Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 53.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Февраль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Английский язык

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

Ingliz tili leksikografiyasi tarixi va lug’at turlarining rivojlanishi

Купить
0O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI XORIJIY TILLAR FAKULTETI INGLIZ TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI “ INGLIZ TILI LEKSIKOGRAFIYASI TARIXI VA LUG‘AT TURLARINING RIVOJLANISHI ” mavzusidagi KURS ISHI 60230100 – Filologiya va tillarni o‘ qitish (ingliz tili) Ilmiy rahbar: _______________________________________ Buxoro –2025 0MUNDARIJA: 1. INGLIZ TILI LEKSIKOGRAFIYASINING PAYDO BO‘LISHI VA RIVOJLANISH TARIXI…………………………………………………………..2 2. LUG‘AT TURLARI VA VA INGLIZ TILI LEKSIKOGRAFIYASIGA BOSHQA TILLARNING KIRIB KELISHI………...……………………………..8 3. ZAMONAVIY LEKSIKOGRAFIYA VA UNING AHAMIYATI …………...12 4. ESKI VA ZAMONAVIY INGLIZ TILI LEKSIKOGRAFIYASIDAGI O‘ZGARISHLARNI TAQQOSLASH……………………………………………22 5. “THE OXFORD DICTIONARY” MISOLIDA INGLIZ TILI LEKSIKOGRAFIYASI TAHLILI…………………………………………… 6. “O‘ZBEK TILINING IZOHLI LUG‘ATI”NING STRUKTUR TAHLILI……………….. XULOSA………………………………………... ………………………………..26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…….. ……………………..30 01.INGLIZ TILI LEKSIKOGRAFIYASINING PAYDO BO‘LISHI VA RIVOJLANISH TARIXI INGLIZ TILI …… O‘zbek shoiri Avaz O‘tar “Til vositayi robitayi olamiyondir” degan badiiy ibora bilan tilning inson hayotidagi o‘rni va ahamiyatini juda go‘zal talqin qilgan. Bu iborada til inson va olam o‘rtasidagi muqaddas bog‘lovchi vosita sifatida tasvirlangan: til orqali odam o‘z fikrini bayon etadi, bilim almashadi va jamiyat bilan muloqot qiladi. Shunday qilib, til nafaqat so‘zlash vositasi, balki inson tafakkuri, hissiyoti va madaniy olamini ifodalovchi ruhiy ko‘prikka aylanadi. Ingliz tili esa dunyodagi eng boy lug‘atga ega tillardan biri hisoblanadi, uning boyligi so‘zlarning turli shakllari, sinonim va antonimlari, frazeologik birikmalar, ilmiy va texnik terminlar orqali namoyon bo‘ladi. Masalan, big so‘zining large, huge, enormous kabi sinonimlari mavjud, happy so‘zi esa sad bilan antonimik juftlik hosil qiladi. Shuningdek, prefiks, suffiks va birikmalar orqali yangi so‘zlar hosil qilish imkoniyati ingliz tilini yanada moslashuvchan va boy qiladi. Frazeologizm va idiomlar esa tilni badiiy va figurativ ifodalarga boyitadi, masalan: break the ice yoki hit the sack . Shu tariqa, Avaz O‘tar ta’rifidagi kabi, til insonni olam bilan bog‘lovchi kuchga ega. Ingliz tilining boy lug‘ati esa bu bog‘lanishni yanada kengaytiradi, muloqotni, bilim va madaniyat almashinuvini osonlashtiradi. Til nafaqat o‘z ifodasi va so‘z boyligi bilan, balki inson tafakkurini shakllantirish va uni dunyo bilan bog‘lashdagi roli bilan ham bebaho vositadir. Leksikografiya, odatda, lug‘at ilmi va lug‘atlar yaratish san’ati sifatida ta’riflanadi. Avvalo, leksikografiya (yunoncha lexis “so‘z” va grafia “yozish, fan” ) – tilshunoslikka oid fan bo‘lib, uning diqqat markazida lug‘atlar yaratish usullari bilan bog‘liq muammolar o‘rin oladi. Lug‘at – bu ma’lum bir tarzda yig‘ilgan so‘zlar bo‘lib, ularning tuzilishi(stukturasi) yoki ishlatilishining o‘ziga xos xususiyatlarini tavsiflovchi izohlar bilan ta’minlangan so‘zlar to‘plami. Jahon tilshunosligida lug‘atchilik tarixi, lug‘atchilikning tarixiy taraqqiyoti bo‘yicha bir qator tadqiqotlar olib borilmoqda. Biz o‘rgangan shakldagi lug‘atlar yaratilishi uzoq o‘tmishga taqaladi. Ular XV asr o‘rtalarida Yevropada kitob bosib chiqarish 0uskunasi ixtiro qilingandan va tarqalgandan keyingi davrda paydo bo‘lgan. G‘arbda boshqa tillarda yozilgan qo‘lyozmalarni, asosan qadimiylarni o‘rganayotganda, ko‘pincha yunon va lotin klassik asarlarida odamlar yangi va g‘ayrioddiy so‘zlarni uchratishadi. Olimlar yoki oddiy hattotlar notanish so‘zlarning ma’nosini aniqlab, bu so‘zlarning tarjimasini o‘z ona tilida qatorlar orasiga yoki ko‘pincha qo‘lyozma hoshiyasiga yozishgan. Bu yozuvlar glossa (yunoncha glossa “til, so‘z”) deb nomlangan. Keyinchalik, glossalarni bitta ro‘yxatga birlashtirib, ularni boshqa tilga tarjimasi bilan so‘zlar ro‘yxati tuzishgan va glossariya deb nomlashgan. [6, 11]. Ingliz leksikografiyasining rivojlanish tarixida bir necha davrlarni ajratish mumkin. Birinchi davr – “glossarizatsiya”. Bu bosqich tilning leksik tarkibini tavsiflashda sodda yondashuv bilan ajralib turardi. Birinchidan, faqat ixtiyoriy tanlangan so‘zlar tasvirlangan. Ikkinchidan, bu so‘zlarning ma’nolarini talqin qilish yuzaki va ilmiy bo‘lmagan. Uchinchidan, lug‘atlarda leksik birliklarning grammatik va fonetik xususiyatlari haqida ma’lumotlar mavjud bo‘lmagan, matnda so‘zning qo‘llanishini aks etadigan misollar keltirilmagan. Quyidagi lug‘atlar ushbu davrga tegishli: Promptuarium Parvulorum (“Yoshlar xazinasi”), Ortus Vocabulorum (“So‘zlar bog‘i”), Alvearie (“Asal ari uyasi”). Ingliz leksikografiyasi tarixidagi ikkinchi davrni “qiyin so‘zlar lug‘atlari” davri deb ta’riflash mumkin. Ushbu davrning o‘ziga xos yondashuvi lug‘at tuzuvchilarning o‘z asarlariga faqat tushunish qiyin deb hisoblagan leksik birliklarni kiritish istagi, kundalik hayotda ishlatiladigan so‘zlarga esa e'tibor bermaslik yoki lug‘atda bir-biridan farq qilmaydigan juda qisqa ta’riflar berishdan iborat bo‘lgan. Ushbu davr lug‘atlariga quyidagilar kiradi: Robert Kodri tomonidan yozilgan “A Table Alphabetical”, Jon Ballokarning “An English Expositor”, Genri Kokramning “English Dictionarie”, Edvard Filipsning “The New World of English Words” [12, 6]. Ingliz tili leksikografiyasining rivojlanish tarixi davomida bir necha davrlarni shartli ravishda ajratish mumkin: Birinchi davr – “glossarizatsiya” davri. Bu bosqich tilning leksik tarkibini tasvirlashga sodda, soddalashtirilgan yondashuv bilan tavsiflangan. Birinchidan, 0faqat ayrim, tasodifiy tanlangan so‘zlar bayon qilingan. Ikkinchidan, bu so‘zlarning ma’nolari izohi yuzaki va ilmiy bo‘lmagan xususiyatga ega bo‘lgan. Uchinchidan, lug‘atlarda leksik birliklarning grammatik va fonetik xususiyatlari haqida ma’lumot mavjud emas edi va so‘zning matndagi ishlatilishini ko‘rsatadigan misollar keltirilmagan. Ushbu davrga oid lug‘atlarga quyidagilar kiradi: Promptuarium Parvulorum (“Yoshlar uchun xazina”), Ortus Vocabulorum (“So‘zlar bog‘i”), Alvearie (“Asalarilar uyasi”). Ikkinchi davr– ingliz tili leksikografiyasining “qiyin so‘zlar lug‘ati” davri deb ataladi. Ushbu davrning o‘ziga xos xususiyati shundaki, lug‘at tuzuvchilar o‘z ishlariga faqat o‘zlari qiyin deb hisoblagan leksik birliklarni kiritishga harakat qilgan, kundalik so‘z boyligini esa e’tiborsiz qoldirgan yoki juda qisqa va deyarli bir-biridan farq qilmaydigan ta’riflar bergan. Ushbu davrga oid lug‘atlarga quyidagilar kiradi: Robert Kodri (A Table Alphabetical – “Alfavit bo‘yicha ro‘yxat”), Jon Ballokar (An English Expositor – “Ingliz tilini tushuntiruvchi”), Genri Kokrem (English Dictionarie – “Ingliz lug‘ati”), Edvard Filips (The New World of English Words – “Ingliz so‘zlarining yangi olami”) va boshqalar. Uchinchi davr ingliz tili leksikografiyasining “ilmiy oldi yoki normativ” bosqichi deb tavsiflanadi. Ushbu davrning asosiy tendensiyasi – lug‘at tuzuvchilar so‘zlarning yozilishi, talaffuzi va ishlatilishida ma’lum bir normani belgilashga intilish edi. Shu sababli, ushbu davrga tegishli deyarli barcha lug‘atlar normativ hisoblanadi. Leksikografiya mutaxassislari har bir so‘z haqida to‘liqroq ma’lumot berishga harakat qilgan. So‘zlarning ta’riflari avvalgi davr lug‘atlaridagi ta’riflardan ko‘ra kengroq va batafsilroq bo‘lgan. So‘zlarning nutqda ishlatilishi adabiyotdan iqtiboslar bilan ko‘rsatilgan. So‘zlarning etimologiyasi (kelib chiqishi) ham ko‘rsatilgan. Ushbu davrga oid lug‘atlarga quyidagilar kiradi: Samuel Jonsonning A Dictionary of the English Language, Noah Vebsterning An American Dictionary of the English Language.