Ingliz tili leksikografiyasi tarixi va lug’at turlarining rivojlanishi
![0uskunasi ixtiro qilingandan va tarqalgandan keyingi davrda paydo bo‘lgan.
G‘arbda boshqa tillarda yozilgan qo‘lyozmalarni, asosan qadimiylarni
o‘rganayotganda, ko‘pincha yunon va lotin klassik asarlarida odamlar yangi va
g‘ayrioddiy so‘zlarni uchratishadi. Olimlar yoki oddiy hattotlar notanish
so‘zlarning ma’nosini aniqlab, bu so‘zlarning tarjimasini o‘z ona tilida qatorlar
orasiga yoki ko‘pincha qo‘lyozma hoshiyasiga yozishgan. Bu yozuvlar glossa
(yunoncha glossa “til, so‘z”) deb nomlangan. Keyinchalik, glossalarni bitta
ro‘yxatga birlashtirib, ularni boshqa tilga tarjimasi bilan so‘zlar ro‘yxati tuzishgan
va glossariya deb nomlashgan. [6, 11]. Ingliz leksikografiyasining rivojlanish
tarixida bir necha davrlarni ajratish mumkin. Birinchi davr – “glossarizatsiya”. Bu
bosqich tilning leksik tarkibini tavsiflashda sodda yondashuv bilan ajralib turardi.
Birinchidan, faqat ixtiyoriy tanlangan so‘zlar tasvirlangan. Ikkinchidan, bu
so‘zlarning ma’nolarini talqin qilish yuzaki va ilmiy bo‘lmagan. Uchinchidan,
lug‘atlarda leksik birliklarning grammatik va fonetik xususiyatlari haqida
ma’lumotlar mavjud bo‘lmagan, matnda so‘zning qo‘llanishini aks etadigan
misollar keltirilmagan. Quyidagi lug‘atlar ushbu davrga tegishli: Promptuarium
Parvulorum (“Yoshlar xazinasi”), Ortus Vocabulorum (“So‘zlar bog‘i”), Alvearie
(“Asal ari uyasi”). Ingliz leksikografiyasi tarixidagi ikkinchi davrni “qiyin so‘zlar
lug‘atlari” davri deb ta’riflash mumkin. Ushbu davrning o‘ziga xos yondashuvi
lug‘at tuzuvchilarning o‘z asarlariga faqat tushunish qiyin deb hisoblagan leksik
birliklarni kiritish istagi, kundalik hayotda ishlatiladigan so‘zlarga esa e'tibor
bermaslik yoki lug‘atda bir-biridan farq qilmaydigan juda qisqa ta’riflar berishdan
iborat bo‘lgan. Ushbu davr lug‘atlariga quyidagilar kiradi: Robert Kodri tomonidan
yozilgan “A Table Alphabetical”, Jon Ballokarning “An English Expositor”, Genri
Kokramning “English Dictionarie”, Edvard Filipsning “The New World of English
Words” [12, 6].
Ingliz tili leksikografiyasining rivojlanish tarixi davomida bir necha davrlarni
shartli ravishda ajratish mumkin:
Birinchi davr – “glossarizatsiya” davri. Bu bosqich tilning leksik tarkibini
tasvirlashga sodda, soddalashtirilgan yondashuv bilan tavsiflangan. Birinchidan,](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_4.png?v=1)
![0faqat ayrim, tasodifiy tanlangan so‘zlar bayon qilingan. Ikkinchidan, bu
so‘zlarning ma’nolari izohi yuzaki va ilmiy bo‘lmagan xususiyatga ega bo‘lgan.
Uchinchidan, lug‘atlarda leksik birliklarning grammatik va fonetik xususiyatlari
haqida ma’lumot mavjud emas edi va so‘zning matndagi ishlatilishini
ko‘rsatadigan misollar keltirilmagan. Ushbu davrga oid lug‘atlarga quyidagilar
kiradi: Promptuarium Parvulorum (“Yoshlar uchun xazina”), Ortus Vocabulorum
(“So‘zlar bog‘i”), Alvearie (“Asalarilar uyasi”).
Ikkinchi davr– ingliz tili leksikografiyasining “qiyin so‘zlar lug‘ati” davri deb
ataladi. Ushbu davrning o‘ziga xos xususiyati shundaki, lug‘at tuzuvchilar o‘z
ishlariga faqat o‘zlari qiyin deb hisoblagan leksik birliklarni kiritishga harakat
qilgan, kundalik so‘z boyligini esa e’tiborsiz qoldirgan yoki juda qisqa va deyarli
bir-biridan farq qilmaydigan ta’riflar bergan. Ushbu davrga oid lug‘atlarga
quyidagilar kiradi: Robert Kodri (A Table Alphabetical – “Alfavit bo‘yicha
ro‘yxat”), Jon Ballokar (An English Expositor – “Ingliz tilini tushuntiruvchi”),
Genri Kokrem (English Dictionarie – “Ingliz lug‘ati”), Edvard Filips (The New
World of English Words – “Ingliz so‘zlarining yangi olami”) va boshqalar.
