Информация о документе

Цена 70000UZS
Размер 237.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 21 Март 2026
Расширение docx
Раздел Диссертациии
Предмет Английский язык

Продавец

Rashidbek Qambaraliyev

Дата регистрации 11 Июнь 2025

2 Продаж

OAVlari matnlaridagi frazeologik birliklarni Ingliz tilidan O‘zbek tiliga tarjima qilishning pragmatik xususiyatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI FARG‘ONA DAVLAT UNIVERSITETI INGLIZ TILI KAFEDRASI Qo‘lyozma huquqida UDK: 811.133.1:81.471 XOLIQOVA DILFUZAXON ABDUMUXTOROVNA Ommaviy axborot vositalari matnlaridagi frazeologik birliklarni Ingliz tilidan O‘zbek tiliga tarjima qilishning pragmatik xususiyatlari (Ingliz davriy nashrlari asosida) 70230102 –Lingvistika (Ingliz tili) Magistr akademik darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya Ilmiy rahbar: P.f.f.d. N.K.Abbasova Farg‘ona -2023 MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I BOB. HOZIRGI ZAMON TILSHUNOSLIGIDA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING UMUMIY TA’RIFI,TASNIFI VA METATILI MASALARI............................ ...............................................................................10 1.1. Frazeologizm tushunchasi va uning antroposentrik talqini.............................. 10 1.2. Frazeologik birliklarni o‘rganish metodlari: Vinogradov va Kunin nazariyalarining ahamiyati.................................................................................... 23 I. bob bo‘yicha xulosa........................................................................................32 II BOB . INGLIZ OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI MATNLARIDAGI FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI....33 2.1. Ommaviy axborot vositalari matnlaridagi frazeologik birliklarni struktur semantik tasnifi.. ................................................................................................33 2.2. Ingliz davriy nashrlari matnlaridagi frazeologik birliklarning pragmatik xususiyatlari........................................................................................................38 II. Bob bo’yicha xulosa.......................................................................................60 III BOB. OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI MATNLARIDAGI FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING TARNSLYATOLOGIK ASPEKTI....61 3.1. Ommaviy axborot vositalari matnlaridagi frazeologik birliklarni tarjima qilish usullari ................................................................................................................61 3.2. Gazeta matnlaridagi frazeologik birliklarni bir tildan ikkinchi tilga olib o‘tilganda asl ma’no va hajm munosabatlari tavsifi................................................73 III. Bob bo‘yicha xulosa....................................................................................89 UMUMIY XULOSALAR .................................................................................90 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................92 KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori oliy ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish, mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish borasidagi ustuvor vazifalarga mos holda, kadrlar tayyorlashning ma’no-mazmunini tubdan qayta ko‘rib chiqish, xalqaro standartlar darajasida oliy malakali mutaxassislar tayyorlash uchun zarur sharoitlar yaratish maqsadida qabul qilingan. Mustaqillik yillarida iqtisodiyotning, ijtimoiy hayotning real talablaridan kelib chiqqan holda, yurtimizda oliy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, unga o‘qitishning zamonaviy shakl va texnologiyalarini joriy etish, mutaxassislar tayyorlash bo‘yicha ixtisoslik yo‘nalishlarini takomillashtirish borasida katta ishlar qilindi. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 8- oktabrdagi farmoyishi asosida tuzilgan ishchi guruh tomonidan oliy ta’lim tizimidagi mavjud holatni o‘rganish natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, qator oliy ta’lim muassasalarida ilmiy-pedagogik salohiyat hanuz past darajada qolmoqda, ta’lim jarayonining o‘quv-metodik va axborot ta’minoti zamonaviy talablarga mos emas, moddiy-texnik baza tizimli ravishda yangilanishga muhtoj. Oliy ta’lim tizimida o‘quv jarayoniga ilg‘or xalqaro tajribani keng joriy etish, yetakchi xorijiy turdosh ilmiy-ta’lim muassasalari bilan yaqin hamkorlik aloqalarini yo‘lga qo‘yish orqali pedagog va ilmiy kadrlar malakasini oshirish borasidagi ishlar talab darajasida olib borilmayapti. Qabul qilingan qarorga ko‘ra, oliy ta’lim tizimini kelgusida kompleks rivojlantirishning eng muhim vazifalari etib belgilandi. Dasturga muvofiq, 2017-2021-yillarda 48 ta oliy ta’lim muassasasida jami 180 ta o‘quv, ilmiy-laboratoriya binosi, sport inshootlari va ijtimoiy-muhandislik infratuzilmalari obyektlarida qurilish, rekonstruksiya va kapital ta’mirlash ishlari olib boriladi. Shuningdek, 53 ta oliy ta’lim muassasasida 400 ta o‘quv laboratoriyasi bosqichma-bosqich eng zamonaviy o‘quv-laboratoriya uskunalari bilan jihozlanadi, 7 ta oliy ta’lim muassasasida barcha oliy ta’lim muassasalari o‘zaro hamkorlikda foydalanadigan ilmiy laboratoriyalar tashkil etiladi. Mazkur yo’nalishlarning har biri mamlakatdagi islohotlarni va yangilanishlarni yanada chuqurlashtirishga oid aniq bo’limlardan iborat. Shu bilan birga prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev ajdodlarimizni oltin merosini ro’yobga chiqarish bo’yicha Presidentimiz To’raqo’rg’onda yashab ijod etgan Is’hoqxon Ibratga bag’ishlangan muzey va maktab ochilishini aytgandi. Ma lumot uchun,ʼ Is’hoqxon Ibrat dunyoviy bilimlarni chuqur o rgangan ziyoli bo lgan, yettita tilni ʻ ʻ bilgan. “Olti tilli lug at”, “Xatlar majmui”, “Tarixi Farg ona”, “Tarixi madaniyat”, ʻ ʻ “Zamon tarozusi" kabi o ndan ortiq ilmiy-tarixiy hamda ma rifiy asarlar yaratgan. ʻ ʼ 1886 yilda zamonaviy maktab ochgan. 1907 yilda esa yangi “usuli savtiya” maktabini tashkil etib, qishloq bolalarini o qitgan. Ishoqxon Ibrat 1908 yil ʻ Orenburg shahridan litografik mashina sotib olib, o z hovlisida “Ishoqiya ʻ bosmaxonasi”ni tashkil qilgan. Bu bosmaxona o tgan asrning 60-yillarigacha ʻ faoliyat ko rsatib kelgan va u yerda o tgan davr mobaynida bir qator ilmiy-ma rifiy ʻ ʻ ʼ kitob va risolalar, milliy gazetalar chop etilgan. Til bilish bu - boylik. Til bilgan inson dunyoni biladi, hech qachon kam bo‘lmaydi. Ota-bobolarimiz shunday bo‘lgan, bu bizning qonimizda bor. Yoshlarimizda shunday intilishni uyg‘otishimiz kerak, - dedi Shavkat Mirziyoyev. Xorijiy tillar bo‘yicha ilmiy ishlar qilish, til o‘rgatish metodologiyasini takomillashtirish, maktab-internatda darslarni shu asosda olib borish kerakligi qayd etildi. Maktabda ingliz, nemis, fransuz, rus, arab, xitoy, koreys tillari filologiyasi o‘qitiladi. O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Toshkent davlat sharqshunoslik instituti, Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti bilan hamkorlik yo‘lga qo‘yiladi. Dars jarayoniga chet ellik ko‘ngillilar ham jalb etiladi. O‘zbekistonning dunyodagi ko‘plab davlatlar bilan xalqaro iqtisodiy va madaniy aloqalarining rivojlanib borayotgan bu davrida chet tillarni o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj yanada kuchaydi.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek, ”jahon hamjamiyatida o‘zining munosib o‘rnini egallashgan. intilayotgan davlat uchun horijiy tillarni mukammal bilishning mohiyatini tushunish murakkab emas, zero bizning xalqimiz o‘z buyuk kelajagini xorijiy hamkorlar bilan hamjihatlikda ko‘radi”. Shu boisdan, pedagogika, filologiya kabi fan yo‘nalishlarida ham didaktika, lug‘atshunoslik, matn nazariyasi, tarjimashunoslikning yangi asoslarini ishlab chiqishni jadallashtirish kabi muhim vazifalar turibdi. Mana shu vazifalarni hal qilish haqida so‘z yuritar ekan, birinchi prezidentimiz I.A.Karimov, “Endilikda adabiyotimizning eng yetuk asarlarini bevosita ona tilimizdan g‘arb va sharq tillariga tarjima qilishga qaratilgan ishlarni kuchaytirishimiz zarur. Buning uchun xorijiy tillarni, adabiyot va badiiy tarjima san’atining nazariy va amaliy jihatlarini har tomonlama puxta egallagan mutaxasislarni tayyorlash imkoniyati bizda mavjud” degan fikrlarni ta’kidlab o‘tadi. 1 O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov ijtimoiy rivojlanishning milliy modeli haqida so‘z ketganda, jahon madaniyati va ilm-fani taraqqiyotidan boxabar bo‘lgan, bebaho milliy madaniyatimiz sarchashmalari bilan qalblari limmo-lim to‘lgan, o‘z yurtining haqiqiy vatanparvarlari bo‘lgan, ziyoli hamda g‘ayratli, shijoatli yoshlarni tarbiyalay bilgan mamlakatgina rivojlangan, gullab yashnagan buyuk kelajakni yarata olishi haqida ta’kidlab o‘tadi 2 . Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi ham xuddi shu maqsadlar yo‘lida ishlab chiqilgan. Mazkur dasturda yuksak umumiy va professional madaniyatga ega bo‘lgan, ijtimoiy va ijodiy faol, ijtimoiy-siyosiy hayotga mustaqil moslasha oladigan va o‘z oldiga ulkan maqsadlarni qo‘ya biladigan hamda ularni amalga oshira oladigan yangi avlod kadrlarini yetishtirish yo‘llari yoritib berilgan. 3 Mazkur magistrlik dessertatasiyasi ingliz tilida frazeologik birliklarning o‘ziga xos xususiyatlarini semantik, linvokulturologik , translyatologik hamda pragmatik jihatdan tadqiq etishga bag‘ishlangan. Mavzuning dolzarbligi yana shu bilan asoslanadiki, frazelogik birliklarni tasniflash va ularning ta’rifi, konnotativ va denotativ ma’nolari, pragmatik xususiyatlarini o‘rganish borasida ko‘plab amaliy va nazariytadqiqotlarlar amalga 1 Каримов . И . А . Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида . Т ., Ўзбекистон -2011, 440- бет . 2 Каримов . И . А . “ Она юртимиз бахту иқболи йўлида хизмат қилиш - энг олий саодатдир ”. Тошкент : Маънавият , 2015, 301 б 3 1997.08.29 №463-1-сон Ўзбекистон Республикаси Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида. oshirilgan bo‘lsada,ushbu ajralmas til birliklarining aynan ommaviy axborot vositalari matnlaridagi pragmatik tahlili, shuningdek tarjimadagi o’zbek va ingliz tillaridagi qiyosiy tahlili yuzasidan olib borilgan tadqiqotlarda ayrim jihatlari hozirga qadar yetarli darajada o‘rganilgan emas. Til derivatsion imkoniyatlarining lug‘atlarda aks ettirilishi va frazeologik birliklarni semantik jihatdan talqin etish ham shular jumlasiga kiradi. Frazeologik birliklar tabiatining murakkabligi bois, hozirga qadar amalga oshirilgan tadqiqot ishlarida asosan frazeologik birliklarning hosil bo‘lish yo‘llari o‘rganilgani holda ularning mazmundorligi, ma’no mohiyati lingvokulturologik jihatdan to‘la tadqiq etilmagan. Tadqiqot ishida ingliz tili frazeologizmlarining semantik, lingvokulturologik, pragmatik xususiyatlari batafsil ko‘rib chiqiladi hamda ularning ommaviy axborot vositalari matnlari(Ingliz davriy nashrlari asosida) tarjimasida qay tarzda aks ettirilishi o‘rganiladi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan masalalar mavzuning qay darajada dolzarbligi va tadqiqot obyektining yangi xususiyatlarini namoyon etishini aks ettiradi. Masalaning o‘rganilganlik darajasi. Frazeologik birliklar nafaqat tilning balki Tilshunoslik yangi bo’limi hisoblangan Frazologiya bo’limining tilshunoslikning boshqa bo’limlari, shuningdek til tegishli bo’lgan millat uchun umumiy va o‘ziga xos qonuniyatlarini mukammal o‘rganib chiqishni talab etadi. Frazeologik birliklarning translyatologik, pragmatik xususiyatlarini tahlil qilish, barchaga ma’lumki, juda ham keng qamrovli sohadir. Bu masalani antroposentrik talqinda pragmatik nuqtai nazardan, o‘rganib chiqish masalasi hozirga qadar ijobiy hal etilmagan. Sotsiolingvistika, Lingvokulturologiya hamda umumiy tilshunoslik yo‘nalishidagi ayrim tadqiqotlar ishlari ham bu masalaga bag‘ishlangan,ammo bu tadqiqotlar odatda umumiy xarakterga ega bo‘lib, gazeta va jurnallarda ishlatiladigan frafrazeologik birliklarga materiallarga k а m murojaat etilgan. Tadqiqot ishining maqsadi Ingliz ommaviy axborot vositalari,xususan, Ingliz davriy nashrlarida qo’llanilgan frazeologik birliklarni Ingliz tilidan O’zbek tiliga tarjima qilinganda tarjima matnida aks etgan o’zgarishlar va ularning pragmatik ma’no munosasbatlarini o‘rganish hamda ularning mohiyatini tahlil qilishdan iborat. Ishning maqsadidan kelib chiqqan holda, tadqiqot oldida quyidagi vazifalar turibdi: 1. Frazelogizmlarning antroposentrik talqinini Ingliz davriy nashrlari matnlaridagi misollar orqali tahlil qilish. 1. Ingliz tili frazeologik birliklarining ommaviy axborot vositalari matnlaridagi pragmatik xususiyatlarini aniqlashtirish. 2. Frazeologizmlarni ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilinganda ma’no va hajm munosabatlarini o’zbek va ingliz frazeologik lug’atlari yordamida tahlil qilish. 3. Frazeologizmlar mazmunlarini nominativ nuqtai nazardan tadqiq etish. 4. Ingliz tili maqollarining o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish. Ishning maqsad va vazifalari tadqiqot usullarini belgilab beradi. Ishda frazeologik identifikatsiy а , definitsion analiz, kontekstual analiz, qiyosiy chog‘ishtirma va boshqa usullardan foydalanilgan. Tadqiqot ishining predmeti sifatida Tilshunoslikda keng ma’noda farzeologik birliklar atamasi ostida nomlanuvchi : idiomalar,frazeologik chatishmalar, maqollar,matallar hamda frazeologik birliklarning semantik strukturasi va ularning lug‘atlardan tayyor nutq kontekstiga olib o’tilganda semantik va pragmatik ma’no munosabatlari ,hamda nutq jarayonida nazarda tutilgan va u sabab amalga oshadigan harakat kabi bir qator ilmiy masalalar tadqiq qilinadi. Tadqiqot ob’ekti sifatida ingliz tilidagi gazeta va jurnallar matnidagi nutqni obrazli, ekspressiv va emotsional tarzda ifodlashga xizmat qiluvchi va shu orqali millat madaniyatini bir avloddan ikkinchi avlodga olib o’tuvchi frazeologik birliklari va maqollari olingan. Ingliz tili gazeta matnlaridagi frazeologik birliklarni o’zbek tiliga tarjima qilishning pragmatik xususiyatlari bu jarayoninig negizini tashkil etadi. Tadqiqot materiali sifatida ingliz va o’zbek tilidagi frazeologik birliklar, maqollar, matallar, shuningdek ingliz gazetalaridagi frazeologik birliklar xususan, idiomalar xizmat qildi. FBlar maqollar to‘plami, hikmatli so‘zlar to‘plami, frazeologik lug‘atlar, izohli lug‘atlar va boshqa lug‘atlardan olindi. Tadqiqot ishi nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, bunda maqollar va frazeologik birliklarning semantik stilistik xususiyatlarini, ommaviy axborot vositalari matnlarida , jumladan gazetalarda aks etish jarayonini chuqur tahlil qilish paremiologiyada sistemali aloqalarning vujudga kelishiga omil bo‘ladi. Bu ishning asosiy nazariy yutug‘i hisoblanadi. Bundan tashqari, frazeologizmlarning nominativ jihatini o‘rganish bizga onomasiologik tadqiqotlarning yangi, hali yaxshi o‘rganilmagan sohasini ya’ni nominatsiya umumiy nazariyasini o‘rganishga keng yo‘l ochib beradi hamda u haqidagi ma’lumotlarning ko‘payishiga olib keladi. Ishning amaliy ahamiyati shundaki, tadqiqot natijalaridan horijiy tillar fakultetlari bakalavr va magistrantlariga dars berish jarayonida, ingliz tili frazeologiyasi bo‘yicha nazariy kurslar tuzishda, leksikografiya va frazeografiya amaliyotida, maxsus frazeologik qo‘llanmalar tuzishda foydalanish mumkin. Ishning maqsadi; 1. Kelib chiqishiga ko‘ra, frazeologik birliklarlar turli xil manbalarga mansubdirlar; ularning semantik va struktural rivojlanishi konnotativ ma’nodorlikka ega bo‘lgan, to‘liq shakllangan frazeologik birlikning paydo bo‘lishiga xizmat qiladi. 2.Frazeologik birliklar ta’rifi borasida aniq va eng zamonaviy qarashlarni tahlil qilish asosida mavzuni yanada chuqurroq tadqiq qilinadi. 3 . Frazeologizmlarning stilistik va ayni paytda antroposentrik xususiyatlari asosan ularning quyidagi ko’rinishdagi Vazifasiga ko’ra belgilanadi. Bular: 1.v а qt. 2.m а kon 3.j а miy а t. 3. Frazeologizmlarni ajralmas birliklar b’lib, ularda millat ruhi, madaniyati Shuningdek ular inv а riant belgilariga ko‘ra, bir-biri bilan ichki frazeologik munosabatlarda bo‘lishib, o‘z ichiga turli hajmlardagi birliklarni qamrab olgan fr а zeoguruhlarni t а shkil qiladi. I Bob. Hozirgi zamon Tilshunosligida Frazeologik birliklarnig umumiy ta’rifi, tasnifi va metatili masalalari 1.1. Frazeologizm tushunchasi va uning antroposentrik talqini Bu olamda insoniyat paydo bo‘libdiki, o‘zaro muloqotga bo‘lgan ehtiyoj hamisha ma’lum ma‘noda o‘sib rivojlanib, yangi bosqichlarga ko‘tarilib borgan . Insonlardagi ong rivojlanishining har bir yangi bosqichida ularning turmush tarzini yaxshilashga va o‘zaro muloqotda ham yangicha qarashlar va muloqot vositasi bo‘lgan tilning yangicha asosida bosqichma bosqich rivojlanishi kuzatiladi. Bu albatta tilining ijtimoiy muhit tasirida to‘xtovsiz o‘zgarib boruvchi inson hayot tarzining ifodachisi sifatidagi vazifasiga, shuningdek uning “Harakatdagi fenomena (hodisa) “ ekanliging yaqqol isboti bo‘la oladi. Tilning yuqorida tasvirlanganidek “Harakatdagi fenomena (hodisa) “ ekanliginShaxriyor Safarov o‘zining “Pragmalingvistika “ monografiyasida quyidagicha tasvirlaydi: ”Insonning voqelikni bilishga ehtiyoji o‘sib boradi. Lison ham voqelik, u voqelikdagi mavjud hodisa …So‘zsiz, dunyoni bilish faoliyati tasnif va tavsuifsiz kechmaydi. Tasniflash harakati –inson bilish faoliyatining muhim amalidir, zero voqelikni idrok etish niyatidagi shaxs dastlab ushbu voqelikni boshqasiga qiyoslaydi va uning umumiy va xususiy beligilarinin topish yo‘li bilan ma’lum turga kiritadi.” 4 Tilni bu tarzda tadqiq qilish xususiy tomonlarni tadqiq qilishga asoslangan “struktur tadqiq “ usulidan uzluksiz, davomiy “ harakatdagi tizim” ko‘rinishida tasvirlovchi tizimlashtirishga o‘tishga imkon yaratib berdi.Muloqot va yanada xususiylashtirib aytilganda so‘zlashuvning rad etib bo‘lmas darajadagi birlamchi vositasi bo‘lmish tilni “ijtimoiy hodisa” sifatida tan olinishiga yana bir dalil unda o‘zi tegishli bo‘lgan millatning paydo bo‘lganidan boshlab, rivojlanish tarihi hamda bugungi kundagi o‘ziga xosliklari, ifoda uslublari aks etishidir. “Til – millat ko‘zgusi” sifatida e’tirof etilishi ham ayni yuqoridagi g‘oyalarni nechog‘lik haqiqat ekanligidan dalolatdir. Millat va xalq bilan birgalikda odim tashlab borar 4 .Sh Safarov. Prgamalingvistika .Toshkent .2008.3,4 –b. ekan, til o‘z foydalanuvchilaring o‘ziga xosliklarini, o‘xshashliklarining tarixi, madaniyatini,urf -odat, diniy etiqodidan kelib chiqqan holda etirof etishda, shuningdek davrlar osha kelajak avlodlarga boy xazina tarzida tashishda davom etadi. Ma’lumki,K.Klaxon olimlar tomonidan madaniyatga berilgan 300 dan ziyod ta‘riflarni tahlil qilish orqali 6 ta tip tasniflarni farqladi ( Розин , 2002:282-283).  Tavsifiy.  Normativ.  Tarixiy  Psixologik  Struktur  Genetik (aspektlar asosida) Yuqoridagi tasnifni Tilshunoslikning frazeologiya bo’limining o’rganish obyekti bo’lgan frazeologik birliklarning keng ma’nodagi(frazeologik birliklarning keng va tor ma’noda ishlatilishi haqida yuqorida qayd qilib o’tilgan edi) fenomenasini tahlil qilish tasniflari sifatida ham qabul qilish mumkin bo’ladi, yaniki shu asnoda frazeologik birliklarni ham yuqoridagicha tasniflash ayni muddao. Shu o’rinda yuqorida keltirilgan tasnifning tarkibiy qismi sifatida dunyodagi barcha tillarning lug’at boyligi hajm va sifat jihatidan nafaqat yangi so’zlarning kirib kelishi va yasalishi zamon va mahalliy ijtimoiy hayot tarzining o’zgarishi barobarida bir paytning o’zida frazeologik birliklar hisobiga ham boyib yanada go’zal va mukammal shakllanib boradi. Antroposentrik paradigma negizida vujudga kelgan kognitiv lingvistika va lisoniy madaniyatshunoslik hozirgi zamon tilshunosligida ko‘plab tadqiqotlar olib borilayotgan ilmiy yo‘nalishlardan hisoblanadi. Bunda borliq fragmentlarining til vositasida tafakkurda konseptuallashuvi va lisonning madaniy aspektlariga e’tibor qaratiladi. Inson borliqdagi predmet va hodisalarni o‘zi yashab turgan jo‘g‘rofiy hududi, jamiyatning shakli, tarixi va an’analari, turmush tarzi kabi omillardan kelib chiqqan holda idrok qiladi va til birliklari vositasida nomlaydi va ifoda etadi. 5 Farzeologizmlar nutqda tayyor holda mavjud bo’lishi omili sabab ular nutq hodisasi emas , balki til hodisasi sifatida ijtimoiylik kasb etadi va til kabi avloddan avlodga madaniyat va u bilan bog’liq xususiyatlarni asrlararo tashish xususiyatiga egadir. Tilshunos Y. Nurmuhammedovning tomonidan ta’kidlangan va barcha Tilshunos olimlar tomonida ta’kidlangan ushbu nazariyadan ko’rinadiki, insoniyat shaxs sifatida shakllanib borliqni o’z ongi asosida tasavvuriga joylar ekan, ana shu tasvir manzarasi har bir individ ongida o’zgacha manzara va ma’no kasb etadi. Ayni shu jarayonda fikrlar xilma-xilligi asosida dunyoni anglash insonlarga nutq egasi sifatida tinglovchiga o’z nutqida ifodalangan mazmunni yetkazib berish vazifasini yuklaydi. Shu o’rinda har bir shaxs nutqining tarkibiy qismi sifatida ishlatilgan frazeologik birliklar o’zga shaxs tomonidan bir millat va geografik hududga taalluqli bo’lgandagina tushunarli bo’lishini anglash mumkin bo’ladi. Shuningdek ayni b ir paytda ikki shaxsga qaratilib aytilgan bir xil nutqda ishlatilgan frazeologik birlikning pragmatic aspekti ham ikki xil yo’nalgan bo’lishi va har ikki shaxs ikki xil tarzda talqin qilib nutqqa javoban turlicha harakat yoki munosabat bildirishi mumkin, bu esa albatta shaxslarning ijtimoiy kelib chiqishi va ta’lim tarbiyasi bilan ham , albatta, uzviy bog’liq hodisadir. Nutq aktidagi ayni shu jarayon uning Pragmatik funksiyasini ko’rsatadi desak mubolag’a bo’lmaydi. Tilshunoslikni tadqiqotlar asosida tahlil qilar ekan “Frazeologiya” atamasini ilk bora 1928-yilda E.D.Polivanov ishlatgan edi: “ Men Morfologiyaga nisbatan sintaksisni qanday aloqada bo’lsa, leksikaga nisbatan xuddi shunday munosabatga kirishuvchi maxsus fanni “ Frazeologiya” degan atamani qo’llashni lozim topdim”.Keyingi bir necha o’n yillik tadqiqotlar natijalari Polivanovning naqadar haq ekanligini isbotladi. Tilning ayni vazifasini Tilshunoslikning maxsus bo‘limi hisoblangan “Frazeologiya” bo‘limida o‘rganiladi. Har bir tilning alohida olam ekanligini 5 Nurmuhammedov Y. Frazeologik birliklarning lingvomadaniy xususiyatlari. Monografiya. – Samarqand: SamDU nashri, 2021.– 4/136 b. isbotlashga bo‘lgan intilishlar samarasi o‘laroq ushbu bo‘lim alohida fan sifatida qarala boshlandi, vaholangki unga qadar bir qancha bosqichlarni o‘tadi. Jahon Tilshunosligida millatga tegishli har qanday tilning frazeologik fondi ushbu til tegishli bo’lgan millatning mentaliteti va madaniyati, ma’rifati va qarashlari haqidagi bebaho ma’lumotlarni saqlovchi xazinadir. Frazeologizmlar fenomenasi bir necha asrlar avval paydo bo‘lgan bo‘lsada, ularning o‘raganuvchi Tilshunoslik tarmog‘ining boshqa lingvistik sohalar tarkibidan ajralib chiqishi va shakllanishi uchun bir qancha vaqt, hamda ilmiy izlanishlarni talab etdi. Hozirgi zamon ya’ni zamonaviy Tilshunoslikda “frazeologizm“, “frazema”, “ frazeologik birlik” atamalariga turli tilshunos olimlar turlicha ta’rif beradilar. Tilshunoslarning frazeologizmlar to’g’risidagi umumiy va xususiy talqinlari asosida Frazeologiya fani rivojlanib kelmoqda. Frazeologiya grekcha so’z bo’lib, “phrase”so’z birikmasi, “logos”esa “fan”, “ta’limot” demakdir. Demak, frazeologiya tildagi so’z birikmalarinigina bo’lib qolmay ajralmas qolipga aylanib ketgan so’z birikmalarini o’rganuvchi tilshunoslikning bir sohasidir [7;35]. Frazeologik birliklar esa xalqning madaniyati, tasavvuri, odatlari, qadimiy an’analari, obrazli tafakkuri va o ziga xos xulq-atvoriʻ bilan bog langanligi sababli tilning eng ko p madaniy ma‘lumotlar tashuvchisi ʻ ʻ hisoblanadi. FBlarda xalq donishmandligi, etnosning qadriyatlar olami manzarasi muhrlanib qolmasdan, predmetlarning ichki tartibi hamda inson botiniy olami haqidagi faol va passiv bilimlar yig indisi aforistik shaklda ifodalanadi. ʻ Frazeologik birliklarning tabiati ularni antroposentrik paradigma doirasida tadqiq qilishni taqozo qiladi. Antroposentrizm tilni kognitiv strukturalar in’ikosi deb hisoblovchi kognitiv yondashuv da anchayin yorqin namoyon bo ladi. ʻ 6 Antroposentrik paradigma insoniyatning ma’lum ijtimoiy guruhlari orasidagi faqat o’zigagina xos bo’lgan madaniyat urf-odatlar, olam, til, qarindoshlik tizimi, ijtimoiy institutlar va muayyan jamoaga mansub kishilar faoliyatiga qarashlarni qamrab oladi . Bund а n tashqari mad а niyatning lingvomad а niy jamo а texnik va 6 Nurmuhammedov Y. Frazeologik birliklarning lingvomadaniy xususiyatlari. Monografiya. – Samarqand: SamDU nashri, 2021.