[ Мо iseev. М .2006.7,11]. Qadimgi va o‘rta ingliz leksikografiyasi:Qadimgi ingliz davrida (VIII–XI asrlar) leksikografiya hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, lug‘atlar hozirgi ko‘rinishda mavjud emas edi. Asosan lotin tilidagi diniy matnlarni tushunishga yordam berish 0uchun glossalar — matn ustiga yoki chetiga yozilgan tarjimalar yaratilgan. Eng mashhur glossalar qatoriga Épinal Glossary va Corpus Glossary kiradi. Bu davrdagi lug‘atlar tartibsiz, ilmiy jihatdan sodda, faqat tarjima maqsadida tuzilgan ro‘yxatlar bo‘lgan. O‘rta ingliz davrida (XII–XV asrlar) leksikografiya ancha rivojlanib, lotin– ingliz va fransuz–ingliz ikki tilli lug‘atlar paydo bo‘ldi. Bu davrda glossalar endi tartibli lug‘at shakliga o‘ta boshladi. Eng mashhur lug‘atlardan Promptorium Parvulorum (1440-yillar) va Catholicon Anglicum (1483) ingliz tilining boy so‘z boyligini qayd etib, birinchi yirik izohli lug‘atlar sifatida tanilgan. Shu davrda lug‘atlar tizimlashgan, so‘zlar tartib bilan joylashtirilgan va ularning izohi ham ancha to‘liq bo‘lgan.[ 1.11] Ingliz tili dunyoning eng ko‘p qo‘llaniladigan tillaridan biri sifatida ko‘p asrlik tarixga ega. Uning lug‘at boyligi, grammatik qurilishi va uslubiy xususiyatlari uzoq vaqt davomida o‘zgarib borgan. Bu jarayonda leksikografiyaning – so‘zlarni yig‘ish, tartiblash va izohlash amaliyotining – o‘rni kattadir. Qadimgi ingliz (Old English) davri va o‘rta ingliz (Middle English) davri lug‘atchiligi ingliz tilining rivojida muhim tarixiy madaniy bosqichlarni belgilab bergan. Quyida ushbu davrlarning asosiy xususiyatlari, lug‘atchilikning shakllari va til taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi batafsil yoritiladi. Qadimgi ingliz leksikografiyasi (450–1100).Qadimgi ingliz tilida hozirgi ma’nodagi lug‘atlar mavjud bo‘lmagan bo‘lsa-da, tilning o‘rganilishi va tushunilishini osonlashtirish maqsadida turli ko‘rinishdagi glossalar va ro‘yxatlar tuzilgan. Bu davr lug‘atchiligi asosan monastir va diniy maktablar bilan bog‘liq bo‘lib, lotin tilidan tarjima qilish zarurati uni shakllantirgan.Glossalar: leksikografiyaning eng qadimgi shakli.Glossalar lotin tilidagi matnlarni tushuntirishga qaratilgan bo‘lib, ular matn ustiga yoki yoniga qadimgi inglizcha izohlar qo‘shish orqali yaratilgan. Bunday glossalarning eng mashhur namunalariga Lindisfarne Gospels va Rushworth Gospels glossalari kiradi. Glossalarda ko‘pincha lotin so‘ziga inglizcha tarjima berilgan, ba’zan esa 0murakkab atamalar mazmuni izohlab yozilgan. Bu glossalar o‘sha davr ingliz tilining lug‘aviy tarkibini qayd etishda beqiyos ahamiyatga ega. Satr osti tarjimalar(Interlinear tarjimalar) – lotin matni satrlari orasiga inglizcha tarjima qo‘shish amaliyoti bo‘lib, grammatik va semantik ma’nolarni oson anglash uchun xizmat qilgan. Bu usul maktablarda keng qo‘llanilgan va ingliz tilining lotin tili bilan yonma-yon rivojlanishiga yordam bergan.Masalan: Puella librum legit (Qiz kitobni o‘qiydi).Inglizcha tarjima: The girl reads the book. Glossariylar: tematik lug‘atlar.Glossalardan farqli o‘laroq, glossariylar ma’lum mavzular bo‘yicha tuzilgan so‘z ro‘yxatlari bo‘lgan. Masalan: 1.Épinal Glossary; 2.Corpus Glossary; 3.Leiden Glossary. Ular lotincha so‘zlarning qadimgi inglizcha ekvivalentlarini berib, amalda ikki tilli lug‘at vazifasini bajargan. Biroq ular tematik tartibda tuzilgan bo‘lgani sababli, hozirgi lug‘atlar kabi alfavit tartibi mavjud bo‘lmagan.Qadimgi ingliz leksikografiyasining umumiy xususiyatlari quyidagilar deb atashimiz mumkin:Lug‘atlar diniy maqsadlarda yaratilgan.ammo,Alfavit tartibidan foydalanilmagan.So‘zlar ma’lum mavzular bo‘yicha guruhlangan bo‘lgan.Ushbu davr leksikografiyasi ko‘proq amaliy maqsadga xizmat qilgan bo‘lsa-da, ingliz tilining ilk lug‘aviy manzara sini yaratgan. Misollar: Lotincha dominus – qadimgi inglizcha drihten (“egalik qiluvchi, hukmdor”); Lotincha panis – qadimgi inglizcha hlaf (“non”); Lotincha avis – qadimgi inglizcha fugol (“qush”); Lotincha aqua – qadimgi inglizcha wæter (“suv”); Lotincha fenestra – qadimgi inglizcha eagþyrl (“deraza”) O‘rta ingliz leksikografiyasi (1100-1500). Normanlarning 1066-yildagi istilosidan keyin ingliz tiliga fransuz va lotin tilining kuchli ta’siri bo‘lgan. Bu davrda ingliz tili ijtimoiy hayotning ko‘plab sohalaridan siqib chiqarilgan bo‘lsa- da, 14-15-asrlarga kelib qayta tiklana boshladi. Shu bilan birga ingliz tilidagi lug‘atchilik ham yangi bosqichga ko‘tarildi.Bilingval va trilingval lug‘atlar: O‘rta ingliz davrida inglizcha-lotincha hamda inglizcha-fransuzcha lug‘atlar tuzildi. 02. LUG‘ATLARNING ASOSIY TURLARI VA INGLIZ TILI LEKSIKOGRAFIYASIGA BOSHQA TILLARNING KIRIB KELISHI Ingliz tilidagi lug‘atlarning asosiy turlari:Ingliz tilida lug‘atlar turli maqsad va ehtiyojlarga ko‘ra yaratilgan. Lug‘atlarning turlari ularning funksiyasi, qamrovi, tuzilishi va foydalanuvchi auditoriyasiga qarab farqlanadi. Quyida lug‘atlarning asosiy turlari haqida batafsil ma’lumot berilgan. 1. Lingvistik va ensiklopedik lug‘atlar: Lingvistik lug‘atlar (linguistic dictionaries) – so‘zlarning ma’nosi, talaffuzi, grammatik xususiyatlari va etimologiyasini tushuntiradi. Ular tilshunoslar va til o‘rganuvchilar uchun asosiy manba hisoblanadi. Masalan: Oxford English Dictionary (OED) – so‘zlarning tarixiy rivojlanishi va etimologiyasini beradi.Lingvistik lug‘atlar so‘zning turli shakllari, sinonimlari, antonimlari va qo‘llanilish kontekstlarini ham ko‘rsatadi.Ensiklopedik lug‘atlar (encyclopedic dictionaries) esa so‘z yoki atama bilan bog‘liq fakt,tushuntirish, ijtimoiy, madaniy va ilmiy ma’lumotlarni beradi. Ular ko‘proq informatsion maqsadda ishlatiladi,masalan:Collins English Dictionary.Ensiklopedik lug‘atlarda so‘zning keng qamrovli tushuntirishlari va izohli misollar keltiriladi.Asosiy farqi: lingvistik lug‘atlar tilning ichki tizimi va strukturasiga e’tibor qaratadi, ensiklopedik lug‘atlar esa so‘zning ma’no va kontekst bilan bog‘liq tafsilotlarini beradi. 2. Umumiy (general) lug‘atlar. Umumiy lug‘atlar kundalik hayotda keng qo‘llaniladigan so‘zlarni qamrab oladi. Ular ingliz tilini o‘rganuvchilar, talabalar va oddiy foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan.Masalan: Cambridge English Dictionary, Longman Dictionary of Contemporary English.Bu lug‘atlar asosiy ma’nolar, talaffuz, grammatik shakllar va asosiy idiomatik iboralarni o‘z ichiga oladi.Umumiy lug‘atlar keng qamrovli bo‘lib, maxsus termin yoki ilmiy atamalarga kamroq e’tibor beradi.Tilni kundalik hayotda ishlatishni o‘rganuvchilar uchun qulay, oson tushuniladigan manba hisoblanadi. 3. Maxsus lug‘atlar:Maxsus lug‘atlar ma’lum soha yoki fan uchun mo‘ljallangan. Ular ilmiy, texnik, iqtisodiy yoki kasbiy atamalarni tushuntiradi.Masalan: tibbiyot sohasidagi Dorland’s Medical Dictionary, 0kompyuter texnologiyalari uchun Oxford Dictionary of Computing.Maxsus lug‘atlar faqat o‘sha sohaga tegishli so‘zlar va ularning aniq ma’nolarini beradi.Shuningdek, ular so‘zning qisqa va aniqlik bilan tushuntirilishini ta’minlaydi, misol va kontekstlar kamroq bo‘lishi mumkin.Foydasi: Mutaxassislar va ilmiy tadqiqotchilar uchun tezkor va ishonchli ma’lumot manbai. 4. Mavzuga oid (tematik) lug‘atlar.Mavzuga oid lug‘atlar so‘zlarni mavzular bo‘yicha guruhlaydi. Ular so‘zlarni alfavit tartibida emas, balki ma’lum bir tema yoki kontsept asosida beradi.Masalan: Dictionary of Food and Nutrition, Dictionary of Environmental Terms.Ushbu lug‘atlar ta’lim, ilmiy tadqiqot yoki tilni mavzuga ko‘ra o‘rgatish jarayonida qo‘llaniladi.Foydalanuvchi biror mavzu bo‘yicha so‘zlarni tezkor topishi mumkin. Ma’lum soha yoki tema bo‘yicha so‘zlarni tizimli o‘rganishga yordam beradi. 5. Deskriptiv va normativ lug‘atlar.Deskriptiv lug‘atlar (descriptive dictionaries) tilning amaliy ishlatilishini qayd qiladi. Ular so‘zlarning haqiqiy qo‘llanilishini, talaffuz va ma’nolarini kuzatadi. Masalan:Oxford English Dictionary – tarixiy va zamonaviy so‘zlar, ularning ishlatilish shakllarini ta’riflaydi.Normativ lug‘atlar (prescriptive dictionaries) esa til qoidalari va standartlariga asoslanib, qanday so‘z ishlatilishi kerakligini ko‘rsatadi. Masalan:Fowler’s Modern English Usage – to‘g‘ri talaffuz va yozish qoidalari, uslubiy tavsiyalar beradi.Asosiy farqi: deskriptiv lug‘at tilni “qanday ishlatiladi?” nuqtai nazaridan o‘rganadi, normativ lug‘at esa “qanday ishlatilishi kerak?” prinsipi bilan ishlaydi. Lingvistik lug‘atlar va ensiklopediyalardagi so‘z tushuntirishlari tubdan farq qiladi, bu quyidagi misollardan ko‘rinib turibdi: World Encyclopedia: “ Cockroach – uzun antennalari va tekis, yumshoq tanasi bo‘lgan, dunyo bo‘ylab, asosan tropik hududlarda uchraydigan hasharotlar guruhining a’zosi. Uning boshi qalqon (pronotum) ostida yashirinadi va qanotli yoki qanotsiz bo‘lishi mumkin. Tuxumlari katta miqdorda qo‘yiladi”. 