Uchinchi davr ingliz tili leksikografiyasining “ilmiy oldi yoki normativ”
bosqichi deb tavsiflanadi. Ushbu davrning asosiy tendensiyasi – lug‘at tuzuvchilar
so‘zlarning yozilishi, talaffuzi va ishlatilishida ma’lum bir normani belgilashga
intilish edi. Shu sababli, ushbu davrga tegishli deyarli barcha lug‘atlar normativ
hisoblanadi. Leksikografiya mutaxassislari har bir so‘z haqida to‘liqroq ma’lumot
berishga harakat qilgan. So‘zlarning ta’riflari avvalgi davr lug‘atlaridagi
ta’riflardan ko‘ra kengroq va batafsilroq bo‘lgan. So‘zlarning nutqda ishlatilishi
adabiyotdan iqtiboslar bilan ko‘rsatilgan. So‘zlarning etimologiyasi (kelib chiqishi)
ham ko‘rsatilgan. Ushbu davrga oid lug‘atlarga quyidagilar kiradi: Samuel
Jonsonning A Dictionary of the English Language, Noah Vebsterning An
American Dictionary of the English Language.[ Мо iseev. М .2006.7,11].
Qadimgi va o‘rta ingliz leksikografiyasi:Qadimgi ingliz davrida (VIII–XI
asrlar) leksikografiya hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, lug‘atlar hozirgi ko‘rinishda
mavjud emas edi. Asosan lotin tilidagi diniy matnlarni tushunishga yordam berish](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_5.png?v=1)
![0uchun glossalar — matn ustiga yoki chetiga yozilgan tarjimalar yaratilgan. Eng
mashhur glossalar qatoriga Épinal Glossary va Corpus Glossary kiradi. Bu
davrdagi lug‘atlar tartibsiz, ilmiy jihatdan sodda, faqat tarjima maqsadida tuzilgan
ro‘yxatlar bo‘lgan.
O‘rta ingliz davrida (XII–XV asrlar) leksikografiya ancha rivojlanib, lotin–
ingliz va fransuz–ingliz ikki tilli lug‘atlar paydo bo‘ldi. Bu davrda glossalar endi
tartibli lug‘at shakliga o‘ta boshladi. Eng mashhur lug‘atlardan Promptorium
Parvulorum (1440-yillar) va Catholicon Anglicum (1483) ingliz tilining boy so‘z
boyligini qayd etib, birinchi yirik izohli lug‘atlar sifatida tanilgan. Shu davrda
lug‘atlar tizimlashgan, so‘zlar tartib bilan joylashtirilgan va ularning izohi ham
ancha to‘liq bo‘lgan.[ 1.11]
Ingliz tili dunyoning eng ko‘p qo‘llaniladigan tillaridan biri sifatida ko‘p
asrlik tarixga ega. Uning lug‘at boyligi, grammatik qurilishi va uslubiy
xususiyatlari uzoq vaqt davomida o‘zgarib borgan. Bu jarayonda
leksikografiyaning – so‘zlarni yig‘ish, tartiblash va izohlash amaliyotining – o‘rni
kattadir. Qadimgi ingliz (Old English) davri va o‘rta ingliz (Middle English) davri
lug‘atchiligi ingliz tilining rivojida muhim tarixiy madaniy bosqichlarni belgilab
bergan. Quyida ushbu davrlarning asosiy xususiyatlari, lug‘atchilikning shakllari
va til taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi batafsil yoritiladi.
Qadimgi ingliz leksikografiyasi (450–1100).Qadimgi ingliz tilida hozirgi
ma’nodagi lug‘atlar mavjud bo‘lmagan bo‘lsa-da, tilning o‘rganilishi va
tushunilishini osonlashtirish maqsadida turli ko‘rinishdagi glossalar va ro‘yxatlar
tuzilgan. Bu davr lug‘atchiligi asosan monastir va diniy maktablar bilan bog‘liq
bo‘lib, lotin tilidan tarjima qilish zarurati uni shakllantirgan.Glossalar:
leksikografiyaning eng qadimgi shakli.Glossalar lotin tilidagi matnlarni
tushuntirishga qaratilgan bo‘lib, ular matn ustiga yoki yoniga qadimgi inglizcha
izohlar qo‘shish orqali yaratilgan. Bunday glossalarning eng mashhur
namunalariga Lindisfarne Gospels va Rushworth Gospels glossalari kiradi.
