Ingliz tilidagi qo’shma gaplarning o’zbek tilidagi qiyosiy tahlili

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	300.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Ingliz tilidagi qo’shma gaplarning o’zbek tilidagi qiyosiy tahlili

Купить

MUNDARIJA Kirish ...................................................................................................3 1 bob. Ingliz va o’zbek tilida qo’shma gap talqini va tasnifi 1.1. Ingliz tili qo’shma gaplari haqida ma’lumot va uning turlari…………..9 1.2 O’zbek tilida qo’shma gap haqida ma’lumot va uning turlari…………..26 II bob. Hozirgi zamon ingliz tili qo’shma gaplarining o’zbek tiliga tarjimasi va ularning sintaktik-semantik moslashuvi..............................................................................................38 2.1. Ingliz tili qo’shma gaplarining o’zbek tilida sintaktik moslashishi....................... ....................................................... ..............................43 2.2.Qo’shma gaplar tarjimasida semantik moslashish.. ......................

Bugungi kunda, umumiy e'tirofga ko'ra, XXI asr globallashuv va chegaralarning barham topish davri, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va internet asri, jahon maydonida va dunyo bozorida tobora kuchayib borayotgan raqobat asriga aylanib borayotganini isbotlab berishga hojat yuq, albatta. Bunday sharoitda inson kapitaliga yo’naltirilayotgan investisiya va qo’yilmalarning o'sishini, hozirgi zamonda demokratik taraqqiyot, modernizatsiya va yangilanish borasida belgilangan maqsadlarga erishishda eng muhim qadriyat va hal qiluvchi kuch bo'lgan bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash vazifasini doimo o'zining asosiy ustuvor yo'nalishlari qatoriga qo'yadigan davlatgina o'zini namoyon eta olishi mumkin. Ta'lim tizimida o'quvchilarning nafa

bajarilgan ishlarni bugun qandaydir o'lchov va raqamlar bilan baholash juda qiyin. Shu bilan birga, bu haqda so'z yuritar ekanmiz, yana bir jihatni nazarda tutishimiz lozim. Ya`'ni, bizning mamlakatimizda amalga oshirilayotgan Dastur bu boshqa modellarni qandaydir takrorlash yoki ulardan nusxa ko'chirish emas, aksincha, birinchi navbatda,rivojlangan demokratik davlatlarda to'plangan tajribani o'zida mujassam etgan va ayni paytda shiddat bilan o'zgarib borayotgan hozirgi zamon talablarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan dasturdir. Ta'lim tizimini tubdan isloh qilish odamlarimizning ongu tafakkuri va dunyoqarashini o'zgartirish, ularning siyosiy va fuqarolik faolligini, o'z kelajagiga bo'lgan ishonchini oshirishning eng muhim omili va mustahka

Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Ingliz tilidagi qo’shma gaplarning o’zbek tilidagi tarjimasi tahlil etilgan. Dialektikaning qonuni bo’yicha borliqdagi har bir hodisa-yu hosila serqirrali bo’lganidek, qo’shma gapning’ham qirralari ko’p. Shuningdek, til jamiyat bilan hamnafas bo’lib yashaydi, uning hayotdagi o’zgarishlarini, yangiliklarini tez va aniq yetkazadi, ularning ongi, ma’naviyatiga kuchli ta’sir qiladi. Tilning shakllanishiga qo’shma gaplar alohida hissa qo’shadi. Tilning tarkibiy qismi bo’lgan grammatika sathidan o’rin olgan qo’shma gaplar o’ziga xos xususiyati, tarkibidagi gaplarning ingliz va o’zbek tili manbalarida qo’llanishini tahlil etish bitiruv malakaviy ish maqsadidir. Bu maqsaddan quyidagi vazifalar kelib chiqadi: - Ingliz tilida qo’llangan qo’shma gaplar

qo’shma gaplarining o’zbek tilida berilishi xususiyatlari diqqat markazda bo’ldi va quyidagilarga erishildi: - qo’shma gap tahlilida ingliz va o’zbek olimlari yaratgan nazariyalardan kelib chiqildi; - qo’shma gap tipik turlari tarkibida gaplarning kelishi ularning o’ziga xos xususiyatlari, o’zaro munosabati va semantikasi har ikki til materialida tadqiq etildi; - ergashgan qo’shma gaplar har ikki tilda qo’llanganda ularning o’ziga xos xususiyatlari ko’rsatildi; - qo’shma gaplarning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjimalarida qo’llanishi tahlil etildi; - ingliz tilidagi ba’zi qo’shma gaplarning o’zbek tiliga tarjima qilganda sodda gap tarzida qo’llanishi qayd etildi; - ingliz tilidagi qo’shma gap qismlarining o’zaro birikishi tahlili berildi va o’zbek tilidagi varianti bilan qiyoslandi; - qo

Bitiruv malakaviy ishning manbai. Bitiruv malakaviy ishni yoritishda ingliz va o’zbek olimlarning sintaktik birlik - qo’shma gap ta’limotidagi fikrlariga tayanildi. Qo’shma gaplar nazariyasi hamda uning asosiy tamoyillari bo’Igan ma’noviy va sintaktik-semantik talqinga oid manbalarda ko’rib chiqildi. I.bob. Ingliz tili va o’zbek tilida qo’shma gap talqini va tasnifi 1.1. Ingliz tili qo’shma gaplari haqida ma’lumot va uning turlari 7

Qo’shma gapga ta’rif berilayotganda ingliz olimlaridan ayrimlari ega va kesimlar soni haqida, ba’zilari qo’shma gap tarkibidagi sodda gaplar soniga ahamiyat beradilar va yana birlari bu ikki holatni birlashtiradilar. Ingliz tilidagi qo’shma gap nazariyasi XIX asrning ikkinchi yarmida ingliz normativ grammatikasida to’la shakllangan va hozirgi davrgacha hech o’zgarishsiz saqlanib kelmoqda. Turli oilalarga mansub bo’lgan tillar grammatikalarida o’xshash nazariyalar ko’p. Sodda va qo’shma gaplar nazariyasi ham bundan mustasno emas, masalan, He opened the door and saw us. U eshikni ochdi va bizni ko’rdi. She stopped, closed her eyes, and pushed the door . U to’xtadi, ko’zini yumdi va eshikni itardi. Bu kabi holatlar o’zbek olimlari tomonidan tadqiq etilgan XX asr ilmiy grammatika ta’limotinin

- Ega va kesimlarning soni - Mustaqil qo’llana olish - Qismlar soni - Qismlarning bir-birisiz qo’llanmasligi - Bir nechta predikativ markaz - Sintaktik aloqa tiplari - Bog’lovchi vositalar bor- yo’qligi - Fonetik shakllanganlik - Bir necha situatsiyalar ifodasi - Intonatsion shakllangan - Murakkab mazrnun - Struktur va semantik birlik - Kommunikativ birlik - Bir necha sodda gaplar - Mazmuniy va Grammatik jihatdan bog’lanish - Tobe kesimning mavjudligi - Kommunikativ butunlik - Tugal mazmun 70-yillarga kelib Ilish qo’shma gapni tadqiq qilar ekan, asosiy farqini ularning qaysi tarkib (clause)ga ko’ra bog’langanligiga qarab tadqiq qilgan. Olimning fikricha, ba’zi qo’shma gaplar vazifasiga ko’ra bog’lovchi so’z yordamida bog’lanadi va uning ma’nosi aniqlanadi, ba’zilari esa bog’langanda bunday

Ilish har bir tarkibli (one-member) gaplarni o’rganar ekan, ularning bir nechtasi birikib qo’shma gapni tashkil qilishini ham ochib bergan: «A different kind of one-member clause is seen in the following compound sentence: A good leap, and perhaps one might clear the narrow terrace and so crash down yet another thirty feet to the sunbaked ground below.» (Huxley) Bunday gaplarni sodda birikmali gaplar bilan almashtirish mumkin deydi, olim o’z fikrida davom etar ekan. The meaning is of course equivalent to that of a sentence like it would be enough to make a good leap, etc. 60-yillarda Ganshina ingliz tili gaplari va qo’shma gaplari haqida fikr yuritar ekan an’anaviy izlanish yo’lidan borib qo’shma gaplarni ikki turga ajratadi. Qo’shma gaplarni farqlashda u ham yuqorida keltirilgan an’anaga