– 37/136 b. texnologik t а r а qqiyoti bosqichlarig а mos r а vishda tilda o‘z in’ikosini topg а n f а oliyati natijalarini qamrab oluvchi s ivilizatsion , milliy xarakter, mentalitet, insoniyatga tegishli bo’lgan va o’z tamoyillari asosida ishlab chiqilgan axloq normalari ko‘rinishlarini o‘z ichiga olgan ijtimoiy-psixologik va voqelikni bilish, idrok qilish va axborotlarni uzatish usullari haqida dalolat beruvchi modus yoki faoliyat ko‘rinishlari farqlanadi. Yuqorida keltirilgan ma‘lumotlardan ma‘lum bo‘ladiki, madaniyat komponentlari turli - tuman voqelik hodisalarini qamrab oladi va lingvomadaniy aloqalar tadqiqini faqat lisoniy muloqotlar doirasida amalga oshirish til va madaniyatning o‘zaro munosabatini teranroq o‘rganishni qiyinlashtiradi. 7 Frazeologik birliklarni riovojlanish bosqichlarining o’ziga xos xususiyatlari talqiniga ko‘ra uch bosqichga bo‘lib o‘rganiladi. Ular quyidagilarni o ‘ z ichiga oladi : 1. XVIII asrning o’rtalaridan XX asrning 30 yillarigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Bu davr frazeologiik tadqiqotlarning yo ’ lga qo ’ yilishi . Birinchi davrda yetuk tilshunos olimlar M . V . Lomonosov , V . I . Dal , A . A . Potebnya , F . F . Fortunatov , F . I . Buslayev , Sharl Balli , A . A . Shaxmatovlarning ilmiy faoliyati rivojlandi va sohaning shakllanishida poydevor vazifasini o ’ tadi . O ’ sha davrda frazeologiya ko ’ proq leksikografiya , ya ’ ni amaliy llug ’ atshunoslikobyekti bo ’ lib xizmat qilgan va asosan frazeologik birliklarning lug ’ atlarda aks ettirish , ularning ma ’ nosini , etimologiyasini izohlashga alohida ahamiyat berilgan . 2. XX asrning 30- 50 yillari frazeologiya sohasining rivojlanishida ikkinchi davr hisoblanadi . Bu davrni frazeologiyaning Tilshunoslikning boshqa yondosh sohalaridan alohida ajralib chiqqan mustaqil lingvistik soha sifatida shakllanish davri ham deyish mumkin . Bu davrda nafaqat o ‘ z davrining yetuk va mashhur tilshunos olimlari , balki yangi davr Frazeologiya fani rivojiga ham ulkan hissa qo ’ shgan olimlar faoliyat yuritganligini e ’ tirof etish maqsadga muvofiq bo ’ ladi . E . D . Polivanov , V . V . Vinagradov , S . I . Abakumov , G . K . Danilov , G . O . Vinokur , A . I . Yefimov kabi tilshunoslar tilshunoslikning frazeologiya bo ’ limida samarali mehnat qilib , qator ilmiy asarlar yaratdilar . Bu davrda ko ’ plab nomzodlik va 7 Scollon & Scollon, 1995:126 ddoktorlik dissertatsiyalari frazeologizmlar tadqiqiga bag ’ ishlandi va fan rivoji uchun ulkan hissa bo ’ lib qo ’ shildi kelgusidagi fan doirasidagi istiqbolli rejalar va yangi tadqiqotlar uchun zamin yaratdi . 1960 yillar hamda hozirgi davrgacha bo ’ lgan muddatni frazeologiya davrining uchinchi rivojlanishi bosqichi sirasiga kiritiladi . Bu davr frazeologik tadqiqotlarda yangi metodlarning qo ’ llanishi , frazeologik nazariyalarning rivojlanishini yangi bosqichga ko ’ tardi . Bu davrda juda ko ’ p salmoqli tadqiqotlar amalga oshirildiki , frazeologiya Tilshunoslikning alohida tarmog ’ i sifatida yuqori darajadagi mavqeiga erishishish imkonini paydo bolishiga imkon yaratdi . Prof.E.A.Malinovskiy “XX asrda rus frazeologik nazariyasining shakllanishi” nomli monografiyasini yaratdi. O ’ zining ushbu monografiyasida tilshunos olim XX asrda frazeologik ta ’ limotning shakllanish bopsqichlarini 4 ta asosiy davrga bo ’ lib asoslab beradi : 1) XX asr boshlarida rus tilshunosligida vujudga kelgan frazeologik ta’limot; (1900-1920 yillarda) 2) Ikkinchi jahon urushigacha bo’lgan davr rus tilshunosligida frazeologik ta’limotning taraqqiyoti; (1920-1940) 3) XX asrning 50-60 yillarida rus tilshunosligida frazeologik ta’limotining rivojlanishi; 4) XX asrning 70/80 yillarida rus tilshunosligida frazeologik ta’limotining taraqqiyoti. Yuqorida keltirib o‘tilgan har bir davr o‘zidan avvalgi bosqichlarni to‘ldirishi va frazeologik birliklarning nafaqat shu davrga xos, balki barcha davrlar uchun xos bo‘lgan ta’rif va tasnifini yaratishda juda katta rol o‘ynadi. Ushbu davrlardagi qarashlar nafaqat zamondagi balki makondagi umumiy va xususiy qarashlarni vujudga keltirdiki, dunyoning yetakchi tilshunos olimlarining frazeologik birliklar to‘g‘risidagi qarashlari boshqa geografik mintaqalar bo’ylab ham keng tarqaldi. Frazeologik birliklar mazmun planiga ko’ra leksik birliklarga yaqin turadi, ifoda mazmuniga ko’ra ular sintaktik birlik(so’z birikmasi, gap)larga yaqindir. Ammo frazeologik birliklar so’zga ham,so’z birikmasiga ham,gapga ham to’la ma’noda teng emas. Frazeologiya masalalarini o’rganish,bu sohani tadqiq etish, uning mustaqil lingvistik soha sifatida shakllanishiga sabab bo’ldi. Tilshunoslik fanini nazariy vamaliy jihatdan boyitdi. Lekin bunday frazeologiya sohasiga doir o’rganilmagan muammolar qolmadi, degan xulosa kelib chiqmasligi lozim. Frazeologizm atamasi turkiyshunoslikda ham turlicha ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qilgan Ingliz tilidagi frazeologizmlarning ma’no xususiyatlari ko’p qirralidir.Ingliz tilshunoslari o’zlarining ilmiy asarlarida,idiomalarga doir kitoblarida shu idiomalarni guruhlarga bo’lganlar. Lekin klassifikatsiya, ya’ni turlarga ajratish darajasida emas. Tildagi frazeologizmlarning tur va turkumlarga bo‘lishning an’anaviy pirinsipi,ularning kelib chiqishiga asoslangan “tematik” klassifikatsiya ekanligi barchamizga sir emas. Frazeologiya atamasi jahon filologiya ilmida 1558 yilda ingliz adabiyotshunos olimi Neandr tomonidan birinchi marta qo’llagan. U badiiy asarlarni tarjima qilish jarayonida ushbu atamani ishlatgan. Ma’lum bir asarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilganda turg’un so’zlar bog’lanmasini aynan tarjima qilish mumkin bo’lmay qolgan. Frazeologik birliklarning ko’pchiligi lug’at vaboshqa adabiyotlar sahifalarida mujassamlashgan bo’lsada, G’arbiy Yevropa va Amerikaning tilshunoslikka oid adabiyotlarida frazeologiya nazariyasiga oid ilmiy ishlar ham uchraydi. Ingliz frazeologiyasi masalalari grammatika, stilistika, leksikografiya va til tarixi doirasida o’rganib kelingan. Dunyo tillarida frazeologiya leksikologiyaning bir sohasi sifatida/o’rganiladi. Til ilmining rivojlanishida frazeologiya tilshunoslikning mustaqil ssohasi sifatida qabul qilindi. Fransuz tilshunosi Sharl Balli frazeologiya atamasini fanga kiritgan bo’lsa, bu atama G’arbiy Yevropa va Amerika tilshunoslarining ilmiy asarlarida ko’p ishlatiladi. Frazeologiya tilshunoslikning mustaqil sohasi sifatida o’rganish masalasi atoqli rus tilshunosi E.D.Polivanovtomonidan ilgari surildi. XIX asrda yashagan turkiyshunos olim Mirza Karimbek o’sha davr an’analaridan kelib chiqib, rus tilida yozilgan boshqa tasviriy grammatikalarda bo’lganidek o’z asarida “fraza” so’zini “jumla”, “gap” ma’nosida qo’llagan [22;38]. Frazeologik birikma deyilganda esa so’zdan yirik til birliklarini tushungan. Ozarbayjon tilshunoslari B.Cho’ponzoda va F.Og’azoda “Turk tili grammatikasi” asarida til ilmining bo’limlari haqida fikr yuritib, “Semasiologiya”, “Stilistika” atamalari bilan birga o’sha davrda tilshunoslikda keng qo’llanishida bo’lgan “idiomatizm” atamasiga qarshi “idiotizm” so’zini ishlatgan. Frazeologiya turkiyshunoslikga nisbatan yosh sohalardan biridir, chunku uni sistemali ravishda o’rganish, frazeologik birliklarning semantik va grammatik xususiyatlari, funksional xususiyatlarini o’rganish XX asrning 40-50 yillaridan boshlandi. Frazeologik birliklarning funksional jihatdan so’zga yaqin ekanligini hisobga olib, ayrim tilshunoslar ularni leksik so’z, birikmalari yoki leksik birliklar deb hisoblaganlar hamda sintaksis yoki yasalishi sohalarining o’rganish obyekti doirasiga kiritganlar. Rus tilshunosligida bo’lganidek,turkiyshunoslikda ham frazeologiya doirasini tor va keng ma’noda tushunish ham davom etmoqda. Frazeologizmlarni keng ma’noda barcha turg’un birikmalar (maqollar, matallar, idiomatic birikmalar), ularning noidiomatik turg’un frazeologik guruhlari va juft so’zlar kiradi. Ularning birlashtiruvchi umumiy xususiyat turg’unlik va tilda tayyor holda mavjudlikdir [27;65] S.K.Kenesboyev turg’un so’z birikmalari orasidan frazeologiyani tor ma’noda tushunish uchun be’vosita asos bo’ladigan guruhlarni alohida ajratib ko’rsatgan. Antropolingvistikada “til shaxsi” tushunchasi muhim sanalib, kategorial statusga ega. Til shaxsiga birinchi marta e‘tibor qaratgan olmon olimi I.Vaysgerber hisoblanadi. U o‘zining “Ona tili va ruhning shakllanishi” (1927) nomli kitobida: «... til o‘zida anchayin umummadaniy boylikni ifoda etadi. Hech kim tilni faqat o‘zining lisoniy shaxsi evaziga egallamaydi; aksincha uning muayyan lisoniy jamoaga mansubligi asosida tilni egallashi voqe bo‘ladi» fikrini bayon etadi ( Вайсгербер , 1993:81). V.Humboldt, K.Fossler, G.Shteyntal, A.Potebnya va V.V.Vinogradov kabi olimlar ham o‘z ishlarida til shaxsini tavsiflashgan. Til shaxsi tushunchasini yanada aniqroq ifodalash uchun tadqiqotchi olimlar o‘z yondashuvlaridan kelib chiqib turli atamalarni istifoda qilishadi: «til shaxsi» (Yu.N.Karaulov), «so‘zlovchi shaxs» (N.D.Arutyunova), «nutq shaxsi» (Yu.E.Proxorov), «kommunikativ shaxs» (V.V.Krasnix). Tilshunoslikda yuqorida ta’kidlangan til shaxsiga tegishli bo’lgan farzeologik birliklar“frazeologiyaning ob’yekti alohida ajratilgan til birligi sifatida qo’llanuvchi turg’un so’z birikmalaridir” degan fikr mavjud. Bu fikr olg’a surilgach, tilda “turg’un birikma” tushunchasini mohiyatini olib beruvchi ilmiy iishlar yuzaga keldi. Frazeologik birliklar turg’un birikmalardan farq qiladi. Bu farqlar quyidagilar (https://fayllar.org/dunyo-xalqlari-madaniyatidagi-umumiylik-va- farqlar-v2.html);  Semantik yaxlitlik;  obrazlilik;  ko’chma ma’nolilik; Frazeologiya sohasida qiyosiy tipologik tadqiqotlar olib borish frazeologiyaning umumnazariy muammolarini hal etishga keng yo’l ochadi. Umuman olganda frazeologik birliklarning shakllanish manbalarini aniqlash turg’un birikmalarni etimologik jihatdan tahlil etishga nisbatan ancha keng mazmunga ega. Bu umumfilologik muammo bo’lib, eng qadimgi, dastlabki frazeologik modellarning shakllanish bosqichlarini aniqlash muhim semantik masala sanaladi [8;76]. Frazeologik birliklarni turli narsa, joy nomlari, kishi nomlari bilan bog’liq o’rganish ham hozirgi zamon tilshunosligida dolzarb masalalardan sanaladi. Til tadqiqotchisi D.Niyazmetova “Ingliz tilida oziq-ovqat komponentli frazeologizmlarning lingvistik tadqiqi” (Bibliya materiallari) maqolasida frazeologizmni lingvokul’turologiyada o’rganish dolzarb va munozarali masalalardanbiri ekanligini ta’kidlaydi [22;71]. Bibliyaga bog’liq bo’lgan oziq-ovqat komponentli frazeologizmlarning semantik,lingvokul’turologiya xususiyatlarini aniqlashda lug’atlarni tahlil qilishda lingvistik tahlil va statistic metodlar qo’llanishini kuzatish mumkin. Muqaddas diniy kitobdan kelib chiqqan so’z va iboralar S.Soffelning “Studies in English, written and spoken” kitobida keng taqdim qilingan. “Scriptural phrases and allussions in modern” bobida olim bibliya iboralri va ularning etimologiyasini o’rganib ilmiy jihatdan tahlil qilgan.G’arb tilshunosligida bibleizmlarni o’rganish yana L.P.Smit nomi bilan bog’liq,u o’zining “Ingliz tili frazeologiyasi” kitobida bibliya iboralarga bag’ishlangan bo’limida o’rgangan. Muallif “Ingliz tilidagi bibliya oborotlari va iboralarning soni shunchalik ko’pki, ularni yigish va sanab chiqish juda oson vazifa emas” deb yozadi[31;38]. L.P.Smit ingliz tili nafaqat bir talay bibliya so’zlarini, balki o’zida qadimgi Yevrey va Yunon idiomalari so’zma-so’z tarjimasini namoyish qiladigan bibliya idiomatik iboralarini ham o’z ichiga oladi deb ta’kidlaydi. Tahlillar natijasida Bibliya bilan bo’g’liq bo’lgan oziq-ovqat komponentli frazeologik birliklarga misol qilib quyidagilarni keltiramiz: -the apple of one’s eye ko’z qorachig’i,ko’zining oqu-qorasi; -Adam’s apple qo’shtoq, kekirdak olmasi; -the apple of Sodom chiroyli, ammo aynigan ho’l meva; -milk and honey to’kin-sochinlik,mo’l-ko’lchilik; -the fat of the land (https://fayllar.org/fayl-tizimi-fayl-tizimi-turlari-fayllarni- boshqarish-uchun-fay.html) to’kin-sochinlik, baraka; -Manna from heaven zor-intizor bo’lib kutmoq; -A forbidden fruit ta’qiqlangan ho’l meva; Bibliyaga asoslangan frazeologizmlar ingliz tilidagi oziq-ovqat komponentli frazeologizmlar tarkibida “apple”, “bread”, “milk”, “fat”, “olive” kabi oziq ovqat nomlari mavjud. Ingliz tilida joy nomlari bilan bo’g’liq bo’lgan frazeologik birliklar ham mavjud. Ularning tahlil tadqiqotichi M.Radjabovaning ilmiy ishida uchraydi Joy nomlarini o’rganish nafaqat tilshunoslikning, balki tarix va geograriyaning ob’yekti sifatida ham qaraladi. Joy nomlari bilan kelgan frazeologizmlar tarkibida lingvomadaniy tadqiq qilish, ularning milliy madaniy tomonlarini yoritib berish zamonaviy tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biridir. Joy nomlari bilan bog’liq frazeologizmlar quyidagi birliklarni misol qilish mumkin. -have kissed the blarnly stone –til yog’lamach-i, xushomadgo’y. Irlandiyada Blarny qasri oldida katta bir tosh bo’lib,ingliz xalqi afsonalarga ko’ra, bu toshni o’pgan odam xushomadgo’ylik, laganbardorlik qobiliyatiga ega bo’ladi. -go for a Burton - o’lmoq, ko’z yummoq, izsiz yoqolmoq. Burton-Staffordshir viloyatidagi pivo ishlab chiqaradigan kichik shahar. Bu iborani britaniyalik uchuvchilar birinchi marta II jahon urushi davrida o’zlarining urushda halok bo’lagan quroldosh do’stlarini eslab ishlatgan. Milliy va madaniy frazeologik birliklarning ko’pchiligi xalqning kundalik turnush tarzi,rasm- rusumlari va urf-odatlari bilan bog’liqdir. Ularning aksariyati milliymadaniy sharoitda vujudga kelib,tilning frazeologik qatlamini boyitadi. Ingliz tilida frazeologizmlarning intensivlik ifodalash xususiyatlari atroflicha o’rganilgan. Tilshunoslikda hozirgi kunda frazeologiya keng va tor ma’noda tushuniladi. Frazeologiyani keng doirada tushunuvchi olimlar, uning tarkibiga maqol, metal,aforizmlar hamda boshqa frazeologizmlarni kiritadilar. Tor doiradagi frazeologiyatarafdorlari esa yaxlit ko’chma ma’noli turg’un birliklarni o’rganish bilan chegaralanadilar. Ular o’zlarining frazeologik tadqiqotlarida faqat birikmaga teng bo’lgan frazeologik birikmalarni tadqiq etib, maqol va matallarni frazeologiya ob’yekti sifatida baholamaydilar. 1.2. Frazeologik birliklarni o‘rganish metodlari: Vinogradov va Kunin nazariyalarining ahamiyati Frazeologik birliklar manba sifatida o‘ta murakkab va ko‘p aspektli bo‘lgani uchun keying yillarda ular turli xil metodlar asosida o‘rganilmoqda va tahlil qilinmoqda. Bu o’rinda frazeologik birliklarni o’rganishning quyidagi metod va usullarini alohida ta’kidlashga to’g’ri keladi;identifikatsiya metodi. Bugungi kunda eng maqbul metod hisoblangan ushb u metodning tipik va mashhur vakillari yetuk va tilshunos olimlar Sharl Balli va A.V.Kunindir. Konteksologik metod uning vakili N.N.Amasova bo’lib, asosan matnlar tarkibida keladigan frazeologik birliklarni o’rganadi. Variatsion metod (V.L.Arxangel’skiy), frazeologik applikatsiya metodi (V.P.Ju-kov) struktur tipologik metod (L.I.Rayzenson, Yu.K.Avaliani, Yu.P.Solodub), Komparativ metod (S.G.Gavrin), iboralarni semantik doiralar asosida o’rganish metodi (M.T.Tagiyev), (Tilshunoslikning Semantika bo’limi bilan bevosita uzviy bog’liqlik/asosida) leksema va frazemalarni denotative va konnotativ semalarga ajratib o’rganish metodi (M.M.Kopilenko), kabilar. Yuqorida sanab o’tilgan metodlar bir-birini to’ldiradi va frazeologik birliklarning xilma-xil tomonlarini, paradigmatik va sintagmatik xususiyatlarini, valentlik imkoniyatlarini chuqurroq tushunishga imkon beradi[13;13]. Yuqorida ta’kidlab o’tilgan tadqiqot metodlari turlicha bo’lishiga qaramay ularning tadqiqot obyekti aynan bir til birligi “ Frazeologik birliklar” ekanligi ularni birlashtirib turadi, ya’ni ushbu metod vakillari bir birlarini mutlaq inkkor etmagan holda o’zidan avvalgi olib borilgan tadqiqot yangiliklari va kashfiyotlarini boyitib borgan holdafan rivojiga ulkan hissalarini qo’shishda davom etdilar. Vinogradov, Kunin kabi ko‘plab olimlar tadqiqotchilarning eng mashhur va ma’lu vakillari sifatida hozirda ham e’tirof etib kelinmoqda. Akademik V.V.Vinogradovning fikricha, frazeologik birikmalarning taraqqiyoti frazeologik butunliklardan boshlanib, frazeologik qo’shilmalarga aylanishi kerak. Frazeologik butunlikdan frazeologik chatishmalar,keyin esa frazeologik qo’shilmalarga taraqqiy etib borishi kerak.Ushbu fikrga asoslanib, o’zbek tilshunosligida ffrazeolog olim Sh.Raxmatullayevning “Idiomatik so’zlar frazeologik qo’shilmalar negizida vujudga keldi” O’zbek tilidagi idiomatik so’zlar quyidagicha taraqqiyot etaplarini bosib o’tdi. V.V.Vinogradovning rus tili frazeologizmlari asosida yaratilgan semantik klassifikasiyasi ko‘plab tillardagi turg‘un birikmalar tasnifini shakllantirishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi.Olim tomonidan taklif qilingan klassifikatsiya ko’plab tillardagi frazeologik birliklarni tasniflash muammosiga yechim bo’lib xizmat qildiki, bu uning nechog’lik ahamiyatli ekanligini ko’rsatadi. Aniqroq aytganda, olim yaratgan klassifikasiya vositasida frazeologizmlarning boshqa tillarda ham uch guruhi mavjudligi isbotlandi [3;57]. Ushbu klassifikasiyaga ko‘ra, frazeologizmlar quyidagicha tasniflangan: 1. Frazeologik chatishmalar. Ushbu guruhga to‘la ko‘chma ma’noga ega bo‘lgan, semantik jihatdan qismlarga ajralmaydigan va umumiy ma’nosi birikmani tashkil etuvchi komponentlarning leksik ma’nosidan kelib chiqmaydigan til birliklari kiradi. Aniqroq qilib aytganda ularni tarkibiy qismlarga ajratish mumkin bo’lmaydi. ishlatiladi;  “to kick the bucket “ –mashhur iboralardan biri “o’lmoq” ma’nosini bildiruvchi ushbu idiomaning ma’nosini uning tarkibiy qismlari orqali bilish mumkin emas, chunki so’zma so’z “ chelakni tepmoq” ma’nosini bildiradi.  Everything is at sixes and sevens – ushbu birikmada ham tarkibiy qismlari orqali asl ma’no va mazmunni anglab bo’lmaydi.  2. Frazeologik birliklar. Ushbu guruhga yaxlit ko‘chma ma’noga ega bo‘lgan iboralar kiradi. Ularning frazeologik chatishmalardan farqi shuki, umumiy ma’nosi tashkil etuvchi komponentlar ma’nosidan kelib chiqishi mumkin. Masalan,  give a hand – yordam qo’lini cho’zmoq/yordam bermoq.  Down the aisle - “turmushga chiqmoq “ ushbu frazeologik birikmanin gtarkibiy qismlaridangina emas ,balki mazmunidan anglashiladigan ma’no orqali frazeologik birlikni tushunish mumkin, chunki turmush qurgan qiz nikohi o’qilgach cherkov markazidagi yo’lakdan pastga tomon yurib boradi va ushbu iboraga ana shu an’ana asos bo’lgan deb qarash mumkin.Yana bir e’tiborga molik jihat ushbu ibora genderham farqlaydi va ayollarga nisbatan ishlatiladi. Demak bundan kelib chiqadiki, Ingliz tilidagi ba’zi bir iboralarni genderga ko’ra ham to’g’ri tanlagan holda ishlatilishi ham kommunikatsion madaniyatimizni aks ettiradi.  Like a cat in a strange garret- o’zbek tilida ushbu iboraga “ ignani ustida o’tirgandek o’tirmoq “ iborasi ekvivalent bo’lioshi mumkin , ya’ni juda noqulay vaziyatda qolmoq yoki yoqtirmagan insonlar bilan suhbat qilgandagi holat haqida gapirganda ishlatiladi. 3. Frazeologik birikmalar. Ushbu guruhga qisman ko‘chma ma’noga ega bo‘lgan, ma’no motivasiyasi mavjud, sintaktik nuqtai nazardan tarkibiy qismlari osongina ajratilishi mumkin bo‘lgan birikmalar kiradi. Bunday birikmalar komponentlari sinonimlar bilan almashtirilishi ham mumkin. Misol uchun:  Jerk smb bald- headed- kim bilandir qo’pol munosabatda bo’lmoq/ kimdandir o’ch olmoq  Come / get down to cases- asosiy masala haqida gapirmoq ,gapning indallosini/po’s kallasini aytmoq. Bu iborani ishlatilishida ingliz tilida ham o’zbek tilidagi ekvivalentida ham , garchi mazmun bior xil bo’lsada ,shevaga xos turlicha ko’rinishda (gapning indallosi/ gapning po’skallasini aytmoq,ishga ko’chmoq) ishlatilishi mumkin. Istisno tarzida “come/get down to cases” sinonim bo’lishi mumkin bo’lgan matalni ham keltirib o’tish joiz: “ Let’s return to our sheep.” Biroq uning ishlatilishida ozgina farq mavjud bo’lib ,ko’pincha mavzudan chetlashib ketilganda mavzuga, asosiy masalaga qaytishni so’ralganda ishlatiladi.  Fix or stop sombody’s clock- kimnidir ovozini o’chirmoq. Bunda soatni yoqimsiz chiqillashini to’xtatgandek tinmay gapiryotgan kishini yoking yoqmaydigan masalalarda ,shuningek tinglovchiga zararli, uning uchun maxfiy bo’lgan mavzuda so’zlashini oldini olish maqsadida ishlatiladi. Bu esa o’z navbatida “shut smb’s mouth” dan ko’ra tinglovchiga ta’sirliroq va “ovozini o’chirgan” 1chi shaxs uchun jarangliroq va o’zi gaplashayotgan tinglovchiga yaqinroq ekanligini , ayni shu sababdan oddiy so’z emas frazema ishlatyotganligini anglatadi. So’zlovchi tinglovchiga bu bilan uchinchi shaxs ustidan ma’lum ustunligini ko’rsatib qo’ymoqchiligini tushungan holda ishlatilgan frazeologizmning pragmatik ahamiyatini baholashimiz mumkin bo’ladi.  Be / sit on a cloud- (o’zini) juda baxtli his qilmoq.O’zbek tilida ushbu frazeologizmga ekvivalent tarzida “ O’zini yettinchi osmonda deb bilmoq/his qilmoq yoki yettinchi osmonda bo’lmoq” iborasi mos keladi. Shuningdek o’zbekcha ma’nodosh sifatida “ Boshi ko’kka yetmoq”, “ Boshi osmonga yetmoq “ kabi iboralarni sinonimik qatorga qo’yishimiz mumkin va bu qatorda “ O’zini yettinchin osmonda deb bilmoq/his qilmoq yoki yettinchi osmonda bo’lmoq” iborasi dominantlik qiladi.  Be on the moon- (so’zma -so’z o’zini oyda deb bilmoq ) - (o’zini) juda baxtli his qilmoq. Ushbu ibora yuqoridagi iboraga aynan ma’nodoshtarzida ishlatilishi mumkin. Chuqurroq tahlil qilsak, uning ma’no kuchaytirish ottenkasi “ Be/ sit on a cloud” dan ham yuqoriroq ekanligini keltirib chiqarish mumkin. Ushbu turg’un birikmaning o’zbekcha variantdoshlari ham yuqoridagilariga aynan mos keladi. Mashhur tilshunos olim Kunin Ingliz tili farzeologik birliklarni qay usulda yasalishiga ko‘ra ikkiga turga bo‘ladi: 1. Birlamchi (Asosiy) frazeologik birliklarning yasash. 2. Ikkilamchi frazeologik birliklarning yasash usuli. Frazeologik birliklarning asosiy yasalish usuli uning erkin so‘z guruhi asosida yuz beradi. Zamonaviy ingliz tilida frazeologik birliklarning keng tarqalgan hosil qilish uslubi bu terminologik so‘z guruhlaridagi ma’nolarning ko‘chirilishi. Frazeologik birliklar ham o’z tabiatiga ko’ra so’zlar singari lug’aviy birlik hisoblanadi. A.V.Kunin frazeologik birliklarni o’rganar ekan, to’rtinchi guruhga komunikativ frazeologik birliklarni kiritgan, maqol va matallar ham xuddi shu yerda o’rin olgan, A.V.Kuninning fikricha: “frazeologik birliklar butunlay yoki qisman ko’chma ma’noni ifodalovchi turg’un birliklardir” [19;45]. Professor A.V.Kunin nazariyasidan kelib chiqqan holda frazelogik birliklar ko’chma ma’no ifodlashi jihatdan stilistika va leksikologiyada ham keng o’rganilib kelingan . Bu o’rinda yana shuni ta’kidlash joizki, Frazeologiya alohida bo’lim sifatida shakllanishidan avval frazeologizmlar(keng ma’noda) leksikologiya va stilistika birliklari sifatida talqin qilinib kelinar edi. Mutlaqo yangicha talqinga ega bo’lgan Kunin nazariyasiga ko’ra frazeologik birliklar tarkibiga maqol va matallar ham kiritiladiki, ular nutqqa tayyor kommunikatsion birlik sifatida olib kiriladi. Shu o’rinda maqol va matallarning ilmiy ta’rifiga alohida to’xtalib o’tish lozim, chunki maqol va matallar tabiatan frazeologik birliklarga nechog’lik yaqin bo’lmasin bu borada ular o’ziga xosliklari jihatdan o’zga dunyo hodisasi kabidir. Maqollar va matallar yana bir Tilshunoslik bo’limi Paremiologiyada o’rganiluvchi birliklardir.  