlogli birikmalarning komponent va sintaktik tahlili Predlogli birikmalar ingliz tilida tadqiqot olib borish natijalari (R.Qiyomov, S.Egamberdiyevlar shu sohada ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishgan) shuni ko’rsatadiki, gapda ot yoki olmosh bilan ifodalangan u yoki bu predlog 36

yig’indisidan iborat birikma gapda asosan (subordinativ – tobe) bog’lanish asosida sintaktik munosabatga kirishadi. 2.1 Fe’lga tobe komponent Biz predlogli birkmalar ifodalaydigan sintaktik bog’lanishni ko’rib o’tishni avval har bir gap strukturasini tashkil etadigan gapning yadroviy elementlari ya’ni ega va kesim o’rtasida bo’ladigan sintaktik bog’lanishni kjo’rib o’tishimiz lozim. Buning uchun biz lingvistik eksperiment metodi bo’lgan tushirib qoldirish metodidan foydalanamiz va gap bo’laklarini navbatma navbat gap strukrurasidan tushrib qoldiramiz. 1) He fought in Malaya. – U Malayada jang qilgan. (P.S. the D.S. p 30) … fought in Malaya. He … in Malaya. 2) Lanny collapsed in a heap. – Lenny kir uyumiga o’zini tashladi. (P.A.P pig) … collapsed in a heap. Lanny … in a heap. 3) They had be

… stopped in her tracks. Linda … in her tracks. 8) They were in his way. (R.S.O p308) … were in his way. They … his way. Shu narsa ma’lum bo’ldiki, ya’ni biz olib borgan eksperimentlarda namoyon bo’lishicha gap strukturasida yo eganing, yo kesimning bo’lmasligiga gap strukturasining buzilishiga olib kelishini ko’rsatadi. Demak ega va kesim gapning yadroviy komponentlarini tashkil etadi va ular orasidagi sintaktik bog’lanuish yadroviy predikatsiya deyiladi. Endi gap strukturasidan bizni qiziqtirgan predlogli birikmalarni tushirib qoldiramiz. 1) He fought in Malaya. He fought…. 2) Lanny collapsed in a heap. Lanny collapsed… 3) They had been in the storm. They had been… 4) Candles were burning in its windows. Candles were burning… 5) She crooned in smiling mockery. She crooned … 6) The thief

tushirib qoldirganda gap strukturasiga ta’sir qilmasa, u holda u element gapning tobe bo’lagi bo’ladi. Demak yuqoridagi gaplarda in predlogli birikmalar gapning tobe komponenti bo’lib kesimga subordinativ sintaktik bog’lanadi. Endi yuqoridagi gaplarning component va yuniksion modelini keltiramiz. 1) She put it in my hand. (E.H. FA p31) – U o’sh narsani qo’limga qo’ydi. 1 2 3 4 5 NP 1 ,NP 2 ,D 1 ,D 2 ,D 3 2) I sat now in the chair … (E.H.FA p21)- Men stulda o’tiribman. 1 2 3 4 NP 1 ,NP 2 ,D 1 ,D 2 3) I have come back Catherine in the night. Men tunda qaytib keldim 1 2 3 4 NP 1 ,NP 2 ,D 1 ,D 2 4) They had me look in a glass. Ular menga ko’zoynakdan qarashdi. 1 2 3 4 39

NP 1 ,NP 2 ,D 1 ,D 2 5) The manager went up in the elevator with us. – Boshqaruvchi biz bilan yuqoriga liftda chiqdi. 1 2 3 4 NP 1 ,NP 2 ,D 1 ,D 2 6) We were in different rooms. – Biz boshqa-boshqa xonalarda edik. 1 2 3 4 NP 1 ,NP 2 ,D 1 ,D 2 7) He was killed in the Somme. – U Somda o’ldirildi. 1 2 3 NP 1 ,NP 2 ,D 1 Yuqoridagi gaplarning yuniksion va component modellaridan ko’rinib turibdiki, in predlogli birikmalar gapning tobe komponentlaridir. Yuqoridagi misollarning barchasida ular fe’lning aniq formasi tobe fe’lning aniq formasi in 40