Ganshina qo’shma gaplar tahlili nazariyasida yangi yo’l qo’shma gaplarning yoyiq sodda gaplar bilan sinonimik qator hosil qilishini aytib o’tgan. «The similarity of the functions if subordinate clauses to those of the parts of a simple sentence is stressed by the existence of synonymous constructions: 1) I forgot to post the letter which I wrote yesterday. 2) I forget to post the letter written by me yesterday.» Ganshina ergash gaplarning bosh gapga bog’lanish yo’lini ergash gaplarning bosh gapga to’g’ridan-to’g’ri yoki ketma-ket bog’lanishini isbotlab berdi. 1. I inquired of my conductor (1), as we went along (2), how Mrs.Steerforth was (3) (Dickens) (To’g’ridan to’g’ri bog’lanish .) to’g’ridan to’g’ri bog’lanish. 2 . The party was held in a large room (1) which was already crowded(2) whe

B. Ilish o’zining «The Structure of Modern English» nomli asarida ergash gapli qo’shma gaplarni uchta guruhga bo’lib tadqiq qilgan. Bu tadqiqot qo’shma gaplarni ham O. Jepersenning ingliz tilida ergash gapli qo’shma gaplarni tarkibidagi ergash gapning qaysi gap bo’lagini to’ldirib, izohlab, aniqlab kelishiga ko’ra uch turga bo’linadi degan fikrni asos qilib olgan. B.Ilish nazariyasida ergash gapli qo’shma gaplar ega va kesim ergash gapli qo’shma gaplar (subject and predicative clauses), to’ldiruvchi va aniqlovchi ergash gapli qo’shma gaplar (object clauses and attributive clauses) va ravish ergash gapli qo’shma gap (adverbial clause). Ravish ergash gapli qo’shma gapning turlari bilan birgalikda B. Ilish ingliz tilida ergashgan qo’shma gaplar sonini 12 ta deb topdi. Ularni quyidagicha turla

B. Ilish ingliz tilidagi ergash gapli qo’shma gaplarni yuqorida ko’rsatilgandek turlarga ajratdi. Umuman olganda, ergash gapli qo’shma gaplarning turi ba’zan 10 ta deb, ba’zida 14 tagacha aniqlangan. Ergash gapli qo’shma gaplarni Ilish yana bir turga taqlid va taqqoslash (clauses of manner and comparison) ko’paytirdi. 70-yillarga kelib rus olimi V. Kaushanskaya boshliq bir guruh rus olimlari ingliz tilida qo’shma gaplarni o’rganishda an’anaviy yo’lni davom ettirdilar. Ular o’zining «A grammar of the English language» asarida K. Kuper boshlab bergan Ganshina davom ettirgan yo’Idan borib, murakkab qo’shma gaplar (The complex sentence) ning tarkibidagi sodda gaplar ikki xil bog’lanishga ega, ya’ni bog’lovchilar yordamida (syndetically) va bog’lovchi yoki yuklamalarsiz (asyndetically) bog’lanu

2. Ikkinchi darajali bo ’ laklarning ergash gapdagi ahamiyati (придаточные предложения в роли второстепенных членов ), ya ’ ni to ’ ldiruvchi , hol va aniqlovchi ergash gaplar . 3. Kirish gapli ergashgan qo’shma gaplar ( вводные придаточные предложение ) asosida uchta asosiy guruhlarga hamda B. Ilish yo’lidan borib 12 ta turi mavjud deb fikr yuritgan. XXI asrga kelib Muhammad G’apporov o’zining «Ingliz tili grammatikasi» asarida ingliz olimlari fikrini davom ettirib shunday yozadi: « Qo ’ shma gaplar butun bir murakkab fikrni ifodalovchi ikki yoki undan ortiq sodda gaplardan oborat bo ’ ladi . Qo’shma gaplar ikki xil bo’ladi: bog’langan qo’shma gaplar (Compound Sentences) va ergashgan qo’shma gaplar (Complex Sentences).» Olim an’anaviy tilshunoslik nazariyasiga asoslanib «Ergash gaplar qo’

M.G’apporov ergash gaplarni grammatik vazifasiga ko’ra, Kaushanskaya va Kachalova yo’lidan borib, asosan, ega ergash gap, kesim ergash gap, to’ldiruvchi ergash gap, aniqlovchi ergash gap va hol ergash gaplarga bo’ladi. M.G’apporov ham ergash gaplarni ma’no munosabatiga ko’ra turlarini B.Ilish, Barxudarov, Kachalova tutgan yo’ldan borib 12 ta turi mavjud degan fikrni oldinga suradi.Olim aniqlovchi ergash gaplarni qo’shma gapda anglatgan ma’nosiga ko’ra uch turga: ajratuvchi aniqlovchi ergash gap, tasniflovchi aniqlovchi ergash gap va izohlovchi aniqlovchi ergash gap turlariga ajratadi. Bundan tashqari shart ergash gaplarni: real shart gaplar va noreal shart gaplarga bo’ladi. Olim o’z fikrida davom etib ravish ergash gaplarni ikki turga vaziyat ergash gaplari va qiyoslash ergash gaplariga a

M.G’apporov nazariy asosiga ko’ra ergash gapli qo’shma gaplar tarkibidagi ergash gaplar, bosh gapdagi qaysi bo’lakni to’ldirib, aniqlab, izohlab kelishiga ko’ra bajaradigan grammatik vazifasiga ko’ra, qaysi bog’lovchi bilan bog’langanligiga ko’ra, qanaqa ma’no anglatayotganligiga ko’ra 16 ta turga bo’linadi. Aniqlovchi , shart hamda ravish ergash gapli qo ’ shma gaplar o ’ z o ’ rnida ichki bo ’ linishi , o ’ zaro farqlari asosiga qurilgan , shunday ekan ularni alohida gap ( ergash gapli qo ’ shma gap ) tarzida atashimiz mumkin . Tilni o’rganish uzoq tarixga ega va u jamiyatning , jamiyat esa tilining kamol topishi, takomillashishiga imkoniyat yaratadi. Shuninig uchun ham tilni o’rganish hamma joyda ham bir xilda kechmaydi. Tilning tarkibiy qismlaridan biri bo’lgan gap, xususan, qo’shma ga

4) sodda va qo’shma gaplarni ani’qlashda ega asos qilib olinadi. Gapning bosh bo’laklariga bunday yondashish mantiqiy sub’yekt -predikat munosabatlari bilan qorishtirishga olib keldi. Quyida qo ’ shma gaplarga turli tillarda berilgan ta ’ riflarni keltiramizki yuqoridagi fikrlarning isbotini ko ’ ramiz : M.Y. Blox o’zining “ Теоретическая грамматика английского языка ” nomli asarida ingliz tili qo’shma gaplariga shunday ta’rif beradi: «The composite sentence, as different from the simple sentence, is formed by two or more predicative lines. Being a polypredicative construction, it expresses a complicated act of thought, i.e. an act of mental activity which falls into two or more intellectual efforts closely combined with one another» Bu qatorni davom ettirish mumkin. Qo’ shma gap turlari,

gaplarning turlarini aniqlashga harakat qilamiz. Chunki ingliz tilida xuddi o’zbek tilidagidek qo’shma gaplar turi ko’p. 1. “What was important to her was matrimony” (J.L). «Uning uchun muhim bo’lgan narsa nikoh edi». 2. “Our attitude simply is that facts are facts”. (L.) «Bizning munosabatimiz oddiy, asos doim asosdir». 3. I don’t know what you are talking about (G. and D) «Nima haqida gapirayotganingni bilmayman». 4. “So I went up to where she was”(H.L.) «Men uning yoniga bordim». 5. “When I woke in the morning I went to the window and looked out”. (E.H.) «Ertalab turgach, deraza yoniga bordim va tashqariga qaradim». 6. “l left the young man to go where he would with my box and money”.( Ch . D.) «Men u yosh odamni mening quttim va pulim turgan joyga borish uchun qoldirdim» 7. “As he had