Maqollar Ingliz tilida FB lar hosil bo’lishining 7 tur asosiy usullari mavjud bo’lib ular quyidagicha tasniflanadi. Frazeologik birliklarda intensivlik sxemasi ham mavjud. Intensivlik markerlariga: extremely, very, large, great, strong, deep, completely, much, many, the most, a lot of kabilar kiradi [15;37]. Masalan: dead beat,dead tired (informed) extremely tired, exhausteddead weight something that is very heavy. Frazeologik birliklar yana modellar asosida ham tahlil qilinadi. Sifat +Ot: a) dead drunk-completely drunk; b) a dead weight-something that is very heavy (https://fayllar.org/heavy- quark-mass-effects-in-pqcd-and-heavy-flavor-parton-distr.html); c) a good drink-a large quantity; Masalan: Bill had a good drink at the pub last night. His wife wasn’t at home; d) hard drinks-liquor-strong alcoholic drinks; e) hard drugs-the strongest drugs which lead to addition most easily; f) a high wind-a strong wind; g) a dark horse-a person who has a greater capabilities that he shows (https://fayllar.org/final-control-work-for-the-second-year-students-for-temur.html) or that people are aware of; h) a flying visit-a very short visit; e) a golden opportunity-avery good opportunity. Verb+noun: a) to earn good money-to earn a lot of money; b) to do someone a world of good(good)-to do someone a lot of good (barm); to be(bo’lmoq fe’li)+prepositional phrases: a) to be at a loss(to do something)-to be very puzzled; b) to be at paints to do something-to take great trouble to do sit c) to be at one’s wit’s end-to be greatly perplehed; not to know what to do next; d) to be in the money-to be earning or to love a lot of money; e) to be in (the)pink-to be in good health; to be feeling very well. O‘tgan asrning 60-70-yillaridan boshlab o‘zbek frazeologiyasini o‘rganish ishi quyidagi ikki asosiy yo‘nalishda rivojlandi: a) o‘zbek tili frazeologik birliklarining ayrim struktural tiplari maxsus o‘rganila boshladi; b) frazeologik birliklarning badiiy uslubiy xususuyatlari o‘rganilishi G‘.Salomov o‘zbek tilshunosligi uchun g‘oyat dolzarb muammolardan biri frazemalar tarjimasi bilan maxsus shug‘ullangan olimdir. Olimning ta’kidlashicha, “Maqol-xalq aql idrokining mahsuli, uning hukmi, ko‘p asrlik tajribalari majmuyi, turmushdagi turli voqea hodisalarga munosabatining ifodasidir”. Frazeologizmlarni o‘rganishda ularni o‘zbek va boshqa tillar frazeologizmlari bilan qiyosiy o‘rganish ham maqsadga muvofiq ko‘rinadi. N.Turopovaning “Yapon va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarni qiyosiy o‘rganish” nomli ilmiy maqolasida shunday fikrlar ilgari surilgan. Frazeologik iboralar nutqning ta’sirchanligini, emotsional – ekspressivligini ta’minlovchi asosiy vosita sifatida nutqimiz ko‘rki hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan yapon tili frazeologizmlarining xususiyatlarini o‘rganib, ularni o‘zbek tilida ifodalash usullarini tahlil qilish maqsadga muvofiq. Har ikkala tildagi frazeologizmlarni qiyosiy o‘rganishda ularning mazmun jihatdan bir - biriga mos kelishi yoki qisman mos kelishi, o‘xshashligiga hamda bir tilda mavjud bo‘lgan frazeologizmlarning ikkinchi tilda na ekvivalentiga, na variantiga egaligiga e’tiborni qaratish lozim. N.Turopova frazeologizmlarni quyidagicha guruhlarga bo‘lib o‘rganishni tavsiya etadi. 1. Har ikki tilda mavjud bo‘lgan ekvivalent frazeologizmlar. Ular mazmun, shakl, ekspressiv-stilistik xususiyatlarni saqlagan bo‘lishi lozim. 2. Har ikki tilda o‘zaro o‘xshash bo‘lgan frazeologizmlar. Ular mazmun jihatdan o‘xshash stilistik xususiyatlarni o‘zida saqlagan, lekin obrazli asosi turlicha bo‘lgan frazeologik variantlardir. Chernisheva turg‘un so‘z birikmalarining bir vaqtning o‘zida ham grammatik, ham semantik, ham stilistik xususiyatlarini inobatga oluvchi kompleks tamoyillarni ishlab chiqdi. Bunga ko‘ra bir tomondan frazeologizmlarning so‘zdan farqi aniqlansa, ikkinchi tomondan ularni frazeologik xususiyatga ega bo‘lmagan turg‘un so‘z birikmalaridan ajratib olish mumkin bo‘ladi. Turg‘un so‘z birikmasi albatta kamida ikkita so‘zdan iborat bo‘lishi kerak. Bu jarayonda frazeoshakl tarkibidagi komponentlar o‘z mo‘‘tadilligini saqlagan holda, u yoki bu o‘zgarishlarga yuz tutishda mahrum bo‘lishlari mumkin. Quyida ravish so‘z turkumiga xos bo‘lgan so‘zlarning frazeologizmlar shakllanishida tutgan o‘rnini ko‘rib chiqamiz: He realized that ...he was sailing rather close to the wind financially... (Th.Dreiser) 8 . ...he’s sailing near the wind with those large contracts that he makes (J.Galsworthy). He didn’t buy a programme - they were asking a shilling each for 8 Dreiser, Theodore. Sister Carrie. –London: Faber and Faber, 1998.-596p them and a man must draw a line somewhere(J.B.Priestley). He was drunk … rotten drunk. A follow’s got to draw the line somewhere(A.J.Cronin). 9 Misollardan ko‘rinib turibdiki, frazeologik birliklar tilda tayyor holda mavjud bo‘lgan birliklardir. Ular ikki yoki undan ortiq komponentlarga ega. I. Bob yuzasidan xulosa  Frazeologik birliklar tilda tayyor holda mavjud bo‘lgan birliklardir. Ular ikki yoki undan ortiq komponentlarga ega. Natijada frazeologizmlar o‘z ma’nolari, tarkibi va strukturasiga ko‘ra bir butun turg‘un shakl sifatida qabul qilinadi. Bundan ko‘rinib turibdiki; 10 1.Frazeologik birliklar nutq jarayonida yaratilmaydi, balki ular tilda tayyor holda bo‘ladi; 2. Tarkibiy qismlarining bir butunligi, strukturasi va semantikasining doimiyligi frazeologik birliklarga xos bo‘lgan xususiyat sanaladi; 3. Frazeologik birliklarning tarkibiy qismlari ikki yoki undan ortiq asosiy urg‘uga ega bo‘lishi mumkin; 4. Frazeologik birliklar so‘zlovchi tomonidan so‘z sifatida anglanishi mumkin bo‘lgan alohida bo‘laklardan tashkil topgan turg‘un birikmalardir. Frazeologik birliklar tor va keng ma’nolarda ishlatilishi mumkin. 1. Tor ma’noda faqatgina ajralmas idiomatik birliklar. 2. Keng ma’noda idiomatik birliklar, idiomalar frazeologik birliklar, frazeologik birikmalar, frazeologik chatishmalar, maqol, matallarni qamrab oladi. 9 Galsworthy, John. The White Monkey and A Silent Wooing. – New York: Charles Scibner’s sons, 1999. - 291 10 Yuldoshev B.O‘zbek frazeologiyasi va frazeografiyasining shakllanishi hamda taraqqiyoti. -Samarqand: SamDU, 2007. -108b.14 II Bob. INGLIZ OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI MATNLARIDAGI FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI 2. 1. Ommaviy axborot vositalari matnlaridagi frazeologik birliklarni struktur semantik tasnifi Tilshunoslik faniga mashhur olim V.A. Kuxarenko o’z qarashlari inikosi sifatida quyidagi nutq uslublari mavjud ekanligini asoslab beradi :1.Ilmiy 2. Rasmiy 3 .Publitsistik 4.Gazeta 5.Badiiy uslublar. Olimning fikricha, ilmiy uslub professional muloqotda qo llaniladi [1]. Ushbu uslubning engʻ xarakterli xususiyatlari inson faoliyatining har qanday tor sohasiga xos bo lgan ʻ obyektlar, hodisalar yoki jarayonlarga tegishli atamalarning ko pligidir. Ilmiy ʻ uslub nutqi fikrning yuqori darajadagi dalillar bilan isbotlangan aniqligi, ravshanligi va mantiqiy izchilligi jihatidan boshqa uslublardan yaqqol ajralib turadi.Bunga asosan ushbu uslubning barcha matnlarida qayta-qayta qo llaniladigan va aynan shu uslubga taalluqli bo’lgan iboralar va klishelardan ʻ foydalanish orqali erishiladi. Gazeta matnlarida esa ommaviy ya’ni keng ommaning barcha qatlamlariga tushunarli bo’lgan nutq uslubidan foydalaniladi. Binobarin Kuxarenkoning fikricha, gazetalarda chop etilgan barcha matnlar gazeta uslubiga tegishli emas. Muallifning ta‘kidlashicha, gazeta uslubi haqida gap borganda faqat gazetalarda va boshqa bosma nashrlarda, masalan, jurnal, buklet, plakat va hokazolarda uchramaydigan matnlarnigina ko’z oldida gavdalantirish maqsadga muvofiqdir. Ma’lumki,gazeta matnining asosiy ko’zlangan maqsadi berilaytogan axborotga mutoalachining e‘tiborini tortishdir. Ayni shu maqsadda turli xil maxsus grafik vositalari, masalan, sarlavhaning maxsus formati, sahifadagi matnning nostandart joylashuvi, rang tanlash va boshqalar keng qo’llaniladi. Bunday matnlarda sanalar, o’ziga xos nomlar tashkilotlarning nomlari va geografik nomlari ko’p uchraydi. Gazeta maqolalarining matnlari odatda obyektiv, shaxssiz bo’lib, muallifning tasvirlangan voqeaga shaxsiy munosabatini ifodalamaydi. Shuning uchun bunday matnlar ko’pincha anonim bo’lib, muallifning shaxsiy bo’lmaydi. Ammo, shunga qaramay, bunday matnlarda emotsionallik mavjud va maqolada tasvirlangan muammoga munosabat va pozitsiya aniq ko’rsatiladi. Bunga hissiy lug’atdan foydalanish orqali erishiladi va maqolaning o’zidan aniq ko’rinadi [1]. Hissiy lug’at so’zlaridan foydal;anilgan matn ko’pincha bir tomonlama xulosa chiqarishga yo’naltirilgan va shu orqali yozuvchining qaysi pozitsiyada ekanligi va matndagi axborotga munosabati shaxssiz holda o’zgacha ifoda kasb etadi.Gazeta tili, albatta, uni badiiy yoki ilmiy adabiyot tilidan, og’zaki nutqdan ya’ni boshqa barcha nutq uslublaridan ajratib turadigan o’ziga xosligi mavjudki, gazeta matnlari orqali yuqorida sanab o’tilgan nutq uslublari bajara olmaydigan keng ommani birdek berilgan axborotga jalb qilish va axborotga nisbatan fikrni muallif istagan tomonga yo’naltirish imkoniyati mavjud.Gazeta matnlarining ushbu qudrati so’zning “Atomdan kuchli qurol” ekanligini yana bir bor isbotlaydi, hamda gazeta (boshqa ommaviy axborot vositalari ahamiyati oshmagunga qadar) asosiy ommaviy axborot vositasi sifatida bajaradigan ijtimoiy vazifaga mos keladigan tilni ifodalovchi vositalarning uzoq tanlovi natijasidir. Badiiy matnda tilning ifodali vositalari, stilistik uslublardan keng foydalaniladi. Boshqacha qilib aytganda, uslubiy vositalardan foydalanish badiiy uslubga xos xususiyatdir. Ammo, ushbu fikr stilistik vositalar boshqa uslublarda qo’llanilmasligini anglatmaydi. Ingliz gazetalari matni asl, og’zaki, individual, ishlab chiqilgan stilistik vositalarga ko’proq xos bo’lib, matn muallifi tomonidan so’zlashuv nutqidek o’quvchiga juda ravon bo’lishi ta’minlanishi asosiy vazifa etib belgilanadi va gazeta matnini ifoda mazmunini boyitgan holda asosiy urg’uni o’quvchida gazetada xuddi o’z fikrlarini o’qiyotgandek tasvvur uyg’otishga qaratadi. Ingliz gazeta tilidan farqli o'laroq, o'zbek gazeta tilida an'anaviy, lingvistik va o'chirilgan stilistik uslublar barqarorroq ifodalarda mavjud. Gazeta maqolasi matnining boshqalardan ajralib turuvchi o’ziga xususiyatlaridan biri nutqiy bo’yoqdorlik va berilayotgan axborotni o’quvchi onigida mukammal darajada aks etishini ta’minlashga xizmat qiladigan keng ma’nodagi tushuncha frazeologik birliklar sanaladi. Frazeologik birliklarning tarkibiy qismi bo’lgan maqol va iboralar orqali gazeta maqolasi matni muallifi o’zi ifodalamoqchi bo’lgan fikrni yorqinroq dalillash ,shu asnoda voqea manzarasini o’quvchi ko’z o’ngida kerakli bo’yoqlarni o’z o’rnida qo’llay biladigan rassom kabi rang- barang tasvirlay olish imkoniyatiga ega bo’la oladi. Idiomatik birliklarni to’g’ri qo’llash o’quvchini zerikarli oq va qoradangina iborat matndan ko’ra jonliroq manzara tasavvuri sohibiga aylanishiga va ayni paytada ushbu gazetaning muxlisi bo’lib qolishiga, muallifning maqolalarini va gazetaning keying sonlarini kutishiga sabab bo’luvchi rad etib bo’lmas omilga aylanadi Ta’kidlab o’tish joizki, frazdeologik birliklarning qaysi turi yoki aynan qay biridan foydalanish ko’pincha gazeta turiga ham bog’liq bo’ladi. Gazeta mazmun – mohiyatiga ko’ra turidan tashqari ifoda etiladigan xabar ham alohida ahmiyat kasb etadi. Ingliz tilida davriy nashr qilinadigan “ Guardian “gazetasida foydalanilgan quyidagi maqolga e’tibor qaratsak, yuqoridagi fikrning ayni haqiqat ekanligini guvohi bo’lishimiz mumkin: “Too many cooks spoil the broth” . 11 Maqolni so’zma so’z “ Oshpazlar ko’pchilik bo’lsa , sho’rvaning ta’mini buzadi.” kabi tarjima qilganimizda unda nazarda tutilgan ma’no pragmatik funksiysiani ikkinchi tilda anglata olmaslik ehtimolligi juda yuqori. Ushbu maqolni O’zbek tiliga muqobil variantni topish orqali o’girish mumkin. Maqolning o’zbekcha variantida esa semantik struktura butunlay yangicha ko’rinish kasb etadi: “ Qo’ychuvon ko’p bo’lsa qo’y harom o’ladi”. Ingliz va o’zbek tilidagi ayni bir xil ma’noga ega bo’lgan ushbu maqollar o’zbek va ingliz millatlarining tarixiy ildizlari va ajdodlari kechirgan ijtimoiy hayot bilan ham chambarchas bog’liqdir.Binobarin, maqol paydo bo’lgan davrda O’zbekiston hududida chorvachilik va uning ahamiyati yuqori ahamiyat kasb etgan bo’lsa, Inglizlardagi kelib chiqishi bevosita taomlar 11 The Guardian.2016.March bilan bog’liq ekanligini faraz qilish mumkin. Ingliz davriy nashrlarida chop qilingan maqolalarda ishlatilgan maqollar tadqiq qilish jarayonida ba’zan quyidagi kabi maqollar antonimiyasini kuzatish ham mumkin: “Many hands make the light work” 12 so’zma-so’z – “Ko’p qo’llar chiroqni ishlashga majbur qiladi”, o’zbek tiliga grammatik muqobil vositalar bilan ma’noni yanada aniqroq ifodalanganda esa “Ko’p qo’llar chiroqni yoqishi mumkin” degan struktura bilan ifodalash mumkin bo’ladi. Ushbu maqolni eng muqobil tarjima uslubi shuki, o’zbek tilidagi unga aynan ma’nodosh bo’luvchi ibratli maqol orqali uning ingliz tilidagi ma’nosini ham to’liq ifodalash. Shunday qilib, uni “Ko’pdan quyon qochib qutulmas” - (Ko’pchilik bilan barcha mushkul va og’ir yumushlarni uddalash mumkinligiga ishora qilinadi). Yangi iboralar negizida ba’zan yangi so‘zlar yaratiladi. Yangi so’zlarning yaratilishi, eng avvalo, jamiyatning fan, texnika, madaniyat, ijtimoiy munosabatlar va hokazolar rivojlanishidan doimiy ravishda kelib chiqadigan yangi tushunchalarni ifodalash ehtiyojlarini tilda aks ettirish sifatida amalga oshiriladi. Ingliz tilida nisbatan yaqinda paydo bo lgan so zlarʻ ʻ neologizmlarga quyidagilar misol bo la oladi: ʻ Half-life - yarim hayot, tracer atom - uchqunli atom, advertology – reklama sohasi, ambush interview - oldindan ogohlantirilmagan intervyu (masalan, suhbatdoshni hayratda qoldiradigan savollar, kutilmagan intervyu); televiewer -tomoshabin; bedrock audience - doimiy auditoriya (tomoshabinlar, o‗quvchilar, radio tinglovchilar); combination head - umumiy sarlavha; dutchman - qisqacha eslatma (foydalanilmagan gazeta sahifasini to‗ldirish uchun xizmat qiladi); gee-whizz journalism - professional shov-shuvli jurnalistika; penny press tabloid matbuoti; spot news - yangiliklar so’nggi yangiliklar, "so’nggi soatdagi" yangiliklar. O’zbek gazetasi tilidagi neologizmlarga mamlakatimiz mustaqillikka erishgandan keyin paydo bo’lgan so’zlar misol bo’la oladi. 12 The Guardian.2016.Tue 22 March 2.2. Ingliz davriy nashrlari matnlaridagi frazeologik birliklarning pragmatic xususiyatlari Binobarin, lisoniy faoliyat jarayonida bilish va ijodiy yaratish maqsadlarining qay yo‘sinda «omuxta” bo‘lishi hamda shu asosda insonning voqelikni qanday o‘zlashtirishi muammolari ustida bosh qotirgan A.A.Potebnya lisoniy belgilarning qo‘llanishidagi shakl va mazmun mutanosibligi inson tafakkur faoliyatining qonuniyatlari bilan bogliq ekanligi haqidagi fikrni muhokamaga tashlaydi. Ukrain tilshunosi ko‘pchilik bildirayotgan «so‘z fikrni ifodalash va uni boshqalarga uzatish uchun kerak” qabilidagi goyaning noto‘gri ekanligini quyidagilar bilan izohlamoqchi bo‘lgan edi. Uningcha, so‘zning har bir qo‘llanishi yangi fikrning yaratilishidir va bu yangi fikr tafakkurdagi oldingi zahiralarning yangi tasavvur, yangi savollar asosida qayta guruxlanishi va o‘zgartirilishi natijasidir. «Shunga binoan, - deb yozadi A.A.Potebnya, - so‘z tayyor fikrni ifodalovchi va uzatuvchi vosita sifatida talqin qilinmasligi lozim; u dastlabki o‘rinda fikrlovchining o‘zi uchun kerak, chunki bu o‘zgarishlarni so‘z uning o‘zida hosil qiladi” (Potebnya 1990: 115). So‘zning fikrni uzatish vositasi bo‘la olishini faqatgina uning tinglovchini oldin so‘zlovchi bajargan mental faoliyatni takrorlash hamda o‘z aqliy zahiralaridagi materialdan foydalangan holda, o‘xshash fikr yaratishga undashida ko‘rish mumkin. «So‘zlash o‘z fikrini o‘zgaga yetkazish bo‘lmasdan, balki unda uning o‘zining fikrini uygotishdir” (O’sha asar:15). Qisqasi, tilshunoslik empirik tahlilni bilishning boshqa goyalari va amallari bilan boyitishga uzoq tayyorgarlik ko‘rdi. Bunday tayyorgarlik, izlanishlar zoye ketmadi, o‘tgan asrning oxiri tilshunoslik taraqqiyotida o‘ziga xos yangi bosqich, yangi rivojlanish davri bo‘ldi. Shu davrda empirizm, fenomenologiya, konstruktivizm kabi falsafiy goyalarni o‘zida jamlagan metodologiyaga asoslangan lisoniy tahlil yo‘nalishlari yuzaga keldi. Ana shunday yo‘nalishlardan biri, albatta, pragmalingvistikadir.SH.Safarov o‘zining “Pragmalingvistika” monografiyasida “Pragmalingvistika, hech qanday gumonsiz «tetapoya” davridan o‘tdi, ushbu soha o‘z tadqiq ob ektini (nutqiy muloqot tizimi) va tahlil metodlarini asosan aniqlabʼ oldi. Pragmatik tahlil tamoyillarini belgilovchi asosiy metodologik goya ham aniq: bu - faoliyat iazariyasidir. “ deganida qanchalik haq ekanligini bu boradagi keyingi davrlardagi taqdqiqot natijalaridan ham anglash mumkin bo ‘ladi. Ammo pragmalingvistika hamon «navqironlik” davrida. Navqironlik esa - istiqbolli rejalarga to‘liqlikdir, hozircha hal etilishi lozim bo‘lgan muammolardan tap tortmaslikdir. Darhaqiqat, barkamollikka intilayotgan pragmatika fani lisonning inson, jamiyat xizmatida bo‘lishidagi vazifasining qanday amalga oshirilishi borasida izlanishlarni davom ettirishga majbur. Bu izlanishlar lisoniy bilim sohasidagi ushbu yo‘nalishning yangi nazariy goyalar bilan boyitilishini talab etadi. Turg‘un birikma ma’nosining ko‘chishi til sistemasi mavjudligining o‘ziga xos ko‘rinishlaridan biridir. Ushbu birliklarning to‘g‘ri qo‘llanilishi, funktsional jihatdan adekvat shaklda bo‘lishi, ya’ni birliklarni kombinatsiyalashtirish demakdir 13 : bu birliklar so‘zlovchilar tomonidan ma’lum bir makon va zamonda shakllanadi; tilning mavjudligi nuqtai nazaridan: til bu ijtimoiy psixofiziologik guruh ko‘nikmalarining tovush materiyasidan tovushlarni ma’no bilan bog‘lash orqali birliklarni shakllantirish mahsulidir; semiotik nuqtai nazaridan: til bu belgilar sistemasi, ya’ni moddiy borliqdagi narsa va predmetlarni ifodalovchi maxsus belgilar yig‘indisi bo‘lib, o‘zlaridan tashqarida mavjud bo‘lgan boshqa bir narsani anglatish xususiyatiga egadir; informatsiya nazariyasi nuqtai nazaridan: til bu kod bo‘lib, u orqali semantik ma’lumotlar kodlanadi. Ko‘rinib turibdiki, keltirilgan dalillar tilning to‘liq ta’rifini berish imkoniyatiga ega emas. Shuning uchun ilmiy olamda tilning quyidagi tartibda eng qisqa ta’riflardan foydalaniladi: 1) "Til bu insoniyat muloqotining eng muhim vositasidir". 2) "Til bu insonning moddiy borliq dunyoni bilish quroli va vositasidir". Tilning ijtimoiy hodisa ekanligi, uning turli muhit va qatlamlari (leksika, grammatika, stilistika, norma va uning variantlariga nisbatan qo‘llanilish muammosini to‘laligicha xal etish borasida hanuzgacha muayyan qiyinchiliklar mavjud. Shu bilan bir qatorda tilning ijtimoiy tabiati faqat uning mavjudligini (so‘zlarning muhim "ijtimoiy rang- 13 M.Mirtojiev, Til taraqqiyotining qonuniyatlari. – Toshkent, 2011. -23b..54 baranglikka ega" qismini ko‘rsatish bilan) emas, balki tashqi shart sharoitlarni, ya’ni ekstralingvistik muhitni tan olishda tilning va uning barcha funktsiyalarini, shu jumladan leksika, frazeologiya, grammatika va hokazolarning ijtimoiy mohiyatiga kirib borib, sheva mavjudligini barcha shart - sharoitlarini va ularning mazkur ijtimoiy muhitni bilib olishda bajargan vazifalarini taxlil qilish orqali talqin ztiladi. F.D.Sossyur o‘zining mashxur "Umumiy tilshunoslik kursi"ni haqidagi turg‘un birikmalar bilan tugatadi: "Lingvistikaning yagona va haqiqiy ob’ekti o‘zida va o‘zi uchun ko‘rilayotgan xizmat qilayotgan hodisa til demakdir". Bu tilning ijtimoiy aspekti muammolarining umumiy tasavvur qilishda bir muncha qiyin axvolga solib qo‘ydi. Agar tilning o‘zi eng yuqori darajada ijtimoiy hodisa bo‘lib, odamlar muloqot vositasi sifatida xizmat ko‘rsatayotgan bo‘lsa, unda lingvistika qanday qilib "o‘zida va o‘zi uchun" bo‘lgan tilni o‘rganish bilan cheklanishi mumkin. Shu tufayli tilning muayyan bir jamiyatda ijtimoiy zarurlik muammosini ko‘pincha lingvistika sohasidan tashqaridan qidirish va ko‘rish odatiy holga aylanadi. Oddatda eng avval leksika tashqi omillar sifatida gavdalanadi. Lekin bu tushuncha quyidagi fikrlar orqali noto‘g‘ri ekanligi: 1) leksika strukturaviy asosda tuzilgan va u yoki bu tilning faqatgina sistemasida mavjud; 2) tilning grammatik strukturasi leksik jihatdan to‘ldirilib borishni taqozo etadi; 3) tilning leksikasi va grammatik strukturasining doimiy o‘zaro ta’siri tilshunoslar tomonidan yetarlicha hisobga olinmaydi. Shunga ko‘ra leksika - ijtiomiy, ammo tilning grammatik strukturasi anti ijtimoiydir, degan tezisi noto‘g‘ridir. Shunday qilib, agar leksikani "tilning tashqi sferasi" sifatida tadqiq etayotgan olimlar leksikaning ijtimoiy aspektlarini tan olishsa, ular grammatikasini jamiyat bilan bog‘lamaydilar. Albatta, alohida olingan kelishik yoki predlog, zamon yoki maylni jamiyat tizimi va h.k. bilan bog‘lash mumkin emas. Umuman, ayrim grammatik kategoriyalarning jamiyat tizimi bilan chambarchas bog‘liqligi haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas. Tilda narsalar dunyosi va fikrlar dunyosi parallel xolda mavjud. Tilning grammatik tarkibi va halq tarixi o‘rtasidagi bog‘liqlik ongli taraqqiyot orqali zuxur etiladi. Grammatik tizimdagi o‘zgarishlar insoniyat ongining rivojlanishiga, insoniyat ongining (jamiyatning tarixiy rivojlanish jarayoni bilan o‘sib boradigan) abstraktlashtirish qobiliyatiga bog‘liq. Jamiyat hayotida ro‘y beradigan ulkan siyosiy ijtimoiy hodisalar, ya’ni, istilo, bosqin, va shu tillar kontakti kabilar natijasida tilning grammatik tizimida katta o‘zgarishlar bo‘lmasa, o‘z navbatida tilda umuman o‘zgarishlar bo‘lmaydi va tilga tegishli bo‘lgan boshqa hamma narsa unchalik ahamiyatga bog‘liq molik bo‘lmaydi. Til muhitining faoliyat ko‘rsatishi va uning kommunikativ faoliyatining xarakteri tilga va boshqa "hamma narsa"ga birdek tegishli. Til faoliyatining konkret shart-sharoitlari, uning turli uslublari jamiyat hayoti shart-sharoitlari, ya’ni56 mavjud ijtimoiy sharoitlar bilan aniqlanadi. Til taraqqiyotining ichki qonuniyatlari, uning boshqa qonuniyatlari kabi pirovardida baribir ijtimoiy bo‘lib qoladi. Bu sotsiolingvistikada asosiy tezis hisoblanadi va buni to‘g‘ri va chuqur tushunmasdan turib tilning ijtimoiy xususiyatlari muammosini yechish umuman mumkin emas. Til va uning ijtimoiy mohiyati haqidagi masala hozirgi zamon tilshunoslikning asosiy nazariy masalasidir. Til sotsiolingvistik mohiyatining ilmiy tushunilishi ikkita savolga javob berishga bog‘liq: 1. Til o‘zi nima, uning tabiati qanday va tilning qanday xususiyati uning mohiyatini aniqlaydi va dunyoni bilishda qanday rol o‘ynaydi? 