0The Concise Oxford English Dictionary: “ Cockroach – uzun antennalari va oyoqlari bo‘lgan, chivinlarga o‘xshash yegulik topuvchi hasharot, ba’zi turlari uy hayvoni sifatida saqlanadi”. [ 66,11]. Lingvistik lug‘atlar (masalan, The Concise Oxford English Dictionary) so‘zning til xususiyatlariga e’tibor qaratadi: ularning ma’nosi, talaffuzi, qisqacha tavsifi va ba’zan qo‘llanilish konteksti beriladi. Misolda «cockroach» atamasi qisqacha, oddiy va til nuqtai nazaridan aniqlangan: u «chivinlarga o‘xshash yegulik topuvchi hasharot» deb tushuntirilgan, ba’zi turlari uy sharoitida uchrashi mumkinligi qo‘shilgan.Ensiklopedik lug‘atlar (masalan, World Encyclopedia) esa so‘z yoki atama bilan bog‘liq faktik va ilmiy ma’lumotlarni kengroq beradi. Misolda «cockroach» tavsifi hasharotning anatomiyasi, yashash hududi, tuxum qo‘yish xususiyati va boshqa biologik jihatlarni batafsil tushuntiradi. Ingliz tili leksikografiyasiga boshqa tillarning kirib kelishi - Arab tilidan kirib kelgan so‘zlar: 1. Zero (nol) - Biz ushbu matnni o‘qib turgan elektron uskunasi raqamli dasturlashsiz mavjud bo‘lmagan bo‘lardi. Raqamli dasturlash esa 0 (zero) raqamisiz mavjud bo‘lmas edi. Yevropaliklar 13-asrning dastlabki yillarida italyan matematigi Fibonachchi muomalaga kiritmaguncha nol raqami mavjud emas, degan fikrda edilar. Fibonachchi nol raqami bilan Shimoliy Afrikada arab madaniyatini o‘rgangan davrida tanishgan. U arab tilidagi “bo‘sh” yoki “hech nima” degan ma’noni anglatuvchi “sifr” so‘zini olgan va biroz lotinlashtirib zefirum (zephyrum) so‘zini qo‘llagan. Vaqt o‘tgan sayin bu so‘z ham o‘zgarishlarga uchrab, italyan tilidagi zero (nol) shaklini oldi. Albatta, tushunchaning o‘zi bilan birga, Fibonachchi uni yozuvda ko‘rsatishi ham kerak edi. Rim raqamlari orasida nol mavjud emas edi (qayerdan ham bo‘lsin), nima bo‘lsa-da, rim raqamlari bilan o‘nlik sonlarni ifoda qilishning imkoni yo‘q: XX ni LXVII ko‘paytirishdan ko‘ra 20 ni 67 ga ko‘paytirish ancha osonroq kechadi. Shuning uchun Fibonachchi arab raqamlarini muomalaga kiritdi va shu sabab tipograflar ushbu raqamlarni "arab raqamlari" deb atashadi. Bu raqamlarning arab yozuvidagi shakllari biz odatlanib qolgan raqamlardan biroz farq qiladi. 02. Alcohol (spirt) - Spirt (alcohol) so‘zi ham arab tilidan kelgan. So‘z kirib kelgan, ammo uni anglatuvchi ashyo emas. Ushbu suyuqlik va so‘z birligi Yevropaga arab dunyosidan 12-asrda kirib kelgan. Arab tilidagi manba so‘z – “al- kuhl” ko‘zlar uchun ishlatiladigan kosmetik kukun ma’nosida ishlatiladi. Ushbu so‘z mahsulotni tegishli mineraldan ajratib olish jarayonidan kelib chiqqani va Yevropalik kimyogarlar alcohol (alkogol) so‘zini ajratib olish yoki distillyatsiya yo‘li bilan ishlab chiqariladigan har qanday mahsulotga nisbatan ishlata boshlaganlar. Biroq keyinchalik bu atama butunlay “uzumdan olingan spirt” (ya’ni, uzum sharbatini distillyatsiya qilish yo‘li bilan olinadigan spirt) ma’nosida ishlatila boshlandi.Bu so‘zning kelib chiqishi borasida ikki xil ehtimol mavjud: birinchi nazariyaga ko‘ra alcohol so‘zi antiseptik (etanolga o‘xshash) va ko‘z bo‘yash maqsadida (mushuk-ko‘zni kashf qilgan Kleopatra) ishlatilgan nafis kimyoviy kukun al-kuhl (al-kuhl) so‘zidan kelib chiqqan. Boshqa bir nazariyaga ko‘ra, bu so‘z “ruh” yoki “shayton” ma’nosini anglatuvchi al g‘ovl (al-ghawl) so‘zidan kelib chiqqan (ingliz tilidagi ghoul (vampir, qabriston o‘g‘risi) so‘zining kelib chiqishi ham shundandir). Ikkinchi nazariyaning asosi bu ehtimolga ancha yaqin bo‘lsa kerak: inglizlar spirtli ichimliklarni ruhlar ma’nosini ham beruvchi spirits so‘zi bilan ifoda etishadi. Buning ustiga, ichkilikdan keyin tongda bosh og‘rishi ham shayton ishiga xos. 3. Shakar (Sugar) - G‘arb dunyosi aholisi ko‘plab totli his va tuyg‘ularni olib kelganlari uchun arab savdogarlaridan minnatdor bo‘lishlari kerak. Savdogarlar G‘arbiy yevropaliklarga birinchi bo‘lib shakar olib kelishgan (dastlab italiyaliklar va fransuzlarga, ulardan inglizlarga), unga qo‘shib sanskrit tilidan o‘tgan sharkara so‘zidan kelib chiqqan sukkar so‘zini kiritishgan. 4. Kofe (Coffee) - Ingliz tiliga ushbu so‘z italyan tilidagi turkcha qahva (kahve) so‘zidan kelib chiqqan caffè so‘zidan kirib kelgan. Turklar esa bu so‘zni arablarning qahva so‘zidan olishgan. Ushbu ichimlik mahsulotini yevropaliklar Arabistondan (Turkiya orqali Italiyaga va keyin Yevropaning qolgan qismlariga); arabistonliklar esa Sharqiy Afrikadan keltirishgan. Agar quyuq filtrlanmagan kofeinli ichimlik bo‘lmish turk qahvasining tayyorlanishini bir tasavvur qilib 0ko‘rsangiz, kofe so‘zining kelib chiqish tarixiga yaqinlashasiz. Qahva Turkiyaga kirib kelgan, ammo u yerda paydo bo‘lmagan. Dastlab Habashiston (Efiopiya)da paydo bo‘lib, 15-asrda qahva Yaqin Sharq mamlakatlariga kirib kelgan (dastlab Yamanga keltirilgan) va bu mamlakatlarda qahva nomini olgan. Arab tilidagi ushbu so‘z “bosh og‘rig‘ini keltirib chiqarmaydigan” ma’nosini berib, qahva dastlab ishtaha ochuvchi (quyuq) to‘q rangli musallasga nisbatan ishlatilgan. 5. Apelsin (Orange) Dastlab Janubiy va Sharqiy Osiyoda madaniylashtirilgan apelsin sanskrit tilida naranga (naranga) nomi bilan ma’lum bo‘lgan. Fors tiliga narang shaklida, undan arab tiliga naranj shaklida o‘tgan. Arab savdogarlari apelsinni Ispaniyaga olib kelishgan, ispan tilida naranja so‘zi bilan tanilgan. Apelsinlar Fransiyaga un norenge, keyinroq zamonaviy fransuz tiliga une orange bo‘lib o‘tgan. So‘ngra inglizlar bu so‘zni fransuz tilidan oranj (orange) shaklida qabul qilishgan. 6. Qand/shirinliklar (Candy) Ingliz tilidagi candy (qand/shirinlik) so‘zi ham arab tilidagi kristallangan shakarqamish sharbatini anglatuvchi qand so‘zidan olingan. Arablar bu so‘zni forslardan olishgan, forslar esa sanskrit tilidagi (sanskrit tiliga o‘z navbatida dravid tillaridan o‘tgan) “qamish shakari” va “qotirmoq yoki kondensatsiyalashtirmoq” so‘zlaridan olishgan; 13- asrga kelib bir semantik doiradagi ushbu ikki ma’no qo‘shilib, uyg‘unlashib ketgan. 13-asrning oxirida qand (candy) “kristallashgan shakar” ma’nosida ishlatila boshlangan. 7. Sirop (Syrup) Arab tilidan ingliz tiliga shakar va qand so‘zlari kirib kelgandan keyin bu tildan "sirop" so‘zi ham kirib kelgan. Bu holatda ma’no kelib chiqqan so‘z ichimlik ma’nosini beruvchi sharabdir (sharob): musallas, meva sharbati yoki undanda shirinroq biror narsani anglatadi. 8. Paxta (Cotton) Paxta aslida Arabistondan yetishtirilmagan – u Hindiston, Markaziy va Janubiy Amerikadan hamda boshqa hududlardan kelib chiqqan, biroq G‘arbiy yevropaliklar arab savdogarlari bilan tijorat yuritganliklari sababli amerikaliklar ham, yevropaliklar ham arab tilidagi qutn (qutn) so‘zini qabul qilishgan.Paxta (cotton) so‘zi arab tilining Misrda tarqalgan variatsiyasidagi qutn so‘ziga borib taqaladi, qutn esa undan qadimiyroq linen (surp) yoki flax (zig‘ir 0poyasidan qilinadigan mato) so‘zlaridan kelib chiqqan. Bugungi kunda Misr paxtasi eng yuqori sifatli mahsulot bo‘lgani sababli ba’zi tadqiqotchilar qadim zamonda paxta noyob mahsulot bo‘lgan (yoki umuman mavjud bo‘lmagan), shuning uchun uning o‘rnida qadimgi misrliklar surp va zig‘ir poyasidan to‘qiladigan matodan keng foydalanishgan va ular bu matolarni qutn deb atagan bo‘lishlari mumkin, deb o‘ylaydilar. 9. Limon (Lemon) Sariq rangli ushbu sitrus meva sitrus so‘zining arab tilidagi muqobili – limo‘n (līmūn) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin. Zamonaviy arab adabiy tilida limon so‘zi laymuun (laymuun) deb talaffuz etiladi. 10. Oynoma/jurnal (Magazine) Jurnal yaxshilab sayqal berilgan nasr saqlanadigan vositaning o‘zi, shu sababdan ingliz tilida magazine deyiladi – so‘zning kelib chiqishi “ombor” ma’nosini anglatadi. Harbiylar ushbu so‘zni shu ma’noda hali ham portlovchi moddalar omboriga nisbatan qo‘llashadi. Bu so‘z ingliz tiliga fransuz tilidan o‘tgan (fransuz tilida hali-hanuz omborni anglatuvchi so‘z magasin sifatida qo‘llaniladi), bu tilga esa italyan tilidan magazzino, italyanchaga esa, o‘z navbatida, arab tilidagi makzin so‘zidan kirib kelgan. 11. Shax va shaxmat (Check va checkmate) Check so‘zining dastlabki ma’nosi shohmot o‘yini bilan bog‘liq bo‘lgan; shax (check) raqibning podshosini xavf (tahdid) ostiga olish uchun qilinadigan yurish bo‘lgan (va hali ham shunday). Shohmot o‘yini eramizdan avvalgi 500-yillarda Hindistonda paydo bo‘lgan, Eronda tarqalgan, arablar bosqinidan keyin ular ham bu o‘yinni o‘zlashtirganlar. Fors tilida hukmdor “shoh” deyiladi. Bu so‘z arab tiliga ham o‘tgan. Shohmotda raqib shohini xavf ostiga qo‘yib, uni yurish imkoniyatidan mosuvo qilgan o‘yinchi yutgan hisoblanadi. Ya’ni shoh va mot, “shoh o‘ldi” (yoki sal fojiaviylikdan uzoqlashib aytilsa, “shoh hech narsa qila olmaydigan holatda qoldi”). Vaqt o‘tgan sayin shoh va mot bugungi kunda ishlatiladigan “shohmot” – “checkmate” shakliga keldi. 