Glossalarda ko‘pincha lotin so‘ziga inglizcha tarjima berilgan, ba’zan esa](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_6.png?v=1)
![0The Concise Oxford English Dictionary: “ Cockroach – uzun antennalari va
oyoqlari bo‘lgan, chivinlarga o‘xshash yegulik topuvchi hasharot, ba’zi turlari uy
hayvoni sifatida saqlanadi”. [ 66,11].
Lingvistik lug‘atlar (masalan, The Concise Oxford English Dictionary)
so‘zning til xususiyatlariga e’tibor qaratadi: ularning ma’nosi, talaffuzi, qisqacha
tavsifi va ba’zan qo‘llanilish konteksti beriladi. Misolda «cockroach» atamasi
qisqacha, oddiy va til nuqtai nazaridan aniqlangan: u «chivinlarga o‘xshash yegulik
topuvchi hasharot» deb tushuntirilgan, ba’zi turlari uy sharoitida uchrashi
mumkinligi qo‘shilgan.Ensiklopedik lug‘atlar (masalan, World Encyclopedia) esa
so‘z yoki atama bilan bog‘liq faktik va ilmiy ma’lumotlarni kengroq beradi.
Misolda «cockroach» tavsifi hasharotning anatomiyasi, yashash hududi, tuxum
qo‘yish xususiyati va boshqa biologik jihatlarni batafsil tushuntiradi.
Ingliz tili leksikografiyasiga boshqa tillarning kirib kelishi - Arab tilidan kirib
kelgan so‘zlar:
1. Zero (nol) - Biz ushbu matnni o‘qib turgan elektron uskunasi raqamli
dasturlashsiz mavjud bo‘lmagan bo‘lardi. Raqamli dasturlash esa 0 (zero)
raqamisiz mavjud bo‘lmas edi. Yevropaliklar 13-asrning dastlabki yillarida italyan
matematigi Fibonachchi muomalaga kiritmaguncha nol raqami mavjud emas,
degan fikrda edilar. Fibonachchi nol raqami bilan Shimoliy Afrikada arab
madaniyatini o‘rgangan davrida tanishgan. U arab tilidagi “bo‘sh” yoki “hech
nima” degan ma’noni anglatuvchi “sifr” so‘zini olgan va biroz lotinlashtirib
zefirum (zephyrum) so‘zini qo‘llagan. Vaqt o‘tgan sayin bu so‘z ham
o‘zgarishlarga uchrab, italyan tilidagi zero (nol) shaklini oldi. Albatta,
tushunchaning o‘zi bilan birga, Fibonachchi uni yozuvda ko‘rsatishi ham kerak
edi. Rim raqamlari orasida nol mavjud emas edi (qayerdan ham bo‘lsin), nima
bo‘lsa-da, rim raqamlari bilan o‘nlik sonlarni ifoda qilishning imkoni yo‘q: XX ni
LXVII ko‘paytirishdan ko‘ra 20 ni 67 ga ko‘paytirish ancha osonroq kechadi.
Shuning uchun Fibonachchi arab raqamlarini muomalaga kiritdi va shu sabab
tipograflar ushbu raqamlarni "arab raqamlari" deb atashadi. Bu raqamlarning arab
yozuvidagi shakllari biz odatlanib qolgan raqamlardan biroz farq qiladi.](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_10.png?v=1)
![0tilida “chidab bo‘lmas bosh og‘rig‘i” ma’nosini anglatuvchi “suda” (suda) so‘zidan
kelib chiqqan bo‘lsa kerak. O‘rta asrlarda lotin tilidagi sodamum so‘zi bilan arab
tilidagi og‘riqli ot “bosh og‘rig‘idan qutqaruvchi davoga” aylantirildi.
13. Matrats/ko‘rpa (Mattress) Uy jihozlari haqida so‘z ketganda, shuni aytish
kerakki, yevropaliklar hamma vaqt ham katta, yumshoq, yostiqli yotoqlarda
uxlamaganlar. Qanchalar qabih ishlarni qilmagan bo‘lsalar-da, salib yurishi
jangchilari arab madaniyatidan bir nechta yaxshi narsalarni o‘rganganlar va
bulardan biri yostiqlarga bosh qo‘yib yotishdir. Yostiqlar tashlanadigan
to‘shakning arabcha nomi taraha (taraha) – “tashlamoq” so‘zidan kelib chiqqan
matrah (matrah) bo‘lgan. Bu so‘z lotin tiliga “materitsium” – materacium yoki
materatium shaklida kirib kelgan va undan italyan hamda boshqa Yevropa tillariga
o‘tgan.
