Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 106.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 26 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Английский язык

Продавец

Bohodir Jalolov

Инглиз тилидаги эганинг функционал-семантик характеристикаси ва унинг ўзбек тилига таржима қилиш методикаси

Купить
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА Ў РТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ ҚАРШИ ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ ИНГЛИЗ ТИЛИ ВА АДАБИЁТИ КАФЕДРАСИ Ниёзов Акбарнинг “5 1 20100 филология(инглиз тили)” таълим йуналиши бўйича бакалавр даражасини олиш учун Инглиз тилидаги эганинг функционал-семантик характеристикаси ва унинг ўзбек тилига таржима қ илиш методикаси мавзусида ёзган БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ Қарши – 2016Иш кўриб чи қ илди ва ҳ имояга рухсат берилди кафедра мудири А. Назаров ____________________ «____» ___________2016й. Илмий ра ҳ бар: Ў қ. Алимов Т. МУНДАРИЖА Кириш ……………………………………………………………………………3 I боб. Тилда гап б ў лакларига ало қ адор назарий масалаларнинг та ҳ лили …………………………………………………………………17 §1. Гап бўлакларининг гапдаги структуравий функцияси муаммолари…………………………………………………………………6 §2. Инглиз ва ўзбек тилида эганинг структуравий ва семантик турлари.…… ……………………………………………………………….17 §3. Инглиз ва ўзбек тилларида эганинг гапдаги ўрни ва унинг гап структурасига таъсири …………………………………………………..42 II боб. Тиллараро эквивалентлик, интерференция ва фасилитация ҳодисаларининг эгада кузатилиши .…………………………………61 §1. Эгада тиллараро эквивалентликнинг намоён бўлиши ……………….61 § 2 . Эга соҳасида тиллараро фасилитация ва интерференциянинг намоён бўлиши ………………………………………………………… …………..78 § 3 . Эга нинг ўзбек тилига таржима қилиш йуллари…………...……….81 ХУЛОСА … КИРИШ Республикамиз мустақилликка эришгач, чет элларининг тутган ўрни мислсиз ошиб кетди. Бунинг сабаби республикамизнинг хорижий мамлакатлар билан сиёсий кетиши, ёки бир сўз билан айтганда унинг дунёга юз тутиши бўлди. Бугунги кунда халқимизга, айниқса, ёшларга, чет тилини ўргатиш давлат аҳамияти даражасига кўтарилди. Шу муносабат билан президентимиз И.А. Каримов бундай дейд и : “ В ностоящие время у нас в стране придется большое изучению и преподавлению иностранных языков. И это, конечно, не спорят. Сегодня для нашей страны, стремящейся занять достойное место в мировом сообществе, трудно переоценить знаеные совершенного знания иностранных языков нашими людми, ведь народ наш видить своё великое будущее в согласии, сотрудничестве с иностранными партнерами ” (Каримов 1998, 8-9 ) . Чет тилла эффективной системы методических приемов для более доходчивого объяснения учебного материала, для создания системы рациональных упражнений, для закрепления дальнейшей автоматизации и разработки системы контроля значений, умений и навыков, 4) проблему создания научной обоснованной системы учебников практических курсов по иностранным языком (Аракин 1979, 254). Шуни айтиб ўтиш керакки, кейинги ўттиз йил давомида тилларни қиёсий ўрганишда эътибор жуда кучайди. Европа мамлакатларида ва АҚШда маълум тил қиёслаш марказлари ва проектлари тузилди ва Европадаги деярли барча тиллар бир-бирлари билан қиёсланади. Бу ҳаракатларнинг натижасида тил ўрганишни яхшилаш вазифасига хизмат қилди. Айниқса, собиқ СССРда ўзбек олимлари ҳам катта ҳисса қўшдилар. Профессорлар Ж. Бўронов (1973), А. Абдуазизов (1974), Битирув малакавий ишининг мақсади ва предмети инглиз ва ўзбек тилларида эга ўртасидаги фикрлар ва ўхшашликлардир. Мақсадни амалга оширишда қуйидаги вазифалар қўйилди : 1. Гапда эга, тема, субъект муносабатларини янада ёритиш; 2. Эганинг инглиз ва ўзбек тилидаги турларини ёритиш; 3. Эганинг ифодалаш воситаларини аниқлаш; 4. Эганинг гапдаги ўрни масаласини иккала тилда кўриш; 5. Кесимнинг эга билан мослашиши инглиз тилида ўзбек тилидагига нисбатан анча ривожланганлик сабабини аниқлаш; 6. Эга соҳасида тиллараро эквивалентларини, интерференция ва фасилитацияларни аниқлаш; 7. Инглиз тили ўқитувчиларига тавсиялар бериш; Тадқиқотнинг илмий янгилиги шундаки, биз биринчи марта инглиз ва ўзбек тилидаги эгани қиёсладик, улар ўртасида мавжуд бўлган турлича фикрларни ва ўхшашликларни аниқладик, тиллара I БОБ . ТИЛДА ГАП БЎЛАКЛАРИГА АЛО Қ АДОР НАЗАРИЙ МАСАЛАЛАРНИНГ ТАҲЛИЛИ Тил, нутқ орқали кишилар ўз фикрларини, мақсадларини ҳис- ҳаяжонларини ифодалайдилар. Тил кишилар ўртасидаги ўзаро муносабатни юзага келтирувчи қурол вазифасини ҳам ўтайди, у кишилар ўртасидаги энг муҳим алоқа воситаси. Фикр турли гап типлари орқали ифодаланади, фикр содда ёки қўшма гаплар орқали, дарак, сўроқ, буйруқ, ундов гаплар орқали, икки составли ёки бир составли гаплар орқали, тўлиқ ёки тўлиқсиз гаплар орқали ифодаланиши мумкин. §1. ГАП БЎЛАКЛАРИНИНГ ГАПДАГИ ФУНКЦИЯСИ МУАММОЛАРИ Маълумки, гап сўз ёки сўзлардан ташкил топади. Гапдаги сўзлар бир- бири билан ўзаро боғланган бўлиб, бу сўзларнинг ҳар бири ёки биргаликда гап таркибида бирор функцияни бажаради. Масалан, «Мен кеча қизиқ фильм кўрдим» гапида “мен” (олмош бир иккинчи даражали бўлак бошқа иккинчи даражали бўлакка боғланиши ҳам мумкин. А. Ғуломов ва М. Асқаровларнинг фикрича (1961-1940) айрим иккинчи даражали бўлаклар, ўрнига қараб, бутун гапга қарашли ҳам мумкин. Бош бўлакларнинг иккинчи даражали бўлаклардан устунлигини шундан ҳам кўриш мумкинки, улар ёлғиз ўзи мустақил гап ҳосил қилиши мумкин: У ёзяпти – He is writing; Машина янги – The car is new . Ҳар бир гап бўлаги, шу жумладан эга ҳам ўз лексик – морфологик хусусиятига ва маъно доирасига эга. Турк, герман, роман, словян ва бошқа қатор тилларда эга бош келишикда ( номенатив келишикда ) бўлади. Шунинг учун бу тилларни номенатив тиллар деб аталади. Гап бўлаклари тўғрисида гапирар эканмиз, айрим олимлар аниқловчи иккинчи даражали бўлаклар ичида энг паст табақани ташкил қилади дейишади. Бу т элементами, необходимы для структурно-сергантической завершенности элементарного предложения. Ср. невозможность опущения обоих этих членов предложения в предложении She treated Daddy like a child . В третью группу б ы ть выделены определения. Постоянно зависимые, п о д р о б н о д о п о л н е н и я м и о б с т о я т е л ь с т в а м , о п р е д е л е н и я в о т л и ч и е о т названных ленов предложения синтаксически связаны лишь с существи- тельными. Их неглагольная синтаксическая ориентированность определяет их принадлежность к иному срезу в членении предложения. В отличие от всех этих элементов определение не входит в структурную схему предложения (Иванов и др. 1981, 187-188) . Биз юқорида эга ва кесимни бош бўлаклар эканлигини қайд қилдик. Аммо бу ерда шуни ҳам айтиш керакки, эга ва кес бўлмайди, бошқа бўлакларни ўзига тобе этиб келади ” – дейилади. “Ҳозирги ўзбек адабий тили” грамматикасида (Ҳуат 1960, 60). Бу фикр тарафдорлари ўз позицияларини кесимни эга билан мослашиши ҳодисаси билан исботламоқчи бўладилар. И.П. Иванова, В.В. Бурлакова, Г.Г. Поченцов ва бошқалар эга ва кесимни ўзаро тобе гап бўлаклари деб қарашади. ( Иванова и др. 1981, 191 ). Л.С. Бархударовнинг фикрича, инглиз тилидаги эга ва кесим ўртасидаги муносабатни мослашиш ( соглосование ) эмас, балки корреспонденциядир. «Можно сказать, что в предложениях типа The family were in bed ? Elizabeth and George were very young , etc и подлежащее, и сказуемое выражают множественность, но подлежащем эта множественность выражена лексико-семантическим, а в сказуемом грамматическим (морфологическим) способом. Иначе гово иккинчи бош бўлак эканлигини кўрсатади. ( Махмудов, Нурмонов 1995. 77- 78 ). Бу масаланинг абхаз-адигей тилларида кўрган И.О. Геуадзе бундай дейди: В абхазско – адыгейских языках, как и в болшинстве других родственных иберийско – кавказских языках, структура простого предложения. Здесть глагол выступает в качестве основного, стрежневого компонента, которому принадлежит ведущая роль организации предложения (Геуадзе 1972, 97). Биз бу малакани ечишда икки нарсани ҳисобга олиш керак деб ҳисоблаймиз. Кесимнинг эга билан мослашуви кесимнинг эгага тобелигини кўрсатади, аммо гапнинг номенатив структурасидан келиб чиқсак кесим вазифасидаги феъл ўзининг валентлигига асосан аргументларига (эга ва тўлдирувчиларга) жой (ваканция) очади. Масалан, “югирмоқ” феъли битта аргументга, яъни эгага жой очади: У Синтаксеми можно определить как элементарные единицы глубинной структуры предложения, содержание которых сводится к совокупности синтаксимо-симантеческих признаков. Среды этих содержательных признаков синтаксемы может быть один из трех категориальных (субстанциональный, квалификативный или процессуальный) и один или более некатегориальных синтаксиско-симантеческих признаков. Формальные же особенности синтаксем заключаются как в средствах их выражения, так и признаках, к числу которых относятся и их позиционные возможности, и их местоположения в предложении, и их и другими синтаксемами (Мухин 1980, 291). А.