12. “I enjoyed that day, though we travelled slowly, though it was cold, though it rained”. (Ch. B.) «Biz sekin yurgan bo’lsakda, sovuq bo’lgan bo’lsada, yomg’ir yoqqan bo’lsada, o’sha kunni yaxshi o’tkazgandim». 13. “I will do anything you wish, my brother, provided it lies in my power”. ( D.) «Qo’limdan kelganicha, akajon, siz xohlagan hamma narsani qilaman’ Biz endi yuqoridagi misollar asosida, transformatsiya usulidan foydalanib, bosh gap va ergash gaplarni hamda ergash gapli qo’shma gapning qaysi turiga kirishini aniqlaymiz: I. Ega ergash gapli qo’shma gap(subject clause) 1. « What was important to her was matrimony» (J.L). «What was important to her»- ega ergash gap, «was matrimony»-bosh gap. Biz buni savol qo’yish yo’li bilan aniqlaymiz, chunki har doim bosh gapdan ergash gapga savo

«what I want to do» gap bosh gapga ega vazifasini bajaradi.Buni savol berish yo’li bilan aniqlash mumkin: What is to save us both? II. Kesim ergash gapli q o’shma gap(predicative clause) 1. «Our attitude simply is that facts are facts». (L.) Bu misolda biz kesim ergash gapning qoidasidan kelib chiqib «our attitude simply» - bosh gap va «is that facts are facts» - kesim ergash gap deyishimiz mumkin(chuinki kesim ergash gapli qo’shma gapda kesim ergash gap bosh gapning kesimi bo’lib keladi). What is our attitude simply? 2. «It was as if these men and women had matured». (H.) Bu rnisolda «it was»-bosh gap, «as if these men and women had matured» esa kesim ergash gapdir. What was it? 3. «The fact was, he did not understand them» (J.G.) Bu misolda «the fact was»- bosh gap, «he did not understan

Bu misolda «I’ll do just»-bosh gap, «I say»-to’ldiruvch ergash gap «what» - bog’lovchi. What will you do? 4. «I like it very much that you like my work». (E.H.) Bu misolda «I like it very much»-bosh gap, «you like my work»-to’ldiruvchi ergash gap bosh gapdagi «it»olmoshi bilan ifodalangan to’ldiruvchini izohlab kelayapti , «that»-bog’lovchi. What do you like very much? 5. «She was aware that someone else was there»(E.) Bu misolda «she was aware»-bosh gap, «someone else was there»-to’ldiruvchi ergash gap, «that»- bog’lovchi. What was she aware? IV. Aniqlovchi ergash gapli qo’shma gap (attributive clause) 1. «It was the hottest place that I had ever been in»(J.) Bu misolda «It was the hottest place «- bosh gap va bosh gapdagi «place» so’zini aniqlab kelayotgan «I had ever been in»gapi – aniq

Bu misolda «it was the worst Sunday»- bosh gap, «he had spent in his life» esa aniqlovchi ergash gap. What kind of Sunday was it? V. Payt ergash gapli qo’shma gap (Adverbial clause of time) 1. «When I woke in the morning I went to the window and looked out». (E.H.) Bu misolda «I went to the window and looked out»- bosh gap va bosh gapning qachon sodir bo’lganligini ko’rsatib kelayotgan «I woke in the morning» gapi - payt ergash gap, «when» - esa bog’lovchi When did you go to the window and looked out? 2. «You can stay here as long as you want». (E.H.) Bu misolda «you can stay here»- bosh gap va bosh gapning qay vaqtgacha davom etishini ifodalab kelayotgan «you want» gapi - payt ergash gap, «as long as»- bog’lovchi. How long can you stay here? 3. “I’ll go back whenever you want” .(E.H.) Bu

bog’lovchisi bilan bog’langan «he would with my box and money» gapi - o’rin ergash gapdir,Where did you leave the young man to go? 2. «I looked where she pointed.»(C.) Bu misolda «I looked» - bosh gap, «she pointed» - o’rin ergash va «where» - o’rin ergash gapning bog’lovchisi. Where did you look? 3. «I am quite comfortable where I am». (W.) Bu misolda «I am quite omfortable»- bosh gap, «where I am»- o’rin ergash gap va uning bog’l6vchisi. Where are you quite comfortable? 4. 4. «I like to spend my leave where I can shoot». (T.H.) Bu misolda «I like to spend my leave» - bosh gap, «I can shoot» -o’rin ergash gap va «where» - o’rin ergash gap bog’lovchisi. Where did you like to spend your leave? 5 . « I remembered where I was going, » [F.A. Ch VII. P29] Bu gapda «I remembered»bosh gap, va ‘I

Bu misolda «I love you»- bosh gap, «you brought me up to something better» gapi - sabab ergash gap, «because»- sabab ergash gapning bog’lovchisi. Why do I love you? 4. «At first they were shy, and since Charley was shy too, they sat in silence» (S.M) Bu gapda «At first they were shy»- bosh gap va uni nima uchun sodir bo’lganligini ifodalab kelayotgan «Charley was shy too, they sat in silence» - sabab ergash gap, «since»-sabab ergash gapning bog’lovchisi. Why were at first they shy ? 5. «We were up early the next morning, as we wanted to be in Oxford by the afternoon» (Jerome) Bu misolda «We were up early the next morning» - bosh gap va uni nima uchun sodir bo’lganligini ifodalab kelayotgan «we wanted to be in Oxford by the afternoon»gapi - sabab ergash gap, «as» - sabab ergash gapning bog’

ko’rsatib kelayotgan «he was quite unconscious of my approach»gapi natija ergash gap, «that»esa bog’lovchi. Why was he so intent upon his own reflections? 4. «The bookseller had never heard of the author so that I got the books cheap». (A.B.) Bu misolda «the bookseller had never heard of the author»-gapi bosh gap va bosh gapda «so that-bog’lovchisi bilan kelayotgan gap bo’lagining nima sababli yuzaga kelganligini ko’rsatib kelayotgan «I got the books cheap»gapi natija ergash gap. Why had the bookseller never heard of the author? 5. I have slept lately with my blind drawn up, so that at waking, I have the sky in view. (G.) Bu misolda «I have slept lately with my blind drawn up»-gapi bosh gap va bosh gapda «so that»-bog’lovchisi bilan kelayotgan gap bo’lagining nima sababli yuzaga kelganligi

nazaridan chetda qolgan edi. E.V.Sevortyanning qayd etishicha, bu davrda turkologiyada ham gap haqida to’xtalinmagan. Shu davrning 20-yillariga kelib, o’zbek tili grammatikasini fan sifatida o’rganishga intilish jonlandi: maktablar uchun darsliklar, qo’llanmalar yaratishga harakat qilindi va bu adabiyotlarda sintaksisga ham ma’lum o’rin ajratilgan edi. 1924 yilda A.Fitratning nashr etilgan «Nahv» (Sintaksis) asari, uning 1925 - 1930 yillar davomida uch marta qayta nashrlari e’tiborga loyiqdir. 1930 yilda chop etilgan darslik nisbatan mukammal bo’lib, unda sintaksisning masalalari o’sha davr saviyasiga mos ravishda berilgan. 1929 yilda Q.Ramazon, Sh.Zunnunlarning «O’zbek tili» (Ish kitobi II bo’lim), 1933 yilda N.Said, A.Yo’ldoshevlarning «Grammatika»si, 1938 yilda H.G’oziyevning «O’zbek ti