2. Til boshqa ijtimoiy va tabiiy, ruxiy, fiziologik hodisalar bilan qanday aloqada va ulardan nima bilan farqlanadi? Lisoniy ko‘chimlar masalasi faqat tilning leksik tizimigagina tegishli bo‘lib qolmay, u tilning mohiyatiga ham aloqador narsa tariqasida u mazkur tadqiqotda gnoseologik yondashuvni talab qiladi. Gnoseologik yondashuvda til ong orqali aniqlanadi yoki ong orqali xosil qilinadi. Til ong yoki fikrlash asosining turli shakllaridagi vositasi sifatida aniqlanadi, bu esa bevosita nomlash jarayoniga aloqador hodisadir. Ontologik yondashuv tilni ayrim ob’ekt sifatida ko‘radi va bu ob’ekt xususiy tizim va taraqqiyotning maxsus ichki qonuniyatlariga egadir. Mana shu ichki qonuniyatlarni tushunish va izohlab berish lisoniy ko‘chimlar tabiatini tushunishiga olib keladi. Gnoseologik yo‘nalish o‘z navbatida ikki turga bo‘linadi: 1) til "vositaviy qurol sifatida" yoki "instrumental" ("til fikr quroli, til –ong quroli, til - muloqot quroli, til – ijod quroli", "til - ko‘rash quroli") mohiyat sifatida qabul qilinadi; 2) til "aks ettiruvchi" yoki "dunyoqarashga oid" mohiyat sifatida qabul qilinadi. ("tilning milliy o‘zlikni anglash yoki milliy ruxning aks etishi", "tilning haqiqatni aks ettirishi").57 Tilshunoslikda ommaviy bo‘lgan munosabatlari bilan shyg‘yllanmay til tarix va madaniyat qo‘ydi va tilshunoslikning shakllanishida ommabop hisoblangan til taraqqiyotida ekstralingvistik omillarning kontseptsiyasi ta’siri ostida struktural tilshunoslikdan chetga chiqib qoldi. Tilning ijtimoiy funktsiyasini muloqot vositasi va tilning bilish jarayonining vositasi sifatida ajratadigan yo‘nalish faqatgina XXI asr boshlarida vujudga keldi. Bu yo‘nalish A.Meye, J.Vandries, V.M.Jirmunskiy, G.G.Shor, N.S.Chemodanov, A.D.Shveyqer, V.V.Nikolskiy va boshqalarning asarlarida XX asrda shakllangan va rivojlangan. Sotsiolingvistikaning mohiyati quyidagi asosiy xususiyatlari bilan belgilanadi: - til ijtimoiy hodisa bo‘lib, faqat ijtimoiy tushuncha sifatida qaraladi; - til muloqot vositasi sifatida psixiko-fiziologik hodisa emas, chunki psixik hodisa, muloqot vositasi bo‘lishi mumkin emas; - til ijtimoiy hodisasidir; bu ijtimoiy omil bo‘lib, halqqa, ya’ni shu tilda so‘zlashuvchi jamoaga tegishlidir. Bu qarash F.De.Sossyur ta’limotida ham o‘z aksini topdi. Unga binoan: 1) to‘g‘ridan- to‘g‘ri tilga bog‘liq bo‘lgan, uning sistema va tizilmaviy vazifadagi xarakteristikaga bog‘liq bo‘lgan, ichki tilshunoslik, va; 2) dunyoning moddiy ma’naviy bog‘liqi ta’sirida tilda vujudga kelgan omillarni taxlil qiluvchi tashqi tilshunoslikdir. Tashqi tilshunoslikka Sossyur til tarixi, millat yoki halq tarixi o‘rtasidagi bog‘liqlikni kiritdi va bu ikki tarix o‘zaro qo‘shilib ketish va bir biriga ta’sir ko‘rsatishni ta’kidlab o‘tdi; ya’ni halq urf odatlari uning tilida aks etadi va uning aksi tarzida til ma’lum ma’noda o‘sha halqni va millatni shakllantiradi. Mana shu yerda tashqi tilshunoslikning ob’ekti til sinxronik va diaxronik nyqtai nazaridan xalqlar o‘rtasidagi o‘zaro ko‘p qirrali aloqasiga aylanadi. F.De.Sossyur tildagi ijtimoiylik deb uning individ bilan munosabatidagi zaruriyatni hisobladi; jamiyat unga oldindan tayyor so‘zlar, shakllar va hokazoni kirgizadi va ular nutqnin ijtimoiy xarakteri sharoitini yaratadi. Til mavjudligining barcha bosqichlarida uning jamiyat bilan ajralmas aloqasi ko‘rinib turadi. Bunday aloqa ikki tomonlama xarakterga egadir; til jamiyatsiz mavjud emas, hamda ayni zamonda, jamiyat ham tilsiz mavjud bo‘la olmaydi. Shuning uchun til jamiyat bilan o‘zining paydo bo‘lishidan boshlab bog‘liq bo‘lib kelgan, chunki jamiyat odamlar orasidagi muloqotga, xoynaxoy, ehtiyoj sezadi. Shunday qilib, tilga ega bo‘lgan jamoa "ijtimoiy jihatdan o‘zaro ta’sir ko‘rsatuvchi va til belgilarining muayyan birligini tan oluvchi individlar sifatida, nutqiy jamoa esa boshqalardan til birliklari inventarlari farqlanuvchi jamoadir". Jamiyat rivojlanishi, ijtimoiy hayot shakllarining murakkablashuvi, tafakkurning boyishi va rivojlanishi bilan tilning lug‘at boyligi bo‘lgan so‘zlarning semantik strukturasi rivojlanadi va murakkablashadi, so‘zlarning ma’nolari paydo yangi navbatida, til ham rivojlanadi va murakkablashadi. Ko pchilik FBlar pragmatik yondashuv nuqtai nazaridan turliʻ kommunikativ-pragmatik vaziyatlarni ifodalay oladi, masalan ‘nihoyatda ziyrak, sezgir’ ma‘noli y er tagida ilon qimirlasa bilmoq FB quyidagi kontekstda “ehtiyotkorlik” ma‘nosini anglatuvchi “xatti-harakatlarda mulohazakorlik” kommunikativ-pragmatik vaziyatini reprezentlaydi: Nasimjonning xotini yanglishmaydi . Yer tagida ilon qimirlasa, biladigan quv ayol . Demak, FBlar pragmatik aspekti baho, emotiv va ekspressiv ma‘nolarni anglatadi. Yuqoridagi illyustrativ materialga asoslanib quyidagi jihatlarni ajratdik: 1) kommunikantlar roli bahosi; 2) adresatga shaxsiy munosabatning ifodalanishi; 3)kommunikativ – pragmatik vaziyat reprezentatsiyasi. Badiiy asarlarda FBlar qo llanishi ʻ 14 14 Nurmuhammedov Y. Frazeologik birliklarning lingvomadaniy xususiyatlari. Monografiya. – Samarqand: SamDU nashri, 2021.– 45-bet yozuvchining maqsadi, voqealar, qahramonlarning psixologik, ijtimoiy va individual xususiyatlarini tasvirlovchi asar g oyasi bilan bog langan.ʻ ʻ Barchaga ma’lumki, har bir til paremiologiyasini ya’ni turg‘un so‘z birikmalarini o‘rganuvchi sohasini maqol va matallarsiz tasavvur etish mushkul.Tilshunoslikda maqol va matal tushunchalariga turlicha ta’riflar berilgan. Maqol va matallar tilning emotsional obrazli manbalari hisoblanadi.Ya’ni, maqollar xalqning pand - nasihati, ma’naviy, axloqiy xulosasi, xalq milliy ruhining aksidir. Maqol juda chuqur ijtimoiy mazmunga ega. Shuning uchun ba’zi maqollar butun bir asarning mazmuniyu yoritib turishi mumkin. Maqollarga xos belgilar: 1. Maqollar tugal fikrni bevosita ifodalaydi. 2. So‘zlar bir-biriga qofiyalanib keladi. 3. Qarama-qarshi ma’noli so‘zlar ishlatiladi. 4. Maqollar majoziy ma’noda ishlatiladi. 5. Maqollarning strukturasi ko‘pincha qo‘shma gap strukturasiga o‘xshaydi. 6. Maqollar kontekstda mustaqil gap yoki qo‘shma gapning bir qismi sifatida keladi. Matallar : 1. Komponentlari bir-biriga doimiy tobe matallar bo‘lib, bunday matallardagi komponentlarni o‘zgartirib bo‘lmaydi va boshqa so‘zlar qo‘shish yo‘li bilan ularning ma’nosini kengaytirish mumkin emas. Masalan: “That's a horse of another colour”, be laughed. (J. London). “Oh, see that's a horseo quite another colour, and alters the case entirely”. (T. Lyeh, Sland, Phrase and diom on Cohoqual English and their use). Bu misollardagi that is a horse of another colour (muqobil varianti that is another pair of shoes) matali o‘zbekcha - bu butunlay boshqa gap deb tarjima qilinadi. “You age noblest que I never met”. “Its (be other way around. The shoe ison (be other foot”. (S. Vehow).“Vut (be story was grand just (be same, perfect grand. Where age you going - Misollarda - (be shoe is on (be other foot matali o‘zbekchaga – Vaziyat o‘zgardi – kabi tarjima qilinadi. “The answer is a lemon”- bu nayranging ketmaydi, kabi matallar ingliz va o‘zbek tillarida o‘z holicha gap yoki qo‘shma gaplarning tarkibida kelishi mumkin. Hamma yuqorida keltirilgan misollar sodda gaplardir. Matallarning ko‘p qismi sodda gap bo‘lishiga qaramasdan, ulardan ba’zilari ergash gap ham bo‘lib keladi. Masalan, “Never mind”, returned (be Captain, (bous be was evidently dismayed be (be figures; “ans fish that comes (o your net, I suppose?”. “Certainly”, said Mr.Vrogly, “But spratsan't whales, You know”. Bu gapdagi “An is fish that comes (o his net” O‘zbekchaga u hech narsadan “qaytmaydi”, u har bir narsadan foyda chiqaradi”, tarzida tarjima qilinadi. 2. Ko‘p matallar o‘z variantlariga ega. Matallarning ko‘plik qismini tashkil qiladigan leksik variantlaridan tashqari leksik morfologik va har xil strukturaga ega bo‘lgan matallar ham mavjud. And no one is the wiser (nobody being (be wiser, nobody the wiser) - izi yo‘qoldi: qor yog‘di, izlar bosildi. Tuya ko‘rdingmi? - yo‘q What good wind brings you here? (What wind blows you here?) - Sizni qaysi shamol uchirib keltirdi. 15 Ingliz tilida yuqoridagi struktur-semantik turdagi matallar, ya’ni ochiq strukturali oborotlar ham uchraydi. 3. Ko‘p matallarda olmoshlarni somebody, something, one's o‘zgartirish mumkin. Matallarning ko‘p qismida one'solmoshi o‘zgartiriladi. Maqollarga esa bunday o‘zgarishlar xos emas. Anone'sgeese are swans– U hamma narsani bo‘rttirib yuboradi. “Yes said Soames; “I daresay; you think an your geese are swans-never painter who didn't”. Ba’zi bir matallarda one's olmoshi birinchi component bo‘lib keladi. One's cards are on the (able- o‘zsiriniochib, bildirib qo‘ymoq, niyatini fosh qilib qo‘ymoq. One's sur is full- Uning toqati toq bo‘ldi. One's days are numbered- Uning besh kuni bormi, yo‘qmi. One's hair stands on end- Tepa sochi tikka bo‘ldi; jon-ponim qolmadi; esim chiqib ketdi. One's number is ur- Omadi ketdi; davrio‘tgan; sharti ketib parti qolgan. Yuqoridagi struktur- 15 Dickens, Charles. The Adventures of Oliver Twist.- London: Pan, 1991.-551p.22 semantik turdagi matallarning qo‘llanilishiga bir qancha misollar keltiramiz. Protens: No, King Magnus, our cards are on the table. What have you say?. You may not know it, Wassermann, but yoir days are numbered. (T.Dodd). The parson's hair fairly stood on end when be heard the evil tune raging through the church. Matalga fairly ravishining qo‘shilishi frazeologik birikmaning ekspressivligini kuchaytiradi. “Leave that place out- or your number's ur”. “We know, our number's are ur, so let's get them quickly”. 16 Xalq maqollari shu xalqning butun tarixini, hayot yo‘lini aks ettiradi, shuning uchun ham yozuvchilar maqollarga tez-tez murojaat etadilar. Xalq maqollari badiiy asar tilining shirali va ta’sirchan bo‘lishida muqobil uslubiy vositadir. Obrazli qilib aytganda, uzukka ko‘z qanday bezak bo‘lsa, maqol ham notiqning nutqiga, yozuvchining tasviriga ana shunday kuch hayotiylik bag‘ishlaydi- ayrim asarlarda epirgraf qolib keltirilgan maqollar shu asar g‘oyasini, maqsadini yaqqol ifodalab turish uchun xizmat qiladi: Maqollar qisqa shaklda keng mazmunni ochib beradilar. Bunday qisqalikka gapning ayrim bo‘laklarini ishlatmaslik natijasida erishiladi. Masalan, “Oldin o‘yla - keyin so‘yla”. (First think - then speak)”. “Hechdan ko‘ra- kech yaxshi”.“Better late than never”. “He laughs best, who laughs last”. “Birovning holiga kulmagin zinhor, Sening holingga ham kulguchilar bor”. “A great ship asks deep waters”.-“Katta karvonga- katta yo‘l”. 17 Maqol va matallarning muhim tomoni ularni oddiy fikr - mulohazalardan ajratib turuvchi narsa, ularning semantikasidir, ya’ni bunda ikki ma’noning to‘qnashuvi, chatishuvini kuzatish mumkin, asl ma’no hamda ko‘chma ma’no. Masalan, “Puch yong‘oq bilan qo‘yningni to‘ldirma”, “Ikki oyog‘ini bir etikka tiqmoq”. 18 Maqollarning tuzilishida alliteratsiyaning ahamiyati kattadir. “Tomdan 16 Galsworthy, John. The White Monkey and A Silent Wooing. – New York: Charles Scibner’s sons, 1999. - 291p 17 Hemingway, Ernest. A Farewell to Arms. – New York: Basil Blackwell, 1999.-264p15 18 10 Yuldoshev B.O‘zbek frazeologiyasi va frazeografiyasining shakllanishi hamda taraqqiyoti. -Samarqand: SamDU, 2007. -108b. 11 Hemingway, Ernest. A Farewell to Arms. – New York: Basil Blackwell, 1999.-264p tarasha tushganday». Maqol va matallarda stilistik usullardan takror va parallelizmning ham ta’sir kuchi katta. Masalan, o‘zbek tilida “Yaxshi so‘z - jon ozig‘i, yomon so‘z - bosh qozig‘i”. “Qor yog‘di - don yog‘di” kabi maqollar shular jumlasidandir. Bu ingliz tilida shunday aks ettiriladi. “A good beginning makes a good ending!”. “Eat at pleasure, drink with measure”. “Nogains, nopains” 11 . L.Boboxonova fikriga ko‘ra, sententsiyaning maqoldan farqi, uni odatda ma’lum shaxsga tegishli bo‘ladi xolos [17;81].Bundan tashqari, sententsiya adabiy, kitobiy xususiyatga ega. Maqol singari ularda nasihatgo‘ylik, obrazlilik, ixchamlik, umumlashtiruvchilik mavjud bo‘lib matnda erkinligini saqlaydi va matndan tashqi holatda ham o‘zining bir butunligini, yaxlitligini yo‘qotmaydi. “A clear consience makes a man very happy” . “Sweet is revenge, especially to women”. “A little learning is a dangerous thing”. “A sound mind in a sound body”. “Vetter late than never” 12 . “Dunyoda tilsiz xalq bo‘lmaganidek, maqolsiz til ham yo‘q”, - deb ko‘rsatadi tatar yozuvchisi Noqiy Esanbat. Xalq ijodiyotining o‘ziga xos janri og‘zaki nutqda ham, yozma adabiyotda ham turli atamalar bilan nomlanadi: maqol, matal, naql, masal, hikmatli so‘zlar, aforizmlar, ota-bobolar so‘zi, donolar so‘zi va hoqazo. Bular orasida maqol atamasi keng qo‘llaniladi. Maqol - xalq aql-idrokining mahsuli, uning hukmi, ko‘p asrlik tajribalari majmui, turmushdagi turli voqea - hodisalarga munosabatining ifodasidir. Maqol - kundalik hayotda, kishilarning bir - birlari bilan muomalada bo‘lishi jarayonida tug‘iladi. Xalq maqoli - xalqning mulkidir. Maqol qayg‘usi - xalq qayg‘usi, maqol g‘azabi - xalqning g‘azabi, maqol kulgusi- xalq kulgusi va maqol kinoyasi - xalq kinoyasi demakdir. Maqol ishlatmagan bironta xalq, maqol ijod qilmagan bironta til yo‘q. Maqollar borki, shirin pand - nasihat qiladi, aql o‘rgatadi, mard va botir bo‘lishga da’vat etadi; achchik, aybingizni dangal yuzingizga aytadi, poraxo‘r, muttaham, yolg‘onchi, o‘g‘ri, lo‘ttiboz, ikkiyuzlama, xushomadgo‘y, laganbardor, qallob odamning jazosini beradi: achchiq alam qildiradigan so‘zlar bilan piching qiladi, araz va kinoya aralash boplab adabini beradi. Maqol xalq orasida kun sayin tug‘ilib turganidek, ota - bobolar so‘zi sifatida avlodlardan - avlodlarga meros bo‘lib o‘tadi. Bu merosni xalq juda ehtiyot bilan ko‘z qorachiday saqlaydi. Har bir maqol ham ma’no, ham shakl, ham stilistik funktsiyasi jihatidan o‘ziga xos xususiyatga ega. Lekin shunga qaramay, hamma maqollarda xalq hikmati yotadi. Maqol turmushda sinalagan, ma’lum ezgu, tugal, umumiy ma’no anglatuvchi, ixcham bir shakldagi xalq hikmatidir. Maqol- so‘zning ko‘rki, nutqning o‘tkir quroli, xalqning donishmandligidir. Maqollar biz uchun asrning sadosi, uzoq o‘tmish bilan hamnafaslik hissini uyg‘otuvchi mangu chaqiriq zamonlararo ko‘prikdir. Maqollar noma’lum shoirlarning yurak satrlari, xalq iste’dodlarining masofa bilmas shu’lalari, zulm, adovat, xaqsizlik ko‘kragiga sanchiluvchi adovat tig‘idir. Maqollar - hech bir podsho e’lon qilmagan farmon, hech bir prezident muhrlamagan qonun, hech bir davlat tomonidan bitilmagan konstitutsiyadir. Maqollar kamida bitta gapga teng keladi, hukm xarakterida bo‘lib, tugal fikr ifodalaydi, o‘zi grammatik ko‘rilishi jihatidan ham doim gapga teng bo‘ladi. Ulardan anglashiladigan mazmun faqatgina tasviriy yo‘l bilan ochiladi. Masalan: 19 “Daraxt bir joyda ko‘karadi-hayotingni o‘tkazib turgan yeringning shart sharoitiga ko‘nik. Agar bu shart-sharoitlarni yoqtirmay, icciq o‘rningni tashlab, yaxshiroq yerni qidirib ketsang, baribir qadp-qimmat topa olmaysan. O‘z yeringga qanoat qilsang, bora-bora kamolga yetasan, shundaylikcha qolib ketmaysan, biring ikki, yomoning yaxshi bo‘ladi” 20 . “Matal - tilda lug‘at bilan yonma-yon turuvchi so‘z oborotlari, bo‘linmas so‘z birikmasidir. Maqol so‘zining lug‘aviy ma’nosi - o‘ta donolik, aql-zakovat bilan oqilona aytilgan, mixlab -qo‘yiladigan, o‘zgartirib bo‘lmaydigan chuqur ma’noli gap, demakdir. Matal - voqea-hodisa, predmet haqida obrazli ifoda bo‘lib, fikr va muhokamaning tugal natijasini emas, balki ularning elementlarini ko‘ramiz. Bu elementlar obrazli ifodalar bo‘lib, ular ko‘chma ma’noda ishlatiladi. Matal bitta 19 Bushuy T.A. Phraseological Equivalentation as a problem of Contrastive Lexicography // Contrastive Linguistics.– Sofia, 1996. - №1.–P.30-35.16 20 Bushuy T., Safarov Sh. Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi. – Toshkent: Fan, 2007.– 274b jumladan iborat bo‘lib, maqoldagi singari qofiyasi yo‘q” 21 O‘zbek tilida matallarni maqollardan shakl va mazmun jihatdan farqlarini ko‘rsatib, ta’riflab bergan T. Salomov shunday deydi,- “Matal narsa va hodisalarni obrazli ifodalovchi ibora va nutq oborotlaridir”[48,39]. Matal so‘zlovchining o‘z nutqi mazmuniga munosabatini ifodalaydi. Matal kishining xotirasida osonlik bilan saqlanib qoladi. Shuni ham aytish kerakki, maqol va matallarda qandaydir bir umumiylik bor. Bu umumiylik shundan iboratki, ularning har ikkalasi ham nutq ta’sirchanligini oshirish, fikrni tayyor nutq formulalari bilan ifodalash va mazmundor qilish niyatida ishlatiladi. Shuning uchun maqol va matallarni bir biridan farqlash ancha qiyin. Lekin tugal fikrni bevosita ifodalovchi maqollardan matallarni farqlamoq kerak. Matal aytilmoqchi bo‘lgan fikrni biror vosita orqali ko‘chma ma’noli sodda jumla bo‘lib, unda xulosa bo‘lmaydi, balki uning o‘zi biron xulosa chiqarish uchun xizmat qiladi. Matal fikrni tugal bayon qilmay, balki unga ishora qiladi [37;93]. Matal “axmoq odam” deyish o‘rniga “Uning bir qaynovi kam” deydi: “ular bir-biriga juda o‘xshaydi” deyish o‘rniga “ular bir olmaning ikki pallasidir” deb aytadi.Matal ko‘chma ma’noda qo‘llanuvchi xalq majoziy iboralari. Voqea hodisalar, holat va harakatlarni obrazli ifodalashda matallar keng qo‘llaniladi. Matalda pedmet tasviri, uning xarakteristikasi beriladi. Maqolda esa to‘la tugallangan fikr-xulosa ifodalanadi. “Maqollar ham to‘g‘pi, ham ko‘chma ma’nolarda qo‘llana olish imkoniyatiga egadir. Matallar lokal qo‘llanish chegarasiga ega bo‘lib, ular hech qachon millatlararo iste’mol doirasida uchramaydi” Matal nutqda axborot berish vositasi bo‘lsa, maqol shu axborotni jonli timsollarda yetkazish, uni dalillash, isbotlash vositasi sifatida qo‘llaniladi. Masalan, matal: Xavf-xatardan qo‘rqqan maqsadga yeta olmas. Sh u ma’noning maqollarda ifodalanishi: Ch umchuqdan qo‘rqqan tariq ekmas. 21 Begmatov E., Mamatov A. Adabiy norma nazariyasi. (Adabiy normaning shakllanish va yashash qonuniyatlari). III qism. Toshkent, 1999. – 140b.18 O‘g‘ridan qo‘rqqan mol yig‘mas. Uchqundan qo‘rqqan temirchi bo‘lmas. Kuchukdan qo‘rqqan gado bo‘lmas. Har qanday sharoitda ham matallarning mazmuni o‘zgarmay aslicha qolaveradi .Tirikchilikning/ Mehnatning aybi yo‘q. Maqollar timsollar vositasida ish ko‘pap ekan, jamiyat hayoti, xalq turmushi bilan bog‘liq holda ularning timsollari tizmasi - shakli o‘zgarib turadi: Bir qinga ikki qilich sig‘maydi. Ikkita qo‘chqorning boshi bitta qozonda qaynamaydi . Demak, maqollar jamiyat hayoti bilan chambarchas bog‘liq ekan, ularda xalq kechinmalari bor bo‘y-basti bilan namoyon bo‘ladi. 22 Maqol va matalning bir - biroviga yaqnligini rad qilib bo‘lmaydi. Ular struktura va semantika jihatdananiq chegaralanmagan. Shunga qaramasdan, maqol va matallarga xos ba’zi bir xususiyatlarni ko‘rsatish mumkin. Maqollarning struktura va semantik nuqtai nazaridan yaqqol ko‘zga tashlanib turganligi sababli ularni boshqa frazeologik birikmalardan farqlash qiyin emas. Men quyida ish tajribasidan kelib chiqqan holda, maqol va matallarga xos belgilarni ayrimlarini eslatib o‘tmoqchiman. Maqollarga xos belgilar: 1. Maqollar tugal fikrni bevosita ifodalaydi. 2. So‘zlar bir-biriga qofiyalanib keladi. 3. Qarama-qarshi ma’noli so‘zlar ishlatiladi. 4. Maqollar majoziy ma’noda ishlatiladi. 5. Maqollarning strukturasi ko‘pincha qo‘shma gap strukturasiga o‘xshaydi. 6. Maqollar kontekstda mustaqil gap yoki qo‘shma gapning bir qismi sifatida keladi. 1. Komponentlari bir-biriga doimiy tobe matallar bo‘lib, bunday matallardagi komponentlarni o‘zgartirib bo‘lmaydi va boshqa so‘zlar qo‘shish yo‘li bilan ularning ma’nosini kengaytirish mumkin emas. Masalan: “That's a horse of another colour”, be laughed. (J. London). “Of, see that's a horseo quite another colour, and alters the case entirely”. (T. Lyeh, Sland, Phrase and diom on 22 Begmatov E., Mamatov A. Adabiy norma nazariyasi. (Adabiy normaning shakllanish va yashash qonuniyatlari). III qism. Toshkent, 1999. – 140b.19 Colloqual English and their use). Bu misollardagi that is a horse of another colour (muqobil varianti that is another pair of shoes) matali o‘zbekcha - bu butunlay boshqa gap deb tarjima qilinadi. “You age noblest que I never met”. “Its (be other way around. The shoe ison (be other foot”. (S. Vehow).“Vut (be story was grand just (be same, perfect grand. Where age you going - Misollarda - (be shoe is on (be other foot matali o‘zbekchaga – Vaziyat o‘zgardi – kabi tarjima qilinadi. “The answer is a lemon”- bu nayranging ketmaydi, kabi matallar ingliz va o‘zbek tillarida o‘z holicha gap yoki qo‘shma gaplarning tarkibida kelishi mumkin. Hamma yuqorida keltirilgan misollar soda gaplardir. Matallarning ko‘p qismi soda gap bo‘lishiga qaramasdan, ulardan ba’zilari ergash gap ham bo‘lib keladi. Masalan, “Never mind”, returned (be Captain, (bous be was evidently dismayed be (be figures; “ans fish that comes (o your net, I suppose?”. “Certainly”, said Mr.Vrogly, “But spratsan't whales, You know”. Bu gapdagi “An is fish that comes (o his net” O‘zbekchaga u hech narsadan “qaytmaydi”, u har bir narsadan foyda chiqaradi”, tarzida tarjima qilinadi. 2. Ko‘p matallar o‘z variantlariga ega. Matallarning ko‘plikqismini tashkil qiladigan leksik variantlaridan tashqari leksik morfologik va har xil strukturaga ega bo‘lgan matallar ham mavjud. And no one is the wiser (nobody being (be wiser, nobody the wiser) – izi yo‘qoldi: qoryog‘di, izlarbosishdi. Tuya ko‘rdingmi? - yo‘q What good wind brings you here? (What wind blows you here?) - Sizni qaysi shamol uchirib keltirdi. Ingliz tilida yuqoridagi struktur-semantik turdagi matallar, ya’ni ochiq strukturali oborotlar ham uchraydi. 3. Ko‘p matallarda olmoshlarni somebody, something, one'so‘zgartirish mumkin. Matallarning ko‘p qismida one'solmoshi o‘zgartiriladi. Maqollarga esa bunday o‘zgarishlar xos emas. Anone'sgeese are swans– U hamma narsani bo‘rttirib yuboradi. “Yes said Soames; “I daresay; you think an your geese are swans-never painter who didn't”. 19 Ba’zi bir matallarda one's olmoshi birinchi component bo‘lib keladi. One's cards are on the (able- o‘zsiriniochib, bildirib qo‘ymoq, niyatini fosh qilib qo‘ymoq. One's sur is full- Uningtoqatitoqbo‘ldi. One's days are numbered- Uning besh kuni bormi, yo‘qmi. One's hair stands on end- Sochlarim tik turibketdi; jon-ponim qolmadi; esim chiqib ketdi. One's number is ur- Omadi ketdi; davrio‘tgan; shartipartiqolgan. Yuqoridagi struktur-semantik turdagi matallarning qo‘llanilishiga bir qancha misollar keltiramiz. Protens: No, King Magnus, our cards are on the table. What have you say?. You may not know it, Wassermann, but yoir days are numbered. (T.Dodd). The parson's hair fairly stood on end when be heard the evil tune raging through the church. Matalga fairly ravishining qo‘shilishi frazeologik birikmaning ekspressivligini kuchaytiradi. “Leave that place out- or your number's ur”. 23 “We know, our number's are ur, so let's get them quickly”. Xalq maqollari shu xalqning butun tarixini, hayot yo‘lini aks ettiradi, shuning uchun ham yozuvchilar maqollarga tez-tez murojaat etadilar. Xalq maqollari badiiy asar tilining shirali va ta’sirchan bo‘lishida muqobil uslubiy vositadir. Obrazli qilib aytganda, uzukka ko‘zqanday bezak bo‘lsa, maqol ham notiqning nutqiga, yozuvchining tasviriga ana shunday kuch hayotiylik bag‘ishlaydi- ayrim asarlarda epirgraf qolib keltirilgan maqollar shu asar g‘oyasini, maqsadini yaqqol ifodalab turish uchun xizmat qiladi: “To be or not to be”. “Better ate than never”. “All for one, one for all”. “Otningo‘limi- itningbayrami”. “Osmonyiroq-erqattiq”. Maqollardan nutq yoki asar kimga mo‘ljallanganligiga, fikrni yorqin qilishi, ta’sir doirasiga e’tiborbergan holda o‘rinli foydalanish lozim. Maqol va matallar yozuvchilar, jurnalistlar hayotida bitmas-tuganmas boylikdir. Ular o‘zining ixcham shakli va chuqur mazmunga ega bo‘lishi bilan yozma hamda og‘zaki uslubning boshqa formalaridan ajralib turadi. Gul-go‘zallik,-yoshlik, navqironlik timsoli. Eng ulug‘ va hurmatli mehmonga, yorga, do‘stga gul taqdim qilinadi. Tikan esa gulning tamom teskarisi 23 Dickens, Charles. The Adventures of Oliver Twist.- London: Pan, 1991.-551p.22 sifatlariga ega. Shuning uchun go‘zallik va xunuklik, nafosat va dag‘allik, gul va tikan misolida tarannum etadi: There is no rose without a thorn. –“ Tikansiz gul bo‘lmas.” Bunday olib qaraganda, bir-biriga butunlay qarama-qarshi ma’noni ifodalaydigan ikki narsa gul va tikan o‘rtasida ham birlikbor, ularni birbiridan ajratib bo‘lmaydi. Bir-biriga ma’nosi zid bo‘lgan ikki ob’ektning contrast qo‘zg‘alishi maqollarning shakli va mantiqi uchun zaruriy vositalardan biri bo‘lganligidan bu maqollar va matallar turli tillarda uchraydi. Vijdonlilik, ilm o‘rganish, do‘stlik g‘oyalari maqol, matallarda asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. “A good coinscience is a soft pillow”. “Sof vijdon yumshoq yostiqdir”. 