14. Divan (Sofa) Zamonaviy jihoz kompaniyalaridan ko‘p asrlar oldinoq arablar
divan ustida hordiq chiqarishni bilishgan. Soya o‘simligi asosida ishlab
chiqariladigan poliuretan po‘kagi va fleksolator prujina asosi bo‘lmasa-da,
arablarning “suffa”si (“tosh yoki yog‘ochdan yasalgan supa”) bugungi kunda o‘ta
shinam beqiyos fil suyagi ishlatilgan, yostiqchali divanlar darajasigacha yetib
kelgan jihozlarning prototipi bo‘lgan. 1620-yillarda turk ustalari bu supani
xonaning baland ko‘tarilgan yumshoq yostiqlar solingan va qimmatbaho gilamlar
solingan bir butun bo‘limiga aylantirishgan. Bir asr o‘tmasdan “uzun supa” g‘oyasi
yana qaytib keldi. Ammo bu safar uning ichiga shinam yostiqlar tiqilgan
ko‘rinishda paydo bo‘ldi (hozirgi zamon divan-sofasiga ko‘proq o‘xshaydigan
jihoz). [ Durkin, P. “Borrowed Words…”, 173–181.15]
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ingliz tiliga boshqa tillardan kirib kelgan go‘zal
so‘zlar ko‘p. Ko‘rib chiqqanimiz arab tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olingan so‘z va
iboralar edi. Ingliz tiliga alohida bir yo‘l bilan kirib kelgan muomalada odatiy
bo‘lib qolgan ba’zi xorijiy so‘zlarni taniy olishimiz mumkin, biroq kundalik
nutqimizda turli-tuman xorijiy so‘zlarni ko‘plab ishlatishimizni anglamaymiz ham.
Ingliz tili lug‘at boyligining katta qismi lotin tilidan olingan so‘zlardan tashkil
topgan. Lotincha so‘zlarning ingliz tiliga kirib kelishi bir necha tarixiy](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_14.png?v=1)
![0judge (sudya), jury (hay’at), crime (jinoyat), government ( hukumat), state (davlat),
office (idora), authority (hokimiyat) kabi ko‘plab so‘zlar ingliz tiliga fransuz tilidan
o‘tgan. [A History of the English Language – Baugh & Cable,. “The Norman
Conquest and the Subjection of English, 1066-1200” bo’limi taxminan 105.16]
Bugungi kunda ingliz tilidagi rasmiy hujjatlarda ishlatiladigan terminlarning
katta qismi aynan o‘sha tarixiy davr mahsulidir.Ikkinchi katta qatlamni harbiy
terminlar tashkil etadi. Norman qo‘shinlari bilan birga fransuzcha harbiy leksika
ham kirib keldi. Masalan, army, battle, enemy, soldier, captain, sergeant, guard,
troops kabi so‘zlar fransuz tilidan ingliz tiliga o‘tgan bo‘lib, ular o‘sha davrdagi
yangi harbiy tuzilma va boshqaruv tizimining til darajasidagi aksidir. Harbiy
atamalarning ko‘pligi Normanlarning harbiy ustunligini ham ko‘rsatib turadi.
Ingliz tilining madaniy va maishiy qatlamida ham fransuzcha so‘zlarning
ulushi juda katta. Ayniqsa oshxona, ovqat nomlari va uy-ro‘zg‘or bilan bog‘liq
so‘zlar diqqatga sazovor. Chunki oddiy xalq ingliz tilida gapirgan bo‘lsa ham,
saroy oshpazlari va xizmatkorlarning tili fransuzcha bo‘lgan. Natijada beef (mol
go‘shti), mutton (qo‘y go‘shti), pork (cho‘chqa go‘shti), soup (sho‘rva), dinner
(kechki ovqat), restaurant (restoran), cuisine (oshxona madaniyati) kabi so‘zlar
ingliz tiliga fransuzcha shaklda kirib kelgan. Ingliz tilidagi go‘sht nomlarining
hayvon nomlaridan farqli bo‘lishi (cow–beef, sheep–mutton) ham aynan
fransuzcha o‘zlashmalar ta’sirida shakllangan.