12. Soda (Soda) Bugungi kunda hayratga solsa-da, bir zamonlar bosh og‘rig‘i va oshqozonda taom hazm bo‘lmasligiga soda ichimligi tibbiy davo deb hisoblanar edi. Albatta, bunday bog‘liqlik haqida bahslar borligiga qaramay, bu so‘z arab 0tilida “chidab bo‘lmas bosh og‘rig‘i” ma’nosini anglatuvchi “suda” (suda) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lsa kerak. O‘rta asrlarda lotin tilidagi sodamum so‘zi bilan arab tilidagi og‘riqli ot “bosh og‘rig‘idan qutqaruvchi davoga” aylantirildi. 13. Matrats/ko‘rpa (Mattress) Uy jihozlari haqida so‘z ketganda, shuni aytish kerakki, yevropaliklar hamma vaqt ham katta, yumshoq, yostiqli yotoqlarda uxlamaganlar. Qanchalar qabih ishlarni qilmagan bo‘lsalar-da, salib yurishi jangchilari arab madaniyatidan bir nechta yaxshi narsalarni o‘rganganlar va bulardan biri yostiqlarga bosh qo‘yib yotishdir. Yostiqlar tashlanadigan to‘shakning arabcha nomi taraha (taraha) – “tashlamoq” so‘zidan kelib chiqqan matrah (matrah) bo‘lgan. Bu so‘z lotin tiliga “materitsium” – materacium yoki materatium shaklida kirib kelgan va undan italyan hamda boshqa Yevropa tillariga o‘tgan. 14. Divan (Sofa) Zamonaviy jihoz kompaniyalaridan ko‘p asrlar oldinoq arablar divan ustida hordiq chiqarishni bilishgan. Soya o‘simligi asosida ishlab chiqariladigan poliuretan po‘kagi va fleksolator prujina asosi bo‘lmasa-da, arablarning “suffa”si (“tosh yoki yog‘ochdan yasalgan supa”) bugungi kunda o‘ta shinam beqiyos fil suyagi ishlatilgan, yostiqchali divanlar darajasigacha yetib kelgan jihozlarning prototipi bo‘lgan. 1620-yillarda turk ustalari bu supani xonaning baland ko‘tarilgan yumshoq yostiqlar solingan va qimmatbaho gilamlar solingan bir butun bo‘limiga aylantirishgan. Bir asr o‘tmasdan “uzun supa” g‘oyasi yana qaytib keldi. Ammo bu safar uning ichiga shinam yostiqlar tiqilgan ko‘rinishda paydo bo‘ldi (hozirgi zamon divan-sofasiga ko‘proq o‘xshaydigan jihoz). [ Durkin, P. “Borrowed Words…”, 173–181.15] Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ingliz tiliga boshqa tillardan kirib kelgan go‘zal so‘zlar ko‘p. Ko‘rib chiqqanimiz arab tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olingan so‘z va iboralar edi. Ingliz tiliga alohida bir yo‘l bilan kirib kelgan muomalada odatiy bo‘lib qolgan ba’zi xorijiy so‘zlarni taniy olishimiz mumkin, biroq kundalik nutqimizda turli-tuman xorijiy so‘zlarni ko‘plab ishlatishimizni anglamaymiz ham. Ingliz tili lug‘at boyligining katta qismi lotin tilidan olingan so‘zlardan tashkil topgan. Lotincha so‘zlarning ingliz tiliga kirib kelishi bir necha tarixiy 0bosqichlarda sodir bo‘lgan. Avvalo, Rim imperiyasi Yevropaga kuchli ta’sir ko‘rsatgan davrda diniy, huquqiy va ilmiy atamalar lotin tilida qo‘llangan. Keyinchalik VII–XI asrlarda xristianlikning yoyilishi bilan diniy terminlar ingliz tiliga mustahkam kirib keldi. Masalan, altar (qurbongoh), monk (rohib), mass (ibodat) kabi so‘zlar aynan shu davrga taalluqlidir. XII asrdan boshlab, ayniqsa ilm-fan va ta’lim sohasida lotin tili asosiy yozma til bo‘lganligi sababli, ko‘plab ilmiy atamalar ingliz tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri lotin tilidan o‘tgan. Bugungi ingliz tilidagi scientific, nature, data, radius, formula, culture, concept, aspect kabi so‘zlar lotincha kelib chiqishga ega. Shuningdek, davlat boshqaruvi va huquq sohasidagi justice, constitution, legal, document kabi ko‘plab atamalar ham lotindan olingan. Lotincha affikslar ingliz tilida yangi so‘zlar yasashda ham faol ishlatiladi. Masalan, -tion, -sion, -ment, -ity, -al, -ous qo‘shimchalari lotin manbali bo‘lib, information, nation, movement, activity, natural, famous kabi minglab so‘zlarda uchraydi. Bu qo‘shimchalar ingliz tilining ilmiy-uslubiy boyligini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Umuman olganda, ingliz tilidagi lug‘atning taxminan 60% ga yaqini to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki fransuz tili orqali lotin tilidan kirgan bo‘lib, ingliz tilining terminologik va akademik boyligini yaratishga asos bo‘lgan. Fransuz tilidan ingliz tiliga kirib kelgan so‘zlar - Ingliz tili lug‘at boyligining shakllanishida fransuz tilining ta’siri nihoyatda kuchli bo‘lgan. Ayniqsa 1066- yildagi Norman zabbtidan so‘ng ingliz jamiyati ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotining ko‘plab sohalarida fransuz tili hukmron mavqega ega bo‘ldi. Bu davrda hukumat, sud, harbiy tizim va madaniyat doiralarida asosan fransuz tilidan foydalanilgan. Natijada ingliz tiliga 10 000 dan ortiq fransuzcha so‘z kirib kelgan, ularning katta qismi bugungi kunda ham faol ishlatiladi. Fransuzcha o‘zlashmalarning birinchi va eng muhim qatlamini huquq va ma’muriy boshqaruv bilan bog‘liq so‘zlar tashkil etadi. Chunki Normanlar Angliyaga kelgach, sud tizimi, soliqqa oid ishlar, davlat boshqaruvi va rasmiy yozishmalarda fransuz tili asosiy til sifatida qo‘llangan. Shu sababli court (sud), 0judge (sudya), jury (hay’at), crime (jinoyat), government ( hukumat), state (davlat), office (idora), authority (hokimiyat) kabi ko‘plab so‘zlar ingliz tiliga fransuz tilidan o‘tgan. [A History of the English Language – Baugh & Cable,. “The Norman Conquest and the Subjection of English, 1066-1200” bo’limi taxminan 105.16] Bugungi kunda ingliz tilidagi rasmiy hujjatlarda ishlatiladigan terminlarning katta qismi aynan o‘sha tarixiy davr mahsulidir.Ikkinchi katta qatlamni harbiy terminlar tashkil etadi. Norman qo‘shinlari bilan birga fransuzcha harbiy leksika ham kirib keldi. Masalan, army, battle, enemy, soldier, captain, sergeant, guard, troops kabi so‘zlar fransuz tilidan ingliz tiliga o‘tgan bo‘lib, ular o‘sha davrdagi yangi harbiy tuzilma va boshqaruv tizimining til darajasidagi aksidir. Harbiy atamalarning ko‘pligi Normanlarning harbiy ustunligini ham ko‘rsatib turadi. Ingliz tilining madaniy va maishiy qatlamida ham fransuzcha so‘zlarning ulushi juda katta. Ayniqsa oshxona, ovqat nomlari va uy-ro‘zg‘or bilan bog‘liq so‘zlar diqqatga sazovor. Chunki oddiy xalq ingliz tilida gapirgan bo‘lsa ham, saroy oshpazlari va xizmatkorlarning tili fransuzcha bo‘lgan. Natijada beef (mol go‘shti), mutton (qo‘y go‘shti), pork (cho‘chqa go‘shti), soup (sho‘rva), dinner (kechki ovqat), restaurant (restoran), cuisine (oshxona madaniyati) kabi so‘zlar ingliz tiliga fransuzcha shaklda kirib kelgan. Ingliz tilidagi go‘sht nomlarining hayvon nomlaridan farqli bo‘lishi (cow–beef, sheep–mutton) ham aynan fransuzcha o‘zlashmalar ta’sirida shakllangan. Bundan tashqari, moda, san’at, adabiyot va ilm-fan sohalarida ham fransuzcha so‘zlar juda ko‘p. Masalan: beauty (go‘zallik), colour ( rang), design (dizayn), costume (kostyum), art (san’at), music, dance, poetry, literature, modern, nature va boshqalar. Bu so‘zlar nafaqat leksik boylikni oshirgan, balki ingliz tilining estetik va madaniy ifoda imkoniyatlarini ham kengaytirgan. Fransuz madaniyatining rivojlanganligi sababli ko‘plab san’atga oid atamalar ingliz jamiyatida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan.Fransuzcha o‘zlashmalar faqatgina maxsus terminlar bilan cheklanmay, kundalik so‘z boyligiga ham chuqur kirib borgan. Masalan, very (juda), large (katta), change (o‘zgarish), age (yosh davri), chair (stul), table, river, mountain, place, city kabi so‘zlar bugungi ingliz tilida eng ko‘p uchraydigan 0birliklar qatoriga kiradi. Bu esa fransuz tilining oddiy hayot jarayonlariga ham katta ta’sir ko‘rsatganini anglatadi.Shuni ta’kidlash kerakki, fransuzcha o‘zlashmalar ingliz tilining lug‘at boyligini nafaqat kengaytirgan, balki zamonaviy ingliz tilining stilistik qatlamini, sinonimik imkoniyatlarini va terminologik tizimini ham boyitgan. Masalan, germancha so‘zlar oddiy va kundalik ma’noni bersa, fransuzcha so‘zlar rasmiy yoki adabiy uslubda ishlatiladi (masalan: ask – oddiy, question – fransuzcha; begin – germancha, commence – fransuzcha). Bu tilning boy sinonimik tizimiga olib kelgan va uslubiy rang-baranglikni ta’minlagan. 