predlogli birikmalar uchun tayanch komponentdir. In predlogli birikmalarning o’zi ham ko’p hollarda tayanch element bo’lib keladi. Uni quyidagi misollarda ko’rish mumkin: 1) Candles were burning in its windows. – Deraza yonida shamlar yonayotgan edi 2) Linda stopped in her tracks. – Linda yo’lda to’xtab qoldi 3) They were in his way. – Ular uning yo’lida edilar. 4) The carriage wan in a good yard. – Vagon yaxshi joyda edi. In predlogli birikmalar “its, “her”, “his”, “good” kabi elemenyalar uchun tayanch komponent vazifasini o’tagan. Biz yuqorida ko’rib o’tga misollarimizda bizni qiziqtirayotgan in predlogli birikmalar fe’lning aniq shakliga tobe komponent edi. Bundan tashqari mazkur predloglar fe’lning noaniq shakliga ham tobe komponentlardir. Bui isbotlash uchun misollarga murojaat etamiz

1) Christmas in Iran is very nice. – Erondagi rojdestvo juda chiroyli. (R.S.OR p253) 2) The atmosphere in the hall was very hot. – Zaldagi havo juda issiq edi. 3) The look in his eyes was firm. – Uning ko’zlaridagi qarash jiddiy edi. Yuqoridagi gaplarning yuniksion va komponent modellari quyidagicha: 1) We’ll crack in France. (E.H.FA p15) 1 2 3 NP 1 ,NP 2 ,D 1 2) Nobody was in sight. – Hech kim ko’rinmas edi. 1 2 NP 1 ,NP 2 3) I remembered locked in trunk. 1 2 3 4 NP 1 ,NP 2 ,D 1 ,D 2 Yuqoridagi gaplardan ko’rinib turibdiki in predlogli birikmalar ot bilan ifodalangan egaga tobe bo’lib kelgan biroq in predlogli birikmalar otga ham tobe bo’lib kelishi uchrab turadi. 2.3 Sifatga tobe komponent 42

Bu paragrafda biz in predlogli birikmalarni sifatga tobe bo’lib kelishini ko’rib o’tamiz. Ingliz tilida sifat determinativ (aniqlovchi) va ot o’rtasida yoki “to be” ko’makchi fe’lidan keyin keladi. 1) It is nice there in the fall. – Kuz u yerda chiroyli edi. (A.E.F p93) 2) We were alone in the club. – Biz klubda yolg’iz edik. (A.E.F p93) Ingliz tilda keltirilgan misollardagi in predlogli birikmalarning sintaktik bog’lanishi yo’nalgan tayanch komponentini topish uchun gap bo’lakarini tushirib qoldirish eksperiment metodiga murojaat qilamiz. Oldingi paragraflarda ko’rib o’tganimizdek gapda in predlogli birikmalarni tushirib qoldirish gap strukturasiga putur yetkazmaydi va ular bir tomonlama yo’nalgan subordinativ bog’lanishga kirishadi: 1) It is nice there in the fall. – It is nice there… 2)

In the fall it is nice there. 2) We were alone in the club. In the club we were alone. Yuqorida o’tkazilgan eksperimentlar in predlogli birikmalarning sifat bilan ifodalangan kesimga tobeligini aniqladi. 44

2.4. Yadroviy-predikativ bog’lanish orqali aloqaga kirgan in predlogli birikmalar Bizga ma’lumki yadroviy predikativ bog’lanish bu ega va kesim o’rtasidagi bog’lanishdir. Mazkur bo’limda biz in, above, below so’zli birikmalalning yadroviy predikativ bog’lanishlari haqida to’xtalib o’tamiz. Yadroviy predikativ bog’lanishlarni aniqlash uchun lingvistik eksperiment o’tkazamiz. Buning uchun biz tushirib qoldirish metodidan foydalanamiz. 1. Our lives were in danger. (ARI 43) → Our lives were .....→ Our lives ... in danger. 2. Ken is in trouble . (JPS 74) → Ken is ....→ Ken .... in trouble. Yuqoridagi gaplarda in predlogli birikmalar va to be fe’li bir-birini taqozo qiladi va ulardan birining gapda bo’lmasligi gap strukturasining buzilishiga olib keladi. Eksperiment natijalari in predloglili bir