O’zbek tilshunosligida qo’shma gap masalasi ilmiy asosda birinchi marta G’. Abdurahmonov tomonidan tadqiq etildi. Olim o’z asarlarida qo’shma va sodda gaplarning farqlari, o’zaro munosabati, qo’shma gaplarning turlari, qo’shma gap tarkibi, uning tarkibida qo’llangan vositalar, bosh va ergash gaplar, ularning xususiyatlari kabi ko’plab masalalarni yoritgan. G’.Abdurahmonov ergash gapli qo’shma gapni oldin 13 turga, so’ng esa 15 turga ajratadi. Shuningdek, bog’lovchisiz qo’shma gap, uning komponentlarini biriktiruvchi vositalar, komponentlarning mazmun munosabatlari va murakkab qoshma gap, uning turlari kabi bir qancha masalalar tadqiq etilgan. Uyushiq kesimli gaplar haqida olim shunday yozadi: «Sodda va qoshma gaplarni farqlashda qiyinchilik tug’dirgan holat shundan iboratki, ba’zi bir sint

qurilishi va o’xshashlik qatorlari (paradigmasi) qo’shma gap qurilishi va o’xshashlik qatorlari (paradigmatikasi) masalalarini o’rganishda N.Y.Shvedova, G.P.Uluxanov, M.I.Cheremisina, Y.V.Guliga, G.M.Reyxel va boshqa olimlarning xizmati katta bo’ldi. Tilga sistemaviy yondashuvning negizi, asosi til va nutq hodisalarini farqlash bo’lganligi sababli tadqiqotchilarning bir guruhi sistem sintaksis tahlilini izchil ravishda gapning til sathidagi eng kichik qurilishi qolipini ishlab chiqishdan boshladi. Chunki yaxlit sintaktik talqinni ishlab chiqish uchun gap qolipi bosh mezon vazifasini o’taydi. Gapni o’rganish uchun uning «jon»ini - «til sathidagi eng kichik qolipi» ni belgilash shart va zarur edi. Gapning eng kichik qurilish qolipi tadqiqotchi M.Abuzalovaning ilmiy ishida maxsus tadqiqot man

Yuqorida keltirilgan to’rt asosga tayanib, o’zbek tilidagi sodda gap eng kichik qolipining tarkibi [WP m ] sifatida belgilangan. Bunda [W] -kesimning, gap kesimining atash, ma’no bildirishga xizmat qiladigan qismi bo’lib, mustaqil so’z turkumiga oid bo’lgan, ya’ni kesim vazifasida kela oladigan so’zga, so’zlar birikmasiga, kengaytirilgan birikmalar (sifatdosh, ravishdosh, harakat nomlari oborotlari)ga teng kelishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, [W] til qolipidagi imkoniyat bo’lib, u nutqda atov birligi vazifasini o’tay oladigan va shu nutqning istagan birligi (so’z, so’z birikmasi va hatto gap) shaklida voqelanishi mumkin. [Pm] esa atov birligi [W]ni gap qolipi shakliga keltiruvchi vositalar majmuasining ramzi bo’lib, u nutqda kesimlik kategoriyasi ko’rsatkichlari shaklida voqelanadi. K

Bu imkoniyatning paydo bo’lishiga ikki buyuk tarixiy voqea — ona tilimizga Davlat tili maqomining berilishi va Respublikamizning Mustaqillikka erishgani sabab bo’ldi. Xalqimiz erishgan Mustaqillik fanimizni «o’zbek till hodisalarini rus till qoliplariga solib tushuntirish» tutqunligidan ham ozod qildi, unga mustaqil taraqqiyot yo’liga o’tib, milliy ong, milliy tafakkur va mafkuraning muhim suyanchiqlaridan, yosh avlodga ijodiy tafakkur ko’nikmalarini singdirishning asosiy vositalaridan biriga aylanishga imkon berdi Yuqorida qayd etgan mana shu ikki tarixiy voqea H.G’. Ne’matov rahbarligida bir guruh olimlar tomonidan tayyorlanib, 1984 yilda e’lon qilingan mashhur «Tezislar»ida ko’tarilgan sistemaviy sintaksis muammolarining tadqiqiga keng yo’l ochib berdi. « Tezislar» mualliflari turkiy ti

a) bog’langan qo’shma gap; b) ergash gapli qo’shma gap (14ta tur); c) bog’lovchisiz qo’shma gap; d) turli tipli gaplardan tashkil topgan bog’lovchisiz qo’shma gap; e) murakkab tarkibli qo’shma gap 2.2.a) qo’shma gap quyidagi turlarga ajraladi: a) bog’lovchisiz qo’shma gaplar; b) bog’langan qoshma gaplar; c) ergash gapli qo’shma gaplar; d) bir necha ergash gapli qo’shma gaplar; e) murakkab period 2.3.a) qo’shma gap quyidagi turlarga ajraladi: a) bog’lovchisiz qo’shma gaplar; b) ergashgan qo’shma gaplar; c) bir necha ergash gapli qo’shma gaplar; d) murakkab komponentli qo’shma gaplar; e ) aralash qo ’ shma gaplar . [ Mustaqillik davrida kashf etilishi , asoslanishi va rivojlanishi lozim bo ’ lgan g ’ oyalar hamda ular zaminida yaratilishi zarur bo ’ lgan lingvistik yo ’ nalish va ilmiy makta

bog ’ lovchilar paradigmasi ta ’ siridan ozod qilinsa , u hamma til birliklari kabi juda sodda , ixcham va ravshan tuzilishga ega ekanligini ko ’ rsatadi . Mana shu [ WP m RWP m ] qolipi uch tipik turga ega ( mustaqillik davrida sinovdan o ’ tgan ilmiy ishlar , darsliklarga qarang ): 1.[ WP m RWP m ], ya ’ ni kesimlik ko ’ rsatkichlari bilan shakllangan ikki va undan ortiq atov birligining erkin , nutqiy bog ’ lanishi ; 2. [ WP m RWP m ], ya ’ ni kesimlik korsatkichlari bilan shakllangan ikki yoki undan ortiq atov birliklarini birining ikkinchisiga tobe bog ’ lanishi ; 3. [ WP m RWP m ], ya ’ ni kesimlik ko ’ rsatkichlari bilan shakllangan ikki yoki undan ortiq atov birliklarining o ’ zaro ma ’ noviy mutanosibligi . Qo ’ shma gapning formal - funksional talqini R . Sayfullayeva tomonidan i

yordamida birikkan qo’shma gaplar; e) umumlashtiruvchi konstruksiyalar va boshqa ko’pgina vositalar yordamida birikkan qo’shma gaplar kabi turlari bilan to’ldirishimiz mumkin. IV Qo’shma gaplarning tarkibiy qismlari orasida sintaktik munosabatlar asosida tasnifi. V Shuningdek, qo’shma gaplar tarkibidagi qismlar tuzilishiga ko’ra tasnifini berish mumkin: Qo’shma gaplar tarkibiy qismlarini bog’lovchi vositalar masalasi ham tadqiqotchilar diqqatidan chetda qolgani yo’q. Shuningdek, qo’shma gaplar tarkibida frazeologik (turg’un) birikmalarning qo’llanishi masalasiga bag’ishlangan ba’zi mulohazalar mavjud. Sintaktik birliklar, qo’shma gaplar tarkibiy qismlarining derivatsion xususiyatlarini tadqiq etish ham qiziqarli ma’lumotlarni berdi. Professor H.G’.Ne’matov tomonidan kashf etilgan til tizim

II Bob. Hozirgi zamon ingliz tili qo’shma gaplarining o’zbek tilida tarjimasi va ular sintaktik- semantik moslashuvi Ingliz tili va o’zbek tili qo’shma gaplarining bir-biriga o’xshash va farqli tomonlari, ular o’rtasidagi mazmun munosabat va ikki oilaga mansub tillarda gaplarda so’z tartibi kabi masalarni quyidagi misallarda ko’zdan kechiramiz: 34

1. «The town was very nice and our house was very fine.» (f.A- Chll p4) «Shahar juda ajoyib, biz turgan uy esa juda chiroyli edi.» (A. Q Bill. P 9) Ingliz tilida bog’langan qo’shma gap o’zbek tiliga bog’lovchisiz qo’shma gap tarzida tarjima qilingan. Ingliz tili qo’shma gapida « The town» birinchi gapning egasi «was very nice» esa kesimi bo’lib kelgan «and» ikki sod- da gapni bir-biriga bog’lab kelgan teng bog’lovchi, «our» ega- ning aniqlovchisi, «house» ikkinchi gapning egasi, «was very fine» ikkinchi gap kesimidir. O’zbek tili variantida I. G’ofurov bu gapni bog’lovchisiz qo’shma gap tarzida tarjima qilganlar, unda «shahar» ega «juda ajoyib» ot kesim (nomustaqil), «biz turgan» sifatlovchi aniqlovchi «uy» ikkinchi gap egasi, «chiroiyli edi» esa kesim. Agar biz bu gapni grammatik jihatdan