03.ZAMONAVIY INGLIZ TILI LUG‘ATLARI VA ULARNING AHAMIYATI Zamonaviy ingliz tili lugatlari XX asrning oxiri va XXI asr boshlarida sezilarli darajada rivojlandi. Texnologik o‘zgarishlar, internetning kengayishi, global aloqa va tilga bo‘lgan ehtiyojlarning ortishi tufayli lugatlar nafaqat bosma shaklda, balki elektron va onlayn platformalarda ham keng tarqaldi. Ingliz tili dunyoda eng ko‘p o‘rganiladigan tillardan biri bo‘lgani uchun lug‘atchilikka talab keskin oshdi. Bugun ingliz lugatlari nafaqat so‘zlarning ma’nosini berish, balki grammatik tuzilish, talaffuz, sinonim–antonimlar, uslubiy qo‘llanilishi, akademik va sohaviy terminlarni o‘rgatish kabi ko‘plab funksiyalarni bajaradi. Zamonaviy lugatlar til o‘rganuvchilar, o‘qituvchilar, tarjimonlar, ilmiy xodimlar va umumiy foydalanuvchilar uchun muhim manba vazifasini bajaradi. Zamonaviy ingliz tili leksikografiyasi korpus lingvistikasiga tayangan holda so‘zlarning haqiqiy qo‘llanishini statistik tahlil qilish orqali lug‘at tuzish jarayonini ancha takomillashtirdi.[45.12] Leksik birliklarni tanlash muammosi. Lug'atlarga qo'shish uchun leksik birliklari tanlash - leksikograf oldida turgan birinchi muammolardandir. Buning uchun leksikograf quyidagilarni hisobga oladi: a) kiritish uchun qanday turdagi leksik birliklar tanlanadi; b) ushbu elementlarning soni; v) lug'atda nimani tanlash va nimani o'chirish mumkin; d) lug'at og'zaki yoki yozma yoki ikkalasining qaysi shaklini aks ettirishi kerak; e) lug'atda eskirgan birliklar, texnik atamalar, dialektizmlar, so'zlashuv va boshqalar bo'lishi kerakmi? Ushbu keltiriliganlardan turli xil javob variantlarini tanlash lug'atning qaysi turiga, kompilyatorlar (tuzuvchi)ning maqsadiga, lug'atning bo'lajak foydalanuvchisiga. lug'atning hajmiga, lug'at tuzuvchilarning lingvistik tushunchalariga va boshqa ba'zi mulohazalarga bog'liq. Masalan, Longman zamonaviy ingliz tili lug'ati (ikkinchi nashr. 1987), ingliz tilining ilg'or talabaları va o'qituvchilariga zamonaviy xalqaro ingliz tilining asosiy lug'ati haqida tegishli ma'lumotlarni taqdim etishga qaratilgan. Shu sababli, bu lug'at ilmiy va texnik til, hiznes va kompyuter atamalari, adabiy so'zlar, norasmy va iboraviy ishlatishni o‘z ichiga olgan 56000 ga yaein so‘z va 0iboralarni o‘z ichiga oladi.[2.13] Zamonaviy ingliz tili lugatlari bugungi kunda til o‘rganuvchilar, o‘qituvchilar, tarjimonlar va ilmiy tadqiqotchilar uchun eng muhim til vositalaridan biridir. Ingliz tili global aloqa, ta’lim, texnologiya va ilm-fan sohalarida yetakchi o‘rin egallagani sababli, lug‘atlar ham zamon bilan hamnafas bo‘lib, doimiy ravishda takomillashib boradi. Hozirgi lug‘atlar faqatgina so‘zning ma’nosini berish bilan cheklanmay, balki uning talaffuzi, grammatik tuzilishi, kontekstdagi qo‘llanilishi, sinonim-antonimlari va hatto ishlatilish chastotasi kabi qo‘shimcha ma’lumotlarni ham taqdim etadi. XXI asrda lug‘atchilik elektron texnologiyalar bilan uyg‘unlashib, onlayn platformalar va mobil ilovalar shaklida keng tarqaldi. Bu esa foydalanuvchilarga istalgan vaqtda va istalgan joyda so‘z izlash imkonini yaratadi. Zamonaviy ingliz tili lugatlarining eng muhim xususiyatlaridan biri – ularning elektron va onlayn shaklga ko‘chganidir. Elektron lug‘atlarning keng tarqalishi leksikografiyaning funksional doirasini kengaytirib, foydalanuvchiga real vaqt rejimida yangilanadigan, interaktiv lug‘at tizimlarini taklif qila boshladi. [112.14]Oxford, Cambridge, Longman, Merriam-Webster kabi yirik lug‘atlar o‘zlarining internet versiyalariga ega bo‘lib, ular doimiy yangilanadi va yangi til birliklari qo‘shiladi. Onlayn lug‘atlar tezlik, qulaylik va to‘liqligi bilan ajralib turadi. Masalan, Cambridge Dictionary foydalanuvchilarga nafaqat ta’riflarni, balki har bir so‘zning talaffuzini audio orqali eshitish imkonini beradi. Bundan tashqari, zamonaviy lugatlar “learner’s dictionary”, ya’ni til o‘rganuvchilar uchun maxsus ishlab chiqilgan bo‘lib, soda tushuntirishlar, darajalar (A1–C2), real hayotiy misollar va grammatik eslatmalar bilan boyitilgan. Bu esa ingliz tilini o‘rganayotganlar uchun katta qulaylik yaratadi. Bugungi lug‘atlarning yana bir muhim jihati – ularning real matnlar korpusi asosida tuzilishidir. Korpus asosidagi lug‘atlar millionlab matnlar, maqolalar, suhbatlar, kitoblar va onlayn resurslardagi so‘z qo‘llanishiga tayangan holda tuziladi. Natijada foydalanuvchi so‘zning aynan real hayotda qanday ishlatilishini ko‘ra oladi. Shuningdek, zamonaviy lugatlar interaktiv bo‘lib, o‘z ichiga mashqlar, testlar, video darslar, sinonim-antonimlar, kollokatsiyalar, tarjimalar va statistika 0kabi qo‘shimcha bo‘limlarni ham oladi. Zamonaviy leksikografiya so‘zning ma’nosini berishdan tashqari, uning kollokatsiyasi, uslubiy chegarasi va korpusdagi chastotasini ko‘rsatish orqali lug‘atlarni yanada amaliy va foydalanuvchi markaziga yo‘naltiradi.[ 78.15]Mobil ilovalar esa lug‘atni doimo qo‘l ostida tutish imkonini beradi.Zamonaviy ingliz tili lugatlari maqsadiga ko‘ra bir nechta turlarga bo‘linadi. Eng keng tarqalgan turi – izohli (explanatory yoki monolingual) lugatlardir. Bu lugatlar so‘zning inglizcha ta’rifini, uning ma’nolarini, talaffuzini, grammatik shaklini, misollarini, sinonim va antonimlarini bir joyda beradi. Oxford Learner’s Dictionary, Cambridge Advanced Learner’s Dictionary, Longman Dictionary of Contemporary English ana shu turdagi lug‘atlarga misoldir. Ular tilni o‘rta va yuqori darajada o‘rganayotgan foydalanuvchilar uchun juda mos. Ikkinchi tur – ikki tilli (bilingual) lugatlar bo‘lib, ular ingliz tilidan boshqa tilga yoki aksincha tarjima qilishga xizmat qiladi. Masalan, inglizcha–o‘zbekcha yoki inglizcha–ruscha lugatlar. Bu lugatlar so‘zni tez anglash, tarjima qilish va boshlang‘ich bosqichdagi o‘rganuvchilar uchun juda qulay. Biroq ular ba’zan so‘zning to‘liq ma’nosini bera olmasligi yoki kontekstni cheklab qo‘yishi mumkin.Zamonaviy lugatlarning yana bir muhim turi – maxsus (specialized) lugatlardir. Bular muayyan soha va yo‘nalishlarga ixtisoslashgan bo‘lib, tibbiyot, huquq,biznes, iqtisod, kompyuter texnologiyalari, lingvistika, pedagogika kabi sohalar uchun alohida terminologik bazaga ega. Maxsus lugatlar ilmiy tadqiqotlar, professional tarjimalar yoki sohaviy ta’lim uchun juda zarur manba hisoblanadi. Ularning afzalligi shundaki, har bir terminning aniq ta’rifi, qo‘llanilishi, misollari va ba’zan grafik ko‘rinishlari ham beriladi. Ko‘p tilli (multilingual) lugatlar ham zamonaviy davrning keng tarqalgan shakllaridan biridir. Ular bir so‘zning bir nechta tillardagi tarjimasini taqdim etadi. Masalan, ingliz–fransuz–nemis yoki ingliz–ispan–italyan lugatlari. Google Translate, DeepL kabi onlayn tarjimonlar ham shu turga yaqin bo‘lgan elektron lug‘atlar sifatida qaraladi. Ularning asosiy afzalligi – tezkorlik va til variantlarining ko‘pligi, biroq kamchiligi – ayrim hollarda kontekstni noto‘g‘ri berishi.Zamonaviy 0lugatlarning yana bir toifasi – kollokatsiya lugatlaridir. Ular so‘zning boshqa so‘zlar bilan tabiiy qo‘llanilishini o‘rgatadi. Masalan, “make a decision”, “heavy rain”, “strong accent” kabi tabiiy birikmalar aynan kollokatsiya lugatlarida uchraydi. Bu lugatlar ingliz tilida ravon gapirish va yozish uchun juda samarali vosita hisoblanadi. 04. QADIMGI VA ZAMONAVIY INGLIZ TILI LEKSIKOGRAFIYASIDAGI O‘ZGARISHLAR CHOG‘ISHTIRMA TADQIQI Ingliz tili leksikografiyasi uzoq tarixiy yo‘lni bosib o‘tgan bo‘lib, bu jarayonda lug‘at tuzish tamoyillari, maqsadlari va metodlari muntazam o‘zgarib borgan. Eski va zamonaviy leksikografiya orasidagi farqlar aynan shu tarixiy o‘zgarishlarning natijasi sifatida qaralishi mumkin. Eski leksikografiya ko‘proq tilni tartibga solish, me’yorlash va murakkab so‘zlarni izohlashga yo‘naltirilgan bo‘lsa, zamonaviy leksikografiya foydalanuvchi ehtiyojiga moslashgan, tilning real qo‘llanilishiga tayanuvchi, dinamik va interaktiv tizim sifatida shakllangan. Eski leksikografiyada lug‘atlar asosan qo‘lda, individual muallifning tajribasi va dunyoqarashiga tayanib tuzilgan. O‘sha davr sharoitida leksikografning vazifasi tilni nazorat qilish, uning “to‘g‘ri” shaklini belgilash, ayniqsa murakkab yoki kam uchraydigan so‘zlarni tushuntirishdan iborat edi. Shu bois eski lug‘atlarda ko‘proq adabiy tilga xos so‘zlar berilgan, ularning ma’nolari esa asosan muallifning o‘z talqiniga asoslangan bo‘lgan. Natijada bunday lug‘atlar ko‘proq cheklangan auditoriyaga – ilmiy doiralarga xizmat qilgan. Zamonaviy leksikografiya esa tamoman boshqa prinsipga tayangan. Bugungi lug‘atlar tilning real qo‘llanishini aks ettirishi, kundalik hayotdagi nutqni yoritishi va eng muhimi, foydalanuvchining ehtiyojiga mos bo‘lishi talab qilinadi. Shu sababli zamonaviy lug‘at uchun asosiy manba – katta hajmdagi matnlardan iborat elektron korpuslardir. Korpus tilning millionlab real misollardan iborat bo‘lgani uchun so‘zning haqiqiy ma’nolari, qo‘llanish chastotasi, uslubiy xususiyatlari aniq aniqlanadi. Natijada lug‘atdagi ma’lumotlar muallifning subyektiv fikriga emas, balki real til faktlariga asoslanadi. Eski va zamonaviy lug‘atlar orasidagi eng katta farqlardan biri – so‘zlarni tanlash mezonidir. Eski leksikografiya murakkab, qiyin so‘zlarni tushuntirishga e’tibor bergan bo‘lsa, zamonaviy lug‘atlar eng ko‘p ishlatiladigan kundalik so‘zlardan tortib, yangi paydo bo‘layotgan atamalargacha qamrab oladi. Bundan tashqari, zamonaviy lug‘atlar tez yangilanadi, chunki internet va digital platformalar orqali har kuni yangi ma’lumotlar qo‘shish imkoniyati mavjud. 