1 (2) (2)(2) 2 She was in a hurry. 1 2 NP 1 .NP 2 1 (2) (2) 2 They were in service. 1 2 NP 1 .NP 2 Eksperiment natijalari in predlogli birkmalarning gapda yadroviy predikativ bog’lanish asosida sintaktik bog’lanishga kirishishini isbotladik. Yuqoridagi misollarda to be fe’li va in predlogi bir-birini taqozo etadi va ularning birini gapda bo’lmasligi gap strukturasini buzilishiga olib keladi. 46

2.5. Subordinativ bog’lanish In predlogli birikmalarning subordinativ sintaktik bog’lanishini ko’rib o’tishdan oldin har bir gap strukturasini tashkil etadigan gapning yadroviy komponentlari bo’lgan ega va kesim o’rtasida bo’ladigan sintaktik bog’lanishni ko’rib o’tishimiz lozim. Buning uchun biz lingvistik eksperiment metodi bo’lgan tushirib qoldirish metodidan foydalanamiz va gap bo’laklarini navbatma-navbat gap strukturasidan tushirib qoldiramiz. 1. I looked in the room .( ARI 53) → .... looked in the room.→ I ..... in the room. 2.Folks live in West Portal .(JPS 26)→.... live in West Portal.→ Folks .... in West Portal. Biz olib borgan eksperimentlardan ma’lum bo’ldiki, gap strukturasida yo eganing, yo kesimning bo’lmasliga gap strukturasining buzilishiga olib keladi. Demak ega va kesim

1 2 (3) (3) 3 2.Folks live in West Portal . 1 2 3 NP1.NP2.D Biz ikkita asosiy struktural tipdagi yadroviy komponentli gap, bir yadroli, ikki yadroli deyilgan gaplar, shuningdek noyadroviy predikativ bog’lanishi gapning sintaktik aloqasiga keng tarqalgan holatiga to’xtalamiz. Bir tomonlama subordinativ aloqaga asoslanganyo’nalish noyadroviy komponentga tobelik belgisini anglatadi (ND). Masalan, quyidagi ikki keng yoyilgan ikkiyadroli gap o’z ichiga ikkita tobe komponentni oladi. Bu quyidagi yuniksion modeldan ko’rinib turibdi: 1 2 (3) 3 (5)(5) 4 5 I saw the house in the local paper. 1 2 3 4 5 NP 1 ,NP 2 ,D 1 ,D 2 ,D 3 (1) 1 (2) 2 (2) (3) (3) 3 The book will come out in a month. 1 2 3 NP 1 .NP 248

Bir tomonlama subordinativ bog’lanishli yo’nalishni transformatsiya eksperiment asosida ko’rsatish mumkin. Keltirilgan ikki gapdagi tobe komponentlarni tushirib qoldirish gapni buzilishiga olib kelmaydi. Qiyoslaymiz: 1) I saw the house in the local paper. – I saw the house.... 2) The book will come out in a month. – The book will come out... Subordinativ bog’lanishda har doim bir gap komponenti, ya’ni tobe komponentli gaplar subordinativli bog’lanishli konstruksiyani yuniksion model orqali ifodalaydi. Shuning uchun tajriba o’tkazayotganda ularning leksik qarashlarini asosiy holatlarini va cheklanishlarini hisobga olish kerak 49

2.6. Ko o rdinativ sintaksem bog’lanish Koordinativ bog’lanish bu uyushiq bo’laklar orasidagi bog’lanishdir. Ma’lumki uyushiq bo’laklar alhida ajratib olinmaydi, ular gapda ega yoki kesimga subordinativ yoki predikativ sintaktik bog’lanishi mumkin. O’z navbatida gapda nafaqat tobe bo’laklar, balki gapning yadroviy komponentlari ya’ni ega va kesim ham uyushgan tarzda kelib, koordinativ sintaktik bog’lanishga kirishi ham mumkin. Quyida bizni qiziqtirgan in predlogli birikmalarning koordinativ sintaktik bog’lanish orqali aloqaga kirishini ko’rib o’tamiz. 1. She cooked the fish in oil in pan.(JPS 44) 2. She is working in the garden in the house.( ARI 85) Yuqoridagi gaplardan ko’rinib turibdiki, in , above, below so’zlari uyushiq bo’laklar tarkibida mavjud. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, har