М. Мухиннинг синтаксемалари ҳаддан ташқари мавҳум бўлгани учун, синтаксемалар сони аниқ эмаслиги учун ( улар 70 тадан кўп ) бу назария ни мактаб ва олий ўқув юртларидаги амалий илмий грам эмас; 1) Куз 2) Куз келди 3) Мен велосипед олдим 4) Мен кўк велосипед олдим 5) Кеча мен кўк велосипед Гапнинг коммуникатив структураси тема ва рема бўлаклардан ташкил топади. Эга Кесим тема рема Аҳмад келди. Иккинчи гапда эса эга ремага, кесим темага тўғри келди. эга кесим рема тема Аҳмад келди. Диологларда кўпинча тема туширилиб рема қолади. Масалан: 1) Ким келди – Аҳмад (келди), 2) Қаерга бординг? Театрга ( бордим ). Демак, диалогик нутқда темалар ишлатилмаслиги мумкин. Гап структурасидаги учинчи қатламга келсак, яъни номинатив структурасига келсак, бу қатлам ҳали етарли назарияга эга эмас. Бу қатлам вазиятни (ситуация) акс эттиради. Маълумки, онгимиздан ташқаридаги вазият элементлардан иборат бўлади. Бу эелемнтлар тилда Л. Теньер (1988) фикрича, ҳаракат ва унда қатнашувчилар (актантлар) Теньердан олдинга кетиб вазият элементларини тилдаги ифодаланишини агенс, патиенд фактитив аргумент, локатив способ венифисант каби тушунчаларда акс эттирдилар (Қаранг: Иванова и др. 1981; Багданов 1977; Гак 1985; Сусов 1973 ва ҳоказо). Бугунги кунда гапнинг номинатив структураси янада чуқур ўрганилмоқда. Биз умид қиламизки, бу ҳаракатлар яқин йилларда ўз ҳосилини беради. Гап структурасининг учала қатлами бир-бири билан боғлиқ, шунинг учун бир қатлам тўғрисида гапирганда бошқа қатламларга ҳам мурожаат қилишга тўғри келади. БМИ биз эга масаласини кўрар эканмиз, бизга кўпроқ гапнинг синтактик структурасини ҳосил қилувчи гап бўлаклари ҳақида кўпроқ гапиришимизга тўғри келади. Энди гап бўлаларининг шакли, тузилиши ҳақида қисқача тўхталиб ўтмоқчимиз. Маълумки, ҳар қандай гап бўлаги шаклий жиҳат қандай морфологик шаклга таянганига асосланади: “Синтактик шакл морфологик шакл асосида вужудга келганлиги учун морфологик шакл синтактик шаклнинг ички мундарижасини белгилайди (Махмудов, Нурмонов 1995, 61)”. Морфологик шакл синтактик шакл ичида ўзининг вазифасини бажаради. Демак, морфологик шаклнинг вазифа олиш шароити синтактик шаклдир. Маълум синтактик ҳолатда ҳар қандай морфологик шакллар эмас, балки шу ҳолатга мувофиқ келувчи морфологик шакллар тизими мавжуд бўлади. Масалан, эга синтактик ҳолатда бош келишикдаги от, отлашган сифат, сон, олмош ва бошқа морфологик шакллар сифатида кела олади. Бу морфологик шакллар тизимидан (парадигмасидан) бири маълум синтактик ҳолат учун кўпроқ ҳосланган бўлади. Хусусан, эганинг морфологик шакллар тизимидан бош келишикдаги от эга синтактик ҳолати учун М орфологик маъно синтактик маънонинг мундарижасини белгилайди. Синтактик маъно эса жумла таркибида бошқа синтактик маъно билан муносабатда вужудга келади. Масалан, синтактик маъно ҳисобланган предикат маъноси субъект, объект (патиенс) маъноларига нисбатан белгиланади ва у турли морфология маъноларни ўзида бирлаштиради: ҳаракат маъноси (меҳмон келди), белги маъноси (китоб яхши), ҳолат маъноси (у уҳлоқ), миқдор маъноси (китоблар ўнта) ва бошқалар. Натижада предикат мундарижасини белгиловчи морфологик маънолар парадигмаси вужудга келади. Морфологик маънолар парадигмасидан биттаси синтактик маъно учун кўпроқ хосланган бўлади. Масалан, юқоридаги морфологик маънолар парадигмасидан ҳаракат, ҳолат маънолари предикат кўпроқ хосланган. Н. Махмудов ва Нурмоновлар фикрига кўра синтактик маъно билан м “Стол” сўзининг умумий категориал маъноси билан хусусий маъноси ўртасида мувофиқлик бор. Лекин “юриш” сўзининг бу икки маъноси ўртасида зиддият бор сўзнинг хусусий маъноси предметни эмас, балки ҳаракатни ифодалайди. Шунинг учун у от шакли орқали ифодаланади ва шакл жиҳатидан отнинг боғланишини сақлаб қолади. Синтактик учун морфологик маъноларни бирлаштирувчи маъно бўлган синтактик маъно муҳим ҳисобланади. Морфологик маъно эса синтактик маъноларнинг фарқли белгиларини кўрсатишда катта аҳамиятга эга бўлади. Гап бўлакларининг шакл ва мазмуни ўртасидаги муносабат асосида синтактик шакл ва синтактик маъно ўртасидаги муносабатдир. Гап бўлакларининг бу икки томони ўзаро узвий боғланиб, бир бутунликни ташкил қилади. Шу билан бирга, уларнинг ҳар қайсиси маълум мустақилликка эга. Шунинг учун ҳам бу ташқари эга гапда албатта ишлатилади. Эга кесимга қараб белгиланади. §2. ИНГЛИЗ ВА ЎЗБЕК ТИЛЛАРИДАГИ ЭГАНИНГ СТРУКТУРАВИЙ ВА СЕМАНТИК ТУЛАРИ Эга турлари ҳақида кўп фикрлар бор. Масалан, В.Э. Аракин (1979, 186- 189) инглиз ва рус тилида эгани иккита структурал-семантик турга бўлади: 1) бўлакли (однокомпонетный) эга, 2) икки бўлакли (двухкомпонентный) эга. Б ир бўлакли эга фақат бита сўз туркуми билан ифодаланади. М асалан: Jane is running. She is young Бу бир бўлакли эга иккита кўринишга а) кесим мослашадиган эга ( Ножницы лежат на столе ) б ) кесим мослашмайдиган эга ( Washing is a good thing to see is to believe ). Икки гап бўлакли эга иккита алоҳида – алоҳида қисм ( аъзо ) дан иборат бўлади ва қисмлар бир - бирисиз вазифа бажаролмайди . М асалан : There was a book on the table. It is imp 3) Кўрсатиш эгаси ( предикат от ифодаланган шахсни ёки нарсани кўрсатади ). What’s that ? Cried Mrs. Michel in horror (Maugham) It was James who saved the situation (Galsworthy) 4) Бўлишсиз эга ( ҳамма гапни бўлишсиз қилади ) . No one has danced … (Maugham) Nothing can move him (Maugham) 5) Сўроқ эга ( сўроқ гапда келади ) ; What has happened? Who did it? Шахссиз эгалар, Н. Корбина Е. Корнееваларга кўра, на шахсни, на нарсани ифодалайди. Бундай эга фақат гапнинг структурал элементидир. It was nearly bed - time ( Maugham ) It is a pleasure to be in the open air. Бизнингча , бу грамматисларнинг фикрича эгани шахсли ва шахссиз бўлиши тўғри , аммо шахсий гаплардаги учинчи , тўртинчи ва бешинчи ( кўрсатиш , бўлишсиз , сўроқ эгалар ) турчалар грамматик аҳамиятга эга эмас. Аҳамиятлиларга биринчи To see is to believe Содда эгани объектив дунёдаги бирор нарсани акс эттиришига кўра , содда формал ва содда реал эгага бўлинишини тавсия қиламиз. Содда формал эга объектив борлиқдаги бир нарсани акс эттирмайди, у фақат гапни шакллантириш учун хизмат қилади. У “ it ” олмоши билан ифодаланади . Масалан , It is cold It is raining It is 5 o’clock Содда формал эгаси бўлган гапларда оби-ҳаво ҳолати, вақт ёки масофа ифодаланади. It often rains in spring It is stuffy in here It is cold in winter It is five minutes past six It is morning already It is 15 kilometres to Moscow It is late It is snowing It is hailing It is freezing Содда реал эга объектив дунёдаги бирор нарсани ёки киши образини акс эттиради. Масалан, От ҳайвондир. Қуёш нур сочмоқда. Дев қаттиқ ухлаб ётган эди. Нуқтда , асосан, содда Бундай эгани олдида аниқловчиси бўлган содда эгадан фарқлаш керак. Қ иёсланг: Қизил қалам стол устида ( содда эга ). Совет иттифоқи парчаланиб кетди. Мураккаб эга уч кўринишда бўлиб, биринчиси формал эга ва реал эгадан ташкил топади. Формал қисми “ it ” олмоши билан, реал қисми эса инфинитив, герундий гапдан ташкил топади. Мисоллар: 1) it was curious to observe that child 2) it was no use diagnosing facts 3) it is impossible that he should come Мураккаб эганинг иккинчи тури от билан ифодаланган эгалар ва “there” юкламасидан ташкил топади. There are books in my bag There is a man in the room There was a heavy frost last night Мураккаб эганинг учинчи турида эганинг биринчи қисми от билан ёки олмош, иккинчи қисми эга инфинитив ёки герундий билан ифодаланади . К есим “to see”, “to say”, “to re Гап бундай ҳолларда эга бўлиб келгани учун уни эга эргаш гап деб юритилади. Эга эргаш гаплар that, whether, is боғловчилари, who, what, which боғловчи олмошлари, when, where, how, why боғловчи равишлари билан келади (Ganshina, Vasilevskaya 1953, 326). Предикацияли эгалар бир предикацияли ёки кўп предикацияли бўлиши мумкин. Масалан, юқоридаги мисолларда эга бир предикациялик-дир, чунки эга битта гап билан ифодаланган қуйидаги ҳолатда эса эга бирдан ортиқ гап билан, яъни эргашган қўшма гап билан ифодаланган: That he will come if he has time surprised everybody. Биз кўп предикацияли эгалар алоҳида тадқиқотларни талаб қилади деб ўйлаймиз. Мураккаб предикацияли эга формал эга ва ҳақиқий (реал) эгадан ташкил топиб, формал эга “it” олмоши билан ифодаланади. Ҳақиқий эга эса гап билан ифодаланади в Карим укам бўлади. Мажлис соат ўн бирларда тугади. Оқ туника жуда узоққа чидайди. 2) Жанубий Африка Республикаси Африка қитъасида жойлашган. Икки карра икки тўрт. 3) Ким бировга чуқур қазиса , унга ўзи йиқилади (мақол). Кимки ватанпарварлик ишқи билан ёнса , у албатта мақсадига эришади (Ойбек). Фақат шу эсидаки , эртаси куни кўзини очганда Собиржон йўқ эди (Асқад Мухтор). 4) Шуниси қизиқки, у ерда умуман бўлмаган . Шуниси маълумки, улар ўша вақтда бирга бўлмаган . Икки тил ўртасидаги эганинг тури бўйича фарқ шундаки, ўзбек тилида эганинг мураккаб тури йўқ. Бундан ташқари, яна содда эга ўзбек тилида инглиз тилидагидек содда формал эга бўлолмайди. Бошқача айтганда, ўзбек тилида it is dark, it is impossible to go there, there is a picture on the wall гаплар йўқ. Умумий тилшуносликда ҳам, хус Болалар тўртта ( The children are four ) 5) Эгалик қилувчи субъект: Унда ордер бор (He has an order) 6) Мавжудлик субъекти. Китоблар бор (There are books) 7) Қиёсланувчи субъект. Акаси укасидан эслироқ ( He is cleverer that his little brother ) Бу маънолар олдига яна қуйидаги маъноларни қўшишни тавсия қиламиз . 