Bundan tashqari, moda, san’at, adabiyot va ilm-fan sohalarida ham fransuzcha
so‘zlar juda ko‘p. Masalan: beauty (go‘zallik), colour ( rang), design (dizayn),
costume (kostyum), art (san’at), music, dance, poetry, literature, modern, nature va
boshqalar. Bu so‘zlar nafaqat leksik boylikni oshirgan, balki ingliz tilining estetik
va madaniy ifoda imkoniyatlarini ham kengaytirgan. Fransuz madaniyatining
rivojlanganligi sababli ko‘plab san’atga oid atamalar ingliz jamiyatida o‘z o‘rniga
ega bo‘lgan.Fransuzcha o‘zlashmalar faqatgina maxsus terminlar bilan
cheklanmay, kundalik so‘z boyligiga ham chuqur kirib borgan. Masalan, very
(juda), large (katta), change (o‘zgarish), age (yosh davri), chair (stul), table, river,
mountain, place, city kabi so‘zlar bugungi ingliz tilida eng ko‘p uchraydigan](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_16.png?v=1)
![03.ZAMONAVIY INGLIZ TILI LUG‘ATLARI VA ULARNING
AHAMIYATI
Zamonaviy ingliz tili lugatlari XX asrning oxiri va XXI asr boshlarida
sezilarli darajada rivojlandi. Texnologik o‘zgarishlar, internetning kengayishi,
global aloqa va tilga bo‘lgan ehtiyojlarning ortishi tufayli lugatlar nafaqat bosma
shaklda, balki elektron va onlayn platformalarda ham keng tarqaldi. Ingliz tili
dunyoda eng ko‘p o‘rganiladigan tillardan biri bo‘lgani uchun lug‘atchilikka talab
keskin oshdi. Bugun ingliz lugatlari nafaqat so‘zlarning ma’nosini berish, balki
grammatik tuzilish, talaffuz, sinonim–antonimlar, uslubiy qo‘llanilishi, akademik
va sohaviy terminlarni o‘rgatish kabi ko‘plab funksiyalarni bajaradi. Zamonaviy
lugatlar til o‘rganuvchilar, o‘qituvchilar, tarjimonlar, ilmiy xodimlar va umumiy
foydalanuvchilar uchun muhim manba vazifasini bajaradi. Zamonaviy ingliz tili
leksikografiyasi korpus lingvistikasiga tayangan holda so‘zlarning haqiqiy
qo‘llanishini statistik tahlil qilish orqali lug‘at tuzish jarayonini ancha
takomillashtirdi.[45.12]
Leksik birliklarni tanlash muammosi. Lug'atlarga qo'shish uchun leksik
birliklari tanlash - leksikograf oldida turgan birinchi muammolardandir. Buning
uchun leksikograf quyidagilarni hisobga oladi: a) kiritish uchun qanday turdagi
leksik birliklar tanlanadi; b) ushbu elementlarning soni; v) lug'atda nimani tanlash
va nimani o'chirish mumkin; d) lug'at og'zaki yoki yozma yoki ikkalasining qaysi
shaklini aks ettirishi kerak; e) lug'atda eskirgan birliklar, texnik atamalar,
dialektizmlar, so'zlashuv va boshqalar bo'lishi kerakmi? Ushbu keltiriliganlardan
turli xil javob variantlarini tanlash lug'atning qaysi turiga, kompilyatorlar
(tuzuvchi)ning maqsadiga, lug'atning bo'lajak foydalanuvchisiga. lug'atning
hajmiga, lug'at tuzuvchilarning lingvistik tushunchalariga va boshqa ba'zi
mulohazalarga bog'liq. Masalan, Longman zamonaviy ingliz tili lug'ati (ikkinchi
nashr. 1987), ingliz tilining ilg'or talabaları va o'qituvchilariga zamonaviy xalqaro
ingliz tilining asosiy lug'ati haqida tegishli ma'lumotlarni taqdim etishga qaratilgan.
Shu sababli, bu lug'at ilmiy va texnik til, hiznes va kompyuter atamalari, adabiy
so'zlar, norasmy va iboraviy ishlatishni o‘z ichiga olgan 56000 ga yaein so‘z va](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_18.png?v=1)
![0iboralarni o‘z ichiga oladi.[2.13] Zamonaviy ingliz tili lugatlari bugungi kunda til
o‘rganuvchilar, o‘qituvchilar, tarjimonlar va ilmiy tadqiqotchilar uchun eng muhim
til vositalaridan biridir. Ingliz tili global aloqa, ta’lim, texnologiya va ilm-fan
sohalarida yetakchi o‘rin egallagani sababli, lug‘atlar ham zamon bilan hamnafas
bo‘lib, doimiy ravishda takomillashib boradi. Hozirgi lug‘atlar faqatgina so‘zning
ma’nosini berish bilan cheklanmay, balki uning talaffuzi, grammatik tuzilishi,
kontekstdagi qo‘llanilishi, sinonim-antonimlari va hatto ishlatilish chastotasi kabi
qo‘shimcha ma’lumotlarni ham taqdim etadi. XXI asrda lug‘atchilik elektron
texnologiyalar bilan uyg‘unlashib, onlayn platformalar va mobil ilovalar shaklida
keng tarqaldi. Bu esa foydalanuvchilarga istalgan vaqtda va istalgan joyda so‘z
izlash imkonini yaratadi.
Zamonaviy ingliz tili lugatlarining eng muhim xususiyatlaridan biri – ularning
elektron va onlayn shaklga ko‘chganidir. Elektron lug‘atlarning keng tarqalishi
leksikografiyaning funksional doirasini kengaytirib, foydalanuvchiga real vaqt
rejimida yangilanadigan, interaktiv lug‘at tizimlarini taklif qila boshladi.