0Samuel Johnson – A Dictionary of the English Language (1755).Bu lug‘at eski leksikografiyaning klassik namunasi hisoblanadi. Unda asosan murakkab, adabiy va kam ishlatiladigan so‘zlar izohlangan. Johnson so‘zlarning ma’nosini tushuntirishda badiiy asarlardan iqtiboslar keltirgan va kundalik nutqda kam qo‘llanadigan birliklarga ko‘proq e’tibor qaratgan.Misol :“Melancholy ” so‘zi murakkab, falsafiy tarzda, adabiy misollar bilan izohlangan. Ma’nosi:Chuqur qayg‘u, g‘amginlik holati–odamning uzoq davom etadigan xafalik, tushkun kayfiyatda bo‘lishi. Zamonaviy lug‘atga misol–Oxford English Dictionary .Zamonaviy lug‘atlarning eng yirik namunalaridan biri bo‘lib, u kundalik nutqda eng ko‘p ishlatiladigan so‘zlar, yangi paydo bo‘layotgan atamalar, internet va texnologiyaga oid so‘zlarni qamrab oladi. Onlayn shaklda bo‘lgani uchun lug‘at muntazam ravishda yangilanib boradi. Misol:“ Selfie”, “hashtag”, “emoji” kabi zamonaviy so‘zlar qisqa, aniq va real hayotdagi qo‘llanishi bilan beriladi[358,14]. Eski lug‘atlar esa bir marta chop etilganidan so‘ng ko‘p yillar o‘zgarishsiz qolgan.Yana bir muhim farq – taqdimot shakli. Eski lug‘atlar faqat matn ko‘rinishida bo‘lgan bo‘lsa, zamonaviy lug‘atlar multimediya ko‘rinishda: talafuz audio shaklida, ba’zan video misollar, kollokatsiyalar va grammatik naqshlar bilan boyitilgan. Bu esa o‘quvchi uchun tilni o‘rganishni osonlashtiradi. Eski leksikografiyada so‘zning qanday kontekstda qo‘llanishi kam ko‘rsatilgan bo‘lsa, bugungi lug‘atlar kontekstni asosiy manba sifatida beradi. So‘zlarning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi leksikografiyadagi farqni yanada yaqqol ko‘rsatadi. Masalan, eski lug‘atlarda “mouse ” so‘zi faqat hayvon nomi sifatida izohlangan. Chunki o‘sha davrlarda texnologiya yo‘q edi. Zamonaviy lug‘atlarda esa bu so‘zning ikkinchi asosiy ma’nosi – “kompyuter sichqonchasi”. Demak, zamonaviy leksikografiya tilning hozirgi ehtiyojlariga hamohang ravishda yangi ma’nolarni tezda qamrab oladi. Yana bir misol sifatida “cloud” so‘zini olish mumkin. Tarixiy lug‘atlarda u faqat “ bulut” sifatida talqin qilingan bo‘lsa, bugungi ingliz tilida bu so‘z “onlayn ma’lumot saqlash tizim i” ma’nosini ham bildiradi. Bu so‘zning semantik kengayishi zamonaviy texnologiyaning rivoji bilan bog‘liq 0bo‘lib, faqat zamonaviy lug‘atlar orqali to‘g‘ri aks ettiriladi.Eski va zamonaviy lug‘atlar o‘rtasidagi bunday farq tilning ijtimoiy o‘zgarishlardan qanchalik ta’sirlanishini ko‘rsatadi.Shuningdek, so‘zlarning ko‘p ma’noliligi ham zamonaviy leksikografiyada kengroq aks etadi. Masalan, “run” so‘zi Samuel Johnsonning 1755-yildagi lug‘atida 30 ga yaqin ma’noda berilgan bo‘lsa, zamonaviy korpus lug‘atlarida uning 100 dan ortiq ma’nosi qayd etilgan. Zamonaviy lug‘atlar sport, texnika, siyosat, internet tili kabi sohalarda shakllangan qo‘shimcha ma’nolarni ham o‘z ichiga oladi. Bu esa zamonaviy tilning faol, dinamik va o‘zgaruvchanligini yoritadi. Eski leksikografiyaning yana bir muhim jihati shundaki, u ko‘proq “til qanday bo‘lishi kerak” degan normativ yondashuvga asoslangan edi. Zamonaviy leksikografiya esa aksincha, “til qanday ishlatilmoqda” degan prinsipga tayanadi. Bu farq lug‘at tuzish metodida ham namoyon bo‘ladi: eski lug‘atlar qat’iy, me’yoriy qoidalarni ustuvor qilgan bo‘lsa, zamonaviy lug‘atlar tilning real hayotdagi qo‘llanilishiga asoslanadi. Bugungi lug‘atlar yangi texnologiyalar, zamonaviy slanglar, internetdan kirib kelayotgan so‘z birliklarini tez qabul qiladi, chunki ular foydalanuvchi ehtiyojiga moslashgan. Shuningdek, lug‘atning shakli ham o‘zgargan. Eski lug‘atlar faqat matn ko‘rinishida bo‘lib, misollar juda qisqa berilgan. Zamonaviy lug‘atlar esa audio talaffuz, real korpusdan olingan misollar, grammatik naqshlar va kollokatsiyalar bilan boyitilgan. Bu esa lug‘atni nafaqat izoh beruvchi manba, balki to‘liq o‘qitish vositasiga aylantiradi.Umuman olganda, eski leksikografiya tilning tarixiy ko‘rinishini aks ettirgan bo‘lsa, zamonaviy leksikografiya tilning bugungi kun real hayotdagi qo‘llanishini to‘liq yoritib beradi. Eski lug‘atlar tilning o‘tmishdagi shaklini belgilab bergan bo‘lsa, zamonaviy lug‘atlar tilning hozirgi ehtiyojlarini qondiradi. Shuning uchun har ikkala bosqich o‘ziga xos bo‘lib, biri tarixiy ahamiyatga, ikkinchisi esa amaliy qiymatga ega. Bugungi ingliz tili leksikografiyasi aynan shu ikki bosqichning izchil davomiyati sifatida shakllangan, deb aytish mumkin. 05.OXFORDS DICTIONARY “The first dictionary in recognisable format was Samuel Johnson’s, which was published in 1755. It remained the standard text for 150 years until the OUP embarked on its project in 1879. The first OED came out in sections from 1884, completed in 1928” –Tan olinadigan shakldagi birinchi lug‘at Samuel Jonsonniki bo‘lib, u 1755-yilda nashr etilgan. U 150 yil davomida asosiy (standart) lug‘at sifatida foydalanilgan va 1879-yilda Oxford University Press (OUP) o‘z loyihasini boshlaguniga qadar yetakchi manba bo‘lib qolgan.Oxford English Dictionary (OED) ning birinchi nashri 1884-yildan boshlab bo‘limlar (qismlar) holida chop etilgan va 1928-yilda to‘liq yakunlangan.. [1,2]. Ingliz tili leksikografiyasi tilshunoslik fanining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, u ingliz tilidagi so‘zlarni to‘plash, izohlash va tizimlashtirish bilan shug‘ullanadi. Ingliz tili dunyo miqyosida keng tarqalgan til bo‘lgani sababli, uning lug‘aviy boyligini ilmiy asosda o‘rganish zarurati juda erta paydo bo‘lgan. Shu ehtiyoj natijasida ingliz leksikografiyasi bosqichma-bosqich rivojlanib, bugungi kunda mukammal ilmiy darajaga yetgan. Bu jarayonni eng aniq va to‘liq aks ettiruvchi asarlardan biri The Oxford English Dictionary hisoblanadi. XIX asrning o‘rtalariga kelib, ingliz tilida ko‘plab lug‘atlar mavjud bo‘lsa-da, ularning aksariyati faqat zamonaviy so‘zlarni izohlash bilan cheklanib qolgan edi. So‘zlarning tarixiy rivoji, dastlabki qo‘llanishi va ma’no o‘zgarishlari deyarli e’tibordan chetda qolgan. Aynan shu kamchiliklar 1857-yilda London Filologiya jamiyatini ingliz tilining to‘liq tarixiy lug‘atini yaratish g‘oyasini ilgari surishga undadi. Bu davr ingliz leksikografiyasida yangi ilmiy bosqichning boshlanishi bo‘ldi. Ushbu loyiha asosida keyinchalik The Oxford English Dictionary yaratilishi rejalashtirildi. Lug‘atning asosiy maqsadi ingliz tilidagi har bir so‘zni faqat izohlash emas, balki uning tarixiy yo‘lini hujjatlashtirish edi. Ya’ni, so‘z qachon paydo bo‘lgan, dastlab qanday ma’noda ishlatilgan va vaqt o‘tishi bilan qanday semantik o‘zgarishlarga uchraganligi aniq manbalar asosida ko‘rsatib berilishi kerak edi. Bu yondashuv ingliz leksikografiyasida tub burilish yasadi. 0Uzoq tayyorgarlik jarayonidan so‘ng, 1884-yilda The Oxford English Dictionaryning ilk qismi nashr etildi. Bu davrda lug‘at qismlarga bo‘lib chop etilgan bo‘lib, har bir so‘z real adabiy manbalardan olingan misollar bilan mustahkamlangan edi. Muhim jihati shundaki, so‘z ma’nolari xronologik tartibda joylashtirildi. Avval eng qadimgi ma’no, so‘ngra keyingi davrlarda yuzaga kelgan ma’nolar berildi. Shu tariqa ingliz tili tirik va doimiy rivojlanib boruvchi tizim sifatida talqin qilindi. 