8) Ҳаракат йўналтирилган объект (патиент). Хат кеча ёзилди (The letter was written yesterday) 9) Ҳаракат агенси ва патиентси ( объект ) ( бир вақтда ) У ювинди ( He washed ) 10) Каузатор : У мени ишлатди ( He made me work ) У сув олиб келтирди ( He has brought some water ) 11) Фақат грамматик функция бажарувчи субъект It is dark It is raining It is hot Бу эга ўзбек тилда йўқ . 12) Кауззация объекти (патиенси) У институтдан хайдаттирилди. 13) Истироб субъекти У қийналяпти ( He is st Бу масала деярли кўпчилик ишларида озми-кўпми кўрилган (қаранг: Ғуломов, Асқарова 1961; Бархударов, Штеминг 1973; Жигедло ва бошқалар 1951; Кононов 1960; Пемеров 1961; ХУАТ 1996; ЎТГ 1976; Ганшина Василевская 1953; Каншансрай 1963; Корбина, Корнеева 1965). Биз бирга фикрларни умумлаштирган ҳолда шундай хулосага келдикки, содда эга қиёсланаётган тилларда қуйидагилар ёрдамида ифодаланади. 1) От билан. Бунда отнинг ҳамма тури эга вазифасида келиши мумкин. a) Атоқли отлар: Отабек девор ёнига яқинлашиб қулоқ солди. Тошкент Ўзбекистоннинг маркази . Mr. Bravin is a businessman. London is the capital of Great Britain. б) Турдош отлар: Завод 2004 йилда ишга тушади. Бу йил пахта барвақт очилди. Dinner will be ready in 10 minutes. The door is open. в ) антропонимлар : Э ркин шу ерда. Ха л илов бугун The window is open. е ) Жамловчи отлар : Халқ хиёбонларга йиғилди. Армия бизнинг қўриқчимиз. Crowd is a great power. My family is sitting in the hall. ё) Жонли нарсаларни ифодаловчи отлар: Д иректор кеча Москвадан қайтди. Заргар кейинги кўчада туради. The lecture is in room 10. Baby is crying. ж ) Жонсиз отлар: Олма ерга тушди. Қор ёғяпти. The cup has broken. Rains makes grass green and helps the plants grow. з) Саналадиган отлар: А втобус тўхтади. Дўстларим шу ерда. The cat is under the bed. The room is cold. и ) М одда ифодловчи отлар: Темир металдир. Нефт бизда кўп. This fabric does’t shrinks. Silver is a metal. й ) Шахс ифоловчи отлар : Қиз қичқириб юборди. Хоним шу ердамилар? The teacher is there. 25 The waitress is coming. к ) Шахс ифодаламайдиган отлар : К рават менга кичкиналик қилди. Кўйлак ёмон тикилган экан. The pencil is long. The ball is Nick’s. л) Эркак жинсини билдирадиган отлар: Хўроз сўйилди. Шох вафот этди. Father has just come. The cock is in the cage. м) Аёл жинсини билдирувчи отлар: Қиз унинг қўлидан китобни олди. Товуқ тухум қўйди. My sister is in England. The Queen is in Paris. н) Фақат бирликда келувчи отлар: Сариёғ эскиб қолибди. Кофе унча яхши эмас экан. Time is money. The information is from London. о) Фақат кўпликда келадиган отлар. Отнинг бу тури ўзбек тилида йўқ. The trousers are too short for me. The scissors are on the table. 2. Эга олмош билан ифодаланиши мумкин. Бунда олмошннинг қуйидаги турлари ишлатилиши мумкин. а) кишилик олмоши ҳамма шахсда; Мен ёздим Биз ёздик We have written Сиз ( лар ) ёздинги з You have written Улар ёзди They have written б) Ҳамма шахсдаги абсолют эгалик олмошлар. Меники Mine Сеники Yours Уники His [hers] its Бизники Ours Сизники Yours Уларники Theirs Эга “it” олмоши билан ифодаланганда қуйидаги нарсаларни фарқ қилишимиз керак. 1) У бирор нарса воқеа ўрнида ишлатилиши мумкин. I have a pen. It is my bag. The door opened. It was opened by a young girl of thirteen or fourteen (Dickens). He cried over the ice cream. It made me anger. 2) Бирор шахсни ёки нарсани кўрсатади . It is John It was a large room with a great window (Dickens). 3) Ҳеч қандай лексик маъно билдирмай формал эга бўлиб келади. It is warm It is getting dark It is snowing It is quitet in the street It is morning It is 5 o’clock It is a long way to the st It was necessary to help him It is no use crying over spilt mulk (Proverb). 5) Ремани кўрсатади ( Баъзилар унинг бу вазифасини кучайтирувчи ( эмфатик ) вазифа деб билади ) . It was Winifred who went up to him (Galsworthy) It was he who had brought George to Amelia (The Karey) It was in Samarkand that it happened. 6) эга ҳамма шахсдаги (мустақил) эгалик олмошлари билан ифодаланиши мумкин. Меники Mine Сеники Yours Уники His/hers/its Бизники Ours Сизники Yours Уларники Theirs 7) Ҳамма шахсдаги ўзлик олмошлари ўзбек тилида эга бўлиб кела олади. Инглиз тилида ўзлик олмошлари ( myself, yourself, herself, itself, ourselves, yourselves, themselves ) эга вазифасида кела олмайдилар. Бу ишни ўзинг қилдинг. Бу нарсага ўзинг айбдорсан. Ўзи нима қиляпти? Ўзимиз унга бўш қарадик. Ўзларингиз ҳам бу ишда қ Манави меники. This is my camer. That is an apple. There are books, those are copy-books. The same is here. Инглиз тилидаги “ such ” кўрс а тиш олмоши эга вазифасида кела олмайди. У аниқловчи вазифасида келади. 9 ) Сўроқ олмошлари who, what, which, ким, нима? Ким келди? Ким сизнинг ишингизга қарши чиқяпти? Эртага нималар жўнатилади? Who is coming? Who is absent? What is wrong? What is that? 10 ) Белгилаш олмошларида ҳар ким , ҳамма , everybody, everything, everyone, both, all, each. Ҳамма шу ерда. Ҳар ким ўз ишини билиб қилсин. Ҳамма бу ишни кўриб турибди. All are present. Everybody has done the assignment. Everything is ready. Has everyone finished their drinks? I stayed at work after everyone had gone home. Both seamed to implore something to shelter them from reality (Hardy) Each agreed Кимдир келди. Аллаким уни сўкаётган эди. Алланималар рўй берди. Нимадир менинг кўнглимни ғаш қиляпти. Кимда- ким бу масалани сиёсатдан ажратиб қараса, у боши берк кўчага кириб қолади. Кимки буни унутса, у дўст эмас. Will someone help me? Anybody can see it? I’m the next house someone playing the piano. Something was burning in the kitchen. Is anybody in the room? Anything wound do Some say the world will end in fire. Some say is ice (frost) One can see a lot of pictures there. ж ) Бўлишсиз олмошлар: ҳеч ким, ҳеч нима, nothing, nobody, no one, none, neither. Шийпонда ҳеч ким кўринмади. У ерда ҳеч нима йўқ эди. Nothing can stop him. No one has come to the party. Nobody steam roll to know him well. Neither was wise enough to be sure of the mind of the other (Dreiser) Is all his man present? N Smoking is prohibited here. Jogging is useful for health. To see is to believe. Бу ерда шуни айтиб ўтиш керакки, ҳозирги замон ўзбек тилида инфинитив деярли ишлатилмайди, унинг ўрнини герундий эгаллайди. Шунинг учун инфинитив билан ифодаланиш эга бугунги ўзбек тилида фақат бадиий асарларда ва мақолларда учраши мумкин. Инфинитив ва герундийда отлик ва феъллик белгиларининг мавжудлиги (айниқса, герундийда отлик белгиси кучли) феълнинг бу турларини эга сифатида ифодалаш имкониятини беради. Маълумки, тилда отланиш ҳодисаси бор. Б у ҳодиса ҳамма тилларда содир бўлади. Бунда сифат, сон, равиш, боғловчи, артикль, кўмакчи, юкламалар, ундовлар, сифатдош отга тўла ёки қисман айланиши мумкин. Бундай ҳодиса уларнинг эга вазифасида келиши натижасида содир бўлади. Сўзловчи ҳар қандай сўз туркумини эга п “Even” is a particle. Бундан келиб чиқадики, сифат, сон, равиш, боғловчи, артикль, кўмакчи, юклама, ва ундовлар отлашганда эга вазифасида кела олади. Отлашиш бир тилда кўпроқ, бошқа тилда камроқ содир бўлиши мумкин. Айниқса, ўзбек тилида кенг тарқалган. Қўшма эга, айтиб ўтилганидек, бутунликни ифодаловчи сўз бирикмаси билан ифодаланади. Қизил яримой жамияти инсонпарвар жамиятидир. Бирлашган Қиролликлар Амирлиги мусулмон давлатидир. Жанубий Африка Республикаси ҳозирда демократия сари қадам ташлади. Европа Иқтисодий Кенгаши яқинда ташкил топган. The United Kingdom is a highly developed country. The North Atlantic Treaty Organization is enhancing. Мураккаб эганинг ( у фақат инглиз тилида бор ), предикацияли эганинг ифодаланиши тўғрисида §2 да айтилганлиги учун биз бу ерда бунинг устида тўхтам топиладиган эгасиз гаплар, 2) эгаси топилмайдиган эгасиз гаплар (Расулов 1973, 38). Масалан, Кеча келдим гапида эга йўқ, лекин уни топиш мумкин: Кеча келдим – Мен кеча келдим. Эгасини топиш мумкин бўлган эгасиз гаплар ўзбек тилида кенг тарқалган бўлиб, бунинг сабаби ўзбек тилида феълда шахс ва сон категориясини жуда юқори ривожланганидадир. Қиёсланг: Ўзбек Инглиз Мен и ш ладим I worked Сен ишладинг You worked У ишлади He worked Биз ишладик We worked Сиз ишладингиз You worked Улар ишладилар They worked Мисоллардан кўриниб турибдики, инглиз тилидаги ўтган замон формаси ҳамма шахслар учун битта формага эга, ўзбек тилида эса ҳар бир шахс ўз формасига эга. Ўзбек тилида ҳар бир шахс ўз формасига эга бўлгани учун олмош билан ифодаланган эга гапда тушиб қолдирилиши мумкин: Мен ишладим – Ишладим Се It worked – Worked We worked – Worked They worked – Worked Инлиз тилида эгасини топиш мумкин бўлган эгасиз гапларга буйруқ гапларни киргизиш мумкин. Кел ( Сен кел ) Китобни олиб келсин ( У китобни олиб келсин ). Бу гапларда эгани бемалол топиш мумкин. Бу қонун барча тилларга хос бўлса керак деб ўйлайман. Чунки, буйруқни кимга йўналтирилганлиги нутқ вазиятидан маълум. Қизиқ жойи шундаки, ўзбек тилидаги эргашган қўшма гапларнинг бош ва эргаш қисмларида бир хил эга ишлатиб бўлмайди. Агар мен у ерга борсам унга ёрдам бераман. Ўзбек тилларида мисоллар икки марта “ мен ” ни ишлатиш мумкин эмас: иккинчиси албатта туширилиши керак. Ўзбек тилидаги атов гаплар эгаси бор гаплардир. Буни парадигма орқали исботлаш мумкин. Қиш. Қиш эди. Қиш бўлди. Па радигмадан кўринадики, ноль морфемали атов гап (қиш) фойдаланишга уриниб кўрилган эди. (Муждабоев) Бу жамода техникадан унумли фойдаланилади. Андижондан Бухорога борилди. Эгасини топиб бўлмайдиган эгасиз гаплардаги қуйидаги турдаги гапларни ҳам кириш мумкин. Китобни келтирилди. Мажлисни очилди. Телеграммани юборилди. Кнопкани босилган эди. Бир хил олимлар бундай гапларни хато гап деб ҳисоблайдилар (Фердаус 1950). Бошқалар бундай гапларни оғзаки тилда ишлатилиши мумкин дейдилар (Ғуломов 1954, 59). Якубовнинг гапига қараганда бундай гаплар ҳато гаплар эмас: У бу ҳақда шундай дейди. «В современном узбекском языке намечается тенденция к постепенному отмиранию винительного объекта при страдательных глаголах, что позволило некотором исследователям считать конструкцию вышеизложенного типа нелитературной (Якубов 1954) X. Ёқубова гапида давом этиб ян еще учесть то обстоятельство, что безличное употребление всех видов страдательной конструкции по сравнению с личными действительными конструкциями вообще не такое частое явления в узбекском языке» (Муждабаев 1960, 25). Юқорида айтганимиздек, айрим олимлар гапни эганинг маъносига кўра турлари бўладилар. А.