III bob. In predlogli birikmal arning sintaktik-semantik tahlili In predlogli brikmalarning sintaktik semantik belgilari gap strukturasiga chuqur kirib borishi bilan gap komponentlaridan farq qiladi. Sintaksemaning u yoki bu komponent pozitsiyaga kelishi gapning komponent tahlili va sintaksem tahlilning bir-biri bilan bog’liqligini ko’rsatadi. Mazkur ishda in predlogli birikmalarning deyarli ko’pchiligi substansial (ot) xususiayatiga ega bo’lib ular lokativ, temporal, stativ, kauzal kabi sintaktik semantik belgilari bilan bir-biridan farq qiladi. 3.1. Lokativ sintaksema Ushbu paragraf in predlogining yana bir belgisi bo’lgan lokativ sintaktik- semantik belgisini o’rganishga qaratilgan. In predlogli birikmalar gapda lokativ sintaktik-semantik belgini ifodalab kelishi mumkin. Lokativ sintaks

1. In high school , she had cut herself.(JPS 59) 2. In this hall , you can keep me.(JPS 10) Gap o’rtasida kelishi: 1.She was in the woods behind the church.( JPS 19) 2.The house is in orbit round him.( JBC 163) Gap oxirida kelishi: 1.He lived in the oratory .( ARI 6) 2.He locked himself in his father’s study .( ARI 48) Yuqoridagi gaplarda in predlogi birikmalar lokativ sintaksemani ifodalaydi. Buni isbotlash uchun esa lingvistik transformatsiya metodiga murojaat qilamiz. Lokativ sintaksemani aniqlash uchun “in” predlogining o’rniga “ here, there” o’rin hollari, “on, at, in front of” predloglarini yoki lokativ sintaksemaning variantlari bo’lgan boshqa so’zlarni qo’yib ko’ramiz. 1.Corker goes to the doctor about a pain in his foot . → Corker goes to the doctor about a pain at his foot . →Co

3.2. Temporal sintaksema In predloglili birikmalar temporal sintaktik-semantikani ham o’zida aks ettirishi mumkin. Temporal (vaqt) sintaktik-semantik belgilarni aniqlashda biz “in” predlogli birikmalarni vaqtni bildiradigan “then” payt ravishi, “during” predlogi, “at that time” birikmasi yordamida transformatsiya qilish orqali yoki “when?” so’roq so’zi bilan savol berish orqali aniqlaymiz. 1. In a moment the tape came on a second time.( JPS 118) → When did the tape come on a second time? → Then the tape came on a second time. 2. Mobile 2-4 pulled up in a minute . ( JPS 108) → When did mobile 2-4 pull up? → Mobile 2-4 pulled up then .→ Mobile 2-4 pulled up at that time . In predlogli temporal sintaksemani quyidagi sintaktik-semantik guruhlarga ajratish mumkin: a) ma’lum bir vaqtni bildiruvc

Yuqoridagi transformatsiyalar orqali biz in so’zli birikmalarning temporal sintaktik-semantik belgini ifodalashini ko’rib chiqdik. 3.3. Stativ sintaksema Mazkur bo’limda “ in” predlogli birikmalarning stativ sintaksemalari haqida fikr yuritamiz. Stativ sintaksema bu holatni ifodalovchi sintaksemadir. Quyidagi misollarga qaraymiz. 1. I slept in a real danger .(ARI 50) 2. He looked around in disbelief .( JPS 5) 3. I have to stay in peace .( JBC 39) Stativ sintaksemani isbotlash uchun o’rniga qo’yish transformatsiyasidan foydalanib, in predlogining o’rniga “in a state of” birikmasini qo’yib ko’ramiz. 1. I slept in a real danger. → I slept in a state of danger. 2. He looked around in disbelief. → He looked around in a state of disbelief . 3. I have to stay in peace. → I have to stay in a state

1. He is in trouble. → He is still in trouble . 2. Their lives were in danger. → Their lives were still in danger. 3. His room was in a mess. → His room was still in a mess. 3.4. K valifikativ sintaksema Ma’lumki kvalifikativ sintaksema o’zida predmetning belgi xususiyatini aks ettiradi. In predlogi ham gapda kvalifikativ sintaktik-semantik belgini ifodalashi mumkin. Quyidagi misollarga qaraymiz. 1.That new restaurant is the in place now.(LED666) 2. That was an in problem.(GMM89) Kvalifikativ sintaksema bu sifat so’z turkumiga oid so’zlarga xos sintaksemadir. Yuqoridagi gaplarda bizni qiziqtirgan in predlogining kvalifikativ sintaksemani ifodalayotganligini isbotlash uchun o’rniga qo’yish transformatsiyasidan foydalanib, in so’zining o’rniga sifat so’z turkumiga oid so’zlarni qo’yib ko’ra