[112.14]Oxford, Cambridge, Longman, Merriam-Webster kabi yirik lug‘atlar
o‘zlarining internet versiyalariga ega bo‘lib, ular doimiy yangilanadi va yangi til
birliklari qo‘shiladi. Onlayn lug‘atlar tezlik, qulaylik va to‘liqligi bilan ajralib
turadi. Masalan, Cambridge Dictionary foydalanuvchilarga nafaqat ta’riflarni,
balki har bir so‘zning talaffuzini audio orqali eshitish imkonini beradi. Bundan
tashqari, zamonaviy lugatlar “learner’s dictionary”, ya’ni til o‘rganuvchilar uchun
maxsus ishlab chiqilgan bo‘lib, soda tushuntirishlar, darajalar (A1–C2), real
hayotiy misollar va grammatik eslatmalar bilan boyitilgan. Bu esa ingliz tilini
o‘rganayotganlar uchun katta qulaylik yaratadi.
Bugungi lug‘atlarning yana bir muhim jihati – ularning real matnlar korpusi
asosida tuzilishidir. Korpus asosidagi lug‘atlar millionlab matnlar, maqolalar,
suhbatlar, kitoblar va onlayn resurslardagi so‘z qo‘llanishiga tayangan holda
tuziladi. Natijada foydalanuvchi so‘zning aynan real hayotda qanday ishlatilishini
ko‘ra oladi. Shuningdek, zamonaviy lugatlar interaktiv bo‘lib, o‘z ichiga mashqlar,
testlar, video darslar, sinonim-antonimlar, kollokatsiyalar, tarjimalar va statistika](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_19.png?v=1)
![0kabi qo‘shimcha bo‘limlarni ham oladi. Zamonaviy leksikografiya so‘zning
ma’nosini berishdan tashqari, uning kollokatsiyasi, uslubiy chegarasi va
korpusdagi chastotasini ko‘rsatish orqali lug‘atlarni yanada amaliy va
foydalanuvchi markaziga yo‘naltiradi.[ 78.15]Mobil ilovalar esa lug‘atni doimo
qo‘l ostida tutish imkonini beradi.Zamonaviy ingliz tili lugatlari maqsadiga ko‘ra
bir nechta turlarga bo‘linadi. Eng keng tarqalgan turi – izohli (explanatory yoki
monolingual) lugatlardir. Bu lugatlar so‘zning inglizcha ta’rifini, uning
ma’nolarini, talaffuzini, grammatik shaklini, misollarini, sinonim va antonimlarini
bir joyda beradi. Oxford Learner’s Dictionary, Cambridge Advanced Learner’s
Dictionary, Longman Dictionary of Contemporary English ana shu turdagi
lug‘atlarga misoldir. Ular tilni o‘rta va yuqori darajada o‘rganayotgan
foydalanuvchilar uchun juda mos.
Ikkinchi tur – ikki tilli (bilingual) lugatlar bo‘lib, ular ingliz tilidan boshqa
tilga yoki aksincha tarjima qilishga xizmat qiladi. Masalan, inglizcha–o‘zbekcha
yoki inglizcha–ruscha lugatlar. Bu lugatlar so‘zni tez anglash, tarjima qilish va
boshlang‘ich bosqichdagi o‘rganuvchilar uchun juda qulay. Biroq ular ba’zan
so‘zning to‘liq ma’nosini bera olmasligi yoki kontekstni cheklab qo‘yishi
mumkin.Zamonaviy lugatlarning yana bir muhim turi – maxsus (specialized)
lugatlardir. Bular muayyan soha va yo‘nalishlarga ixtisoslashgan bo‘lib, tibbiyot,
huquq,biznes, iqtisod, kompyuter texnologiyalari, lingvistika, pedagogika kabi
sohalar uchun alohida terminologik bazaga ega. Maxsus lugatlar ilmiy tadqiqotlar,
professional tarjimalar yoki sohaviy ta’lim uchun juda zarur manba hisoblanadi.
Ularning afzalligi shundaki, har bir terminning aniq ta’rifi, qo‘llanilishi, misollari
va ba’zan grafik ko‘rinishlari ham beriladi.
Ko‘p tilli (multilingual) lugatlar ham zamonaviy davrning keng tarqalgan
shakllaridan biridir. Ular bir so‘zning bir nechta tillardagi tarjimasini taqdim etadi.