И. Смирнцкий бу принципга кўра гапларни шахсли ва шахссиз гапларга бўлади. Шахсли гапларда субъектив маълум даражада аниқлаш мумкин, шахссиз гапларда эга субъектив аниқлаб бўлмайди ( Смирницкий 1957, 157 ). Шахссиз гапларда ҳар доим эга бўлади, лекин у ҳеч ҳақиқий субъектни ифодаламайди; (Смирницкий 1957, 157). Инглиз ва ўзбек тилларида шахссиз гапларни ўрганиб Ғ. Сатимов шахссиз гап деганда у субъекти эга билан ифодаланмаган ёки умуман сўзда ифодаланмаган гапни тушунади (Сатимов 1987, 22) ифодалайди. Бу типдаги гаплар шахсли ҳам, шахссиз ҳам эмас (Сатимов 1987, 67). It is said that we’ll have summer. It was announced that Great had been evacuated. It was reported that the plane would arrive at 5 o’lock. It was hoped that he would help them. It is supposed that he went abroad. Бизнинг фикримзча ҳақиқатдан ҳам It rains, it is darle ҳакозо шахссиз гаплардир, аммо иккинчи ва учинчи типдаги гапларни биз шахсли гап деб биламиз. Масалан, it is necessary to go гапида “it” олмошининг деногати “to go” феъли орқали акс эттирилган, буни трансформация қилиб бўлмайди, аммо “it” нинг деногатини феълдан кейинги элемент (гап) ифодалаётганини эгага савол бериш билан исботлаш мумкин. What was reported? – it was reported that the plane would. Демак, бизнингча шахссиз гаплар биринчи турдаги гап The listeners noted something beyond the unusual in his voice (Galsworthy). The sun was getting warmer (Abrahams). They went side by side, hand in, silently toward the hedge, where the May flower, both pink a white, was in bloom (Galsworthy). May is a spring month. The night was warm. Gas is escaping. Read the new words (You read the new word). Ўзбек тилида ҳам кўпчилик шахси аниқ гапларда эга бўлади. Рустам туйнукдан қараб ўзига таниш қалъа сатхининг ой ёруғида ваҳималилигидан, тўпларнинг парчаланиб ётишидан, мурдаларнинг хунук кўринишидан, ағанаб тушган дарахтлардан танимагандек бўлди (Шуҳрат). Улар машинадан марказга кираверишда тушдилар (Шуҳрат) . Тун ярмидан оққанда госпитал сал тинчигандек бўлди (Шуҳрат) . Бу егиллик уни аллалаб, кўзини юмдирди, лекин ҳаёлига яна ўғли келиб, кўзи очи Ўзбек тилида инглиз тилидагидек буйруқ гап шаклидаги шахси аниқ гапларда одатда эга бўлмайди, аммо уни осонгина топиб жойига қўйиш мумкин. Хавотир олмай боравер ( Сен хавотир олмай боравер ) ( Шухрат ). Ҳовлини супуриб қўйсин ( У ҳовлини супуриб қўйсин ). Бунинг сочини текислаб қўй ( Сен бунинг сочини текислаб қўй ) ( Шухрат ). Шахси аниқ гапларда эгаси кимдир, нимадир, бир нима, бир киши, бир нарса, аллаким, алланима, somebody, something, someone a man, a woman сўзлари билан ифодаланган гаплар ҳам киради. Кимдир сизни чақиряпти. Узоқдан нимадир кўриняпти. Бир одам сизни чақиряпти. Унга бир нима бўлди. Аллаким сизни сўраяпти. У ерда алланималар бўляпти. Somebody wants to see you. Something is wrong with my watch. A man is calling you. A woman is coming here. 2. Ш ахси номаълум гаплар . Инг қарамай, бажарувчи шахс кесимдан аниқлашилган ҳаракатнинг бажарувчиси аниқ бўлмайди. Д емак, бунда грамматик шахс аниқ бўлса ҳам, у ко н крет шахсни англатмайди. Шахси номаълум гапнинг кесими: 1) Одатда учинчи шахснинг кўплик формасидаги феъллардан бўлади. Ма салан: Овқат олдидан қўл ю вадилар ( ҲЎАТ ) . Ўзидан каттани кўрганда салом берадилар (ҲЎАТ). Яхшини мақтайдилар, ёмонни уялтирадилар (мақол). Жўжани кузда санайдилар (мақол). Ўлимдан қўрқмаганни мард дерлар (мақол). 2) Кўплик маъносини билдирадиган, биргалик формасидаги феъл билан ифодаланади. Масалан: Унинг отасини Ҳошим хўроз дейишади (Ғуломов). Уни университетга қабул қилишди. Уни Москвага кетган дейишяпти. Директорни соат 10 ларда бўлишини айтишди. 3) Баъзан III шахснинг бирлик формасидаги феъл билан ифодаланади. Масалан: Ҳозир п Яқинда бизнинг кўчага асфальт ётқизишди. Яқинда катта стадион қуришди. 3. Шахси умумлашган гаплар. Бундай гаплар инглиз тилида one, you, we билан ифодаланган эгага эга бўладилар ёки эга ишлатилмай кесими буйруқ майлидаги феъл билан ифодаланади. Уларнинг яна бир қисми “They say” бирикма билан бошланади . We must not allow children always to do what they please (Ganshim). They say we’ll have a warm spring these years. They say he has bought a car. They say Mr. Johnson moved to London. The more you read the more knowledge you obtain. If you run after hares, you will catch neither. If you dance you must pay the fiddler. Ўзбек тилида шахси умумлашган гаплар тўғрисида қизиқарли фикрларни А . Ғ уломов ва Асқаровларнинг ҳозирги ўзбек тили ( Синтаксис ) асаридан топишимиз мумкин. Уларнинг фикрича, шунингдек, биринчи шахс формасида қўлланади; 2) аниқлик майли формасида келади: бир кун бурун сочсанг бир хафта бурун оласан; 3) ҳозирги келаси замонни кўрсатади. Гапнинг бу тури турмуш тажрибасидан келиб чиққан хулосаларни, маълум, одатдаги ходисаларни умумлаштирган формада беради, шунга кўра унинг мазмуни насиҳат, маслаҳат, бирор ишни бажарилишидаги зарурлик ёки зарур эмасликни билдириш каби характерга эга бўлади. Мазмуни умумлик характерга эга бўлган бундай гаплар баъзан киши, одам, ҳар ким каби сўзлар билан ифодаланган эгани ўз ичига олган бўлади. Масалан: Бундай мақолларда киши нима қилишини билмайди. Бундай ярамасликларни кўрганингда томошабин бўлиб туролмайсан киши. Бундай вазиятларда одам нима қилишини билмай қолади. Ҳар кимки вафо қилса, вафо топғусидир, Ҳар кимки жафо қилса, жафо Бу ҳолни биз гапнинг ҳамма коммуникатив турларида кўришимиз мумкин: 1) Аҳмад келди. ( дарак гап ) 2) Аҳмад келдими ? ( сўроқ гап ) Аҳмад қани? Вали ухлаяптими? Қўй сўйилдими? Газеталар борми? Саид Бухородами? 3) Аҳмад кетма! Сен қол! 4) Аҳмад келди! ( ундов гап ) Инглиз тилидаги эга ва кесимли гапларда эганинг ўрни гапнинг коммуникатив турларига боғлиқ. Д арак гапларда ўзбек тилидек аввал содда эга кейин кесим келади. Karim has come. Iron is a metal. Vitamins are useful. Vali is slipping. Said is in Bukhar. The sheep has been slaughtered. Агар эга бирикмал и бўлса, аввал формал эга ёки there биринчи келади, кейин кесим келади ва охирида ҳақиқий эга келади: 1) It is necessary to study. 2) There are pencils . Бу гаплардаги эга, кесим тартибини қуйидагича кўрсатиш мумкин: ЭГА КЕСИМ Инглиз тил Did Karim come? Has he fallen? Is iron a metal? Are vitamins useful? Is Vali slipping? Is Said in Bukhara? Has the sheep been slaughtered? Бу гаплардаги эга – кесим тартибини қуйидагича ифодалаш мумкин: КЕСИМ ЭГА Савол хусусий бўлса, кесим олдинга, эга орқага ўтади. What are you? Who are you? Where is he? Эга , кесим , тўлдирувчили гапларга келсак , бу гапларда сўз тартиби гапнинг тема – рема структурасига ( иккали тилда ) ва гапнинг коммуникатив турларига ( инглиз тилида ) боғлиқ. Рема эгага тўғри келмаса, ўзбек тилида одатда аввал эга, кейин тўлдирувчи ва охирида кесим келади. яъни S.O.V инглиз тилида эса аввал эга, кейин кесим ва охирида тўлдирувчи келади: яъни S.O.V Аҳмад хат ёзди. Ahmad wrote a letter. Жон бўрини ўлдирди . John killed the wolf. 44ЭГА КЕСИМТЎЛДИРУВЧИ ЭГА ТУЛДИРУВЧИКЕСИ У филм кўрди. He sо a film. Бу гапларнинг ҳаммасига эга тема бўлиб келган, қолган қисми эса рема. Агар рема эга бўладиган бўлса, ўзбек тилида эга бевосита кесимнинг олдиган ўтади. Яъни биринчи тўлдирувчи, кейин эга ва охирида кесим келади. Хатни Аҳмад ёзди. Ahmad wrote the letter. Бўрини Жон ўлдирди . John killed the wolf. Филмни у кўрди. He sо a film. Шундай тема – рематик вазиятда ё эгага каттик урғу берилади, ёки кучайтирувчи конструкция ишлатилади. “Ahmad wrote the letter” or “It is Ahmad who wrote the letter” “John killed the wolf” or “It was John who killed the wolf” “He sо the film” or “It was he who ”. Инглиз тилидаги эга , кесим , тўлдирувчили сўроқ гапларда юқорида айтилган , яъни кесимли гаплардаги қоида хукм суради . Эга кесим орасида жойланади: Did Ahmad write a letter? What d Турк тилларида, хусусан ўзбек тилида рема бевосита кесим олдига қўйилади. Маълумки, эганинг аниқловчиси мумкин от, сифат, олмош сифатдош билан ифодаланган аниқловчилар ҳар иккала тилда эга олддан жой оладилар: Қизил галстук қани? Where is the red tie? Кўчада иккита машина бор. There are two cars in the street. Олтин соат йўқолди. The gold watch has been lost. Бу китоб меники. This book is mine. Чопаётган бола менинг укам. The