24 “It is never late to learn”. O‘rganishning erta-kechi yo‘q. Ilm olishga intilish, muhabbat ulug‘lanadi: “Love is neither bought nor sold”. “Muhabbatni sotib ham, sotib olib ham bo‘lmaydi”. Maqollarda vaqtni bekor tejamlilikka, qadrlashga, sog‘liqni o‘tkazmaslikka da’vat etiladi: “Lost time is never fond again”. “Yo‘qotilgan vaqni hech topishmaydi”. “Good health is above wealth”. “Yaxshi sog‘liq boylikdan afzal”. Yolg‘onchilik, mahmadonalik, o‘g‘rilik, ochko‘zlik, manmanlik kabi yaramas holler ayovsiz fosh etiladi: A fattler is worse than a thief. -G‘iybatchi o‘g‘ridan xavflidir. A lier is not believed even when he speaks the truth. -Yolg‘onchi rost gapirganda uning gapiga hech kim ishonmaydi. Yuqoridagi fikr va mulohazalarga yakun yasagan holda quyidagilarni aytishimiz mumkin; maqol va matallardan foydalanishda ularning tushunarli bo‘lishi, o‘z o‘rnida to‘g‘ri ishlatilishiga, nutqni aniq va ta’sirchan qilishiga alohida e’tibor bermoq zarur. Xuddi shuningdek ingliz va o‘zbek ommaviy axborot vositalari matnlari, xususan , gazeta va jurnallar ham o‘z o‘rnida tilning lingvokulurologik va pragmatik xususiyatlarini o‘z matnlarida aks ettirgan holda frazeologizmlardan keng foydalanadi va albatta bunda o‘quvchining e’tiborini maksimal darajada tortish va fikrni yanada rangli tarzda uzatish maqsadidan uzoqlashilmaydi. Gazeta matnlaridagi frazeologik birliklar eng avvalo uning 24 Bushuy T., Safarov Sh. Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi. – Toshkent: Fan, 2007.– 274b.24 o‘quvchilariga mos ravishda va gazetaning turiga k o‘ra tanlanadi.Mushtariy tomonidan o‘qilayotgan har bir maqola uning ongu shu’urini zabt etadigan darajada kino lentasi kabi ko‘z o‘ngida aylanishi lozimligi maqola yozuvchisining bir lahzada xayolidan ko’tarilmaydi. Ingliz gazetalaridsan birida foydalanilgan quyidagi bir qator misollarga nazar tashlasak ,yuqoridagi fikrlarning guvohi bo‘lishimiz mumkin: 1.”As we prepare to brave the third Covid-19 wave, the silver lining may yet give us grit and resilience , a way forward in the post –pandemic journey,quite akin to post war recovery where the capacity of citizens to earn a living is the biggest buffer for fragility of a state. “ Yuqoridagi gazeta matnidagi ajratib ko‘rsatilgan frazeologik birlik Idiomalar Izohli lug‘atida to’liq holda “ Every cloud has a silver lining “ ko‘rinishida uchraydi. 25 Dawn gazetasidagi ushbu maqola rasmiy uslubda (“As we prepare to brave- qarshi olishga tayyorgarlik ko‘ryotganimizda”. Bu yerda “to brave “ va “ “we” olmoshining birlikdagi harakat egasi tomonidan ko‘pchilik nomidan gapirganda ishlatilishi uning rasmiy uslubda so‘zlayotganini anglatmoqda,shuningdek “ akin”- kabi,xuddi ayni 26 ) yozilishiga qaramay undagi frazelogik birlikning to‘liq bo’lmagan ko’rinishining o‘z o‘rnida ishlatilishi ma’noni kuchaytirishga va muallifni keng ommaga yanada yaqinlashtirishga, xalq bilan birga ekanligini his qildirishga bo’lgan intilishning inikosi tarzida anglashimiz mumkin bo’ladi. Ushbu o‘rinda frazeologik birlikkka ishora tarzida ishlatilsada, o‘quvchi tomonidan aynan nima nazarda tutilgani tushunilishi til tegishli millatgagina xos xususiyatdir. Ommaviy axborot vositalari matnlari xususan gazeta matnlaridagi frazeologik birliklarning pragmatik xususiyatlarini Pragmatika sohasida ma’lum va mashhur yutuqlarga erishgan olim Paul Grice nazariyasiga asoslangan holda tadqiq etish maqsadga muvofiq bo’ladi. Tilshunoslikka ma’lumki, Paul Grice muloqot jarayoni uchun ishlab chiqilgan to‘rt ko‘rinishdagi agar ta’bir joiz bo‘lsa, “ 25 Dawn , November 15 2021 26 Longman dictionary of Co0ntemporary English , Fifth edition .Pearson education Limited 2009 Muloqotda uyg’unlik me’yorlari”(“Cooperative principle of communication”) bilan mashhur va ayni damda olim ushbu nazariyani o’zidan avvalgi bir necha nazariyalarning mukammallashtirilgan ko’rinishida ishlab chiqdi. Grays nazariyasiga ko’ra muloqot mezoni 4 me’yorga ko‘ra o’lchanadi. Olim yaratgan nazariyaning asosini insonlar odatiy ijtimoiy muloqot davomida so’zlovchi va tinglovchi sifatida qay darajada birgalikda harakat qilishlari , ya’ni bir –birlarini tushungan holda communikatsiyani davom ettirishlari haqidagi hozirgi zamon Tilshunosligi va Pragmatika fani uchun ilg‘or fikrlar tashkil etadi.Paul Grays ushbu nazariyasini o’zining 1975 yilda nashr etilgan “Logic and Conversation”-“ Mantiq va Muloqot “maqolasida birmuncha batafsil bayon etib o‘tgan edi. Unga ko‘ra nutqning yoki muloqotning har bir ishtirokchisi xoh u so‘zlovchi bo’lsin,xoh tinglovchi nut natijasida kelib chiqadigan ma’lum maqsadni yoki maqsadlarni anglashi lozim. Ushbu nazariya zamiridagi chuqur ma’no nafaqat og‘zaki nut uchun, balki gazeta va jurnal matnlariga xos yozma nutq matnlari uchun ham juda muhim ahamiyatga ega faktdir, chunki yozma nutq asosida ham og‘zaki nutqdan olingan parchalar ayniqsa , dialoglarni ko’plab uchratish mumkin,shuningdek ular ham og‘zaki nutqdan olingan ko‘chirmalardir. Binobarin, har bir nutqdan ko‘zlangan maqsad muvaffaqiyatli amalga oshishi uchun nutqda quyidagi to‘rtta suhbat mezonlarini taklif qiladi:  1.Quality(being true)- Sifat (haqiqiylik)  2.Quantity(being brief)-Miqdor (qisqalik)  Relation (Being relevant)-Bog‘liqlik (aloqador, bog‘liq bo‘lish)  Manner (Being clear)-Tarz (aniq bo‘lish.) Mashur tilshunos “ olim Grays tomonidan taklif qilingan “ Suhbat me’zonlari” rining amalda qay tarzda ishlashini analiz qilish uchun dessertratsianing asosiy obyekti hisoblamgan ingliz gazeta maqolalari matnlarida ishlatilgan frazeologik birliklarni ko’rib chiqaylik.Chuqur tahlil va tajribalarga asoslangan yuqoridagi to’rt ko’rinishdagi ” Muloqot me’zonlari” qoidalariga amal qilinishi har bir yakka shaxs tomonidan amalga oshirilgan nutqdan ko‘zlangan maqsadda muvaffaqiyat qozonilishining asosiy omili rolini o‘ynashi mumkin. Tilshunos tomonidan taklif qilingan “ Suhbat me’zonlari” ni Ommaviy axborot matnlariga ham tadbiq qilish mumkin ,hamda bu bilan jumladan gazeta matnlarida berilgan maqola matnlarida olim tomonidan keltirilgan “mezon”larning buzilishi oqibatida nutqning tinlovchiga ya’ni gazeta matnlarida o’quvchiga ko‘zlangan maqsad qadar yetib bormasligi mumkinligini oldindan aytish mukin. “Mezonlarning buzmasdan me’yor qadar ishlatilishi nutqning muvaffaqiyatini ta’minlasa, ularning buzilishi esa nutqqa nisbatan o’quvchida aks ta’sirni undan anglatilmoqchi ma’noning hattoki teskarisini tushunish hollarigacha olib kelishi mukinligini nazardan qochirmaslik gazeta yoki jurnal maqolasi muallifing eng ustuvor vazifasi bo’lishi lozim. Me’zonlarni gazeta matnlari orqali tahil qilinganda quyidagi xulosalarni olish mumkin: 1.“It won’t work,and you may well lose your head in the process” 27 Times, Sunday times davriy nashri matnidan olingan ushbu parchada . “ won’t=will not” fe’li kelasi zamondagi aniqlik aniq rejani ifodalashi bilan “ Maxim of Quality” –“Sifat me’zoni” mavjudligi va o‘z o‘rnida ishlatilganligini anglatsa, qo’shma gapning ikkinchi qismidagi “ may “ modal fe’li o’ziga yuklangan ehtimollik ma’nosi bilan uning buzilishini anglatadi, chunki ushbu m,e’zon qonuniga ko’ra “ O‘zingiz haqiqatligiga ishonmagan va u to’g’risida dalil isbotingiz bo’lmagan voqea- hodisa haqida gapirmang ”As we prepare to brave the third Covid-19 wave, the silver lining may yet give us grit and resilience , a way forward in the post –pandemic journey,quite akin to post war recovery where the capacity of citizens to earn a living is the biggest buffer for fragility of a state. “ Yuqoridagi gazeta matnidagi ajratib ko’rsatilgan frazeologik birlik Idiomalar Izohli lug’atida to’liq holda “ Every cloud has a silver lining “ ko’rinishida uchraydi. 28 Shunday qilib yuqoridagi gaztea matnidan olingan parchada ishlatilgan frazeoligik birlik “, the silver lining” ning ingliz mahalliy 27 Times, Sunday times (2016) 28 Dawn , November 15 2021 nashriligi sabab hammaga tushunarliligi uchun qisqartirilishi va nutqqa moslanishi ushbu gazeta mushtariylari uchun noqulaylik tug’dirmaydi. “ Every cloud has a silver lining “ ning gazeta maqolasi matnida qisqartirilishi Grays nazariyasidagi “ Maxim of quantity”- “Miqdor mezoni”ga qisqaligi sabab mos ,lekin ushbu maqola til egasi bo’lmagan xorijliklar va maqola boshqa til vakillari tomonidan o’qilganda “ Miqdor me’zoning to’griligi “ Tarz me’yori”ning buzilishiga olib keladi,ya’ni boshqa til vakillariga tushunarsiz uchun tushunarsiz bo’lishi mumkin. Ayni shu o’rinda tarjimondan har ikki “ me’zon “ –miqdor va tarz me’zonlarini ham buzmagan holda va ayni vaqtda ma’no go’zalligiga ham ptur yetkazmasdan matnni ikkinchi tilga tarjima qilishda buyuk iste’dod talab etiladi.  Relation (Being relevant)-Bog’liqlik (aloqador, bog’liq bo’lish) me’zoning o’z o’rnida qo’llanilishiga Guardian davriy nashrida 2003-yilda chop etilgan maqola matnidagi quyidagi parchadagi frazeologik birlik- idiomani keltirish mumkin.” Rowling has not been asleep at the wheel in the three years since the last Potter novel, and I am pleased to report that she has not confused sheer length with inspiration. 29  Nerw York Times haftalik nashrida cop etilgan maqola matnida keltirilgan quyidagi frazeologik birlik ham maqola matnida fikr borayotgan voqea- hodislarga qanchalik mosligi va aloqadorligi jihatdan ahamiyatlidir.” There are still many who think all that the dirty, homeless men on the corner talking to himself needs is just to get his act together 30 maqolada ishlatigan idioma birgalikda harakat qilish ma’nosida o’zbek tilidagi “ Bir yoqadan bosh chiqarmoq “ iborasiga mos keladi. “Bog’liqlik mezonini buzmaslik uchun tarjimondan juda katta mahorat talab qilinadiki, ushbu matnni tarjima qilish jarayonida nafaqat ingliz tilida, balki o’zbek tilida ham m’ezon talabiga aml qilinishi tarjimaning asliyatga mos ekanligini ta’minlovchi dalil bo’lib xizmat qiladi. 29 Guardian . December. 2003 30 New York Times.2002. January.  Independent gazetasi maqolalaridan birida ishlatilgan “a hard/ tough act to follow” –“ Bajarish qiyin bo’lgan yoki ergashish qiyin bo’lgan masala / harakat “ma’nosini bildiruvchi frazeologik birlik ham yuqoridagi misollar qatoridan haqli ravishda quyidagicha to’liq ko’rinishda o’rin olishi mumkin: “Her determination and championing of tourism will be a tough act to follow 31 II. Bob yuzasidan xulosalar Ommaviy axborot vositalari matnlari xususan gazeta matnlaridagi frazeologik birliklarning pragmatik xususiyatlarini Pragmatika sohasida ma’lum va mashhur yutuqlarga erishgan olim Paul Grice nazariyasiga asoslangan holda tadqiq etish maqsadga muvofiq bo’ladi. Tilshunoslikka ma’lumki, Paul Grice muloqot jarayoni uchun ishlab chiqilgan to’rt ko’rinishdagi agar ta’bir joiz bo’lsa, “ Muloqotda uyg’unlik me’yorlari”(“Cooperative principle of communication”) bilan mashhur va ayni damda olim ushbu nazariyani o’zidan avvalgi bir necha nazariyalarning mukammallashtirilgan ko’rinishida ishlab chiqdi. Grays nazariyasiga ko’ra muloqot mezoni 4 me’yorga ko’ra o’lchanadi. Olim yaratgan nazariyaning asosini insonlar odatiy ijtimoiy muloqot davomida so’zlovchi va tinglovchi sifatida qay darajada birgalikda harakat qilishlari, ya’ni bir –birlarini tushungan holda communikatsiyani davom ettirishlari haqidagi hozirgi zamon Tilsahunosligi va Pragmatika fani uchun ilg’or fikrlar tashkil etadi. 31 Independent. 1996. September. 3.1. Ommaviy axborot vositalari matnlaridagi frazeologik birliklarni tarjima qilish usullari . “Tarjima bir tildagi matnni boshqa tilda qayta yaratishdan iborat adabiy ijod turi…” ekanligi bugungi kunda hech birimizga sir emas. 32 Tarjimashunoslikda badiiy adabiyot tarjimasi va tarjimoni alohida ahamiyat kasb etadi. Badiiy adabiyot tarjimoni badiiy tarjimalar bilan bir qatorda o‘z ona tilida ham original asarlar yaratuvchi so‘z ijodkori(nasir, shoir) bo‘lishi lozim. 33 Ma’lumki, tarjimashunoslik nafaqat tildagi so‘z , so‘z birikmasi gap va iboralardan tashkil topgan matnni bir tildan ikkinchi tilga ma’nodagi yaxlitlikni saqlagan holda olib o‘tish ,hamda mana shu translyatsiya jarayonida shunchaki tarjima va bir tildan boshqa tilga o‘girirshnigina emas, balki ikkinchi tilda ham o‘quvchiga birinchi tildagi nafosat va o‘ziga xoslikni mukammal ifodalab berish vazifasini o‘taydi. Shunday ekan har bir tarjimon nafaqat har ikki tilni mukammal bilishi, shuningdek har ikki tildagi madaniyat ifodasi bo‘lgan til birliklarini, hamda faqat ma’lum millatgagina xos bo‘lgan urf- odat, an’analarni aniq va chiroyli ifoda etib beruvchi ikkinchi tildagi muqobilini topa bilishi lozim bo‘ladi. Bu jarayonni muvaffaqiyatli bosib o‘tish uchun esa tarjimondan albatta birinchi va ikkinchi tillardagi “ifodaviy so‘z birikmalari, ya’ni frazeologik birliklarning ham tarixini mukammal o‘zlashtirgan bo‘lishi talab etiladi. Frazeologik birliklarni tarjima qilish tarjimashunoslik fanida fan paydo bo‘lgandan boshlab yuzaga kelgan va hamon izlanilayotgan tarmoq sifatida tariflanadi. Frazeologik birliklarni tarjima qilish jarayoni oson kechmaydi, chunki bu jarayon bir narsa uni o z ichiga kiritadi. Bular so zlarning turli xilʻ ʻ bog lanishi, omonim, va frazeologik birliklarning sinonimi turli ma noni ʻ ʼ ifodalashi, polisemiya va boshqalardir. Bulardan tashqari, frazeologik birliklarda muayyan xalqqa mansub uslubiy bo yoqdorlik Mavjudki, bu ba zi tillarda ʻ ʼ uchramasligi ham mumkin. Frazeologiya asosini tushunishda yuqorida qayd 32 O‘zbekiston milly ensiklopediyasi. (2000-2005) 33 Грегор напроказил. История советского переводоведения Художественно-филологический перевод 1920–1930-х годов / Сост. М. Э. Баскина; отв. ред. М. Э. Баскина, В. В. Филичева. – СПб.: Нестор-История, 2021. etilganlarni esda saqlash kerak. Frazeologik birliklarning quyidagi turlari mavjud: frazema va idiomalar. Frazemalar kontekst tobe va aniq indikatordan tashkil topganbirliklar. Idiomalar esa kontekstdagi umumiy ma noni belgilab beruvchi,ʼ tobe va aniqlovchilarning to laligi va tengligini belgilovchi lug at birliklardir.[5] ʻ ʻ Professor Sh. Raxmatullayev ham shu fikrga qo shilib: „Lug at boyligi so zlardan ʻ ʻ ʻ va shu so zlar asosida tuzilgan iboralardan tashkil topadi. So z lug at boyligi ʻ ʻ ʻ sifatida leksik birlik deb, iboralar esa frazeologik birlik deb ataladi. Bo lar ʻ umumlashtirilib, lug aviy birlik deb yuritiladi. Ibora lug aviy ma no anglatish ʻ ʻ ʼ uchun xizmat qiladi. Shunga ko ra u lug aviy birlik hisoblanadi va shu jihatdan ʻ ʻ so z bilan bir qatorda kuyiladi“, — deydi. ʻ Anglash prinsipida so'zlar emas, fikrlar tarjima qilinishi kerak. Agar tarjimon s o‘ zlovchining nutqidagi biron bir so'zning tarjimasini bilmasa, u bu so'zning ma'nosini kontekstdan anglab yetishi zarur.S o‘ zlovchining nutqini e'hbor bilan tinglashjuda muhimdir. Ma'noni eslab qolish uchun asosiy fikrlarni "a ular orasidagi bog'lanishlarni bilish muhimdir. Har qanday nutqda ikkita asosiy lahza majud. Ular nutqning boshlanish va tugashidir. Tarjimon aynan shularga o‘ z e'tiborini qaratishi lozim. Agar u aniq bo'lmasa va o'tkazib yuborgan bo'linsa, s o‘ zlovchiga fikringizni oydinlashtira olasizmi? deb savol bering.Tarjimon s o‘ zlovchining fikrini o'zining so'zlari orqali k o‘ proq ifoda etsa, tarjimaning sifati yahshiroq bo'ladi. Tarjimon ko'proq ijodiy yondoshsa, uning tarjimasi to‘g‘ri bo‘ladi. Yuqoridagi paragraflarda ta’kidlanganidek frazeologik birliklarni tor ma’noda quyidagi turlari mavjud( frazema va idiomalar) degan qarash asosida yana shuni ham ta’kidlash joizki,ularning tarkibiy qismi frazemalar kontekst tobe va aniq indikator (k o‘ rsatkich) iborat b o‘ lgan til birliklar sanaladi. Idiomalar esa kontekstdagi umumiy ma noni belgilab beruvchi, tobe va aniqlovchi omillarning ʼ to’laligi va tengligini belgilovchi leksik birliklar hisoblanadi. Frazeologik birliklarning har bir turi va shakli aniq mikrotuzilma ya’ni tilda kichik qurilma yoki tuzilma singari ishlovchi birliklar deb deb qaralishi mumkin. Frazeologik birliklarni bir tildan ikkinchi tilga o‘tkazish ya’ni tarjima jarayonida vazifadosh, teng lingvistik birliklar ikki til o rtasida taqqoslab tanlanadi. ʻ Taqqoslash tamoyili o rtadagi o xshashlik va farqni ko rsatib beradi.Ayni shu usul orqali tarjima tili va ʻ ʻ ʻ asl til o‘rtasidagi farqli jihatlar muvofiqlashtiriladi Bu tizimning ba zi qismlari ʼ shakl munosabatiga ko‘ra teng (qisman yoki butunlay), ba zilarining esa muqobil ʼ varianti umuman topilmasligi mumkin. Frazeologik birliklarni bir tildan ikkinchi tilga olib o’tilganda frazeologik muvofiqliklarning quyidagi tuyrlaridan foydalanish mumkin. Ushbu jarayonni amalga oshirishda frazeologik muvofiqliklarning quyidagi asosiy 3 turi katta ahamiyatga molik hodisadir: 1)To liq mos kelish; ʻ 2)Qisman mos kelish; 3)Umuman mos kelmaslik . To liq. muvofiqlik, ya ni ikki til frazeologik birliklarining ham shaklan, ham ʻ ʼ mazmunan to liq mos kelishi kamdan-kam uchraydi. Masalan: To bring oil to fire. ʻ — Olovga yog‘ sepmoq. Quyidagi ibora Kovid 19 Pandemiyasi davrida nafaqat Ingliz ommaviy axborot vositalari nutqlari va gazeta matnlarida ,balki butunjahon xalqlari tilida juda ko‘p martalab yangradi va butunjahon mamlakatlari aholisini “uyda xavsiz qolishga” chorlovchi siyosiy buyruq ayni paytda ijtimoiy hamdardlik va mehribonchilikning inikosi tarzida iboraga aylandi. Ibora ushbu davr talabidan kelib chiqqan holda birmuncha qo’shimchalar yordamida kengaytirildi ham: “ We are at work for you !!! Stay at home FOR US”. Stay-at-home - uyda o‘ tiradigan Ushbu iborani ko‘chada afishalarda va ommaviy axborot vositalari- televideniye ,radio, gazeta va jurnallarda o‘qishi bilan keng omma ko‘z oldida KOVID 19 hali ham xavf solyotgani gavdalanardi.Iboraning pragmatik ma’nosi uning birinchi qismi berilsa ham anglashiladigan darajada ahamiyat kasb eta boshladi,ya’ni insonlar uchun ibora endilikda “Ehtiyot bo‘ling ma’nosini bildira boshladi. Qisman muvofiqlik jihatidan frazeologik birliklar o z ichiga leksik,ʻ grammatik farqlanishga, ammo ma no va uslubiyatning o xshashligiga asoslanadi, ʼ ʻ ya ni ular shaklan bir xil, ammo leksik tuzilishi, morfologik tartibi va uslubiy ʼ yasalishi jihatidan umuman boshqacha bulishi mumkin. Leksik jihatdan qisman muvofiqlikka misollar: To get out of bed on the wrong foot. — “Chap yoni bilan turmoq.” Weak as a kitten — “jo jabirday jon”. ʻ Tarjima jarayonida foydalaniladigan eng sodda usullardan biri bu grammatik jihatdan qisman moslikka asoslangan tarjima usulidir. Bu usulga misol tariqasida quyidagi “ keep one s head. — O zini yo qotmaslik.” ni keltirish ʼ ʻ ʻ mumkin. Sintaktik jihatdan farqlanish: Armed to teeth. — Tish-tirnog‘igacha qurollangan. Snake in the grass — “qo ynida ilon saqlamoq” Bu misolda tarjima sintaktik jihatdan farqlanyapti. ʻ Umuman mos kelmaslik deganda bir tildagi frazeologik birliklarning boshqa tillarda muqobillari mavjud emasligi tushuniladi. Masalan, ingliz tilidagi ko pgina ʻ frazeologik birliklarning o zbek tillarida muqobillari mavjud emas. Muvofiq ʻ bo lmagan frazeologik birliklarni quyidagi usullar orqali tarjima qilish mumkin: ʻ so zma-so z tarjima: to call things by their true names — har narsani o z nomi ʻ ʻ ʻ bilan atamoq All is not gold that glitters – yaltiragan har narsa ham oltin emas Monand (analog) tarjima: the apple of my eyes - ko zimning nuri; ʻ Home is where the heart is - o‘ z uying o‘ lan t o‘ shaging v) badiiy tarjima: to enter the House - parlament a zosi bʼ o‘ lmoq; Above board - dili bilan tili bir xil to be as straight as a ramrod -xoda yutganday Frazeologiya tilshunoslikning qisman yangi yo nalishi bo lib, olimlar ʻ ʻ tomonidan chuqur o rganib kelinayotganiga qaramay, tarjima sohasida xali ko plab ʻ ʻ qirralari ochilmagan. Tarjimaning frazeologik muammolarini tahlil qilar ekanmiz, frazeologik birliklarning tarjimada berilishi to liq, qisman va muqobilsiz ʻ birliklarda mavjudligini ko ramiz va ushbu jarayonda muqobil variantga ega ʻ bo lmagan frazeologik birliklarning qaysi metodlar orqali berilishini o rganamiz. ʻ ʻ Ularni tarjima qilish uchun yuqorida keltirilganidek, o ziga xos bo lgan usullar va ʻ ʻ texnikalar orqali tarjima qilinishi zarur va bularning barchasi kelajakda shu sohada amalga oshirilishi kerak bo lgan ishlarning talaygina ekanligini anglatadi. Ushbu ʻ birliklarning tarjima qilinishi ikki til va o z navbatida ikki millat va ularning ʻ madaniyati uchun tom ma nodagi ko prik bo lib xizmat qiladi, bir-biri bilan ʼ ʻ ʻ aloqalarni rivojlantirishga o z hissasini qo shadi. ʻ ʻ O.Y. Petrova shunday deb yozadi: "Tarjimanin muayyan usulini tanlash asosan ibora komponentlari o'rtasidagi semantik aloqalar, grammatik norma harnda tarjima tilidagi so'z birikmasini hosil qilish xususiyatlari bilan belgilanadi Petrova. 2006, 18)". 34 Ushbu soha tarjimashunoslikda turli usullardan foydalanishni taqozo etadiki, frazeologik birliklarni ya’ni turli qolipdagi frazemalar maqol, idioma – turg‘un birikmalar,shuningdek frazeologik birlik deb ataluvchi yana bir til birligining tarjimasini shunchaki so‘ma- so‘z tarjima usuli orqali amalga oshirish mumkin emas. Ularni tarjima usullari turli omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin: 1) turli xil so‘z birikmalari 2) omonimiya- so‘zlarning shakldoshligi 3) sinonimiya-so‘z ma’nodoshligi 34 O . Y . Petrova . 2006, 18 4) polisemiya-so‘zlarning ko‘p manoliligi kabilar asosida frazeologik birliklarni bir tilden ikkinchi tilga adekvat tarzda tarjima qilish mumkin bo‘ladi. Bunga yaqqol misol tarzda yuqorida keltirilgan idiomati frazalardan biri ‘ When pigs fly’ ni keltirish mumkin. Agar ushbu idiomani ‘ Cho‘chqalar uchganda…’ deb so‘zma so‘z tarjima qilsak juda katta etnik xatolik bo‘lishi mumkin edi. Ana shu lingvokulturologik xatoga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida tarjima qilish jarayonida yuqoridagi birlikning o‘zbek tilidagi va o‘z mentalitetimizga xos ayni shu ma’noni anglatuvchi muqobil variantini topish, shu tarzda o‘zbek tiliga o‘girishimiz eng mukammal tarjima san’ati namunasiga erishishimizga sabab bo‘ladi. Quyidagi “ Tuyani dumi yerga tekkanda” iborasini yuqoridagi iboraning millatimizga, an’analarimizga va yana eng muhim lingvokulturologik jihatlardan islomiy qarash va e’tiqodimizga mos talqin sifatida ta’riflashimiz mumkin. Frazeologik birliklarning Kunin klassifikatsiyasi asosidagi tarjimalar har bir tipga (unga ko‘ra quyidagi tiplar ajratilgan edi: 1.Bir tildan boshqa tilga olib o‘tilganda tarkibiy qismi bo‘lgan so‘zlardam asosiy ma’no anglashilib turadigan –complete conformity 2. Tarkibiy qismlaridan qisman ma’no anglashilib turuvchi – partial conformity 3. Faqatgina ibora tegishli bo‘lgan millatning tarixi, qarashlari va madaniyatidan xabardor bo‘lish orqali, shuningdek iboraga tegishli tarxiy voqealardan xabardor bo ‘lish orqaligina uning ma’ nosini anglash mumkin bo‘lgan farzeologik birliklar- absence of conformity.) mos alohida ko‘rinishda amalga oshirilishi mumkin. 1- Guruhga misol tarzida ” black frost –qora qahraton yoki ayoz” , “to bring oil to fire”- olovga moy sepmoq yoki yanada zamonaviyroq ko‘rinishda “kerosin yoki benzin (so‘zlashuvda) sepmoq”, “to lose one’s head – boshi aylanmoq, aqlu xushini yo‘qotmoq, aqlidan ayrilmoq “ 35 ni keltirish ayni muddao. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, har bir tilda va har bir so‘zning semantik qatorida dominant so‘z bo‘lgani kabi iboralarda shuningdek frazeologik birliklarda ham ushbu lisoniy hodisaning guvohi bo‘lishimiz mumkin. Birgina “to lose one’s head” iborasini olaylik (yuqorida o‘zbek tilidagi muqobillari ko‘rsatib o‘tildi.), Ushbu sinonimik qatorda dominant ma’no kuchli hayajon tufayli  “o‘zini yo‘qotib qo‘yish”-“panic” neytral ma’noli so‘z bo‘lsa,  “Go to pieces  Get hysterical  Get flustered  Lose yourself control  Lose of yourself  Lose your composure “ 36 -kabilar esa ushbu sinonimik qatorni ma’no kuchayishi asosida to‘ldirib, boyitib boradilar “She lost her head and started screaming at me.” Shunisi ahamiyatga molikki, nutq uslublari orasida o‘zbek tilida publisistik uslub deb ataluvchi, binobarin ingliz tilida “ newspaper style-gazetalar uslubi tarzida ”ta’nilgan uslubdagi matnlarda yuqoridagi iboralar semantik qatoridan eng ko‘p qo‘llaniladigani –“ to lose one’s head ekanligini quyidagi gazeta matnlaridan olingan gaplarda yaqqol ko‘rinib turibdi: “It won’t work,and you may well lose your head in the process” 37 “Which of these guys would make you lose your head” 38 2- Guruh a) qisman leksik jihatdan ma’no ifodalanishi “ to lose one’s temper – o‘zini yo‘qotmoq, 35 [ w ] https :// enm . wiktionary . org > wiki 36 www.collinsdictionary.com 37 Times, Sunday times (2016) 38 THE SUN (2017) b) qisman Grammatik jihatdan ma’no anglashilishi-“to fish in troubled water” ni misol qilib keltirish mumkin. 