Masalan, ingliz–fransuz–nemis yoki ingliz–ispan–italyan lugatlari. Google
Translate, DeepL kabi onlayn tarjimonlar ham shu turga yaqin bo‘lgan elektron
lug‘atlar sifatida qaraladi. Ularning asosiy afzalligi – tezkorlik va til variantlarining
ko‘pligi, biroq kamchiligi – ayrim hollarda kontekstni noto‘g‘ri berishi.Zamonaviy](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_20.png?v=1)
![0Samuel Johnson – A Dictionary of the English Language (1755).Bu lug‘at eski
leksikografiyaning klassik namunasi hisoblanadi. Unda asosan murakkab, adabiy
va kam ishlatiladigan so‘zlar izohlangan. Johnson so‘zlarning ma’nosini
tushuntirishda badiiy asarlardan iqtiboslar keltirgan va kundalik nutqda kam
qo‘llanadigan birliklarga ko‘proq e’tibor qaratgan.Misol :“Melancholy ” so‘zi
murakkab, falsafiy tarzda, adabiy misollar bilan izohlangan. Ma’nosi:Chuqur
qayg‘u, g‘amginlik holati–odamning uzoq davom etadigan xafalik, tushkun
kayfiyatda bo‘lishi.
Zamonaviy lug‘atga misol–Oxford English Dictionary .Zamonaviy
lug‘atlarning eng yirik namunalaridan biri bo‘lib, u kundalik nutqda eng ko‘p
ishlatiladigan so‘zlar, yangi paydo bo‘layotgan atamalar, internet va texnologiyaga
oid so‘zlarni qamrab oladi. Onlayn shaklda bo‘lgani uchun lug‘at muntazam
ravishda yangilanib boradi. Misol:“ Selfie”, “hashtag”, “emoji” kabi zamonaviy
so‘zlar qisqa, aniq va real hayotdagi qo‘llanishi bilan beriladi[358,14]. Eski
lug‘atlar esa bir marta chop etilganidan so‘ng ko‘p yillar o‘zgarishsiz qolgan.Yana
bir muhim farq – taqdimot shakli. Eski lug‘atlar faqat matn ko‘rinishida bo‘lgan
bo‘lsa, zamonaviy lug‘atlar multimediya ko‘rinishda: talafuz audio shaklida,
ba’zan video misollar, kollokatsiyalar va grammatik naqshlar bilan boyitilgan. Bu
esa o‘quvchi uchun tilni o‘rganishni osonlashtiradi. Eski leksikografiyada so‘zning
qanday kontekstda qo‘llanishi kam ko‘rsatilgan bo‘lsa, bugungi lug‘atlar
kontekstni asosiy manba sifatida beradi.
So‘zlarning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi leksikografiyadagi farqni yanada
yaqqol ko‘rsatadi. Masalan, eski lug‘atlarda “mouse ” so‘zi faqat hayvon nomi
sifatida izohlangan. Chunki o‘sha davrlarda texnologiya yo‘q edi. Zamonaviy
lug‘atlarda esa bu so‘zning ikkinchi asosiy ma’nosi – “kompyuter sichqonchasi”.
Demak, zamonaviy leksikografiya tilning hozirgi ehtiyojlariga hamohang ravishda
yangi ma’nolarni tezda qamrab oladi. Yana bir misol sifatida “cloud” so‘zini olish
mumkin. Tarixiy lug‘atlarda u faqat “ bulut” sifatida talqin qilingan bo‘lsa, bugungi
ingliz tilida bu so‘z “onlayn ma’lumot saqlash tizim i” ma’nosini ham bildiradi. Bu
so‘zning semantik kengayishi zamonaviy texnologiyaning rivoji bilan bog‘liq](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_23.png?v=1)
![05.OXFORDS DICTIONARY
“The first dictionary in recognisable format was Samuel Johnson’s, which
was published in 1755. It remained the standard text for 150 years until the OUP
embarked on its project in 1879. The first OED came out in sections from 1884,
completed in 1928” –Tan olinadigan shakldagi birinchi lug‘at Samuel Jonsonniki
bo‘lib, u 1755-yilda nashr etilgan. U 150 yil davomida asosiy (standart) lug‘at
sifatida foydalanilgan va 1879-yilda Oxford University Press (OUP) o‘z loyihasini
boshlaguniga qadar yetakchi manba bo‘lib qolgan.Oxford English Dictionary
(OED) ning birinchi nashri 1884-yildan boshlab bo‘limlar (qismlar) holida chop
etilgan va 1928-yilda to‘liq yakunlangan.. [1,2].
Ingliz tili leksikografiyasi tilshunoslik fanining muhim tarmoqlaridan biri
bo‘lib, u ingliz tilidagi so‘zlarni to‘plash, izohlash va tizimlashtirish bilan
shug‘ullanadi. Ingliz tili dunyo miqyosida keng tarqalgan til bo‘lgani sababli,
uning lug‘aviy boyligini ilmiy asosda o‘rganish zarurati juda erta paydo bo‘lgan.