running boy is my brother. Инглиз тилида узун сифатлар одатда эгадан кейин қўйилади: The boy running in the hall is my brother. The boy who is coming here is my brother. The letter written by Sobir is on the table. The girl selling maga z ines is my neighbour. Иккала тилда ҳам пайт равишлари гап бошида, яъни эгадан аввал келиши мумкин: Кеча мен театрга бордим. Yesterd 1) The Past Indefinite Tense I You He She worked It We They 2) The Past Perfec t Tense I You He She had worked It We They 47 3) The Past Perfect Continuous Tense I You He She had been working It We They 4) The Future Indefinite Tense I You He She wil come / ‘ll come It We They (Бири нчи шахсдаги shall формасини will сиқиб чиқаради) 5) The Future Continuous Tense I You He She will be reading / ‘ll be reading It We They 6) The Future Perfect Tense I You He She will have worked / ‘ll have worked It 48 We They 7) The Future Perfect Continuous Tense I You He She will have been working / ‘ll have been working It We They Инглиз тилида кесимнинг мослашуви ҳ озирги замон формаларида ва ўтган замон давом феълида учрайди . The Present Indefinite Tense Бирлик Кўплик I work We work You work You work He works They work She works It works Кесим бу замонда эга билан фақат учинчи шахс бирликда мослашади. The Present Perfect Tense Бирлик К ў плик I have worked We ha ve worked You have worked You have worked He has worked They have worked She has worked It has worked 49 Бу замонда ҳ ам мослашув учинчи шахс бирликда бўлади. Феълнинг ҳозирги замон давом формасида (The present Continuous Tense) кесим эга билан биринчи шахс бирликда ва учинчи шахс бирликда мослашади: Бирлик Кўплик I am working We are working You are working You are working He is working They are working She is working It is working Феълнинг ўтган замон давомли формасида (The Past Continuous Tense) кесим биринчи шахс бирликда, учинчи шахс бирликда мослашади. Бирлик Кўплик I was working We were working You were working You were working He was working They were working She was working It was working Феълнинг кўпчилик замон формаларида шахс – сон категориясининг йўқлиги инглиз тилида кесимнинг эга билан мослашувини чегаралайди . Демак , инглиз тилида ҳ а қ и қ атдан кесим эга билан мослашавермайд Аммо кесим учинчи шахсни ифодаловчи феълдан бўлганда, эга кўпликда бўлса ҳам, кесим баъзан бирлик формасида кела олади. Кесимни ифодалаган феълнинг кўпликда ёки бирликда бўлиш ҳоллари асосан қуйидагича: а) эга жонли предметни англатувчи сўз бўлиб, кўплик формасида келганда, кесим кўпликда ҳам, бирликда ҳам кела олади. Масалан: 1. Болалар куйладилар — Болалар куйлади. 2. Қ ушлар сайрадилар — Қ ушлар сайради. Буларнинг ҳ ам ички айримликлари бор. Жонли сўзлашув тилида иккинчи ҳ олат учрайди, бадиий асарларда эса ҳ ар иккала хол учрайди. Эга жонсиз предметларни англатувчи сўздан бўлганда, кесим одатда бирлик формасида қў лланади. Масалан: Эски деворлар қ улади. ( Ғ уломов) Ўтлар кўкарди. Сувлар тошди. ( Ғ уломов) Янги иншоотлар қ урилди. Баъзан эга бирлик формасида бўлганда, кесимнинг кўплик Олтмишта талаба келди Нечта одам келди? Бироқ кесим кўплик формасида ҳам бўлиши мумкин. Бундай ҳолларда кўплик — бирлик маънода одатда «м» аффикси орқали ифодаланади. Ўн киши ўзаро сўзлашиб ўтирар эдилар. Бир қанча одам олдинга югирдилар (югиришди) Гапнинг эгаси бирлик формасидаги содда жамловчи отлардан бўлса, кесим одатда бирлик ҳолатида бўлади. Оломон олдинга кетди. Батальон юрди. Инфинитив ёки герундий билан ифодаланган эганинг кесими ҳар доим бирликда бўлади. Ўқимо қ унинг ма қ сади эди. Югуриш менинг севимли маш ғ улотим эди. «Бор» ёки «йўқ» сўзидан бўлган кесим ҳ ар доим бирлик формасида бўлади. Менда машина йўқ Бизда машиналар йўқ Бо ғими зда мевали дарахт бор Тошкентда метро бор Мобода улар кўплик формасида бўлса, кўплик аффикси ҳ урматни билдиради. Уйда бувим борлар Бувим йўқлар эга бўлади; иккинчи сифатдош мослашув формасини олмай биринчи сифатдош олади. У шу гапни қ айтаргани — қ айтарган (Ойбек) У сигарет чаккани — чаккан. Гапда эга бир неча бўлакда, кесимнинг мослашуви қуйидагича бўлади: 1) Улар шахс жиҳатдан бир хил бўлганда кесим бирликда ҳам, кўпликда ҳам бўла олади. А ҳ мад ва Эркин келди. А ҳ мад ва Эркин келишди. 2) Улар шахс жиҳатдан ҳар хил бўлганда: а) биринчи ва иккинчи шахсни (бирлик, кўплик) кўрсатувчи сўзлардан бўлса, кесим биринчи шахснинг кўплигида бўлади. Масалан: Мен ва сен келдик. Сен ва мен келдик. Биз ва сиз келдик. Сиз ва биз келдик. б) биринчи ва учинчи шахсни кўрсатувчи сўзлардан бўлганда ҳам шундай. Масалан: Мен ва у бордик. У ва мен бордик. в) иккинчи ва учинчи шахсни кўрсатувчи сўзлардан бўлса, кесим иккинчи шахснинг кўплигида бўлади. Инглиз тилида кесимнинг эга билан мослашувида қуйидагича: 1) От ёки олмош билан ифодаланган эга икки ва ундан ортиқ бўлиб уйишиб келса «ва» , « and » боғловчиси орқали боғланган бўлса , кесим кўпликда бўлади. The cap of a low black cabinet, the old oak table the chairs in tinning, leather, were lilted with the children's toys, book and garden garments. (Eliot) James and I both were absent. Our orchard and garden are yielding increasing quantities of lemons, oranges, apples, pears and grapes. (Ganshina) 2) Инфинитив ёки герундий билан ифодаланган эгалар уйишиб келса, кесим бирлик формада бўлади. То labor in peace, and devote her labor and her life to their poor son was all the window thought. (Dickens) To leave the quite court, to gain the Strand, to hail a belated hansom was the work o Neither I nor my friends are to blame Neither my friends nor I is to blame Not only Nick but also Bob is to blame 6) Агар бирлик формадаги эгалар «as well as» боғловчиси билан боғланса кесим бирликда бўлади . Activity as well as cell structure is an essential condition of life. (Young) Helen as well as Ann is member of our club 7) Агар шу боғловчи билан боғланган эгалар ҳар хил кесим биринчи эга билан шахсда ёки сонда бўлса, мослашади. The Volga as well as its effluents is very picturesque. John as well as his friends is a kind boy 8) Агар бирлик формасидаги от билан ифодаланган эга икки ёки ундан орти қ ани қ ловчилар билан келса ( бу ани қ ловчилар ўртасида «and» бо ғ ловчиси бўлиши мумкин ), кесим бирликда бўлади . The complete and beautiful quiet was almost the quiet from beyond the gr There was nothing attract attention or excite alarm this (Dickens) In turn each of these four brothers was very different from the other... (Galsworthy). Either of them was оare of this event (Dickens) Everyone in to bring red, yellow and black pencil, Is everything ready? Somebody is in the hall Someone has taken оay my bad. Something is wrong with my watch. No one has done the assignment. Neither of them has come. 11) Агар эга who what сўроқ олмошлари билан ифодаланса, икки ҳолат руй бериши мумкин: а) сўзловчи who what деганда бирликни кўзда тутса кесим бирликда бўлади ва бу ҳолат энг кўп учрайдиган ҳолатдир. Масалан : Who is to apply to her permission? (Collins) Who is there? What was there on the table? What was their in him that could make him feel that shameful impulse in Regan's The book, which is on the desk, is mine The books, which are on the table, are mine The man who is sitting on the bench is my brother The boys who playing Tennis are my sons The book that was brought yesterday is here The books that were brought yesterday are here 13) It эмрачик (кучайтирувчи) олмоши билан ифодаланган эга билан кесим бирлик шаклда мослашади. It is your son who did it It is your sons who did it 14) Агар эга кўплик формасидаги от билан ифодаланиб мақола сарлавхасини, китобнинг, газетанинг, журналнинг, идоранинг, мамлакатнинг ёки меҳмонхонанинг номини билдирса, кесим бирликда бўлади. Масалан : "The Times" is a good newspaper "The Urals" does not serve harshly "The Posthumous Papers of the Picknick Clubs" was written by Dickens. The United States is big Two kilos of meat is enough for them. 16) Эга фанлар номини ифодаловчи кўплик формасидаги от билан келганда кесим бирликда бўлади. Economics is Don's favorite subject (Azar) Physics is my favorite subject. Mathematics is easy fir her (Azar) Statistic is a branch of Mathematics Acoustics is branch physics 17) "news" орқали ифодаланган эга кесимни бирлик формада келишини талаб қилади. The news is interesting (Azar) No news is good news (Proverb) 18) Агар от билан бошқа "with" ёки "together with" элементлари орқали бирикиб келса, кесим биринчи от билан мослашади. A woman with two children has come Two children with a dog are coming here 19) Агар эга "Mankind", "humanity" каби бутунлик ифодаловчи индидуал гуруҳини ифодаловчи отлар билан кесим бирликд 21) "Family", committee, crew, board, chorus, government, party, team, company, band ва ҳакозо отлари билан ифодаланган эга кесими шароитга қараб бирликда ёки кўпликда бўлиши мумкин. Бу сўзловчи бутунлик ичидаги бўлакларни назарда тутяпти мана шунга бо ғ ли қ . My family is large ( бутунлик ) My families are sleeping ( бутунлик ичидаги бўлаклар , яъни оила аъзолари ) The company was then complete; twenty – one in all ... the dinner company were going оay (Collins) The board was full ... (Galsworthy) The boards were sitting in solewen conclave (Dickens) The party was small ...the parties were free to run and play in the meadows... The band was beginning to play a selection from the music of Greg (Kaushanskaya) — The band had arrived and were standing about in the hall (Kaushanskaya) There were plenty of rooms at the hotel (Hemingway) A number of Connoisseur were sitting and standing about (Galsworthy) The majority of students are present. A lot of people are coming A number of cars were parked on the lot... (Malts) A great variety of books were recently published A great variety of articles me sold (Gnashing) Демак, инглиз тилида кесимнинг эга билан мослашуви қоидасининг кўплиги бу ходисанинг нақадар мураккаблигини кўрсатади. 