«mening» aniqlovchi , bosh gapda «u» ega , «ko’zini» to’ldiruvchi, «ochdi» kesim. Ingliz tilidagi «his» egalik olmoshi o’zbek tilida «i» egalik qo’shimchasi yordamida tarjima qilingan. Bu gapni grammatik jihatdan yondashib quyidagicha tarjima qilish mumkin: «Men unga qarctyotgan edim, u ko’zini ochdi» Shu tarzda tarjima qilsak ham mazmun jihatdan, ham grammatik jihatdan bir xillikka erishamiz. 3. «I did not care what I was getting into» (f.A. Ch 6 p22» «Men buning oqibati qanday bo’lishini o’ylab o’tirmasdim». (A.Q. B6 37-b) Inglizcha variantda «I» bosh gap egasi «did not care «kesim, «what» to’ldiruvchi ergash gap bog’lovchisi, «I» ergash gap egasi «was getting into» ergash gap kesimi. I. G’ofurov ingliz tilidagi to’ldiruvchi ergash gapni yoyiq sodda gap tarzida o’zbek tiliga tarjima qilg

Ingliz tilida «I» ega bo’lib, «remembered» kesim bo’lib kelgan , «where» o’rin ergash gapli qo’shma gap bog’lovchisi, «I» ergash gap egasi «was going» ergash gap kesimi. I. G’ofurov tarjimasida o’rin ergash gap soda gapga aylangan. «tushib ketdi»- kesim, «esimga» to’ldiruvchi «qayoqqa» hoi va «ketayotganim» ega vazifasida kelgan. Grammatik to’g’ri tarjima : «Men esladim, men qayoqqa ketayotganimni» tarzida bo’lishi kerak edi. 6. «I stood up, but it was not Catherine» (f.A. Ch.7 p30) «O’rnimdan turdim, biroq bu Ketrin emasdi» A.Q.B. & 48-b) Ingliz tilida bog’langan qo’shma gap «I» ega, «stood up» kesim, «but « teng bog’lovchi, «it» ega «was not Catherine» kesim. O’zbek tilida bir tarkibli qismli qo’shma gap. «O’rnimdan» hoi «turdim» kesim «men» ega ishtirok etmagan , biroq teng bog’lovchi,

«After « bog’ lovchi «I» ergash gap egasi, «was wounded» kesim , «I» bosh gapning egasi , «never» hoi, «found» kesim «him» to’ldiruvchi, «ko’p» ravish «o’tmay» kesim «U» ega «esimdan chiqdi kesim. Bu gap mazmun va grammatik jihatdan yondashib quyidagicha tarjima qilish mumkin: «Men yaralanganimdan so’ng, men uni hech qayerdan topa olmadim». Shu holda tarjima qilinsa maqsadga muvofiq bo’ladi. 9. «I went with him and fou nd the dugout which was very good» (fA.ch9.p34) «Soldat bilan sal yurmasimizdan shinamgina bilindaj ustidan chiqdik» (A.Q.B. 9 54-b) «I» ega «went» kesim «with him» to’ldiruvchi, «and found» uyushiq kesim, «the dogout» to’ldiruvchi , «which» aniqlovchi ergash gapning aniqlovchisi, «was very good» kesim. Soldat bilan to’ldiruvchi , «sal» ravish «yurmasimizdan» to’ldiruvchi, «

shakllanishi va farqlanishida sintaktik birliklar muhim mavqega ega. Hozirgi davrgacha deyarli hamma tadqiqotchilarda u 57 yoki bu qo’shma gapning leksik- semantik va sintaktik xususiyatlari tahlil etilgan, xolos. Aniqki, mavjud barcha sintaktik birliklar (kategoriyalar) funksional uslublar uchun umumiydir. Qo’shma gap turlarida sodda gaplarning qo’llanish doirasi va imkoniyati bir-biridan farq qiladi. Sintaktik birliklarning biri bo’lmish qo’shma gaplar nutq uslublarida keng qo’llanishi haqida olimlarimiz fikr bildirishgan. Ingliz tilshunosligida qo’shma gap stilistikasi, ya’ni uning ayrim turlari ba’zi funksional uslublarda o’rganilgan. O’zbek tilshunosligida bu masala A.Mamajonov asarlarida chuqur va keng tahlil qilingan. Publisistik nutqda qo’llanuvchi qo’shma gaplarni tadqiq etgan oli

« There was fighting in the mountains and at night we could see the Flashes from the artillery’’ (F.A. Ch.I 3p) (Compound sentence). «Tog’da jang ketmoqdaydi, kechalari portlashlardan yolqinlar ko’tarilardi.» (A.Q. B.I 17-b). I.G’ofurov tomonidan qilingan bu tarjima mazmun jihatdan moslashgan, ingliz tilidagi bog’langan qo’shma gap (compound sentence) o’zbek tilida bog’lovchisiz qo’shma gap tarzida berilgan. Ikkinchi gapda ega bo’lib kelgan (we) o’zbekcha variantda qatnashmagan. Ingliz tilida vositasiz to’ldiruvchi bo’lib kelgan (the Flashes) o’zbek tilida ega bo’lib kelmoqda. «The town was very nice and our house was very fine .» (F.A. Chll. P4) (compound sentence). «Shahar juda ajoyib, biz turgan uy esa juda chiroyli edi.» (A.Q. BII. 9-b). (bog’lovchisiz qo’shma gap). Bu misolda ham ingl

bo’lgan tillar grammatik jihatdan to’liq bir-biriga mos kelishligi yana bir bor o’z isbotini topdi. ‘When I was awake after the operation I had not been away.» [F.A. Chl7. P77] (clause of time) «Operatsiyadan so’ng uyg’onganimda o’zimni go’yo tubsiz bo’shliq ishra yo’q bo’lib ketayotganday sezdim.» [A.Q. B17. 114-b] (o’xshatish ergash gap). Bu misolda ingliz tili variantida payt ergash gap o’zbek till variantida o’xshatish ergash agpli qo’shma gap tarzida berilgan. «Someone came in (1), and as the door opened (2) I could see the snow faffing (3).» [F.A. Chll. P6] (complex sentence). «Allakim ichkariga kirdi (1), eshik ochilganida tashqarida hamon qor yog’ayotganini ko’rdim.» [A.Q. BIL 12-b] (aralash qo’shma gap). Bu gapning ingliz tili variantida birinchi gap, ikkinchi va uchinchi gapda «a

«Siz Abrussaga borib, Kaprakottaga mening qarindoshlarimnikida qo’noq bo’lsangiz deb edim, - dedi kashish.» [A.Q. BII. 12b]. (holat ergash gap). Ushbu misolda birinchi gapda ega bo’lib kelgan «I» tarjimada qatnashmagan, vositasiz to’ldiruvchi bo’lib kelgan «you» tarjimada ega bo’lib kelgan, original variantdagi bog’langan qo’shma gap, tarjimada ergashgan qo’shma gapga aylangan. I would like to go with you and show you things, the lieutenant said? [F.A. Chll. P7](compound sentence) «Afsus, siz bilan birga borolmayman, hammasini o’zim ko’rsatgan bo’lardim, dedi leytenant.» [A.Q. BII. 13b] (bog’lovchisiz qo’shma gap). Yuqoridagi gapda E.Xemingueyning ega sifatida qo’llangan «I», I.G’afurov tarjimasida tushirib qoldirilgan, originaldagi ikki tarkibli sodda gap (I would like to go with you...)