3.5. Aktiv sintaksema Yuqoridagi paragraflarda aytilganidek in predlog li birikmalar, yadroviy predikativ aloqa asosida, kesim bilan birga yoki gapning yadroviy predikativ komponenti (NP 2 ) bo’lib keladi. In predlog i protsessual sintaktik-semantik belgisini ham o’zida ifodalashi mumkin. O’zida ish-harakatni ifoda etadigan sintaksemani aktiv sintaksema deyiladi. Aktiv sintaksemani aniqlashda odatda verbalizatsiya lingvistik transformatsiya metodidan foydalaniladi. Buni quyidagi misollarni ko’rib chiqamiz. 1. He was in a hurry .( ARI 60) 2. His brother was in service .( JPS 34) 3. The car was in repair .( JBC 135) Yuqoridagi gaplarda in predlogli birikmalarning aktiv sintaksema ekanligini isbotlash uchun verballashtirish va passivlashtirish lingvistik eksperiment metodidan foydalanamiz. 1.

Xulosa Mazkur ishning kirish qismida in predlogli birikmalarning gapdagi sintaktik strukturasini o’rganishga bag’ishlanadi. Lingvistik eksperiment metodalari va modellar asosida biz in predlogli birikmalarning gapda subordinativ (tobe), appozitiv (bilvosita) va koordinativ (teng) va aydroviy predikatsiya bog’lanish asosida sintaktik munosabatda bo’lishini aniqladik. Gap komponentlari o’rtasida sintaktik bog’lanishni yuzaga keltirish bilan birga gap komponentlarining bir- biridan farqli tomonini aniqladik. 1) Lingvistik eksperiment asosida in predlogli birkmalarning gapda eng ko’p subordinativ (tobe) boglanishda kelishini aniqladik. Va ular gapda fe’lning aniq va noaniq formasiga hamda otga tobe bo’lib keladi hamda ular gapda subordinativ bog’lanish asosida bog’lanadi. 2) In predlogli birik

Kauzal sintaksema; Aktiv sintaksema; 3) Yuqorida sanab o’tilgan sintaksemalar lingvistik eksperiment metodi asosida o’rganildi, qaysi informatsiyani qo’llash u yoki bu sintaksema xususiyatidan kelib chiqadi va shunga ko’ra biz lokativ va temporal sintaksemani ularni variantlari bilan almashtirish natijasida aniqlaydigan bo’lsak, stativ sintaksemani “in a state of S”, kauzal sintaksemani “because of” birikmalari bilan almashtirish natijasida aniqladik. Aktiv sintaksemani esa verbalizatsiya (fe’lga aylantirish) orqali aniqladik. 4) In predlogli birikmalar ichida eng ko’p variantlarga ega bo’lgan sintaksema bu lokativ sintaksemadir, umuman variantga ega bo’lmagan sintaksema bu aktiv sintaksemadir. Sintaksemalarning gap komponenetlaridan farq qiladiga jihati ularning o’zida variant birligining

Komponent va sintaksem nazariya asosida ko’rib chiqilgan in predlogli birikmalarning bitta belgi bilan ya’ni “hol” kabi tushuncha bilan chegaralanib qolishga barxam beradi. Bitta sintaktik birlik doirasida bir qancha sintaktik belgilarni tobe komponent, uyushiq tobe komponent, appozativ tobe komponent, yadroviy predikatsiya etuvchi komponent va yana bir qancha semantik belgilarni o’zida aks ettiradi (lokativ, temporal, stativ, aktiv va kauzal). Shunday qilib hozirga zamon ingiliz tili gap tuzilishida in predlogli birikmalar turli sentaksemalarni ifoda etadilar. Demak in predlogi yanada chuqurroq o’rganishni talab etadigan predloglardan biri hisoblanadi. Izlanishlar natijasida ma’lum bo’ldiki, in predlogi gapda ot, olmosh va fe’lning noaniq shakli gerundiy bilan qo’shilib kelish xususiyatig