2 БОБ ТИЛЛАРАРО ЭКВИВАЛЕНТЛИК ИНТЕНФЕРЕНЦИЯ ВА ФАСИЛИТАЦИЯ ҲОДИСАЛАРИНИНГ ЭГАДА КУЗАТИЛИШИ Қиёсий тилшуносликнинг вазифасига тиллараро эквивалентликни аниқлаш (Бўронов 1983, 167), ўхшашлик ва фарқларни методик жиҳатдан аҳамиятини ўрганиш (Юнусов 1983, 7) ҳам киради. Битирув малакавий ишимнинг бу бобида шу масалалар кўрилади. §1. ЭГАДА ТИЛЛАРАРО Э Юқорида айтилганидек содда эганинг инглиз тилида икки тури мавжуд: содда формал эга, содда реал эга. Ўзбек тилида содда формал эга бўлмаганлиги учун инглиз тилидаги содда формал эгали гапларга ўзбек тилида, содда реал эгали гапдан ёки бир составли содда гaп тўғри келади. Масалан : It is raining — Ём ғи р ё ғ аяпти It is snowed — Қ op ёғди . It is 6 o'clock — Соат олти бўлди . It is cold — Совуқ ҳаво (Кун/ҳаво совуқ) It is hot — Иссиқ ҳаво (Кун/ҳаво иссиқ) It is warm — Илиқ ҳаво (Кун/ҳаво илиқ) It is dark — Қоронғу (Кун қоронғу) It is light — Ё pyғ (Кун ё pyғ) It is morning already — Алла қ ачон эрталаб бўлди It is getting dark — Қ opo нғ y тушяпти It is 5 kilometers to Chorsu from here — Чорсу бу ердан беш километрда It is winter – Қиш It is summer – Ёз It was cool — Салқин эди (Кун/ҳа Dresser is a great American writer. – Драйзер — буюк америка ёзувчиси . Love filled his soul... (Galsworthy) – Севги унинг қ албини тўлдирди . We must go to meet the bus. (Galsworthy) – Биз автобусни кутиб олишга боришимиз керак . At that moment the postman came in. (Mansfield) – Шу пайтда почтальон кириб келди . Together we walked through the mud. (Mansfield) – Биз биргаликда балчи қ дан ўтдик . He is still a student. – У хали ҳам студент . То read is to know. – Ўқиш — билишдир . The Wounded are here. – Ярадорлар шу ерда . Helen is calling you. – Сизни Елена ча қ иряпти . Where is the boy? – Бола қ ани ? The scissors are on the table. – Қ айси стол устида ? All are present. – Ҳамма бор . The hall was full of people. – Зал одамларга тўла эди . The door was painted white. – Эшик о ққ а бўял Бундай эквивалент гапларнинг синтетик структуралари мутла қ о фарқ қилади , уларнинг тема — рема структуралари бир хилдир. Қўшм а эгали гапларга келсак, бундай гаплар ўзаро эквивалентлик хусусиятига эга. Масалан: Америка Қ ўшма Штатлари 50 та штатларга ва Колумбия районига бўлинган . – The United States of America is divided into 50 states and the District of Columbi. Уол Стрит баланд бинолари, тор кўча бўлиб дунёга машҳур. Wall Street is a narrow street with big buildings and is well known all over the world. Ўзбекистон Республикаси ўзининг қ онун тасди қ лаган давлат рамзларига — байро ғи га, эмблема ва гимнларига эга. The Republic of Uzbekistan its state symbols — the flag, the emblem а nd the anthem — sanctioned by the lо. Олий Мажлис 150 депутатлардан иборат . The Oliy Majlis consists Ана у етгина бир жувоннинг сочини қў н ғ ироқ — қў н ғ ироқ қ илиб , бошига уйди , қўнғироқ қилишга тут қ ич бермаган чекка сочларини ало ҳ ида таро қ лади , биз озгинасидан қ уло ғ ига бошини чи қ иб турган илондек бурма чажжак ясади , узун бармо қ ларининг учи билан аста — секин босиб , кўнглидаги холма келтирди . У ё қ — бу ё қ идан учиб қ аради . Яна тузатган бўлди , яна қ аради . Кўнгли тўлди шекилли , ойна олиб , ҳар томондан ўтиб , жувонга кўрсатди . Шунда ҳам нималарнидир карашма билан юз — кўзини табассумга тўлдириб сўзлаб турди ( Шухрат ). Қ уйидаги матнда ҳам бир қанча эгалар тушириб қ олдирилган : Ҳамидулла бу ишни ҳам бажарганидан енгил тортиб , хатни дуч келган почта қ учисига ташлади . Чети илиниб қ олиб , биров олаётгандек икки қ адам ор қ асига қ айтиб , яна кўздан кечирди Одам ўз вазифасини бажариши керак. Инсон ўз васифасини бажариши керак. Биз ўз васифамизни бажаришимиз керак. One wants to live forever (Galsworthy). Киши умрбод яшашни истайди. Инсон умрбод яшашни истайди. Одамлар умрбод яшашни истайди . One cannot read it without passion (Heyam) Киши буни тўлқинланмай ўқий олмайди. Инсон буни тўлқинланмай ўқий олмайди. Одам буни тўлқинланмай ўқий олмайди. Биз буни тўлқинланмай ўқий олмаймиз. There are some things you can't talk to anyone about (Voynich). Шундай нарсалар борки , уни ҳеч кимга айтолмайсан . Шундай нарсалар борки , киши уни ҳеч кимга айтолмайди . Шундай нарсалар борки биз уни ҳеч кимга айтолмаймиз. Шундай нарсалар борки одам уни ҳеч кимга айтолмайди. You cannot get blood from a stone (Proverb). Тошдан қон чиқмайди. Тошдан қон чиқазолмайс Инсон ҳар куни ҳам қўй сўявермайди. Одам (лар) ҳар куни ҳам қўй сўявермайди. We can see a monument to Amir Temur there. Биз у ерда Амир Темурнинг хайкалини кўришимиз мумкин. У ерда Амир Темурнинг хайкалини кўришимиз мумкин. Таржималардан кўринадики, бундай гапларни ўзбек тилига таржима қилишда шахси умумлашган гаплардан фойдаланилади ва бу гапларда «биз», «киши», «одам(лар)», «инсон» каби сўзлар эга вазифасида келади. Инглиз тилидаги эгаси « they » олмоши билан ифодаланган шахси номаълум гапларга ўзбек тилида таркибида айтишларига, одамларнинг гапига кўра қ араганда, кишиларнинг гапига кўра, қ араганда каби кириш иборалар ишлатилган гаплар ёки кесими «эмиш, экан» феъллари, ёки ҳ икоя феъли орқали кесими ҳ икоя феъли билан ифодаланган гаплар тўғри келади. They say he has gone to Samarqand. У бешта тилда гапира олар эмиш. У бешта тилда гаплаша олар экан. They say he lives in London. Айтишларича у Лондонда яшайди. Одамларнинг гапига кўра, у Лондонда яшайди. Кишиларнинг гапига қ араганда, у Лондонда яшайди. У Лондонда яшар эмиш.У Лондонда яшар экан. They say he is building a house. Айтишларича, у уй қуряпти. Оламларнинг гапига кўра, у уй қуряпти. Кишиларнинг гапига кўра, у уй қуряпти. У уй қураётган эмиш. У уй қуряпти экан. Энди мураккаб эгали гапларга келсак, бундай гапларнинг инглиз тилида борлиги ўзбек тилида йўқлиги ҳақида аввал айтилган эди. Инглиз тилида мураккаб эгани гапга бириккан модели бор. There + be + n / P 2 : there Are books on the table . It + be f + adj/n + Inf/ger.: It was curios to observe the child. n/P 2 0 + be f + said + Inf.: Bob is said to have come. n/P It + be f + adj/n + Inf/ger моделидаги инглиз гапларига ўзбек тилида эгаси ҳаракат номи билан ифодаланган гаплар тўғри келади . It is useless to help him. Унга ёрдам бериш фойдасиз . It is impassible to go there now. Ҳ озир у ерга бориш мумкин эмас. It is pleasure to talk with you. Сиз билан гаплашиш ро ҳ ат . Is it necessary to go there? У ерга бориш шартми ? Is it necessary for us to do this? Бизга шартми шуни қилиш ? It was marvelous to be with her. У билан бирга бўлиш яхши эди. It was pleasant sitting in cafe (Hemingway). Кафеда ўтириш ро ҳ ат эди . It has been madness my coming (Wilde). Менинг келишим жиннилик эди . It's no good wasting time (Maugham). Ва қ тни бехуда сарфлаш яхши эмас. It is useful to do morning exercises. Эрталаб гимнастика қилиш фойдали . It is strange not to d Йўқолган пулга йи ғ лашдан фойда йўқ . It was no use going there. У ерга бориш фойдасиз эди. У ерга боришдан фойда йўқ эди. It is no use leering rules without practice. Қо идани амалиётсиз ўрганиш фойдасиз . Қ оидани амалиётсиз ўрганишдан фойда йўқ . n / Р 20 + be f + said + Inf модели асосида тузилган инглиз тилидаги гапларга ўзбек тилига шахси номаълум гаплар тўғри келади . Бундай гапларда кесим феълнинг биргалик маъно ифодаловчи формаси ёки сифатдаги + эмиш бирикмаси томонидан ифодаланади . Гапда « одамлар », « кишилар » айтишларича каби сўзлар бўлиши мумкин . Mr. Brown is said to have arrived. Жаноб Браунни келди дейишганди . Одамлар Жаноб Браунни келди дейишганди . Кишилар Жаноб Браунни келди дейишганди. Айтишларича Жаноб Браун келган эмиш. Жаноб Браун келган эмиш. Не is said to come Не was seen to enter the hall. Унинг залга кирганини кўришибди Не was seen entering the hall. Унинг залга кираётганини кўришибди . Не was seen to translate this article (Barkhudarav). Унинг шу мақолани таржима қилганини кўришибди. Не was seen translating this article. Унинг шу мақолани таржима қ илаётганини кўришибди . Не is seen running. Унинг югираётганини кўришган . N/P 20 + be f + wanted + Inf моделида ясалган инглиз тилидаги мураккаб эгали гапларга ўзбек тилида кесимга « исташяпти », « исташди » шаклидаги гаплар тўғри келади . You are wanted to deliver this lecture once more. Бу марузани яна бир марта қилишингизни исташяпти. Не is wanted to come earlier. Уни барва қ тро қ келишини исташди . Mr. Brown was wanted to help the boys. Мистер Браунни болаларга ёрдам беришини исташди. N / P 2 The article was ordered to be translated. Мақолани таржима қилишни буюришди . Мақолани таржима қилиш буюрилди . Худди шундай