‘‘Men dam olib qaytganimda biz hamon o’sha-osha shaharda turardik.»[ A.Q. BII. 13b] (payt ergash gap) Bu gaplar o’rtasida grammatik farq yo’q. «The telescope that titled It was, I remembered, locked in the trunk? [F.A. Chill. P8] (subordinate clause). «Men uning nishonga oluvchi, teleskopini sandiqchaga berkitib qo’yganimni, esladim.» [A.Q. Bill. 15-b]. (sodda yoyiq gap). Ingliz tilidagi to’ldiruvchi ergash gapli qo’shma gap (objective clause), o’zbek tilida sodda yoyiq gap tarzida ifodalangan. «He woke when he heard me in the room and sat up» [F.A. Chill. P8] (complex sentence) «Mening qadam tovushimni eshitib, u yostiqdan boshini ko’tardi.» [A.Q. Bill. 15-b] (ravish ergash gap) Original variantdagi «He woke when he heard me in the room» gapi payt ergash gapli qo’shma gap, va «sat up» esa

«Uzoq harbiy kiyimida yurganimdan endi o’zimni juda o’ng’aysiz sezardim, egnim, shimim hadeb halpillab ketayotganday tuyulaveradi.» [A.Q. B34. 254-b] (bog’lovchisiz qo’shma gap) IngHz tilda «and» teng bog’lovchisi bilan bog’langan qo’shma gap tarjimada bog’lovchisiz bog’langan qo’shma gapga aylangan. «He was good-looking, was my age, and he came from Amalti.» [F.A. Ch III. P9] (compound sentence) «U Amalfida tug’ilgan, men bilan tengdosh, kelishgan yigit edi.» [A.Q. B III. 17-b] (to’g’ridan to’g’ri bog’langan bir necha ergash gapli qo’shma gap) Bu qo’shma gap tarjimasi va asl variantida sodda gaplarning o’rni almashgan, sodda gaplar bog’langan qo’shma gapdan ergashgan qo’shma gapga aylangan. It had stopped raining but there was a mist: ’ [F.A. Ch. 25. P124 ] (compound sentence) «Yomg’ir ti

bog’langan, o’rin ergash gapli qo’shma gap, o’zbekchada bular aralash turdagi qo’shma gap, sabab ergash gapi tarzida ifodalangan, hamda teng bog’lovchi va teng bog’lanish tarjimada aks etmagan. «You may come and see her after seven o’clock (1) If you wish (2)r [F.A. Ch V. P16] (conditional clause) «Agar uni ko’rmoqchi bo’lsangiz (1), soat yettidan keyin kela qoling (2).» [A.Q. BV. 27-b] (shart ergash gap) Bu misollarda shart ergash gap, shart ergash gap tarzida tarjima qilingan, ammo sodda gap tarkibidagi so’zlar bosh gapdan ergash gapga o’tgan, bu o’zgarish gap semantikasiga ta’sir ko’rsatmagan. «She did not seem tall walking toward me but she looked very lovety» [F.A. Ch VI. P21] (compound sentence) «Qarshimga yurib kelayotganda unchalik bo’ydor bo’lib ko’rinmadi, lekin g’oyat dilbar edi

3. «Nobody had mentioned what the stakes were» [F.A. Ch VI. P23] (predicative clause) «O’yin nima badaliga o’ynalayotgani haqida bir og’iz ham gap bo’lmadi.» [A.Q. B.VI. 37-b] (shaxsi ma’lum gap) 4 . I wish there was some place we could go.» [F.A. Ch VI. P23] (complex sentence) «Qayoqqa borsak ekan.» [A.Q. B.VI. 37-b] (shaxsi ma’lum gap) Yuqorida keltirilgan to’rt gapda ham barcha ingliz till variantlari qo’shma gap, grammatik jihatdan to’liq shakllangan, mazmunan tugallangan gaplardir. Ammo tarjimada yoyiq sodda gap yoki bir tarkibli shaxsi ma’lum gap tarzida ifodalangan, mazmunan uncha o’zgarmagan bo’lsada, grammatik jihatdan umuman o’zgargan. «We sat on the stone bench and I held Catherine Barkley’s hand.» [F.A. Ch VI. P23] (compound sentence) «Biz yopasqi tosh o’rindiqqa o’tirdik, men

Qo’shma gap tarkibidagi sodda gaplar o’rin almashgan, sabab ergash gap, kesim ergash gapga aylangan. « If I was closer to the front I could take you to a first medical post» [F.A. Ch VII. P26] (conditional clauses) «Biz frontga yaqin borganimizda, sizni birinchi tez yordam punktiga topshirgan bo’lardim.» [A.Q. BVII. 41-b] (bog’lovchisiz qo’llangan shart ma’nosidagi gap) Bog’lovchini hisobga olmaganimizda unchalik farq yo’q. 1 . «I think it will be over soon.» [F.A. Ch 25. P124] (object clause) «Urush tez oradatugab qolar.» [A.Q. B.26. 185-b] (sodda gap) 2. «I remembered where I was going» [F.A. Ch VII. P29] (clause ofplace) «Qayoqqa ketayotganim esimga tushib ketdi.» [A.Q. B.VII. 47-b] (shaxsi ma’lum gap) Yuqoridagi ikki gapda ham qo’shma gaplar tarjimada sodda gaplarga aylanmoqda. 1. «We

o’zbek tili variantida esa birorta ham ega ishtirok etmagan, hamda darak gap, so’roq gap shaklida tarjima qilingan. I felt him in his metal box against my chest while we drove.» [F.A. Ch VIII. P32] (clause of time) «Mashinada o’tirar ekanman, ko’kragimga uning metall g’ilofi suykalib borardi.» [A.Q. B.VIII. 51-b] (payt ergash gap) Gaplar har taraflama mos, faqat tarjimada sodda gaplar o’rni almashgan xolos. «After I was wounded I never found him.» [F.A. Ch VIII. P32] (clause of time) «Ko’p o’tmay u esimdan chiqdi.» [A.Q. B.VIII. 51-b] (bir tarkibli qismli qo’shma gap) Payt ergash gapi birinchi misolda to’g’ridan-to’gri tarjima qilingan bo’lsa keyingi misolda esa faqat mazmunga e’tibor qilinib bir tarkibli qo’shma gap tarzida o’girilgan. 1. ‘ I went with him and found the dugout which was v

2 . «It was very hot and when I wohe my legs Itched.» [F.A. Ch. 10. p46] (clause of time) «Kun juda isib ketdi, uyg’onganimda, oyoqlarim qichishardi.» [A.Q. B.10.72b] (murakkab qo’shma gap) 3. « I waked the orderly and he poured mineral water on the dressings.» [F.A. Ch.10. p46] (compound sentence) «Men vestovoyni uyg’otdim va u yaralarimga mineral suv quydi.» [A.Q. B.10. 72-b] (bog’langan qo’shma gap) 4 . ” I saw he wore gloves?» [F.A. Ch.10. p47] (object clause) «Men u qo’lqop kiyganini payqadim.» [A.Q. B.10. 72-b] (murakkab to’ldiruvchili sodda yoyiq gap) 5. «I think we can get you the silver» [F.A. Ch.10. p47] (object clause) «Nima bo’lganda ham, biz kumush bo’lishiga harakat qilamiz.» [A.Q. B.10. 72- b] (to’siqsiz ergash gap) Yuqoridagi misollarda, qo’shma gaplar tarjima qilinayotgand

3. «I don’t think it will hurt you, baby.» [F.A. Ch.10. p49] (object clause without conjunction) «Bu sizga ziyon qilmaydi, bebi.» [A.Q. B.I 0. 75-b] (sodda gap) 4. «/ drank the cognac and felt It warm all the way down» [F.A. Ch.10. p49] (compound sentence without conjunction) «Men konjakni ichib, butun a’zoyi badanimga issiqlik yugurayotganini his qilib turdim.» [A.Q. B.10. 75-b] (ravish ergash gap) 5. «I wish you were back» [F.A. Ch.10. p49] (object clause) «Tezroq tuzaling- da, ishqilib» [A.Q. B.10. 75-b] (sodda gap) Bu besh gap tarjimasida ham oldingi misollardagi holat kuzatilgan, birinchi misolda; bog’lovchisiz bog’langan to’ldiruvchi ergash gapli qo’shma gap, o’zbek tiliga bir tarkibli murakkab to’ldiruvchili sodda gap tarzida, ikkinchi misolda; shart ergash gap (real) o’zi sodda gap

«Dardingiz yengil ko’chganidan xursand bo’ldim.» [A.Q. B.ll. 77-b] (murakkab to’ldiruvchili sodda gap) 5. « I hope you don’t suffer» [F.A. Ch.ll. p51] (object clause without conjunction) «Qattiq og’rimayaptimi?» [A.Q. B.ll. 78-b] (so’roq gap) Bu beshlikda, birinchi gap teng bog’lovchilar bilan bog’langan qo’shma gap bo’lib, bog’lovchisiz qo’shma gap tarzida, ikkinchi gap, shart ergash gap - shart ergash gap tarzida, uchinchi misolda payt ergash gap -payt ergash gap tarzida, to’rtinchi misolda bog’lovchisiz to’ldiruvchi ergash gap, sodda gap tarzida, beshinchi misolda, bog’lovchisiz to’ldiruvchi ergash gap bir tarkibli sodda so’roq gapga o’zgargan. I, «He seemed very tired and I was not used to see him tired»[ F.A. Ch.ll. p51] (compound sentence) «U g’oyatda holdan toygan kabi korinardi, me