3- Guruhga. (Ushbu guruhga til tegishli bo‘lgan xalqning madaniyati, tarixi, urf-odatlari, an’analarini bilmagan holda ikkinchi tilga ko‘chirib o‘tkazish,- tarjima qilish imkoni mavjud emas.) “Cross the Rubicon”-” qiyin muammoni muammoli vaziyatga yechim topish”misol qilish mumkin. Ushbu birlikni ingliz tilidan o ‘zbek tiliga tarjima qilish uchun ingliz tlidagi kelib chiqishi va ayni ibora taalluqli bo‘lgan davrning siyosiy madaniy hayoti va ushbu davrda yashagan mashhur siyosiy arbobning hayotidagi bir lavha bilan bog‘liq. Ushbu iboraning tarixi Yuliy Sezar hukmronlik qilgan davrga borib taqaladi va ayni shu hukmdorning o‘z lashkaridagi askarlariga bergan “Rubikon daryosini kechib o‘tishdan iborat bo‘lgan uddalab bo‘lmas amri bilan bog‘ tarixiy olamshumul voqeadan boshlangan. Sezarning askarlari bir qancha talofotlar bilan ushbu juda mushkul topshiriqni uddalaydilar, chunki ularda ortga qaytishga yoki topshiriqni bajarishdan bosh tortishga imkoniyatlari mavjud bo‘magan tang ahvolda edilar. Ayni o‘sha tarixiy voqeadan so‘ng qiyin yechimi ko‘rinmaydigan muammoli vaziyatdan muvaffaqiyatli chiqib ketish haqida gap borganda ingliz tilida “Cross the Rubicon “ iborasi ishlatiladi. Yuqoridagi ibora ishtirok etgan kontekstni boshqa tilga o‘tkazish uchun tarjimon avvalambor o‘ziiboraning tarixi haqida ma’lumotga ega bo‘lishi, shuningdek o‘quvchiga yetkazish jarayonida ham eng maqbul usuldan foydalanishi, iboraning muqobili ikkinchi tilda mavjud bo‘lmagan holda, ibora tarixi haqida izoh orqali o‘quvchiga yetkazishi maqsadga muvofiqdir. Tarjima nazariyasi bo'yicha nashr etilgan adabiyotlarda bunday birikmalarni tarjima qilishning to'rtta usuli borligi haqida ma'lumot beriladi (Qarang: L.Barxudarov, V.Komissarov, Fiterman, Levitskaya, O.Petrova va boshqalar). Ular quyidagiJardan iborat: I) obrazni qanday bo'lsa shundayligicha saqlash; 2) obrazni qisman o‘ zgartirish; 3) obrazni butunlay boshqa obraz bilan almashtirish va 4) tarjimada obrazni butunlay saqlamaslik yoki uni tushirib qoldirish. 1. Odatda universal yoki internatsional obrazlar tarjimada t o‘ liq saqlanadi. Bunday frazeologik birliklar tarixiy, afsonaviy, diniy, mistik, mifologik va shu kabilarga asoslangan b o‘ ladi. Masalan. ”in the seventh heaven” - ”yettinchi osmonda”. Bunday frazeologik birliklar asliyatning tarjima tilidagi ekvivalentlari deb ataladi. Tarjimada t o‘ liq ekvivalentga ega frazeologik birliklar deyarli hech qanday muammo tug'dirmaydi, chunki ular stilistik hamda pragmatic jihatlardan bir xiI qiymatga, ma'noga, ifoda usuli va ta'sir kuchiga ega bo·ladi. “ Ba’zan asliyatdagi obrazli frazeologik birlikni tarjima tilida muqobili bo'lmasa ham saqlab qolish imkoniyati bo'ladi. Bunga kalkalash yo'li bilan erishish mumkin. Masalan, ”nothing comes out of the sack but what was in it" – “qopda nima b o‘ lsa, shu chiqadi” yoki “qozonda bori ch o‘ michga chiqadi”. Bu usul obrazli frazeologik birlikning ma’nosi shaffof bo’lgan taqdirda, ya’ni uni hamma oson tushungan holdagina q o‘ llash mumkin. Frazeologik birliklar tarkibidagi so‘zlar k o‘ chma ma’noda q o‘ llanilgan b o‘ lsada,ularning lug‘aviy ma’nosi aniq b o‘ lsa, uni tarjima qilishda kalkalashdan foydalanish matnni, matndagi informatsiyani hamda matndagi g‘oyani tushunishni osonlashtiradi, tarjima muqobilligini ta’minlaydi. Kalkalash aksariyat hollarda obrazli frazeologik birliklami oddiy frazeologik, ya'ni erkin birikmalarga aylantirib q o‘ yadi. Bu usulning qanchalik t o‘ g‘ri tanlanganligini tarjima sifati ko‘rsatadi. Aksincha, frazeologik birikma tarkibida qo‘llangan so‘z ma’nolari shaffof b o‘ lmasa, kalkalash usulidan foydalanish matnda q o‘ llangan k o‘ chirma ma'noli s o‘ zlarni qisman, ba’zan esa t o‘ liq tushunmaslikka olib keladi. Masalan, ingliz tilidagi ”to send somebody 10 Coventry” turg‘un frazeologik birligini tushunish uchun undagi so'zlar ma’nosi yoki ma’nolar yig‘indisi yetarli bo'lmaydi,chunki bu frazeologik birlik na “ yubormoq” va na “Coventry” s o‘ zining ma’nosiga bog‘liq. Bu iboraning tarjimasi “baylwt qilmoq” fe’liga to‘g‘ri keladi. 2. Aksariyat hollarda asliyat va tarjima tillarida bir xiI fikr ifodalanadi, biroq ular obrazlari biIan bir-biridan farq qiladi.Ularning har ikkisi bir xii ko‘chma ma’noga ega bo'ladi. Bunday hollarda obrazlar o‘ rtasida mavjud ozgina farq hisobga olinmasligi lozim. Bunda tarjima qilinayotgan frazeologik birlikdagi obraz tarjimada ba’zi bir aniqroq aytadigan bo'lsak, qisman o‘ zgarishga uchraydi. Shunday b o‘ lsa-da tarjima adekvat hisoblanadi: “a fine suit does not moire a gentleman” – “kiyim odamni bezamaydi”, “ a burnt child dreads the fire”!_- “sutga og‘zi kuygan, qatiqni ham puflab ichadi”. Ikkinchi misolda ingliz va og‘zi o‘zbek frazeologik birliklari o'rtasida muqobillik y o‘ qdek k o‘ rinadi. Chunki birlikning birorta s o‘ zi bir-biriga t o‘ g‘ri kelmaydi, biroq frazeologik birlikdaifodalangan obraz deyarli bir xii - olovdan va qaynoq narsadan qo'rqish ma’nosi berilgan. lkkala turg'un birlikda berilgan ma’no umumlashtirilgan. Yana bir-ikkita misolni tahlil qilib chiqaylik: “look 110t a gift horse in the mouth” ”berganning betiga qarama” “to lay by a rainy day" - "qora kunga saqlamoq/qoldirmoq” va hokazo. 3. Har bir xalqning til boyligi, jumladan frazeologik birliklariuning tarixi, madaniyati, urf-odatlari, turmush tarzi, mentaliteti vaxarakterIi xususiyatlari va shu kabilami aks ettiradi. Hamma uchunbir xii fikrlar turli xalqJar tomonidan turlicha ifodalanadi: o‘ zbeklar “tuyaning dumi yerga tekkanda”, “qizil qor yoqqanda”, “xapshanba kuni” deganda inglizlar “when pigs fly” frazeologik birligini qo’llashadi. lkkala frazeologik iboradagi leksik birliklar bir-biriga, ayniqsa “tuya, qizil qor hamda xapshanba” butunlay t o‘ g‘ri kelmasada, “hech qachon sodir bo'lmaydigan ish-harakat, voqea” asosiy fikr hisoblanadi. Frazeologik birliklar tarkibidagi aksariyat so'zlaresa ikkinchi darajali unsur sifatida qo’llanj;an. Bu yerdagi asosiy vazifa asliyatdagi frazeologik birlikka tarjima tilida xuddi shu fikrni ifodalagan va xuddi shunday stilistik ma'noga ega bo'lgan turg'un birikma topish. Misollardan ko'rinib turibdiki, aksariyat hollarda asliyatdagi frazeologik birliklaming ekvivalentlari yo‘q b o‘ lganda, ayni obraz q o‘ llanmaganda obrazni butunlay almashtirish tavsiya etiladi. Tarjima tilida asliyatdagi frazeologik birlikka ma’no va stilistik ifodaliligi o‘ xshash turg‘un birikma topish maqsadga muvofiq bo‘ladi. 4. Shunday hollar bo‘ladiki, tarjima tilida asliyat tiliga na ekvivalenti va na o‘xshash frazeologik birikma topiladi. Asliyatdaifodalangan fikmi aks ettira oladigan birlikning na ekvivalent va na o'xshashi bo'lganda, frazeologik birlik shaffof bo'lmasa, kalkalash usulidan foydalanishning iloji bo'lmaganda, turg'un frazeologik birliklar tasviriy yo'l hilan tarjima qilinadi. Tasviriy usul erkin ko'chma ma'noga asoslanmagan frazeologik birliklami qo‘llashni talab etadi: “a skeleton in the cup” – “oila siri”, “in a whole skin” “bekamu-ko‘st, soppa-sog‘, sog‘-salomat beziyon” va shu kabilar. Ko‘chma, ya’ni obrazli frazeologik birliklami tarjima qilishni asosiy usullari mavjud. Frazeologik birliklarini tarjima qilish jarayonida so‘zlarning milliy xususiyatIarini hisobga olish lozim bo‘ladi. Milliy xususiyatga ega bo‘lgan so‘zlar, ya’ni realia (xos so‘zlar) tarjimasi, frazeologik birliklar tarjimasijuda murakJcab hisoblanadi, tarjimondan katta kuch va ko‘p vaqt talab etadi. Bir tomondan tarjimada milliy xususiyatlami saqlash oson bo'lmasa. ikkinchi tomondan tarjimonning erkinlikka yo'l qo'yishi natijasida tarjima tiliga asliyat tilining milliy xususiyatlarini olib kirish hollari uchrab turadi. Ma'no jihatdan "to carry coals to Newcastle" iborasi "Surxondaryoga xurmo olib bormoq,Marg'ilonga atlas tashimoq", "Chinozga baliq tashimoq" deb emas, balki noreal ma'noga ega "daryoga suv tashimoq", "o'rmonga o'tin olib bormoq" kabi neytral birikmalar topish, zarur bo'lsa, yangi erkin frazeologik birliklar yaratish tavsiya etiladi.lngliz tilidan o'zbek tiliga tarjima qilingan frazeologik birliklar o'zbekchalashtirilishi lozim,lekin bu bilan tarjimaning o'zini oqlamagan usullardan foydalanish, uni suiste'mol qilish nafaqat tarjima usuliga, balki mazmuniga ham putur yetkazadi, tarjima sifatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Belgilar umumiy va maxsus bo' lishi mumkin. Har qanday tilde oq rang soflik. adolat belgisidir. Shuningdek, qora - qayg'u, o'lim, gul - chiroy. sevgi, bulbul - chiroyli ovoz, bo'ri - hasislik, ochlik,tulki - makkorlik, iymon - donolik va hokazo. Bu belgilar umumiy belgilardir. Har xil geografik, iqtisodiy, ijtimoiy. insonlarning siyosiy holatlari bilan bog'liq maxsus belgilar ham mavjud. Shunga ko‘ra bir frazeologik birliklarni tarjimada turli xil so'zlar bilan solishtiramiz.Masalan: as red as a cheny - olmaday qizil; as harmless as a dove musichaday beozor. 3.2 Gazeta matnlaridagi frazeologik birliklarni bir tildan ikkinchi tilga olib o‘tilganda asl ma’no va hajm munosabatlari tavsifi Har bir tilda o'zining milliy, madaniy xususiyatlariga ega bo'lgan frazeologik birliklar mavjud. Har bir tilning o‘ziga xos xususiyatlaridan, ichki imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda o‘z rivojlanish qonuniyatlari mavjud bo‘ladi. Ingliz tilida turg‘un iboralar shakllanishining ham o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Ma’lumki, frazeologizmning shakllanishi deganda, u yoki bu so‘z birikmasining frazeologik turg‘unlikka xos bo‘lgan barcha elementlarni qo‘lg kiritishi nazarda tutiladi. Ingliz tilida yangi frazeologizmlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘luvchi omillarga quyidagilar kiradi: nom talab qiluvchi yangi tushunchalarning paydobo‘lishi; o‘z ta’sir kuchini yo‘qotgan iboralarni yangisi bilan almashtirish ehtiyoji; ayni tarixiy davrga oid iboralarga bo‘lgan doimiy ehtiyoj. So‘nggi yillarda frazeolog olimlarni FBlarning hosil bo‘lish yo‘llari masalasi tobora ko‘proqqiziqtirmoqda. Bu til birliklarining mazmuni, shu jumladan, FBlarning struktur-semantik xususiyatlari ham lingvistikada kam o‘rganilgan sohalardan biri bo‘lib qolayotganligi bilan bog‘liqdir. FBning semantik-frazeologik variantlari o‘rtasidagi munosabatlarni oydinlashtirish uchun frazeoderivatsiya asosiy usullarini umumlashtirish shu boisdan ham muhim hisoblanadi. FBlar mazmuni haqida gap ketganda, shuni aytib o‘tish kerakki, frazeologizmlar shunchaki predmetlar, harakat, holat va hokazolarni atamaydi, balki ularni tasvirlaydi. Bundan ko‘rinib turibdiki, FB mazmunining mavhumlik darajasi yuqori bo‘ladi. FBning o‘ziga xos xususiyati shundaki, uning semantik strukturasida ifodalilik elementi kuchli bo‘ladi. Frazeologizmlar semantikasining o‘ziga xos xususiyatlarini leksik semantika bilan taqqoslaganimizda, frazeologizmlarning kontekstual xususiyati nafaqat mustaqil ma’noga ega ekanligida, balki ularning semantik mazmuni jonli va ta’sirchan ekanligi bilan ham farqlanadi. FBlarning bu xususiyati, ayniqsa, muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Ingliz tilida FB hosil bo‘lishining yetti xil asosiy usullari mavjud. Bular: 1) o‘zgaruvchan so‘z birliklari ma’nosining o‘zlashtirilishi; 2)turg‘un birikmalar ma’nosining o‘zlashtirilishi; 3) potentsial frazeologizmlar negizida; 4) individual-muallif iboralari; 5) syujet asosida; 6) omonimlar so‘z o‘yini natijasida; 7) FBlardan (frazeoderivatsiya) yangi FBlarning hosil bo‘lishi. Yuqorida ko‘rsatilgan olti usul birlamchi frazeologik shakllanishga mansub bo‘lsa, frazeoderivatsiya ikkilamchi frazeologik shakllanishga kiradi. Bunda yangi FB tilda mavjud bo‘lgan frazeologizmlarning semantik, grammatik va funktsional jihatdan o‘zgarishlarga yuz tutishi asosida vujudga keladi. Yuqorida qayd etilgan26 yo‘llar bilan hosil bo‘lgan FBlarni ko‘rib chiqamiz: with both feet [”qat’iyat bilan”], a little (small) frog in a bigpond [“kichkina odam”], go great guns [“gullab yashnamoq”, ”muvvaffaqiyat qozonmoq”], a white-collar job [“idorada ishlamoq”, ya’ni “toza ish”]. FBlarning hosil bo‘lishi asos va hosila FBlar degan tushunchalarni va ularning o‘zaro aloqasini qamrab oladi. Bu masalaning murakkabligi va ko‘p qirraligi bois, asos FBlar strukturasini alohida, hosila FBlar strukturasini alohida o‘rganish maqsadga muvofiq bo‘ladi”.¹ Frazeologik derivatsiyaning nazariy asoslarini izohlashda genetik aspekt muhim ahamiyat kasb etadi. Shunga ko‘ra, bunda tarixiy asoslarning jalb etilishi odatiy hol hisoblanadi. Oddiy qilib aytganda, “A beradi Bni” formulasining o‘zi ham tilda qandaydir A ning mavjudligini yoki mavjud bo‘lganligini ko‘rsatib, B ning unga nisbatan ikkilamchi sanalishini, yoki aksincha, B ga nisbatan A ning birlamchi ekanligini isbotlaydi. Birlamchi yoki ikkilamchilikni qayd etish jarayonning mohiyatini ochib berishga xizmat qiladi. Biroq frazeologik derivatsiya tahlili faqatgina diaxron aspekt bilan cheklanib qolmaydi. Frazeologizmlarning shakllanishi hodisasi o‘z tabiatiga ko‘ra, bu masalani ikki planda o‘rganishni talab qiladi: 1. Etimologik xususiyatlarni hisobga olgan holda, diaxronik planda (o‘rganilaetgan hodisaning tarixiy rivojlanish bosqichlarini tahlil qilgan holda); 2. Sinxron planda (til va uning qo‘llanishi lingvistikaning predmeti sanaladi ) 39 Shu boisdan, frazeologik derivatsiyani o‘rganishda til hodisalariga nisbatan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan va bir birini taqozo etuvchi mazkur ikki yondoshuv muhim ahamiyat kasb etadi. Frazeologik shakllanish, u qay tarzda kechishidan qat’iy nazar, tilni yorqin, jo‘shqin, ma’nodor FBlar bilan boyitadi. Ayrim neologizmlarning jamiyat tomonidan qabul qilinishi, ayrimlarining esa aksincha, inkor qilinishi bir qancha faktorlarga bog‘liq bo‘lgan hodisadir. Eng avvalo, bu hosilaning oldiga qo‘yilgan nominativ funktsiyaga mos kelish yoki kelmasligiga bog‘liqdir.Frazeologik derivatsiya natijasida hosil bo‘lgan yangi FBning shakllanish jarayonida ko‘zga tashlanadigan o‘zgarishlardan biri, bu uning tarkibidagi denotatning semantik funktsiyasi boshqa bir denotatga o‘tishidir. Bu jarayonni Collins-2006 40 ; The Concise Oxford Dictionary of Current English- 2008; H. W. Fowler-2008; A. S. Hornby 41 va yana bir qator yetakchi izohli lug‘atlarda yaqqol kuzatishimiz mumkin. Bunda asos birlik hosila FB bilan formal va semantik invariantlik aloqasini saqlab qoladi: kiss of death – kiss of life, all the fat is in the fire (arx.) – the fat is in the fire. Frazeologiyaning derivatsion rivojlanishi zamirida frazeologik birliklarning (FB) xosil bulishiga olib keluvchi murakkab semantik jarayonlar yotadi. Bunda derivatsion jarayonlarning muntazamligi odatda quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi – FB derivatsion baza sifatida frazeologik so’zlardan, boshqa frazeologik birliklarning xam yuzaga kelishiga asos bulib xizmat qiladi. Bu quyidagi ko‘rinishda amalga oshiriladi: ”FB- so’z” va’’FB-FB’’.Hosil bo‘lgan derivatlar (xosilalar) uz navbatida keying derivatsion munosabatlarning rivojlanishida ishtirok etishlari mumkin va buning xam natijasida yangi so’zlar yoki FBlar yuzaga keladi. Dastlabki FBlarning turli 39 Yuldoshev B.O‘zbek frazeologiyasi va frazeografiyasining shakllanishi hamda taraqqiyoti. -Samarqand: SamDU, 2007. -108b.27 40 Collins Dictionary of the English Language. Ed. by L.Urdang, P. Hanks, Th. H. Long. – London; Glasgow: Collins , 2006. –XXXV, 1690p. 41 Hornby A.S. The Advanced Learners Dictionary of Current English. – London: Longman, 1999. – 678p.28 xil transformatsiyalari natijasida ham FB derivatsiyasi amalga oshirilishi mumkin. FBlarning xosil bulishiga olib keluvchi murakkab semantik jarayonlarda quyidagi bosqichlarni ko’rsatib utish mumkin: 1) FB tarkibidagi suzlarning dastlabki ma’nolarini yo’qotishi yoki kuchsizlanishi; 2) FB barcha tarkibiy qismlarining ma’nolarini uzida mujassam etganyangi (frazeologik) ma’noning mustaxkamlanishi (turg‘unlashuvi); 3) turg‘un so’z birikmasining frazeologik ma’nosi uning aloxida tarkibiy qismlariga o’zgacha kuch bilan ta’sir o’tkazadi. Tilning leksik sistemasi uchun bu umuman yangi ma’no hisoblanadi. FBlar turli xil uzgarishlarga moyil bo‘lib, bu kabi o‘zgarishlar FB strukturasidagi tarkibiy qismlarning amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan o‘zaro almashinuvi hisobiga yuzaga keladi, ammo uning qolgan kismlari o‘zlarining doimiy xususiyatlarini saqlab qoladilar. Bunda FB tarkibiy kismlarining transformatsiyasi kup holatlarda unga mos keluvchi turg‘un birikmalarning moxiyatiga ta’sir utkazmaydi. Masalan, Be all at sixes and sevens =’’tartibsiz xolda bo‘lmoq; tashlandik, qarovsiz xolda bo‘lmoq’’; set on six and seven; set on cinque and sice =” soqqa tashlab, kata nomerga pul tikish ya’ni tavakkal qilmoq’’ . Zamonaviy ingliz tilida kiskartirilgan iboralarko‘pqo‘llaniladi, masalan : “We had an awful rush today”, Daphne explained wearily. ’’Fifty men for lunch and more men for dinner, and everything in the kitchen at sixes and sevens’’ (K.S. Prichard.Winged Seeds.ch. XXIV). Frazeologik birliklar mohiyatining semantik derivatsion murakkablashuviga ular tarkibidagi bir so‘z turkumiga oid so‘zlarning takrorlanib kelishi sabab bo‘ladi. Quyida son so‘z turkumi ishtirok etgan bir qancha misollarni ko‘rib chiqamiz: Three in One, One in Three – muqaddas iloxiy uchlik; threesheets in the wind– g‘irt mast; to strike twelve the first time (all at once) – tezda o‘z qobiliyatlarini namoyon qilmoq; ten to one – o‘nta bittaga qarshi, deyarli muqarrar; anger gave him the strength of ten – kuchini o‘n karra oshirdi; the upper ten(thousand) – aristokratiya, hukmron tabaqa; the ten Commandments – o‘nta muqaddas burch; vax.k. Bu yo’l bilan butun bir FBlar uyasi hosil bo‘ladi: two in two a) ikkiga: to cut in two:o‘rtasidan bo‘lmoq; b) alohida; 29 to put two and two together a)vaziyatga baho bermok, b) gap nimadaligini faxmlamok, ishning moxiyatini tushunmoq. Endibu misollarni kontekstda ko‘rib chiqamiz: It is a game at which two can play, two can play at that game–ko‘ramiz kimning qo‘li baland kelar ekan (kim g‘olib likni qo‘lga kiritar ekan); Two in distress makes sorrow – birovning g‘amiga sherik bo‘lmoq, g‘amni kamaytiradi25 . “one” so‘zi tayanch so‘z sifatida ishtirok etgan Fblarning xosil bo‘lishi hozirgi davr da jadal sur’atlar bilan kechmoqda: be all one to smb.; be at one (with smb); be one too many; be one too for smb.; suchy one, a; Evil one, The; hot one, a; one and all; one and only the; one by one; one in a thousand; one is not built that way; one or two; one too many (yoki too much) for smb.; va boshqalar. Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan semantik murakkabliklar tilning frazeologik sistemasida derivatsion xilma-xillikning vujudga kelishiga sabab bo’ladi. Frazeologik tadqiqotlar uchun material to‘plashda, hamda derivatlarni frazeologik variantlardan farqlash maqsadida asosan uchta nazariy asosga amal qilmog‘imiz kerak: 1. Mustaqil FBni derivate (xosila)dan farqlash uchun asos birlikda semantik o‘zgartirishlarning mavjudligi; 2. Mavjud frazeologizmni xosila-frazeologizm deb tan olinishi uchun uning ifodalanishidagi, mazmunidagi o‘zgarishlarning mavjud bo‘lishi hamda u mantiqiy nuqtai-nazardan asos frazeologizmga mazmunan yaqi nturishi lozim; 3. FB mazmuniga kuchli ta’sir o‘tkazmaydigan va shu boisdan yangi frazeoderivatlarning hosil bo‘lishiga olib kelmaydigan transformatsiyaning mavjudligi. Tilda FB tarkibiy qismlarining turli xil semantik transformatsiyalari bilan kechadigan derivatsiya jarayoni boshlang’ich material mazmun moxiyatining boyishiga olib keladi. Bu kabi xodisalarga aloxida izchillik bilan o’rganilishi kerak bo‘lgan uziga xos derivatsion xodisalar sifatida qarashimiz mumkin . Masalan, son so‘z turkumiga kiruvchitar kibiy qismlarning o’z sanoq xususiyatidan uzoqlashuvi odatda FBning umumiy mazmuniga bir qator yangi ma’nolarning kirib kelishi bilan kechadi: It is sixof one and half a dozen of the other = ’’Bu xuddi o‘sha ning o‘zi”; Everything is at sixes and sevens’’ hamma narsaning oyog‘i osmondan bo’di”. Bu kabi xolatlarda FB tarkibiga kiruvchi sonlar semantik va funktsional murakkabliklarni yuzaga keltiradi. Bu esa FB derivatsiyasining belgisi hisoblanadi. Misol uchun, it is a game at which two can play at that game = “ko‘ramiz kimning qo‘li baland kelarkan” FBsini olib qaraydigan bo’lsak, bunda FB tarkibiday uzaga kelgan ma’lum miqdor analogiya qonunlari asosida suzlashuv amaliyoti jarayonida yuzaga keladi. Bu fikrni isbotlash uchun zamonaviy ingliz tilida mavjud bo‘lgan quyidagi FBlarni misol sifatida keltirib o‘tamiz: The seven virtues = yeti ezgu ish, yettita ezgu fazilat; This seven year(s) day=bu uzoq vaqt mobaynida; The seven wonders of the world = dunyoning etti mujizasi; The seven deadly sins = yeti kechirilmas gunoh; With sixof everything =qonuniy nikohda bo‘lmoq (ayol haqida); The city of the seven hills = ’’ Rim’’ va boshqalar. Bu kabi sinonimik qatorlarning vujudga kelishi bir turdagi struktural modellar asosida amalga oshiriladi. Bundan tashqari, kuzatuvlarga qaraganda, FBlar sinonimik katorlari modellari ko‘pgina tillarda o‘zlarining struktural barkarorligini saklab koladi. Bu esa turli xil tillarda sinonimik katorlarning shakllanishi universal ekanidan dalolat beradi. Tilda aniq iboralardan tashkari, to‘liq bo‘lmagan ya’ni bir tildan boshqa tilga tarjima qilingan ibora(kalka)lar xam mavjud bulib, ularning leksik-grammatik tarkibi asos FBnikidan birmuncha farq qiladi. Leksikografiya va tarjima amaliyotida bu kabi iboralar “frazeologik o‘xshashliklar (analoglar)” deb yuritiladi. FB o‘z tarkibida turli xil o‘zgarishlarni yuzaga keltira oladi, ammo bu uzgarishlar barcha tarkibiy kismlarni kamrab oladi deb ayta olmaymiz. Chunki ayrim tarkibiy kismlar mutlako turg‘un xolatda bo‘ladi. Demak, bu uzgarishlar fakatgina turg‘un bo‘lmagan, yanada aniqroq aytadigan bo‘lsak, yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan o‘zaro almashinuvlar natijasida vujudga keladi. Misol sifatida quyidagilarni ko’rib chiqishimiz mumkin:Be (all) at sixes and sevens = “tartibsiz xolda bulmoq, xaroba holda bo’lmoq ”; Set on six and seven , Set on cinque and sice = “ eng katta nomerga pul tikish ya’ni barcha narsani o‘rtaga qo‘yib tavakkal qilish”. Frazeologizmlar shakllanishi jarayonida asosiy frazeoshakl ham u yoki bu darajada o‘zgarishga yuz tutishi mumkin. Quyida zamonaviy ingliz tiliga xos bo‘lgan frazeologik birlikning shakllanishini misol sifatida keltirimiz: It is the last straw that breaks the camel’s back. “Oxirgi xas tuyaning belini sindiribdi”,ya’ni“oxirgi tomchi sabr kosasini to‘ldiradi”, kontekstda tahlil qilamiz: ”As the last straw breaks the laden camel’s back, this piece of underground information crushed the sinking spirits of Mr. Dombey” (Ch. Dickens, Dombey and Son, ch. II). 