1928-yilda OEDning birinchi to‘liq nashri yakunlandi. Ushbu nashr 10 jilddan iborat bo‘lib, ingliz tilidagi yuz minglab so‘z va iboralarni o‘z ichiga oldi. Bu bosqich ingliz leksikografiyasi tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘ldi, chunki OED oddiy izohli lug‘atdan farqli ravishda, ilmiy-tarixiy lug‘at sifatida tan olindi. Tilshunoslar, adabiyotshunoslar va tarixchilar uchun u ishonchli manbaga aylandi. Biroq ingliz tili rivoji bu bilan to‘xtab qolmadi. XX asrda ilm-fan, texnika, sanoat va ijtimoiy hayotda yuz bergan keskin o‘zgarishlar yangi so‘zlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Shu bois 1933-yildan boshlab OEDga maxsus qo‘shimchalar (supplements) kiritila boshlandi. Ushbu qo‘shimchalarda yangi terminlar, zamonaviy tushunchalar va tilga kirib kelgan so‘zlar jamlandi. Ayniqsa, Amerika inglizchasi va xalqaro ingliz tilining ta’siri kuchaya boshladi. XX asrning ikkinchi yarmida ingliz tili global tilga aylandi. Bu esa leksikografiyaga yangi talablarni qo‘ydi. Endilikda lug‘at faqat Britaniya inglizchasini emas, balki boshqa hududlardagi ingliz tilining variantlarini ham qamrab olishi lozim edi. Shu sababli 1989-yilda The Oxford English Dictionary, Second Edition nashr etildi. Ushbu nashr 20 jilddan iborat bo‘lib, avvalgi barcha materiallar yagona tizimga keltirildi. So‘zlarning etimologiyasi kengaytirildi, ayrim ma’nolar qayta ko‘rib chiqildi va yangi leksik birliklar qo‘shildi. XXI asrga kelib, raqamli texnologiyalarning rivojlanishi ingliz leksikografiyasiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi. 2000-yildan boshlab OED onlayn shaklda faoliyat yurita boshladi. Bu esa lug‘atni doimiy ravishda yangilash imkonini berdi. Endilikda yangi so‘zlar paydo bo‘lishi bilan tezkor ravishda lug‘atga kiritilmoqda. Masalan, internet va ijtimoiy tarmoqlar bilan bog‘liq blog, 0selfie, hashtag, emoji kabi so‘zlar qisqa vaqt ichida OEDdan o‘rin oldi. Hozirgi davrda The Oxford English Dictionary ingliz tili leksikografiyasining eng ishonchli va mukammal manbasi hisoblanadi. U nafaqat so‘zlarning ma’nosini, balki ingliz tilining tarixiy rivojlanish jarayonini ham aniq yillar va manbalar asosida ko‘rsatib beradi. Shu jihatdan OED ingliz leksikografiyasining rivojlanish bosqichlarini o‘rganishda asosiy ilmiy tayanch vazifasini bajaradi. Oxford English Dictionaryning birinchi nashrida (OED 1, 1884–1928) qo‘shma so‘zlar asosan tarixiy kontekstga asoslangan va ularning yozilishi ancha standart bo‘lmagan. Ko‘pchilik qo‘shma so‘zlar alohida yozilgan yoki chiziq (-) yordamida bog‘langan edi, masalan, mother-in-law, hand-made va long-term. Shu davrda compound so‘zlar ko‘proq rasmiy va adabiy matnlarda ishlatilgan, kundalik nutqda esa ular kamroq uchragan. Ma’nolar odatda aniq va klassik bo‘lib, so‘z birikmasining asosiy elementi o‘zgarmas edi. Bundan tashqari, yangi qo‘shma so‘zlar paydo bo‘lishi sekinlashgan va ularning lug‘atlarga kiritilishi uzoq vaqt talab qilgan. Uchinchi nashr (OED 3, 2000–hozir) esa raqamli va doimiy yangilanadigan nashr bo‘lib, qo‘shma so‘zlar jarayonini sezilarli darajada o‘zgartirdi. Avvalo, ular yozilishida yanada izchillik kiritildi: ilgari alohida yozilgan yoki chiziq bilan bog‘langan so‘zlar birlashtirilib, yagona shakl sifatida qabul qilinmoqda. Masalan, e-mail so‘zi asta-sekin email shakliga o‘tdi, smart-phone esa smartphone deb yozila boshlandi. Shu bilan birga, zamonaviy hayot va texnologiya bilan bog‘liq yangi qo‘shma so‘zlar muntazam qo‘shib boriladi: selfie-stick, blogosphere, cloud- computing, social-media. Uchinchi nashr compound so‘zlarning semantik o‘zgarishini ham qayd etadi, ya’ni so‘z birikmalarining yangi kontekstlarda ishlatilishi va yangi ma’nolar paydo bo‘lishi lug‘atga kiritilgan. Shunday qilib, birinchi va uchinchi nashr o‘rtasida so‘zlar jihatidan katta farqlar mavjud. OED 1 qo‘shma so‘zlarni asosan tarixiy, alohida yoki chiziq bilan bog‘langan shaklda tasvirlagan bo‘lsa, OED 3 compound so‘zlarni zamonaviy, yagona va izchil yozish shakli bilan hamda yangi texnologik va madaniy so‘z birikmalarini qo‘shgan holda kengaytirgan. Shu tariqa, OED 3 qo‘shma so‘zlarning 0rivojlanishini, yangi shakllar va ma’nolarni doimiy kuzatib boruvchi manba sifatida ajralib turadi. 6.O‘ZBEK TILINING IZOHLI LUG‘ATI. O'zbek leksikografiyasi ham ingliz leksikografiyasi kabi o'zining uzoq tarixiga ega. Abu Rayxon Beruniy 1009-1017 yillarda Xorazmshoh Abu-l-Abbos Ma'mun ibn Ma'mun saroyida xizmat qilib, katta obro'-e'tibor qozonadi. 1048-yilda dorivor o'simliklar, hayvonlar va ma'danlar tavsifiga bag'ishlangan "Saydana" asarini yozdi. Bu asar dorivor moddalar bo'yicha birinchi entsiklopedik lug'at hisoblanadi. [13-14,1]. Mahmud Qoshg'ariy leksikografiya sohasining dunyo tilshunosligida yuksak cho'qqisiga ko'tardi. U XI asrdayoq turkiy so'zlarning izoqli lug'atini tuzdi. Uning "Devonu lug'atit turk" asari esa hijriy 469 yili yozilgan (melodiy 1076-1077) bo'lib, umumturkiy leksikografiyaning namunasi hisoblanib, XV-XVII asrlardan boshlab o'zbek leksikografiyasi rivojlanishiga asosiy turtki bo'ldi. Bunga o'zbek va fors-tojik tillarida yozilgan badiiy, ilmiy-ma'rifiy asarlar, xususan, Alisher Navoiy asarlari bo'yicha yaratilgan forscha-turkcha, turkcha- forscha ikki tilli lug'atlardir. O‘zbek tili leksikografiyasi ham uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan bo‘lib, bu jarayon xalq tilining shakllanishi va adabiy til me’yorlarining mustahkamlanishi bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zbek tilidagi lug‘atlar dastlab so‘zlarning ma’nosini izohlash va ularni yozma adabiyotda to‘g‘ri qo‘llash maqsadida tuzilgan. Vaqt o‘tishi bilan esa bu lug‘atlar ilmiy asosda boyitilib, zamonaviy leksikografiya talablari darajasiga ko‘tarildi. Shu jarayonda eng mashhur va asosiy manbalardan biri “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” hisoblanadi. Lug‘atning yaratilishi va dastlabki nashrlari.“O‘zbek tilining izohli lug‘ati” o‘zbek adabiy tilining me’yoriy lug‘ati sifatida tan olingan. Ushbu lug‘at O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti tomonidan tuzilgan bo‘lib, unda o‘zbek tilidagi eng faol ishlatiladigan so‘zlar va iboralar jamlangan. Lug‘atning asosiy vazifasi so‘zlarning mazmunini aniq va tushunarli izohlash, ularning uslubiy xususiyatlarini ko‘rsatish hamda adabiy til me’yorlarini mustahkamlashdan iborat. 0O‘zbek tilidagi birinchi katta hajmdagi izohli lug‘at 1981-yilda nashr etilgan. Ushbu nashr ikki jildda chop etilib, o‘z davri uchun muhim ilmiy yutuq bo‘lgan. Unda o‘zbek adabiy tilining asosiy leksik boyligi tizimli tarzda jamlangan edi. Bu bosqich o‘zbek leksikografiyasida ilmiy izohli lug‘atlar yaratishning boshlanishi sifatida baholanadi. Keyingi rivojlanish va takomillashtirish bosqichlari.Tilning doimiy rivoji va jamiyatdagi o‘zgarishlar sababli lug‘atni yangilash zarurati paydo bo‘ldi. Shu bois 2006–2008-yillarda “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”ning ikkinchi, to‘ldirilgan va qayta ishlangan nashri chop etildi. Bu nashr 5 jilddan iborat bo‘lib, oldingi nashrga nisbatan ancha kengaytirildi. Unda:yangi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy terminlar,fan va texnika sohasiga oid so‘zlar,mustaqillik davrida faol qo‘llanila boshlagan leksik birliklar kiritildi.Shuningdek, so‘z izohlarida aniqlik kuchaytirildi va ba’zi eski so‘zlarning ma’nolari qayta ko‘rib chiqildi. Nashrlar soni va ahamiyati.Hozirgi kunga qadar “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” kamida 2 marta yirik akademik nashr sifatida chop etilgan.1-nashr (1981) – 2 jildli2-nashr (2006–2008) – 5 jildli, kengaytirilgan. Bu lug‘at o‘zbek tilining lug‘aviy boyligini saqlash va rivojlantirishda beqiyos ahamiyatga ega. U nafaqat talabalar va o‘qituvchilar, balki tilshunos olimlar uchun ham asosiy manba hisoblanadi. Ingliz va o‘zbek leksikografiyasini bog‘lovchi jihat.Agar The Oxford English Dictionary ingliz tilining tarixiy rivojlanishini chuqur yoritgan bo‘lsa, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” o‘zbek adabiy tilining me’yoriy holatini aks ettiradi. Har ikkala lug‘at o‘z tilining rivojida muhim rol o‘ynaydi va milliy leksikografiya taraqqiyotini namoyon etadi. Shu jihatdan ular turli maqsadga xizmat qilsa-da, ilmiy ahamiyati jihatidan teng darajada muhim hisoblanadi. O‘zbek tili leksikografiyasida “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” alohida ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, u turli davrlarda qayta ishlanib, to‘ldirib borilgan. Tilning rivojlanishi, jamiyatdagi siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlar lug‘at nashrlarida yaqqol aks etgan. Ayniqsa, 1981-yilda chop etilgan birinchi nashr bilan 2006–2008- 0yillardagi ikkinchi nashr o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Ushbu farqlarni lug‘at tarkibi va izohlash uslubi misolida ko‘rib chiqish mumkin. 