$Bu misollarning birinchisida bog’langan qo’shma gap ergashgan qo’shma gapga, ikkinchisida, bog’lovchisiz to’ldiruvchi ergash gap soda gapga, uchinchisida esa bog’langan qo’shma gap bog’langan qo’shma gapga, to’rtinchisida bog’langan qo’shma gap bog’lovchisiz qo’shma gapga, beshinchisida bog’lovchisiz to’ldiruvchi ergash gap bir tarkibli qismli bog’lovchisiz to’ldiruvchi ergash gapga o’zgargan. 1. I was sick and Catherine was right. [F.A. Ch.17. p78] (compound sentence) «Ko’nglim aynab turardi, Ketrin haq bo’lib chiqdi.» [A.Q. B.I7. 114-b] (bog’lovchisiz qo’shma gap) 2. «It did not make any difference who was on night duty? [F.A. Ch.17. p78] (subject clause) \\S «Tunda kim navbatchilik qilishi menga baribir bo’lib qoldi.» [A.Q. B.17. 114-b] (soddagap) 3. «Catherine Barkley was greatly liked$

yoyiq sodda gap tarzida, uchinchisida sabab ergash gapli qo’shma gap, sabab ergash gap tarzida, to’rtinchisida esa bog’langan qo’shma gap bog’langan qo’shma gap tarzida, beshinchisida esa bog’lovchisiz to’ldiruvchi ergash gap, kiritmali sodda gap tarzida tarjima qilingan, oltinchi misoldagi payt ergash gap, ma’nosi o’zgargan holda bog’langan qo’shma gap tarzida tarjima qilingan. Mana shu bir qancha misollar orqali ingliz tili qo’shma gaplari qanday tarzda berilishi va tarjimada uning ifoda shakllari qanday bo’lishi yuqoridagi bandlarda qisman ko’rib o’tildi. Tarjima nazariyasi masalalariga bag’ishlangan yirik asar yozgan G’Salomovning «Tarjima nazariyasi asoslari» asarida «Sintaksis va tarjima» [24] bandida tarjimalarning mahorati-yu kamchiliklari, har bir so’z, tafsilot va detalni iloji b

«I wish I were there» [F.A. Ch.ll. p51] (object clause without conjunction) «O’zim ham tezroq qayta qolsam deyman.» [A.Q. B.ll. 78-b] (sodda gap) b) o’zidan keyin kelgan sodda gap bilan birga ergashgan qo’shma gapga aylanadi. «I just go to see If there is anything new. I stop by.» [F.A. Ch.10. p48] (conditional clause with another simple sentence ) «Faqat ba’zan biron yangi gap bormikan, deb kirib o’taman.» [A.Q. B.10. 74-b] ( maqsad ergash gap) 2. Ingliz tilidagi ega ergash gap o’zbek tiliga sodda gap tarzida ifodalanadi. «It did not make any difference who was on night duty. » [F.A. Ch.17. p78] (subject clause) «Tunda kim navbatchilik qilishi menga baribir bo’lib qoldi.» [A.Q. B.I7. 114-b] (sodda gap) 3. Ingliz tilidagi qo’shma gap o’zbekchada bir tarkibli sodda so’roq gapga o’zgartirili

1) I knew I did love Catherine Barkley nor any idea of loving her. n [F.A. Ch VI. P23] (object clause) «Men Ketrin Barklini yaxshi ko’rmaganimni, yaxshi ko’rib qolish niyatim ham yo’qligini bilardim.» [A.Q. BVI. 37-b] (bir necha to’ldiruvchili yoyiq sodda gap) 2 )» I saw he wore gloves’» [F.A. Ch.10. p47] (object clause) «Men u qo’lqop kiyganini payqadim.» [A.Q. B.10. 72-b] (murakkab to’ldiruvchili sodda yoyiq gap) 3 )» I am so glad you are all right» [F.A. Ch.ll. p50] (object clause without conjunction) «dardingiz yengil ko’chganidan xursand bo’ldim.» [A.Q. B.ll. 77-b] (murakkab to’ldiruvchili sodda gap) « I wish I were there» [F.A. Ch.ll. p51] (object clause without conjunction) «O’zim ham tezroq qayta qolsam deyman.» [A.Q. B.ll. 78-b] (sodda gap) (b) sodda so’roq gap «I hope you don’t s

6. Ingliz tilida o’rin ergash gap o’zbek tiliga shaxsi ma’lum gap tarzida beriladi: I remembered where I was going»« [F.A. Ch VII. P29] (clause of place) «Qayoqqa ketayotganim esimga tushib ketdi.» [A.Q. B.VII. 47-b] (shaxsi ma’lum gap) 7. Ingliz tilidagi kesim ergash gap o’zbek tilida sodda gap tarzida beriladi: «Tell me really what was the best » [F.A, Ch III. P8] (Predicative clause) «Eng zo’ri qaysi birida bo’ldi?» [A.Q. B III. 16-b] (sodda gap). 8. Ingliz tilidagi payt ergash gap o’zbek tilida holat ergash gap tarzida beriladi: «While I was looking at him he opened his eye$r [F.A. Ch III. P9] (clauses of time) «Mening qarab turganimni sezib, u ko’zini ochdi.» [A.Q. Bill. 17-b] (holat ergash gap) Tahlillardan korinib turibdiki, ingliz tilidagi gaplar, o’zbekchadagi variantlarining qo’l

Til badiiy asarning muhim shakl ko’rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Tarjimada ana shu bosh omil o’zgaradi, bir til o’rnini boshqa til egallaydi, til o’zgarishi barobarida ba’zan uslubiy siljish hodisasi yuz beradl. Ko’p hollarda tarjimonning o’zi ongli tavishda, ko’ra-bila turib bunga yo’l qo’yadi, undan tadbir sifatida foyadalanadi. «I hope she’s not ill.» [F.A. Ch.7. p30] «Hoynahoy betob emasmi?» [A.Q. B.7. 49-b] «I think we can get you the silver.» [F.A. Ch.10. p47] «Nima bo’lganda ham, biz kumush bo’lishiga harakat qilamiz.» [A.Q.B.10. 73- b] Bunday hollarda stilizatsiya, ya’ni uslubiy moslashtirish hodisasi qalqib chiqadi. Maqsad tarjima qilinayotgan asar voqealarning tasvir va bayon tarzida o’quvchilarni ishontirish, buning tabiiyligida unda shubha qoldirmaslikdir, ammo bemaqsad qo’

«I felt him in his metal box against my chest while we drove.»‘ 1 [F.A. Ch VIII. P32] «Mashinada o’tirar ekanman, ko’kragimga uning metall g’ilofi suykalib borardi.» [A.Q. B.VIIL 51-b] Asl nusxada u yoyiq gapmi yoki yig’iq gapmi, sodda gapmi yoki qo’shma gapmi, darak, so’roq yoki undov gapmi - bularning hammasi, ya’ni, umuman grammatik shakl shu gaplar vositasida bayon qilinayotgan mazmun yoinki ifoda etilayotgan fikr bilan chambarchas bog’liq bo’ladi. Gap qurilishi asl nusxaga nisbatan ma’him darajada muvofiq grammatik tarkib bilan beriladimi, yo bo’lmasa uning sintaktik qurilmasini sindirib, parchalab yuboriladimi - asl nusxa uslubning nechog’lik ,to’g’ri aks ettirilishi shunga ham bog’liq bo’lib qoladi. Buni hech qachon shaklbirlik, formalizm bilan qorishtirmaslik kerak. XIX asrda Ch.D

treatments, baking in the box of mirrors with violet rays, massage and baths. I went over there afternoons, and afterward stopped at the cafe and had a drink and read the papers. I did not roam around the town; but wanted to get home to the hospital from the cafe. AH I wanted was to see Catherine» [E.Xemingway «A Farewell to Arms» Ch.19. p84] «Yoz shunday o’tdi. U kimlar ko’p ham esimda yo’q, faqat havojuda issiq bo’lgani-yu gazetalarning g’alaba xabarlari bilan to’lganligi yodimda qolgan. Mening mucham juda sog’lom edi, jarohatlarim tez bita boshladi. Qo’ltiqtayoq bilan ikki-uch kirn yurmasimdanoq, keragi bo’lmay qoldi va men hassa tutib yura boshladim. O’shanda men Ospedale Maggiorega qatnab, tizzamni egib-bukishni mashq qila boshladim. Harakat terapiyasi, oyna qutiga binafsha nurlariga