ҳолатни N/P 2 + be f + made / forced + Inf моделида ясалган инглиз гапларини ўзбекча таржимасида ҳам кўриш мумкин . Лекин бунда кесим « мажбур қилишди » ёки мажбур қ илинди бўлади . Не was made to come. Уни келишга мажбур қилишди. У келишга мажбур қ илинди. Не was forced to stand back. Уни орқаро қ туришга мажбур қилишди . Уни орқаро қ туришга мажбур қ илинди. Қ уйида бошқа турдаги мураккаб эгали инглиз гапларининг ўзбек тилидаги эквивалентлари берилган: N / P 2 0 + be f + reported + Inf модели асосида ясалган гаплар: Mr. Brown was reported to help him. Мистер Браундан унга ёрдам беришни сўрашди. Мистер Браундан унга ёрдам бериш сўралди. We were reported to stay unti Уни яхши ҳолатда эканлигини эълон қилишди. Уни яхши ҳолатда эканлиги эълон қилинди. The meeting was announced to be open. Мажлисни очиқ деб эълон қилишди. Мажлис очиқ деб эълон қилишди. N/P 20 + be f + supposed + Inf модели асосида ясалган мураккаб эгали гапрлар: Не is supposed to return tomorrow. Уни эртага келиши кутиляпти . Уни эртага келади деб ўйлашяпти . Не is supposed to have returned. Уни келди деб ў йлашяти . Уни келган деб ўйлашяпти . Не is supposed to be working at this problem. Уни шу проблема устида ишлаяпти деб ўйлашяпти. Не is supposed to be sent to London. Уни Лондонга жўнатилади деб ўйлашяпти. N / P 2 0 + be f + known + Inf моделида ясалган мураккаб эгали гаплар: Не is known to be an experienced engineer. Уни тажрибали инженер деб билишади. Не is known to have been an expe Никнинг хакконий бўлганига ишонишали, N/P 20 + be f + expected + Inf модели асосида тузилган мураккаб эгали гаплар: Не is expected to be there at 9 o'clock. Уни у ерда соат тўққизда бўлишини кутишяпти. Унинг у ерда соат тўққиз бўлиши кутиляпти. Не was expected to know Math. Уни математикани билади деб кутишган эди. N / P 20 + be f + thonght + Inf моделида тузилган мураккаб эгали гаплар: Не is thought to be a scientist. Уни олим деб ўйлашяпти . He is thought to leave been in England. Уни Англияда бўлган деб ўйлашяпти. Не was thought to be a thief. Уни тўғри деб ўйлашди . N/P 2 0 + be f + heard + Inf / PI моделида тузилган мураккаб эгали гаплар : Mr. Bob Soyer was heard to laugh heartily (Dickens) Мистер Боб Сойерни дилдан кулганини эшитишди. Мистер Боб Сойерни дилдан кулганлиги эшитилди Унинг нима деяпгани аниқ . What you think about him does not interest one. У тўғрисида нима ўйлашинг мени қ изи қ тирмайди. What I want to do is to save us both (Dreiser). Мен қилмоқчи бўлган нарса — иккаламизни қутқариш. What was done cannot be undone (Hardy). Қ илинган нарсани қ айтариб бўлмайди . Whether he mill come or not is uncertain. Унинг келиш келмаслиги ноаниқ. Whatever боғловчи олмоши билан келган предикацияси эгага ўзбек тилида предикацияни эга тўғри келада. Whatever I can do for you will be nothing but paying a debt (Eliot). Сиз учун нима қ илмай , бу қ арзни тўлашдан бошқа нарса эмас . Энди мураккаб предикацияси эсанинг ўзбек тилида берилишини кўрамиз. Илгари айтиб ўтилганидек, бу тилдаги эгалар инглиз тилида қуйидаги моделларга эга: It + be f + ad , / n + Chause ; It + be f It is recommended that you come at 2 o'clock . Сизга соат иккида келиш тавсия қ илиняпти. It was important that he should go home (Hardy). Унинг уйга бириши му ҳ им эди. It is right that you helped her . Унга ёрдам берганингиз яхши . It is obligatory that we should stag here . Бизнинг бу ерда колишимиз мажбурни. It is of vital importance that letters should be sent today . Хатларнинг бугун жунатилиши ута мухим. It is requested that we should be here tomorrow . Эртага шу ерда бўлишимизни илтимос қилишяпти . It is surprising that he should say such things. Унинг бундай нарсаларни айтиши хайрок коларли. It is a pity he didn't come . Унинг келмагани ачинарли . It is possible that he should come. У келиши мумкин . It is impossible that they should go there . Уларнинг у ерга бориши мумки турларга бўлади: 1) методик жиҳатда аҳамиятли фарқ; 2) методик жиҳатдан аҳамиятсиз фарқ; 3) методик жиҳатдан аҳамиятли ўхшашлик; 4) методик жиҳатдан аҳамиятсиз ўхшашлик. Методик жиҳатдан аҳамиятли фарқлар тиллараро интерференция келтириб чиқаради. Методик жиҳатдан аҳамиятиз фарқлар эса интерференцияни келтириб чиқармайди. Методик жиҳатдан аҳамиятли ўхшашликлар фасилитация (тил ўрганишда енгиллик) туғдиради. Методик жиҳатдан аҳамиятсиз ўхшашлик эса фасилитация туғдирмайди. Ўқувчи учун кераклиги методик жиҳатдан аҳамиятли бўлган ўхшашлик ва фарқлар бўлганлига учун биз ишимизда эга соҳасидаги шу турдаги ўхшашлик ва фарқларни аниқладик. Улар қуйидагилар. Методик жиҳатдан аҳамиятни ўхшашликлар. 1. Маънога эга бўлган содда эганнинг иккала тилда борлиги: Nick is young. Ник ёт. 2. Иккала тилда к ў 2) Ўзбек тилида инглиз тилидан фарқли ўларо қ мураккаб эганининг йўқиги . It is impossible to go there. I t is a pity not to stay here. There are books on the table. He is said to have come , He was asked to come . Бу ҳолатда ҳ ам ўзбеклар инглиз тилига ўтолмай қ оладилар . 3) Инглиз тилида предикацияси эганинг кўп таркаганлига ва унинг ўзбек тилидаги предикацияси эгадан структура жиҳатдан мутлақо бошқача эканлиги . What you suggest is unacceptable. Weather will come or not does not interest me. У келадими ёки йўқми мени қ изиктирмайди. Бу ҳолат ҳам ўзбек тилидан инглиз тилига ўтишга тўсқинлик қилади. 4) Инглиз тилида мураккаб предикацияни эганинг кўп тарқалганлиги ва структуралар ўртасидаги ва ишлатиш бўйичи катта фарқлар ўзбекларнинг инглиз тилидаги нутқида интерференция пайдо қилади ва вазифасидир. §3 ЭГАНИ ЎЗБЕК ТИЛИГА ТАРЖИМА ҚИЛИШ ЙЎЛЛАРИ Биз бирга фикрларни умумлаштирган ҳолда шундай хулосага келдикки, содда эга қиёсланаётган тилларда қуйидагилар ёрдамида ифодаланади. 1) От билан. Бунда отнинг ҳамма тури эга вазифасида келиши мумкин. a) Атоқли отлар: Отабек девор ёнига яқинлашиб қулоқ солди. Тошкент Ўзбекистоннинг маркази . Mr. Bravin is a businessman. London is the capital of Great Britain. б) Турдош отлар: Завод 2004 йилда ишга тушади. Бу йил пахта барвақт очилди. Dinner will be ready in 10 minutes. The door is open. в ) антропонимлар : Э ркин шу ерда. Ха л илов бугун келмади. Rich is absent. Helen is not in. г) Мавҳум отлар: Ҳаёт ширин нарса. Илм инсон учун керакли нарса. Independence was a great dream of our Nation (I. Karimov). д) Якка отлар: Д арахт қуриб қолди Расм деворда. The book is on table. The window is open. е ) Жамловчи отлар : Халқ хиёбонларга йиғилди. Армия бизнинг қўриқчимиз. Crowd is a great power. My family is sitting in the hall. ё) Жонли нарсаларни ифодаловчи отлар: Д иректор кеча Москвадан қайтди. Заргар кейинги кўчада туради. The lecture is in room 10. Baby is crying. ж ) Жонсиз отлар: Олма ерга тушди. Қор ёғяпти. The cup has broken. Rains makes grass green and helps the plants grow. з) Саналадиган отлар: А втобус тўхтади. Дўстларим шу ерда. The cat is under the bed. The room is cold. и ) М одда ифодловчи отлар: Темир металдир. Нефт бизда кўп. This fabric does’t shrinks. Silver is a metal. й ) Шахс ифоловчи отлар : Қиз қичқириб юборди. 79 Хоним шу ердамилар? The teacher is there. The waitress is coming. к ) Шахс ифодаламайдиган отлар : К рават менга кичкиналик қилди. Кўйлак ёмон тикилган экан. The pencil is long. The ball is Nick’s. л) Эркак жинсини билдирадиган отлар: Хўроз сўйилди. Шох вафот этди. Father has just come. The cock is in the cage. м) Аёл жинсини билдирувчи отлар: Қиз унинг қўлидан китобни олди. Товуқ тухум қўйди. My sister is in England. The Queen is in Paris. н) Фақат бирликда келувчи отлар: Сариёғ эскиб қолибди. Кофе унча яхши эмас экан. Time is money. The information is from London. о) Фақат кўпликда келадиган отлар. Отнинг бу тури ўзбек тилида йўқ. The trousers are too short for me. The scissors are on the table. 2. Эга олмош билан ифодаланиши мумкин. Бунда олмошннинг қуйидаги турлари ишлатилиши мумкин. Сен ёздинг You have written У ёзди He (she) it has written Биз ёздик We have written Сиз ( лар ) ёздинги з You have written Улар ёзди They have written б) Ҳамма шахсдаги абсолют эгалик олмошлар. Меники Mine Сеники Yours Уники His [hers] its Бизники Ours Сизники Yours Уларники Theirs Эга “it” олмоши билан ифодаланганда қуйидаги нарсаларни фарқ қилишимиз керак. 1) У бирор нарса воқеа ўрнида ишлатилиши мумкин. I have a pen. It is my bag. The door opened. It was opened by a young girl of thirteen or fourteen (Dickens). He cried over the ice cream. It made me anger. 2) Бирор шахсни ёки нарсани кўрсатади . It is John It was a large room with a great window (Dickens). 3) Ҳеч қандай лексик маъно билдирмай формал эга бўлиб келади. It is warm It is getting dark It is snowing It is quitet in the str 4) Ҳақиқий э г ани гапга киритади. It is strange to stay here It was necessary to help him It is no use crying over spilt mulk (Proverb). 