Shu ehtiyoj natijasida ingliz leksikografiyasi bosqichma-bosqich rivojlanib,
bugungi kunda mukammal ilmiy darajaga yetgan. Bu jarayonni eng aniq va to‘liq
aks ettiruvchi asarlardan biri The Oxford English Dictionary hisoblanadi.
XIX asrning o‘rtalariga kelib, ingliz tilida ko‘plab lug‘atlar mavjud bo‘lsa-da,
ularning aksariyati faqat zamonaviy so‘zlarni izohlash bilan cheklanib qolgan edi.
So‘zlarning tarixiy rivoji, dastlabki qo‘llanishi va ma’no o‘zgarishlari deyarli
e’tibordan chetda qolgan. Aynan shu kamchiliklar 1857-yilda London Filologiya
jamiyatini ingliz tilining to‘liq tarixiy lug‘atini yaratish g‘oyasini ilgari surishga
undadi. Bu davr ingliz leksikografiyasida yangi ilmiy bosqichning boshlanishi
bo‘ldi.
Ushbu loyiha asosida keyinchalik The Oxford English Dictionary yaratilishi
rejalashtirildi. Lug‘atning asosiy maqsadi ingliz tilidagi har bir so‘zni faqat
izohlash emas, balki uning tarixiy yo‘lini hujjatlashtirish edi. Ya’ni, so‘z qachon
paydo bo‘lgan, dastlab qanday ma’noda ishlatilgan va vaqt o‘tishi bilan qanday
semantik o‘zgarishlarga uchraganligi aniq manbalar asosida ko‘rsatib berilishi
kerak edi. Bu yondashuv ingliz leksikografiyasida tub burilish yasadi.](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_25.png?v=1)
![0rivojlanishini, yangi shakllar va ma’nolarni doimiy kuzatib boruvchi manba
sifatida ajralib turadi.
6.O‘ZBEK TILINING IZOHLI LUG‘ATI.
O'zbek leksikografiyasi ham ingliz leksikografiyasi kabi o'zining uzoq
tarixiga ega. Abu Rayxon Beruniy 1009-1017 yillarda Xorazmshoh Abu-l-Abbos
Ma'mun ibn Ma'mun saroyida xizmat qilib, katta obro'-e'tibor qozonadi. 1048-yilda
dorivor o'simliklar, hayvonlar va ma'danlar tavsifiga bag'ishlangan "Saydana"
asarini yozdi. Bu asar dorivor moddalar bo'yicha birinchi entsiklopedik lug'at
hisoblanadi. [13-14,1]. Mahmud Qoshg'ariy leksikografiya sohasining dunyo
tilshunosligida yuksak cho'qqisiga ko'tardi. U XI asrdayoq turkiy so'zlarning izoqli
lug'atini tuzdi. Uning "Devonu lug'atit turk" asari esa hijriy 469 yili yozilgan
(melodiy 1076-1077) bo'lib, umumturkiy leksikografiyaning namunasi hisoblanib,
XV-XVII asrlardan boshlab o'zbek leksikografiyasi rivojlanishiga asosiy turtki
bo'ldi. Bunga o'zbek va fors-tojik tillarida yozilgan badiiy, ilmiy-ma'rifiy asarlar,
xususan, Alisher Navoiy asarlari bo'yicha yaratilgan forscha-turkcha, turkcha-
forscha ikki tilli lug'atlardir.
O‘zbek tili leksikografiyasi ham uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan
bo‘lib, bu jarayon xalq tilining shakllanishi va adabiy til me’yorlarining
mustahkamlanishi bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zbek tilidagi lug‘atlar dastlab
so‘zlarning ma’nosini izohlash va ularni yozma adabiyotda to‘g‘ri qo‘llash
maqsadida tuzilgan. Vaqt o‘tishi bilan esa bu lug‘atlar ilmiy asosda boyitilib,
zamonaviy leksikografiya talablari darajasiga ko‘tarildi. Shu jarayonda eng
mashhur va asosiy manbalardan biri “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” hisoblanadi.
Lug‘atning yaratilishi va dastlabki nashrlari.“O‘zbek tilining izohli lug‘ati”
o‘zbek adabiy tilining me’yoriy lug‘ati sifatida tan olingan. Ushbu lug‘at
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti tomonidan tuzilgan
bo‘lib, unda o‘zbek tilidagi eng faol ishlatiladigan so‘zlar va iboralar jamlangan.
Lug‘atning asosiy vazifasi so‘zlarning mazmunini aniq va tushunarli izohlash,
ularning uslubiy xususiyatlarini ko‘rsatish hamda adabiy til me’yorlarini
mustahkamlashdan iborat.](https://docx.uz/documents/af06e5ad-81c9-4549-92ed-0caf59e62eeb/page_28.png?v=1)
Ingliz tili leksikografiyasi tarixi va lug’at turlarining rivojlanishi