Ilovalar Ilova I In so’zli birikmalar bilan ifodalangan sintaksemalar va ularning variantlari № Sintaksemalar Misollar Variantlar 1 Lokativ He sleeps in the coffin. (ARI50) In S At S near S 2 Temporal It was over in two minutes.(ARI 44) In S During S after S 3 Stativ He looked around in disbelief.(JPS 5) In S with S In a state of 4 Kvalifikativ That new restaurant is the in place now. ( LED 666) In S Fashionable S 5 Aktiv He is in trouble. (ARI 110) Be in S Feel in S Ilova II In so’zli birikmalarning son va sifat jihatdan tahlili № Sintaksemalar Misollar soni Foiz % 1 Lokativ 186 38.2 2 Temporal 98 20.1 3 Kvalifikativ 67 13.8 4 Stativ 128 26.3 5 Aktiv 8 1.6 Jami: 487 100% FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YHATI .60

Ilmiy adabiyotlar: 1.Karimov I. A. “Bu muqaddas vatanda azizdir inson”. Toshkent – 2010 yil. 2. Karimov I. A. “2010 yil Barkamol avlod yili” Davlat dasturi. Toshkent “O‘zbekiston” 2010 yil 3. Karimov I. A. “Jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari”. Toshkent “O‘zbekiston” 2009 yil 4. Karimov I. A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent “Ma’naviyat” 2008 yil 5. Karimov I. A. “Barkamol avlod orzusi”. Toshkent “O‘zbekiston” – 1998 yil 6. Karimov I. A. “O‘zbekiston buyuk kelajak sari”. Toshkent 1998 yil 7. Karimov I. A. “Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi”. Toshkent – 1997 yil 8. Karimov I. A. “Asosiy vazifamiz – vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish”. Toshkent “O‘zbekiston” 2010 y. 9.

19. Buranov J., Yusupov U., Iriskulov M., Sadiqov А . The Grammatical Structures of English, Uzbek and Russian. Part I. T.: Ukituvchi, 1986. 20. Close R.A. A Reference Grammar for Students of English. M. 1979. 21. Gordon E.M., Krilova I.P. A Grammar of Present–day English. M.: Higher School Publishing House. M ., 1974. 22. Р. Киямов “ Лингвистический анализ предложных сочетаний в современном английском языка” Карши 2009. 2 3 . R.Qiyomov, G.Qiyomova “Hozirgi zamon ingliz tilidagi after predlogli birikmalarning leksik va sintaktik-semantik tahlili” Toshkent 2007y. 24. S.Egamberdiev “Синтактические и синтаксико- семантические характеристики сочетаний с предлогом under современном английском языке ” Nasaf 2007. 25 . M.G’apporov, R.Qosimova “Ingliz tili grammatikasi” Toshkent 2008 y. 26 . Yusup

Foydalanilgan lug'atlar: 1. ''Merriam- Webster's Collegiate Dictionary'' 2003. USA 2. ''Oxford – Russian dictionary ''. Oxford 2003. 3. ''English- Uzbek dictionary''. Tashkent 2000. 4. ''Russian- English dictionary''. Moscow 1997. 5. ''English-Russian dictionary'' compiled by Miller 1998 6. '' English dictionary'' edited by Macmillan. 7. '' Oxford Russian dictionary'' edited by Paula Falla. 8. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М.: СЭ, 1969. 9. ЕVU – English Vocabulary in Use. Michael McCarthy., Felicity O’Dell. Cambridge University Press, – Cambridge, 1994. – 296 p. 10. EOD – Electronic Oxford Dictionary. 2005. ( Electron Version) 11. LD – Longman Dictiona

Qisqartma va izohlar “ substansial ” – narsani bildiruvchi. “ lokativ ” – joyni anglatuvchi. “ agentativ ” – kishini buldiruvchi. “ stativ ” – holat. “ aktiv ” – harakat. “ kauzal ” – sabab. NP1 – yadroviy predikatsiyalanuvchi bo’lak. NP2 – yadroviy predikatsilanuvchi bo’lak. D –tobe bo’lak. Shartli belgilar yadroviy predikativ bog’lanish. subordinativ bog’lanish. koordinativ bog’lanish . appozitiv bog’lanish64

Купить