5) Ремани кўрсатади ( Баъзилар унинг бу вазифасини кучайтирувчи ( эмфатик ) вазифа деб билади ) . It was Winifred who went up to him (Galsworthe) It was he who had brought George to Amelia (The Karey) It was in Samarkand that it happened. б) эга ҳамма шахсдаги (мустақил) эгалик олмошлари билан ифодаланиши мумкин. Меники Mine Сеники Yours Уники His/hers/its Бизники Ours Сизники Yours Уларники Theirs в) Ҳамма шахсдаги ўзлик олмошлари ўзбек тилида эга бўлиб кела олади. Инглиз тилида ўзлик олмошлари ( myself, yourself, herself, itself, ourselves, yourselves, themselves ) эга вазифасида кела олмайдилар. Бу ишни ўзинг қилдинг. Бу нарсага ўзинг айбдорсан. Ўзи н Ўша сизнинг китобингиз эди. Анави сенинг ручканг. Манави меники. This is my camer. That is an apple. There are books, those are copy-books. The same is here. Инглиз тилидаги “ such ” кўрс а тиш олмоши эга вазифасида кела олмайди. У аниқловчи вазифасида келади. д) Сўроқ олмошлари who, what, which, ким, нима? Ким келди? Ким сизнинг ишингизга қарши чиқяпти? Эртага нималар жўнатилади? Who is coming? Who is absent? What is wrong? What is that? е ) Белгилаш олмошларида ҳар ким , ҳамма , everybody, everything, everyone, both, all, each. Ҳамма шу ерда. Ҳар ким ўз ишини билиб қилсин. Ҳамма бу ишни кўриб турибди. All are present. Everybody has done the assignment. Everything is ready. Has everyone finished their drinks? I stayed at work after everyone had gone home. Both seamed to implore something ё ) Гумон олмошлари : аллаким , алланима , кимдир , кимки , кимда - ким , нимадир , someone, somebody, anybody, anyone, something, anything, someone. Кимдир келди. Аллаким уни сўкаётган эди. Алланималар рўй берди. Нимадир менинг кўнглимни ғаш қиляпти. Кимда- ким бу масалани сиёсатдан ажратиб қараса, у боши берк кўчага кириб қолади. Кимки буни унутса, у дўст эмас. Will someone help me? Anybody can see it? I’m the next house someone playing the piano. Something was burning in the kitchen. Is anybody in the room? Anything wound do Some say the world will end in fire. Some say is ice (frost) One can see a lot of pictures there. ж ) Бўлишсиз олмошлар: ҳеч ким, ҳеч нима, nothing, nobody, no one, none, neither. Шийпонда ҳеч ким кўринмади. У ерда ҳеч нима йўқ эди. Nothing can stop him. No one has Бақириш бу ерда фойда бермайди. To doubt is almost to insult (Ch. Brante) Smoking is prohibited here. Jogging is useful for health. To see is to believe. Бу ерда шуни айтиб ўтиш керакки, ҳозирги замон ўзбек тилида инфинитив деярли ишлатилмайди, унинг ўрнини герундий эгаллайди. Шунинг учун инфинитив билан ифодаланиш эга бугунги ўзбек тилида фақат бадиий асарларда ва мақолларда учраши мумкин. Инфинитив ва герундийда отлик ва феъллик белгиларининг мавжудлиги (айниқса, герундийда отлик белгиси кучли) феълнинг бу турларини эга сифатида ифодалаш имкониятини беради. Маълумки, тилда отланиш ҳодисаси бор. Б у ҳодиса ҳамма тилларда содир бўлади. Бунда сифат, сон, равиш, боғловчи, артикль, кўмакчи, юкламалар, ундовлар, сифатдош отга тўла ёки қисман айланиши мумкин. Бундай ҳодиса уларнинг эга вазифаси “Well” is an adverb. “On” is a preposition. “Even” is a particle. Бундан келиб чиқадики, сифат, сон, равиш, боғловчи, артикль, кўмакчи, юклама, ва ундовлар отлашганда эга вазифасида кела олади. Отлашиш бир тилда кўпроқ, бошқа тилда камроқ содир бўлиши мумкин. Айниқса, ўзбек тилида кенг тарқалган. Қўшма эга, айтиб ўтилганидек, бутунликни ифодаловчи сўз бирикмаси билан ифодаланади. Қизил яримой жамияти инсонпарвар жамиятидир. Бирлашган Қиролликлар Амирлиги мусулмон давлатидир. Жанубий Африка Республикаси ҳозирда демократия сари қадам ташлади. Европа Иқтисодий Кенгаши яқинда ташкил топган. The United Kingdom is a highly developed country. The North Atlantic Treaty Organization is enhancing. Мураккаб эганинг ( у фақат инглиз тилида бор ), предикацияли эганинг ифодаланиши тўғрисида §2 да айтилг Улар бир бирларига тобедирлар. Бу ўзаро тобеликнинг сабаби шундаки, кесим эга билан мослашади. Ҳар қандай мослашув тобелик аломатидир. Лекин кесим эга ва тўлдирувчи каби гап бўлакларига ўрин олади. Агар ўрин олмаса, эга ва тўлдирувчилар келолмайди. Буни рус тили мисолида кўриш мумкин. Масалан, «вечереть» феъли на эгага, на тўлдирувчига ўрин олади, шунинг учун у ишлатилган гапларда эга ҳам, тўлдирувчилар ҳам бўлмайди: «Вечереет». Кейинги йиллардаги илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, айрим олимлар ўз ишларида гап бўлаги назариясидан воз кечадилар, бунинг сабаби, бизнингча, иккинчи даражали бўлакларни яхши ўрганилмагани- дадир. Дарҳақиқат, иккинчи даражали баъзи бўлакларини бир — биридан ажратиш қийин. Лекин шунинг учун гап бўлаклари назариясидан воз кечиш нотўғри. Эга ва кесим реал синтакти ўйновчи субъект ( ўзбек тилида йўқ ); 11) каузация объекти ; 12) истироб ; 13) субъекти ; 14) ижобий ҳ иссиёт субъекти . Эганинг ифодаланиши бўйича икки тил ўртасида деярли фарқ йўқ . Эга от , олмош , феъл , ҳ ар қ андай отлашган сўз туркуми , сўз бирликма ва гап билан ифодаланади . Эганинг бор — йўқлигига кўра гапларни иккига бўлган маъ қу л деб ҳ исоблаймиз : 1) эга бор гаплар ; 2) эгаси йўқ гаплар . Эгаси йўқ гаплар ўзбек тилида кўп учрайди . Сабаб ўзбек тилида шахс - сон категорияларининг ғ оятда ривожланганлигида ( Ишга мен ; Бордим : Келдингми ?). Эгаси йўқ гаплар ўз навбатида яна иккига бўлинади : 1) эгаси топиладиган эгасиз гаплар ; 2) эгаси топилмайдиган эгасиз гаплар . Эгалар топилмайдиган эгасиз гаплар ўзбек тилига хос ( Бугун ишдан барва қ т чи қ илди ). Гапда шахсни ифодаланиш мураккаб эга предикацияли эга предикацияли эга мураккаб предикацияли эга мураккаб предикацияли эга Икки тилдаги эга ўртасида ўхшашликдан кўра фарқлар кўп. Бу фарқлар қатор тиллараро интерференциялар келтириб чиқаради ва натижада ўзбек тилидан инглиз тилига ўтиш қийинлашади. Бундай интерференция- ларни бартараф қилиш учун ўқитувчи махсус машқлар системасини ишлаб чиқиши керак. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР Р ЎЙХАТИ 1. Каримов 1998 - И.А.Каримов. Гармонично развитое поколение - основа прогресса Ўзбекистана. – Т . : Шар қ, 1998. 2. Абдувалиев 1989 - М.А.Абдуалиев. Сложно подчиненные предложения с предаточными уступительными в разносистемных языках А.К.Д.:Т. 1989. 3. Адмони 1972 - В.Г.Адмони. Структурно - смысловое ядро предложения. Члены предложения в языках различных типов. Ленинград: Наука, 1972 Т., 1979. 6. Буранов 1983 -Дж. Буранов. Сравнительная типология английского и тюркских языков. - М.: Высшая школа, 1983 - 267 стр. 7. Богданов 1977 - В.В.Богданов. Сематико-синтаксическая организация предложения. ЛГУ, 1977. 8. Буранов 1973 - Ж.Б.Буранов. Инглиз ва ўзбек тиллари қ иё с ий грамматикаси. - Т.: Ўқитувчи, 1973 -284 б. 9. Волкова 1964 - А.А.Волкова Инфинитив в функции подлежащего. АКДМ., 1964. 68 10. Гафуров 1961 - X . Гафуров. Номинативные предложения в современном узбекском языке. АКЭ 1961. 11. Гухман 1972 - М.М. Гухман. Позиции подлежащего в языках различных типов. // Члены предложения в языках различных типов. - Л., 1973, с. 35-49. 12. Денисова 1962 - B . C . Денисова. Предложения с начальным « it » в современном английском языке. АКЭ, 1962. 13. Дешериева 1981 - Ю.Ю. Дешерие 18. Махмудов, Нурмонов 1995 - Н.Махмудов, А.Нурманов. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. - Т., Ўқитувчи 1995 - 230 б. 19. Мещанинов 1945 - И.И.Мещанинов. Члены предложения и части речи. - М. - Л. 1945. 20. Миртожиев 1992 - М.Миртожиев. Ҳозирги замон ўзбек тили - Т.: Фан, 1992 21. Мороховская 1966 - Э.А. Мороховская. Конструкция типа " It was he who ..." в английском языке. АКЭ. - Л., 1966 22. Мухин 1980 - А.М.Мухин, синтаксемный анализ и проблема уровней языка. - Л. 1980.303 стр. 23. Муждабев I960 - М.М.Муждабев. Безлично - страдательные предложения в современном узбекском языке. - Т. , 1960 , 39с. 24. Никитин 1969 -В.М. Никитин. Вопросы теории членов предложения. Рязан. 1969-202 стр. 25. Нунэн 1982 - М. Нунэн. О подлежащих и топиках. // Новое в зарубежной линвистике. - М., Прогр интерференции. АДД. - М., 1975 - 50 стр. 33. Сатимов 1987 - Г.Х. Сатимов. Типология безличных предложений. - Т. Фан. 1987-90 стр. 34. Сафаев 1958 - А.С. Сафаев. Главные члены простого преложения. // Труды СаГУ. Нов. сер. вып. 135 - Т. 1958. 35. Смирницкий 1957 - А.И. Смирницкий. Синтаксис английского языка. - М., 1957. 36. Солнцева, Солнцев 1972 - Н.В. Солнцева, В.М. Солнцев. Взаимодействие частей речи и члены предложения в языках различных типах. - Л., Наука. 1972 - стр. 78 — 86. 37. Сусов 1973 - И.П. Сусов. Семантическая структура предложения. - Тула. 1973. 38. Теньер 1988 - Л. Теньер. Основы структурного синтаксиса. - М. , Прогресс. 1988-656. 39. Терещенко 1972 - Н.М. Терещенко. Главные члены предложения в самодейских языках. // Члены предложения различных типов. - Л. , 1972 стр. 40. Ха 46. ЧПЯРТ 1972 - Члены предложения в языках различных типов. - Л. , Наука. 1972-131 стр. 47. Ярцева 1981 - В.Н. Ярцева. Контрастивная грамматика. - М., Наука. 1981-111 стр. 48. Юсупов 1972 - У.К. Юсупов. Сравнительный анализ английских и узбекских сложнопродчиненных предложений с придаточными условными. АКЭ 1972. 49. Ҳ ошимов, Бўронов 1987 - Ў, Ҳ ошимов, Ж. Бўронов. Инглиз тили грамматикасининг норматив курси. - Т. , Ўқитувчи. 1987 , 144 б. 50. Ҳ ЗЎТ 1957 - Ҳ озирги замон ўзбек тили. - Т. , 1957 - 526 б. 51. ҲЎАТ 1996 - Ҳозирги ўзбек адабий тили. 2 қ исм. Стнтаксис. - Т. , Фан. 1966 - 507 б. 52. Ғ уломов, Ас қ арова 1961 - А. Ғ уломов, М. Ас қ арова. Ҳ озирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. - Т. 1961 - 279 б. 53. ЎТГ 1976. Ўзбек тили грамматикаси, II қ исм, Т., 1976. 54. Blokh 1983 - M.Y. Bl 94
Купить