1. Lug‘at tarkibi va so‘zlar tanlanishidagi farqni misollar bilan ko‘rish mumkin.Birinchi nashr 1981-yilda ikki jildda chop etilgan bo‘lib, unda asosan sovet davri o‘zbek adabiy tilida faol ishlatilgan so‘zlar jamlangan. Bu nashrda jamiyat hayotida mavjud bo‘lmagan yoki cheklangan tushunchalar lug‘atga kiritilmagan.Masalan, 1-nashrda quyidagi so‘zlar yo umuman uchramaydi, yo juda cheklangan tarzda berilgan:mustaqillik (siyosiy tushuncha sifatida),bozor iqtisodiyoti,tadbirkorlik,xususiy mulk.Bu holat lug‘atning o‘sha davr ijtimoiy- siyosiy sharoitiga mos tuzilganini ko‘rsatadi.2-nashrda (2006–2008) esa ushbu so‘zlar to‘liq va aniq izohlar bilan berilgan. Masalan: mustaqillik – “davlatning siyosiy, iqtisodiy va huquqiy jihatdan erkin bo‘lish holati”;tadbirkorlik – “foyda olish maqsadida mustaqil xo‘jalik faoliyatini yuritish”. 2. So‘zlarni izohlash uslubi va ma’no chuqurligidagi farqni ko‘ramiz.Ikkinchi muhim farq so‘zlarni izohlash uslubida namoyon bo‘ladi. Birinchi nashrda izohlar qisqa va soddaroq bo‘lib, ko‘pincha so‘zning faqat asosiy ma’nosi berilgan.Masalan, 1-nashrda : yurak – “inson va hayvon tanasidagi qon aylanish a’zosi”. Bu izoh biologik ma’noni ochib beradi, biroq so‘zning ko‘chma va obrazli ma’nolari yetarlicha yoritilmagan. 2-nashrda esa ushbu so‘z kengroq talqin qilinadi: YURAK – “qon aylanishini ta’minlovchi a’zo”;“jasorat, botirlik ma’nosida: yuragi bor odam”;“his-tuyg‘ular markazi sifatida: yurakdan gapirmoq”. Bu misol ikkinchi nashrda so‘zlarning ko‘p ma’noliligi va uslubiy imkoniyatlari kengroq ochib berilganini ko‘rsatadi. Yana bir misol : “bosh” so‘zi 1-nashrda asosan tana a’zosi sifatida izohlangan bo‘lsa,2-nashrda – rahbarlik (bosh shifokor), asosiylik (bosh masala) kabi ma’nolar bilan boyitilgan. 3. Uslubiy belgilash va aniqlikdagi farq.Ikkinchi nashrda so‘zlarning uslubiy jihati ham aniqroq belgilangan. Masalan:so‘zlashuv nutqiga oid,rasmiy-uslubda ishlatiladi,eskirgan so‘z kabi belgilashlar kiritilgan. 0Birinchi nashrda esa bunday belgilashlar kam uchraydi yoki umuman yo‘q. Bu farq ikkinchi nashrning ilmiy va amaliy ahamiyatini oshirgan. 0XULOSA Ingliz tili leksikografiyasi o‘zining paydo bo‘lishi va rivojlanishi jarayonida tilshunoslik, madaniy rivojlanish va ijtimoiy ehtiyojlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ilmiy-amaliy yo‘nalish sifatida shakllangan. Lug‘atchilik dastlab qadimgi davrlarda so‘zlarni tartibga solish va ularning asosiy ma’nolarini izohlash bilan cheklangan bo‘lsa, keyinchalik ilmiy asosda, til tarixini, grammatik tuzilishini va so‘zlarning o‘zaro bog‘liqligini hisobga olgan mukammal tizimga aylangan. Ingliz tili leksikografiyasining rivojlanishi tarixiy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, Qadimgi va O‘rta Ingliz tili davrida o‘ziga xos xususiyatlar bilan ajralib turadi. O‘sha davrlarda lugatlar asosan so‘zlarning yozma shakli va asosiy ma’nolarini berishga qaratilgan bo‘lib, tilning o‘zgaruvchan tabiati, talaffuz va kontekstual ishlatilish kabi jihatlar kam yoritilgan edi. Shu davr lugatlari tilning normativ va standart shaklini belgilashga xizmat qilgan bo‘lib, keyinchalik ilmiy asosdagi lugatlar rivojlanishiga poydevor bo‘ldi. Lug‘atlar turli davrlarda maqsad va foydalanuvchi guruhlariga mos ravishda shakllangan. Ularning asosiy turlari – izohli (monolingual), ikki tilli (bilingual), maxsus (specialized) va ko‘p tilli (multilingual) lugatlar – har birining o‘ziga xos funksiyasi va ahamiyati mavjud. Shu bilan birga, ingliz tili leksikografiyasiga boshqa tillarning kirib kelishi, ya’ni arab, fransuz, lotin va boshqa tillardan so‘zlar qabul qilinishi lugatlarni boyitdi va tilning global xarakterini mustahkamladi. Bu jarayon so‘z boyligini oshirish bilan birga, tilning madaniy va tarixiy qatlamlarini ham aks ettiradi. Boshqa tillardan olingan so‘zlar ingliz tilining stilistik va leksik rang-barangligini oshirib, zamonaviy lugatlar va so‘z boyligining boy manbalarini yaratdi. Zamonaviy ingliz tili lugatlari esa ilg‘or texnologiyalar yordamida ishlab chiqilib, foydalanuvchi ehtiyojlariga moslashtirilgan. Elektron va onlayn lugatlar, korpus asosida tuzilgan tizimlar, interaktiv mashqlar va real matnlardagi qo‘llanish misollari tilni o‘rganishni yanada samarali qiladi. Zamonaviy lugatlar foydalanuvchiga nafaqat so‘z ma’nosini berish, balki uning grammatik shaklini, kollokatsiyasini, uslubiy chegarasini va kontekstual qo‘llanilishini tushuntirish 0orqali ingliz tilini chuqurroq anglash imkonini beradi. Shu bilan birga, learner’s dictionary sifatida maxsus ishlab chiqilgan lugatlar, sodda tushuntirishlar, darajalar (A1–C2), real hayotiy misollar va interaktiv mashqlar orqali tilni o‘rganayotganlar uchun qulay vosita hisoblanadi. Maxsus soha lugatlari esa tibbiyot, huquq, biznes, IT va boshqa professional sohalar uchun terminologik bazani taqdim etadi va ilmiy-tadqiqot ishlarida muhim manba sifatida xizmat qiladi.Xulosa qilib aytganda, zamonaviy ingliz tili leksikografiyasi so‘zning ma’nosi va ishlatilishidan tashqari, tilning tarixiy rivojlanishi, uslubiy xususiyatlari, boshqa tillar bilan aloqasi va kontekstual qo‘llanilishini o‘rgatadi. Korpus asosida ishlab chiqilgan, elektron va interaktiv lugatlar yordamida foydalanuvchi tilni tizimli va samarali o‘rganadi. Shu bilan birga, leksikografiya nafaqat ta’lim jarayonida, balki ilmiy tadqiqotlar, tarjima va professional sohalarda ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Lugatlar tilning tirik tarixiy hujjati sifatida, ingliz tilini mukammal tushunish va undan samarali foydalanish imkonini beradi. Shu tariqa, ingliz tili leksikografiyasi tarixdan bugungi kungacha uzluksiz rivojlanib, so‘z boyligini, tilning funksional va madaniy jihatlarini mukammal tarzda o‘rgatadigan tizimga aylangan va zamonaviy til o‘rganuvchilar uchun eng muhim ilmiy-amaliy vosita hisoblanadi. Sidney I. Landau o‘zining lug‘atchilikka bag‘ishlangan tadqiqotida leksikografiyani shunday ta’riflaydi: “Leksikografiya – lug‘at yaratish san’ati va ilmiy faoliyati bo‘lib, unda so‘zlarni tanlash, ularning ma’nosini tushuntirish va ularning qo‘llanishini ko‘rsatadigan misollarni keltirish jarayoni jamlangan.”Landau lugatni faqat so‘z ta’rifini beruvchi vosita emas, balki tilning tirik va o‘zgaruvchan tabiatini aks ettiruvchi ilmiy faoliyat sifatida baholaydi. Unga ko‘ra, lugatlar tilni amaliy tushunish va so‘z boyligini o‘rganish uchun muhim manba hisoblanadi.B. T. Sue Atkins va Michael Rundell esa zamonaviy leksikografiyani quyidagicha izohlaydi: “Amaliy leksikografiya faqat so‘zlarning ta’riflarini yig‘ish bilan cheklanmaydi; u so‘zlarning real matnlarda qanday ishlashini batafsil tahlil qilish, ularning qo‘llanilishiga doir ko‘rsatmalar berish va til o‘rganishni osonlashtirishni ham o‘z ichiga oladi.”Atkins va Rundell fikricha, 0lugatlar tilning o‘sishi va rivojlanishini aks ettiruvchi “oyna” vazifasini bajaradi. Zamonaviy lugatlar foydalanuvchilarga so‘zning ma’nosi bilan birga uning grammatik shakli, kollokatsiyasi va kontekstual ishlatilishini tushuntiradi, shu tariqa tilni chuqur o‘rganish imkonini beradi. Landau, Atkins va Rundellning ta’riflariga ko‘ra, ingliz tili leksikografiyasi so‘zlarni izohlash jarayonidan ancha kengroq, u tilning tarixiy, uslubiy va amaliy jihatlarini o‘z ichiga olgan ilmiy- amaliy faoliyatdir. Zamonaviy lugatlar tilni o‘rganish, tarjima va ilmiy tadqiqotlar uchun markaziy manba bo‘lib xizmat qiladi. 0Foydalanilgan adabiyotlar: A. Nurmonov, 2002. 1.Atkins, B. T. Sue & Rundell, Michael. The Oxford Guide to Practical Lexicography. Oxford University Press, 2008 2.Alastair Jamieson, Alastair. „Oxford English Dictionary 'will not be printed again'“.2010. 3. Baugh, A. C., & Cable, T. A History of the English Language. Routledge, 2013. 4. Barber, Charles. The English Language: A Historical Introduction. Cambridge University Press, 2000. 5. Crystal, David. The Stories of English. Penguin Books, 2005. 6. Crystal, David. The Stories of English. Penguin Books, 2005. 7.Edition. Routledge Baugh, A. C. & Cable, T. A History of the English Language. 8.Jackson, Howard. Lexicology: An Introduction to Word Structure and Meaning. Routledge, 2011 9.Jackson, Howard & Etienne Zé Amvela. Words, Meaning and Vocabulary. London: Continuum, 2000 10.Landau, Sidney I. Dictionaries: The Art and Craft of Lexicography. Cambridge University Press 11. М . Д . Моисеев , Английская лексика 2006.Ingliz tili leksikografiyasi.P 92. 12.Mansur Tolmasovich Tilavov, Zamonaviy ingliz tili leksikografiyaining dolzarb masalari 13.Starnes & Noyes. The English Dictionary from Cawdrey to Johnson 14. https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/73069? utm_source=chatgpt.com 0

Ingliz tili leksikografiyasi tarixi va lug’at turlarining rivojlanishi

Купить