1. The last straw – (“oxirgi tomchi (sabr kosasini to‘ldirgan)”, “sabrning chegarasi”), kontekstda: This was the last straw. He was throwing up her lawless girlhood love to her as an offence (Th.Dreiser. The Titan, ch. XIX); One look showed Swithin his condition. Drunk again. This was the last straw, (J. Galsworthy. Caravan, Salvation of a Forsyte, p.110); Hector (outraged). This is thelast straw, Dad: you have insulted my wife (B. Shaw. Man and Superman, act IV); 2. Break the camel’s back (“sabr kosasini to‘ldirmoq”, “ishni tugatmoq”), kontekstda ko‘rib chiqamiz: So Godfrey had at last succeeded, he thought grimly. It was clear that he had supplied the straw that broke the Gestapo camel’s back (M. Dodd. SowingtheWind, ch. XXIII). Ingliz tilida turg‘un so‘z birikmalari hosil bo‘lishining yana bir usuli bu alohida shaxslar bilan (yozuvchilar, shoirlar, davlat va jamoat arboblari, jurnalistlar va boshqalar) bog‘liq bo‘lgan frazeologizmlardir. Misol uchun quyidagi frazeologizmlar prezidentlar nomlar ular olib borgan siyosat bilan uzviy bog‘liq: big stick - “kuch ishlatish siyosati”, “kuch siyosati”, lunatic fringe – “ekstremistlar”, hat in the ring - “saylov oldi kompaniyasida ishtirok etish uchun” (T. Ruzvelt); New Frontiers – “yangi istiqbollar” (Dj. Kennedi); Silent Majority – “sukutdagi ko‘pchilik, xalq” (R. Nikson) va boshqalar. Bu turdagi kabi semantik frazeologizmlar tilda sinalgan modellar asosida shakllanadi. Masalan, “adjektiv + substantiv” – the forgotten man [“unutilgan inson”, ”taqdirning o‘gay bolasi” ya’ni ”hech kim o‘ylamaydigan inson” (mazkur ibora ushbu ma’noda birinchi marta Nyu York shtati gubernatori F.D.Ruzvelt tomonidan 1932 yilda saylov oldi kompaniyasida qo‘llanilgan edi). Frazeologizmlar nazariyasini sistem-lug‘aviy talqinda ko‘rib chiqar ekanmiz, FBlar nutqda erkin qo‘llanish jarayonida omonim so‘zlar bilan qay darajada bellasha olishini ham nazardan qochirmasligimiz kerak. FBlarning til sistemasi bilan aloqasini mustahkam saqlab qolgan tarkibiy qismlari tilning leksik, so‘z yasalishi va fonetik sistemalari tomonidan bo‘ladigan ta’sirlarga ko‘proq moyil bo‘ladilar. Bu holat FB tarkibiy qismlarining leksik, so‘z yasalishi, fonetik jihatlarga nisbatan ma’lum darajada muvofiqligini frazeologiyada ham saqlab qolish imkoniyatini beradi. So‘z erkin holatda va FB tarkibiy qismi sifatida qo‘llanilishi jarayonida o‘zaro munosabatga kirishish yoki o‘zaro tenglashtirish kabi xususiyatlarini namoyon qiladi. Chunki so‘z FBning tarkibiy qismi sifatida ham o‘zining ayrim o‘zgaruvchanlik xususiyatlarini saqlab qola biladi. Frazeologik derivatsiya avvalambor Frazeologik birlikning hosil bo‘lishidir. Bunda FB shakllanishining barqaror usullari birinchi darajali ahamiyat kasb etadi ular turli omillarga borib taqaladi, chunki frazeologik derivatsiya frazeologik aloqalar, frazeologik shaklning turg‘unligi, frazeologiyalashish, frazeologiyada sinonimiya va variantdoshlik kabi hodisalar bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Shu boisdan, quyidagi asosiy usullar bilan frazeologik birliklarning shakllanishi amalga oshadi: 1. frazeoforma tarkibiy qismlarining parchalanishi; 2. FB tarkibiy qismining kengayishi; 3. frazeoformaning o‘zgarishi; 4. qo‘llanish jarayonida FB tarkibiy qismining ajralib chiqishi. Derivatsion asos - bu asoslanadigan negiz (ya’ni yangi FBda mujassam bo’luvchi mazmun) ning yuzaga kelishiga omil bo‘luvchi til yoki nutq materiali hisoblanadi. Bunda so‘z yasalishining leksik-semantik usuli qo‘llaniladi. Frazeologik birliklarning hosil bo‘lishini semantik-struktural tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, hosila FB tarkibidagi tarkibiy qismlar boshlang‘ich ahamiyatini saqlab qoladilar. Buningsiz FB o‘z ichki shakli va obrazliligini yo‘qotgan bo‘lar edi. Ingliz tilida FBlar hosil bo‘lishining o‘ziga xos xususiyatlari umumiy xulosasi shuni ko‘rsatadiki:  FB hosil bo‘lishining eng mahsuldor, samarali usuli bu yuqori semantik zaxiraga ega bo‘lgan so‘z birikmalarining to‘liq yoki qisman o‘zlashtirilishi hisoblanadi. O‘zgaruvchan so‘z birikmalarining o‘zlashtirilishi natijasida to‘la yoki qisman o‘zlashtirilgan FBlar shakllanadi.  FBlarning hosil bo‘lish yo‘llarini o‘rganish, ularning asosini aniqlash FBlar vujudga kelishining qonuniyatlari hamda o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatib berishga imkon yaratib beradi. Shu boisdan, uzluksiz ravishda yangi birliklar bilan boyib borayotgan ingliz tili frazeologik birliklarining paydo bo‘lish hamda rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganish, ularning kelib chiqish manbalarini tahlil qilish shubhasiz lingvistik jihatdan beqiyos ahamiyat kasb etadi.  Frazeologik birliklarning tarjimasi milliy, madaniy xususiyatiga chuqur e'tibor bergan holda qilinishi lozim.  Frazeologik birliklar· har bir tilda tashkil topishi jihatidan ijtimoiy- tarixiy hodisalar, aqliy va ruhiy holatlar, din, milliy an 'ana va urf-odatlami o'z ichiga oladi. Turli xii geografik nomlar frazeologik birliklaming tarkibiy qismi bo'lishi mumkin. M: Do in Rome as the Romans do. -Onasini uchqo'rg'ondan ko'rsataman. Frazeologik birliklar milliy xususiyatga ega bo'lganda boshqa tilga kalka orqali tarjima qilinadi. M: Golden wedding – ohin to'y.  Ingliz tilida inson tana a'zolariga ko'z, qovoq, bosh, quloq va xokazolarga asoslangan bir necha iboralar mavjud. Ba'zida notasviriy ifodaviy, iboralar bilan tarjima qilish muhim bo'Jib qoladi, lekin ba'zida tillarda ishlatilishi mumkin. Tarjimon iboralarni va asliyat tilidagi boshqa idiomalarni yodda saqlab qolishni o'rganishi shart.  Haqiqiy qiyinchilik iboralarni badiiy tomondan tarjima qilayotganda tug'iladi. Tarjimon tarjima tilidagi iboralarni qo’llanilishiga sezgirligini oshirish va ularning jonliligini ta'minlash uchun tabiiy qo’llashi va asliyat tilidagi usulni saqlab qoJishi kerak. Asliyat tilida ibora hisoblanmagan, lekin iboralar bilan yaxshi tarjima qilinadigan so'zlar bo'lishi mumkin. M: Dutch courage iborasi o'zbek tiliga k ayf, mastlik so'zlari bilan tarjima qilinadi.  Evfemizm - bir so'z, iboraning boshqa so'z yoki ibora o'miga qo’llanilishi.Lekin evfemizm yoki qog'ozga o'rab gapirish nojo‘ya iboraning, ijtimoiy tomonidan qabul qilinmagan, yoqimsiz bo'lgan so'zlardan qochish masadida qo’llaniladi. Hamma tillarda boshqa so'z o'mida qo’llanuvchi ayniqsajinsiy aloqa, o'lim va g'ayritabiiyholatlar doirasida qo’llaniladigan yevfemizmlar frazeologik birliklari mavjud. Yahudiylar Xudo so'zi o'mida jannat so'zini qo’llashgan.  Ko'plab tillarda o'lim so'zining o'ringa boshqa so'zlami qo’llash qabul qilingan. Inglizlar pass away - (narigi dunyoga ketmoq) vaboshqa ifodalarni qo’llashadi. Qo‘shma Shtatlarda qariodarnlami katta yoshdagi shaxslar (senior citizens) deb atashadi.  Evfemizmlar tarjima tiliga mos keladigan evfemizm so‘zlar bilan qo'llanilishi kerak. Tarjimon uchun eng muhim narsa shuki, U asosiy tildagi evfemizmning tabiiyligini eslab qolish va so'ng tarjima tilida qabul qilingan va to'g'ri keladigan so'zga tarjima qilishi kerak. Misol uchun: He is sleeping with his father iborasi: U qishlog 'iga ketdi deb tarjima qilinishi kerak. Biroq ba'zi tilIarda U o 'Idi deb tarjima qilinadi. To'liq frazeologik birliklaming moslashishi 2 ta tilda bir xil bo'lishi mumkin. Black frost - qora sovuq; to lose one's head - kallasini yo'qotmoq, boshi aylanib qolmoq kabi tarjima qilish mumkin. Frazeologik birliklarni tarjima qilish jarayonida ularning tuzilishi va mazmunini solishtirish orqali funksional va semanitk mustaqil birliklar tanlab olinadi. Bu prinsiplar til elementlarini o'xshashlik va mos kelishi orqali ifoda qilinadi. Ushbu birliklarning tuzilishi va ma'nosi mos kelishi mumkin yoki moslashishda ayrim kamchiliklar orqali taqdim etiladi. Frazeologik birliklaming tuzilishi va mazmuni jihatidan to'liq mos bo'lishi kam kuzatiladi. Black frost - qora sovuq Frazeologik birliklaming qisman mos kelishi uchun obrazliliktomondan bir xii, lekin tuzilish va so'z tartibi jihatidan bir- biridan farq qiladi. M: to dance to smb's pipe - birovning nog'orasiga o'ynamoq . Ko'pgina frazeologik birliklami rus va o'zbek tillarida ekvivaletlari mavjud emas. Quyidagi turdagi birliklami tarjima qilayotganda so'zma-so'z tarjima, analogik va tasviriy tarjima turini qo'llash mumkin. M: cold war - sovuq urush the arm's race - qurollanish poygasi. Analogiya tomonidan tarjima qilish esa maxsus milliy hususiyat bo'lgan holda mumkin bo'ladi. M: The apple of my eye - ko'zginamning nuri. Tasviriy tarjima frezeologik birliklaming, bu so'zlar tuzilishining erkin tarjimasidir. M: to enter the House - parlament a'zosi bo'lmoq. Frazeologik birliklarda komponentlarni almashtirish, tushirib qoldirish va qo' shish mumkin. Shuning uchun biz tarjimada quyidagi holatni ta'kidlashimiz lozim. Tarjimada 2 tildagi frazeologik birliklarning asosiy tuzilishining grammatik shaklini saqlab qolish muhimdir. Aks holda uslubiy va pragmatik ma'nolar tarjimada aks ettirilmay qolishi mumkin. Masalan quyidagicha: Devorning ham qulog'i bor - Walls have ears - mum kin, lekin Wall has an ear - mumkin emas. Frazeologik birliklar to'liq moslashishda o'zining tuzilishi va ma'nosi leksik birliklaming soni jihatidan farqlansa ham, lekin semantik jihatdanfarqlanmaydi. M: Qanday shamol uchirdi – what wind blows you here. Asliyat tilidagi frazeologik birlikni ekvivalentini tarjimada topish uchun tarjima tilida mos keladigan variantini tanlanadi. Ushbu frazeologik birliklar leksik komponentlari jihatidan farqlanadi, lekin ularning asliyat va tarjima tilida mazmuni bir xil bo'ladi. Ular tarjimada bir-birlarining o'mida qo’llaniJa oladi, chunki ularning o'rnida qo’llanishga to'siq bo'luvchi milliy xususiyatga ega emas.M: to have smth at one's finger ends - besh qo'lday bilmoq: Ba'zida na ekvivalent, na mos keladigan ekvivalent yordam bera oladi. Bunday holda tasviriy tarjima usuli qo'llaniladi. Bu frazeologik birliklarning erkin ravishda tarjima qilinishdir. M: It is greek to me - bu menga jumboq. Frazeologik birliklar tinglovchi yoki o‘quvchining e’tiborini matndan anglashilgan xabarning maqsadiga to’liq qaratish uchun nafaqat so‘zlashuv nutqi- “Colloqual layer”da balki asosini publisistik uslub tashkil etadigan ommaviy axborot vositalari nutq uslubida ham juda keng qo‘llaniladi. Ommaviy axborot vositalarida, xususan, gazeta va jurnallarda frazeologik birliklarning tarkibiy qismlari hisoblangan ibora, maqol, turg’un birikmalarning qo‘llanilishi xabarning addresser(murojaat qiluvchi)dan adressi(murojaat qilinuvchi)ga mumkin qadar aniq va ta’sirli darajada yetib borishiga xizmat qiladi. Ushbu fikrga quyidagi: “a hard (or tough)act to follow”- (meaning: an achievement or performance which sets a standard difficult for others to measure up to.) idiomasining “ Independent davriy nashrining maxsus sonlaridan birida: “ Her determination and championing of tourism will be a tough act to follow” 42 tarzida ta’sirli foydalanilishini keltirish mumkin. Ushbu gazeta matnida birgina sifatdan iborat “qiyin” ma’nosini bildiruvchi “difficult” so‘zi o‘rniga 4 so‘z va 1 qo‘shimchadan foydalanilmoqda, ko‘zlangan asosiy maqsad esa o’quvchi ko‘z o‘ngida, aniqroq ifodalanganda ongida qanchalik “qiyin “ekanligini manzarasini chizishdan iboratdir. "Dress" so'zi "to dress a chicken" va "to dress a child" iboralarida bir xil ma'noga ega emas. "To dress a chicken" - patini yu/ish, "To dress a child" esa Idyimlarini kiyish ma 'nosida qo’llanilyapti. "Collocation" so'zi bir so' z boshqasi o'rnida qo' lIanilishini bildiradi. Ba'zi so'zlar tez-tez bir-biri bilan birga keladi va ba'zilari bir-biri bilan birga kelishi kuzatilmaydi. Qaysi so'zlar bir-biri bilan birga kelishini bilish matnni to'g'ri tushunish va to'g'ri tarjima qilish imkonini beradi. Ba'zi so'zlar birga kela olmaydi, chunki bular haqiqatdan bir-biridan yiroqdir. Ingliz tilida cats’wings (mushukningqanotlari)demaymiz, lekin biz bird’s, wings (qushning qanotlari) deb qo'llaymiz. Faqatgina fantastikada mushukning qanotlari deb qo'llash o'zini oqlashi mumkin. So'zlamiilg birikishi turlj tillarda farqlanishi murnkin. Misol uchun: ingliz tilidagi have so'zi "dream" so'zi bilan qo’llaniladi: I have a dream. Biroq rus va o'zbek tillarida bu birikma qo'llanilmaydi. Men tush ko'rdim. Har qanday tilda birikmalar yoki frazeologik birikma aniqdir. Ular hamma vaqt aniq tartibda yoki birgalikda qo’llaniladi va ularnito'g'ri tarjimasini bilish muhim. Ayniqsa ingliz tilidagi spick and span, hale and hearty, to-for, now and then, neat 42 Independent .1996. and tidy kabi birikmalarni va ularni aniq tarjimasini bilish kerak. Boshqa tillardaturg'un birikmalar hisoblangan umuman turli birikrnalar mavjud. Aniq birikmalar oeatda turg'un tartibda birgalikda ishlatiladi. Agar tartibi o'zgartirilsa, shu til so'zlashuvchisiga natija notabiiy tuyiladi. Ingliz tilidagi bread and Butler, day and night (boshqa tillarda night and day deyiladi), knife and fork, black and white, black and blue, ladies and gentlemen. rant and rave kabi ,birikmalami tarjimon bilishi lozim. Ingliz tili so'zlovchisiga agar kimdir "gentlemen and ladies" deydigan bo'lsa, bu g'alati tuyiladi. Ko'p tillarda "mother and father" deyishadi, lekin hech qachon "father and mother" emas. O'zbek tilida "ota va ona", lekin "ona va ota" emas. Iboralar maxsus qo'llanishlar bo'lib to'liq ma'noga egadir. Lekin birikmalarning ma'nosi yaxlit so'zlaming ma'nosi bilan bir xil emas.Ular ko'pgina leksik birliklar bilan bir xii ma'nosi bor bo'ladi, lekin aniq moslashish boshqa tilde ifodalanmagan bo'ladi. Misol uchun , ingliz tilida kick the bucket o'tim bilan bir xii ma'noga ega., lekin bu qandaydir hurmat ko'rsatish maqsadida ham qo’llaniladi. Quyidagi misolda ingliz va o'zbek tilidagi so'zlaming tarjimasi berilgan, lekin har xil fe'lIar qo’llanilgan. Har qaysi tildagi shakli hali tabiiydir,lekin badiiy tomondan tarjima qilinsa, notabiiy tuyilardi. To keep the law Qonunga amal qilmoq Ate wild honey - Asal ichdi. He was given wisdom –“Aql o'rgatdi”. Shuning uchun iboralami tarjima qilayotganda bunday hollarda e'tibor qaratish zarur. Tarjimon birinchi navbatda iboraning mazmunini aniq bilishi va iborani to'liq ifoda qilish uchun tabiiy ekvivalentini topishi shart. Ba'zida so'zlarda paydo bo'ladigan umumiy ma'no birikmalariga asoslangan holda qo'llanishlami tahlil qilish mumkin. Misol uchun, quyidagi gaplarning qo'llanishlari to'g'ridir. Agar fe'l o'zgartirilganda, natija noto'g'ri ma'noda yoki metafora ma'nosida bo'lib qolar edi. Birinchi ustunda shaxslarsiz ikkinchisida shaxslar bor qilib tarjima qilingan: I washed the car I batlled the baby. I rellted a typewriter He hired a secretary.The puppy yelps The bay screams .He sheared the sheep He cut the boy's hair. Shunday qilib, frazeologik birikmalar o'zbek tiliga so'zma so'z tarjima qilinmaydi. Quyida ingliz frazeologik birikmalarining o'zbek tilidagi birikmalarga moslashishi va ekvivalenti har xil bo'lishi mumkin bo'lgan misollar berilgan. I. It gave me chance to sleep. I didn't sleep last night – Hechqisi yo'q, qaytanga uxlab oldim. kecha mijja qoqmagan edim. 2. "Tonight you will tell me everything" - said Rinaldi - "Kechqurun menga oqizmay-tomizmay hikoya qilib berasiz", - dedi Rinaldi. 3. When we swaggered by twirling his new mustache, everybody stopped to look and admire - U endi sabza ura boshlagan mo'ylovini burab, savlat to'kib yurgan chog'ida xamma odamlar • unga qarashar edi. 4. I sacrificed everything for something that never come - ,"Ro'yobga chiqmagan ana shu narsani deb butun umrimni hazon qildim. 5. It was still raining hard - Yomg'ir hamon chelaklab qo‘yar edi. 6. All right, I wash my- hands of the matter. But I warn you all that a time's coming when you're going to feel sick whenever you think of this day. - Yaxshi bo'lmasa! Agar shunday bo'lsa, men qo'limni yuvib qo'ltig'imga uraman. Ammo sizlarga aytadigan bir gapim bor: bir kun keladi bu qilmishingizga pushaymon bo'lasiz va qilgan ishingizni eslashning o'zidayoq xushingiz ketib qoladi. Frazeologik birliklarning tarjimasining asosiy qiyinchiligi shundaki, lug'atlarning hech biri matnda frazeologik birikmalarni qo’llanishidagi rang-barangliklarni ta'minlay olmaydi. Kuninning "Ingliz-rus tillari frazeologik lug'ati"da frazeologizmlarning ko'pchiligining tarjimasi bor. Masalan: Charity begins at home. Bu FB har xil lug'atlarda turlicha tarjima qilingan. Myullerning mashhur kitobida - "Savob o'z uyingdan boshlanadi" deb izohlangan.Frazeologik birlikning tarjimasi maqolning faqatgina negativ ma'nosiini ko'rsatayapti. Insonning tabiiy fe'l-atvori bo'lishi, uning qiziqishlari va hudbinligini ta'kidlayapti. BARSda berilgan tarjimada inson boshqa insonlar haqida o'yJashi, qayg'urish ifoda etilgan, lekin bu tarjimada kinoya yo'q va u tabiiydir. Xombayning lug'atida shu FB "Charity begins at home" - A person s first duty is to help members of his own family. deb keltirilgan. Bu misol shuni ko'rsatadiki, frazeologizmlarning lug'atlarda har xil tarjima shakllari berilishi mumkin. Tarjimon buni hisobga olishi zarur. Rus, ingliz va o'zbek tillarida frazeologizmlaming so'zma-so'z to'g'ri keluvchi ko'pgina turlari bor. Masalan: to play with fire - o't bilan o'ynashrnoq. Frazeologizmlarni tarjima qilish chog'ida shuni yodda saqlash kerakki, har qanday tilning frazeologizmi shaxsning ichki his hayajonini ifodalash xususiyatiga ega. Frazeologik birliklarni obrazli asosda tarjima qilayotganda ulami ifoda qilishda aniq namunalar, qoidalar mavjudki, buning 4 xil yo'lini ko'rsatish mumkin: 1. Umumiy obrazlilikni saqlash. 2. Obrazlilikni qisman o'zgartirish. 3. Obrazlilikni umuman o'zgartirish. 4. Obrazlilikdan voz kechish. Fingers have light - Qo'li qing'iming dili qing'ir; Fingers beepers, loses meepers Topgan niyoz, topmagan bir bog‘; piyoz ; Fiddle while Rome is burning – Kimga to'y, kimga aza; First think then speak - Oldin o'yla, keyin so'yla. Umumiy bir tarzda aytganda, frazeologik birliklami tarjima qilish hammavaqt ham oson emas. Frazeologik birliklarning ko'pchiligi emotsional va ekspressiv ma'no tashiydi va milliy xususiyatga ega bo'ladi. III. Bob yuzasidan xulosalar Frazeologik birliklarni, jumladan, iboralami tarjima qilayotganda shunga e'tibor qaratish zarurki:  Tarjimon birinchi navbatda iboraning mazmunini aniq bilishi va iborani to'liq ifoda qilish uchun tabiiy ekvivalentini topishi shart.  Ba'zida so'zlarda paydo bo'ladigan umumiy ma'no birikmalariga asoslangan holda qo‘llanishlarni tahlil qilish mumkin.  Tarjimada fe'l o'zgartirilgansa, natija noto'g'ri ma'noda yoki metafora ma'nosida bo'lib qolishi mumkin. Shuning uchun gapni shaxslarsiz ,ikkinchi holatda esa shaxslar ko‘rsatilgan holda tarjima qilish maqsadga muvofiqdir.  Frazeologik birliklarni tarjima qilish jarayonida tarjimon tarjima qilinyotgan birinchi va ikkinchi tilning madaniyati va til imkoniyatlarini hisobga olishi lozim.  Tarjimaga yetarlicha badiiy ifodalarni qo‘shgan holda asosiy mazmun planini ham ochib berish ko’zda tutiladi.  Frazeologik birliklar tarjimasida mos ekvivalentlar topish va ular bo‘lmagan holda mazmunni ifodalash uchun kalkalashdan foydalanish mumkin.  FBlar tarjimasida ba’zida maqolni maqol, matalni matal ko’rinishda aynan tarjima qilishning iloji bo‘lmaydi, shuning uchun asl matnning janri o‘zgarishi mazmunga ta’sir qilmaydi. Umumiy xulosalar  Frazeologik birliklar Tilshunoslikning Frazeologiya bo’limida o’rganilib, tilshunoslikka oid termin sifatida tor va keng ma’nolarda ishlatilishi mumkin: A. Tor ma’noda turg’un birikmalar va idiomalar. B. Keng ma’noda esa ajralmas yoki bo’linmas qismlardan C. Tarkib topgan ma’nosi tarkibiy qismlari orqali anglashilib bo’lmaydigan til birliklari- idiomalar, frazeologik chatishmalar, frazeologik birliklar ,maqollar hattoki matallar ham ularningtarkibiy qismi hisoblanadi.  Frazeologik birliklarning tarjima qilishda tarjimaning turli usullaridan foydangan holda til tegishli bo‘lgan millatning umummilliy xususiyatlaridan kelib chiqqan holda bir tildan ikkinchi tilga o‘girish maqsadga muvofiqdir.  Tarjimada nafaqat jumla yoki matnda ifodalangan ma’no bir tildan ikkinchi tilga olib o’tiladi, balki shu til tegishli bo’lgan madaniyat ham tarjima qilinishi nazarda tutiladi.  Agarda ikkinchi tilda tarjima orqali olib o’tish mumkin bo’lgan tegishli muqobil so’z, so’z birikmasi, ibora, maqol kabi til birliklari mavjud bo’lmasa, ba’zan o’xshash holat orqali ham ma’no ifodalanishi mumkin.  Frazeologik birliklar tarjimasini amalga oshirishda eng katta to’sqinlik qiluvchi omil bu farzeologik birliklar o’zi yasalishi davrida ma’noning qisman to’liq va umuman ko’chmasligi asosida yaslagani holda ularning yuqorida sanab o’tilgan ayni shu uch turdan biriga mansub ekanligi pirovard masala ekanligini unutmaslik lozim bo’ladi.  Ushbu jarayonda tarjimon frazeologik birliklar bilan birgalikda u tegishli bo’lgan millat madaniyati, tarixi, urf-odatlarini ham ikkinchi tilga tarjima orqali olib o’tyotganligini hisobga olgan holda millatning me’rosiga putur yetkazmagan holda ikkinchi tilde namoyish qilishi tarjimonning o’z kasbining mahoratli davomchisi ekanligini va u tarjima qilayotgan til tegishli bo’lgan millatga nisbatan hurmati belgisini ifodalaydi.  Shuningdek tarjimon frazeologik birliklarni tarjima qilayotganda nafaqat kasbining balki, tarjima qilinyotgan maqol va matal,turg’un birikmaning ham davom etishiga sababchi shaxs sifatida mas’uldir.  Binobarin gazeta matnlaridagi frazeologik birliklarni tarjima qilishda millat ruhiyati va madaniyatini qarashlarini to‘g‘ri talqin qilgan holda va ayni vaqtda ikkinchi millatning ham o‘ziga xosliklarini, qabul qilish darajasini hisobga olgan holda tarjimani amalga oshirish talabi eng ustuvorlaridan biridir.  Ommaviy axborot matnlaridagi frazeologik birliklarning birinchi va ikkinchi ya’ni tarjima qilingan tildagi pragmatik xususiyati o’zgarmasligiga, FB orqali ishora qilingan xabarni to‘g‘ri va maqbul tarzda ifodaviylikni ham nazardan qochirmasdan yetkazish tarjimonning nafaqat tarjimonlik mahoratini , balki uning saviyasini ham belgilab beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh. M.Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shahsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi lozim. T. O’zbekiston 2017. 2. Каримов.И.А. “Она юртимиз бахту иқболи йўлида хизмат қилиш - энг олий саодатдир”.Тошкент: Маънавият, 2015, 301 б; 3. Каримов.И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. Т., Ўзбекистон-2011, 440-бет. 4. Каримов.И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. Т., Ўзбекистон-2011, 440-бет. II.Ilmiy adabiyotlar 1.Musayev K. M. Tarjima nazariyasi asoslari. — T., 2005. — 352 b 2.Nurmuhammedov Y. Frazeologik birliklarning lingvomadaniy xususiyatlari. Monografiya. – Samarqand: SamDU nashri, 2021.– 37/136 b. 3.Rahimov G . Tarjima nazariyasi va amalyoti. O zbekiston milliyʻ ʻ ensiklopediya. Davlat ilmiy nashriyoti. Toshkent-2016. 176 b. 4.Salomov F. Adabiy an ana va badiiy tarjima. — T.: Fan, 1980. — 124 b ʼ 5.G ofurov I., Mo minov O., Qambarov N. Tarjima Nazariyasi. — T.: ʻ ʻ Tafakkur-Bo stoni, 2012. ʻ 6. Sh Safarov. Pragmalingvistika .Toshkent .2008.3,4 –b. 7. O ‘ zbekiston milly ensiklopediyasi . (2000-2005) 8. Анипкина Л.Н. Оценочные высказывания в прагматическом аспекте // Филологические науки. – М., 2000. - №2. – С.58-65. 9. Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. – Л.: ЛГУ, 1981.-324с. 10. Башиева С.К. Стилистический компонент фразеологического значения: Автореф. дисс…. канд. фил. наук.– Краснодар: КГУ, 1995. – 23с. 11 . Грегор напроказил. История советского переводоведения Художественно-филологический перевод 1920–1930-х годов / Сост. М. Э. Баскина; отв. ред. М. Э. Баскина, В. В. Филичева. – СПб.: Нестор-История, 2021. 12.Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. – M . 1972. – 466 c . 13. A supplement to the Oxford English Dictionary / Ed. by R.W. Burchfield. – Vol.4. – Oxford: Clarendon Press, 14. Brontyo, Charlotte. Jane Eyre. – New York: Charles Scribner’s sons, 2004.-570p23 1996. – 1410p30 15. Dawn , November 15 2021 16. Dickens, Charles. The Adventures of Oliver Twist.- London: Pan, 1991.- 551p.22 17.Galsworthy, John. The White Monkey and A Silent Wooing. – New York: Charles Scibner’s sons, 1999. - 291p 18. Independent .1996. 19 . Kukharenko V.A. Practical course of stylistics of the English language. Moscow, 1986. P. 61–62. 20. THE SUN (2017 01.20) p.12-13 21. Times, Sunday times (2016)Jan.P. 36 HAVOLALAR 1.w https://enm.wiktionary.org>wiki 2. www.collinsdictionary.com ELEKTRON KITOBLAR 1. Cannon K.I. Word structure. Oxford: Oxford University Press, 1986. P. 236 2.Longman dictionary of Contemporary English , Fifth edition .Pearson education Limited 2009 3 .Yusupov U. Ingliz va o zbek tillarining chog ishtirma tilshunosligi. T.:ʻ ʻ Akademnashr, 2013. — 283 b