Xulosa Ingliz tilida qo’shma gap tadqiqi o’z tarixiga ega. XVII ikkinchi yarmida K.Kuper tomonidan yaratilgan asarlarda ilk ma’lumot uchraydi. Shu asr yetakchi olimi R.Lout bu nazariyani davom ettiradi. XIX asrning o’rtalarida ingliz tilida qo’shma gap nazariyasi shakllana boshladi va XIX asrning ikkinchi yarmida ingliz 60

normativ grammatikasida qo’shma gap to’la shakllangan va hozirgi davrgacha hech o’zgarishsiz saqlanib kelmoqda. Ingliz tilida qo’shma gap talqini va tasnifi muammosini ko’rib chiqar ekanmiz teng va tobe tarkibli tipik turlarning keng tarqalganiga amin bo’ldik. Ingliz tilidagi qo’shma gaplar tarkib jihatidan boshqa tillarda qo’llangan qo’shma gaplardan farq qilmaydi. Ingliz tili qo’shma gaplar asos tarkibidagi sodda gaplarda, albatta ikki asos (ega va kesim) bo’lishi shart degan qoida hamma vaqt ham o’z aksini topmaydi, teng tarkibli qo’shma gaplarda, birinchi qism bir tarkibli, boshqalari esa ikki tarkibli bo’lishi mumkinligi ko’rildi. Ushbu bobda ingliz tili qo’shma gaplari turli tayanch nuqtalari asosida ta’riflangan. Uning talqini va tasnifi muammosiga ingliz tilshunoslari bilan bir qat

asarlarda berilgan. Ammo bu ma’lumotlar mukammal emas edi. 1940-yillardan keyingina qoshma gap muammosi olimlar diqqatida bo’ldi. Qoshma gap turli tayanch nuqtalari asosida tasniflangan. Uning talqini va tasnifi masalalariga jahon olimlarining o’z nuqtai nazaridan yondashgani ishning shu bobida qisqa tarzda bo’lsa ham, tadqiq etildi. Keltirilgan hamma tasnif (o’zbek va rus tillarida berilgan)larda ham sodda gap asosiga ega olingan. Shuning uchun tasniflar ko’p bo’lsa-da, ular o’xshashdir. Vaholanki, har bir til o’z qonun qoidalariga ega bu qonun qoidalar til imkoniyatlaridan kelib chiqqan. XIX asrning 80-yillaridan boshlab, 1940-50 yillarda qo’shma gapni belgilash mezoni bobida mavjud bo’lgan ikki asosdan ikkinchisi- yo’l-yo’lakay va qator mustasnolar bilan olg’a surilgan kesim asosiga tay

Tobe tarkibli to’ldiruvchi ergash gapning ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilishda uning mazmunidan kelib chiqib murakkab to’ldiruvchili qo’shma gap sodda so’roq gap, bir tarkibli qismli ergash gapli qo’shma gap, yoki kiritmali gap bilan tarjima qilish mimkinligi ko’rib o’tildi. Ingliz tilida berilgan payt regash gap, bog’langan qo’shma gap tarzida tarjima qilingani, o’rin ergash gapning bir tarkibli shaxsi noma’lum gap tarzida, kesim ergash gap holat ergash gap tarzida, ega ergash gap o’zbek tilida sodda gap tarzida ifodalangani ham e’tibordan chetda qolmadi. Qo’shma gaplarning tarkibiy qismlari son jihatdan har-xil bo’lib, uch qismli gaplar ko’proq qo’llangan. Qiyoslanayotgan tillardagi qo’shma gaplarda muallif fikri aniq va lo’nda tarzda ifodalangan. Ko’pincha muammolarning qo’yili

morfologik belgilari va qismlarning o’zaro bog’lanish xarakteriga (ya’ni bog’ovchilar va b. Grammatik vositalarninig qo’llanishiga (qo’llanmasligiga) ko’ra tasniflar keltiriladi. Struktur-semantik talqinda qo’shma gaplar tasnifi uning ma’lum bir qirrasida tasnif etilgan. Oldin yaratilgan tasniflarga tayangan holda ishda qo’shma gapning birgina qirrasini ko’rsatuvchi - qismlari tuzilishi jihatdan tasnifi berildi. . Jahon, xususan, g’arb tilshunosligida bir sostavli gaplar o’z o’rganish tarixiga ega. Ingliz va o’zbek tilshunosligida ham bu masala tadqiq etilgan. Ishda olimlarning bu masala haqidagi fikrlari guruhlarga ajratib aniq qilib berilgan (ingliz, o’zbek va rus tilshunosligidagi ma’lumotlar). Ingliz grammatiklari bir sostavli(egasiz) gaplarni, umuman, ajratmaydilar. Ingliz tilida shax

. Ingliz tilidagi teng tarkibli qo’shma gaplar, o’zbek tiliga teng bog’lovchili qo’shma gap, bog’lovchisiz qo’shma gap, o’xshatish ergash gapli qo’shma gap, sodda gap, holat ergash gapli qo’shma gap tarzida matn asosida, mazmun o’zgarmasligi uchun berilishi mumkinligi misollar asosida ko’rib chiqildi. . Mazmun munosabatlarining bir xil qurilma orqali yoki boshqa qurilma bilan turli tillarda berilishi ham qiziqarli, shuningdek, qism kesimlarining ingliz va o’zbek tillarida ifodalanish materiali ham diqqatga sazovor. Ingliz manbalarida ifodalangan mazmun o’zbek tili variantlarida bar doim ham aynan berilmaydi. . Qo’shma gap qismlari bir xil so’z turkumlari yoki bir qism kesimi fe’l, ikkinchisi ot (keng ma’noda) bilan va aralash hollarda qo’llangani ham ko’p uchraydi. Sunday qo’llash ikki til

2. Ganshina M.A. Vasilevskaya N.M. «English grammar» M., Higher school publishing house 1964 598 p. 3. Ilish B. «The structure of Modern English» Leningrad 1971. 366 p 4. Kaushanskaya V.Z. and other «A grammar of the English» Leningrad 1971.320 5. Abdurahmonov G’. Qo’shma gap sintaksisi asoslari. Toshkent. 1968. 325 b. 6. Maxmudov N.M. O’zbek tilshunosligining taraqqiyoti. // J. O’zbek tili va adabiyoti. T. 1984. 147-b. _ 7. Salomov G’. Tarjima nazariyasi asoslari. T. «O’qituvchi» 1983, 232 bet 8. O’zbek tili grammatikasi. II Sintaksis. Toshkent 1976. 9.G’apparov M. «Ingilz till grammatikasi» Toshkent 2006. 336 b 10. G’ulomov A. O’zbek tilida aniqlovchilar. Toshkent. 1941 11. G’ulomov_AXj’. O’zbek till grammatikasi.(II qism. Sintaksis. Pedbilim o’quv yurti o’quvchilari uchun) Toshkent. 194

6. Peter Abrahams «The Path of Thunder». Higher School Publishing House. Moscow. 1971. 336 p. (qisqacha «P.A») Lug’atlar: 1. «The Oxford Russian Dictionary» Bishkek - 2000. 738p. 2. «Longman dictionary of Contemporary English». Moscow, 1992. 3. E.R.Galperina. New English - Russian Dictionary. Moscow, 1979. 4. Hornby A. S. Oxford Student’s Dictionary of Current English. Oxford University Press, 1978. 5.Аракин И.Д. «Англо - русский словарь». Москва, 1954. 67

Купить

Информация о документе

Продавец

Ingliz tilidagi qo’shma gaplarning o’zbek tilidagi qiyosiy tahlili

Похожие документы