KIRISH.....................................................................................................................3

I BOB. HOZIRGI ZAMON TILSHUNOSLIGIDA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING UMUMIY TA’RIFI,TASNIFI VA METATILI MASALARI............................ ...............................................................................10

1.1. Frazeologizm tushunchasi va uning antroposentrik talqini..............................10

1.2. Frazeologik birliklarni o‘rganish metodlari: Vinogradov va Kunin nazariyalarining ahamiyati....................................................................................23

 I. bob bo‘yicha xulosa........................................................................................32

II BOB . INGLIZ OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI MATNLARIDAGI FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI....33

2.1. Ommaviy axborot vositalari matnlaridagi frazeologik birliklarni struktur semantik tasnifi.. ................................................................................................33

2.2. Ingliz davriy nashrlari matnlaridagi frazeologik birliklarning pragmatik xususiyatlari........................................................................................................38

II. Bob bo’yicha xulosa.......................................................................................60

III BOB. OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI MATNLARIDAGI FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING TARNSLYATOLOGIK ASPEKTI....61

3.1. Ommaviy axborot vositalari matnlaridagi frazeologik birliklarni tarjima qilish usullari ................................................................................................................61

3.2. Gazeta matnlaridagi frazeologik birliklarni bir tildan ikkinchi tilga olib o‘tilganda asl ma’no va hajm munosabatlari tavsifi................................................7

 

Купить