Ingliz va o‘zbek hayvonlar nomlari ishtirok ertgan maqollar va fraseologizmlarning qo‘llanishi - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	172.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Ingliz va o‘zbek hayvonlar nomlari ishtirok ertgan maqollar va fraseologizmlarning qo‘llanishi

Купить

MUNDARIJA: KIRISH ...................................................................................................................... I BOB. FRAZEOLOGIZMLARNING ASOSIY MAZMUNI VA UNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ........................................................................... 1.1. Frazeologizm haqida umumiy ma`lumot .............................................................. 1.2. Frazeologizmlarning lisoniy strukturasi ............................................................... 1.2.1. Frazeologizmning semantik strukturasi ............................................................. 1.2.2. Turli tillardan o’zlashtirilgan frazeologik birliklar ............................................ II BOB. BADI I Y TARJIMADA ZOONIM FRAZEOLOGIZMLARNI BERISH MUAMMOSI .................

KIRISH Istiqloldan so‘ng tilshunoslikning barcha sohalarida bo‘lgani kabi tarjimashunosligida yangi ilmiy yo‘nalishlarning paydo bo‘lishi, o‘zbek tarjimachiligini yangi bosqichga ko‘tara oldi desak yanglishmagan bo‘lamiz. Zero bugungi kunda zamonaviy tarjimachilik oldida turgan dolzarb vazifalaridan biri bu o‘zbek adabiyoti namunalarini bevosita xorijiy tillarga tarjima qilishdir. Binobarin, “ilgari o‘zbek adabiyoti namunalarini boshqa tilga tarjima qilish asosan rus tili orqali amalga oshirilar edi. Bu borada qilingan katta ishlarni munosib baholagan holda, endilikda adabiyotimizning eng etuk asarlarini bevosita ona tilimizdan G‘arb va Sharq tillariga tarjima qilishga qaratilgan ishlarni kuchaytirishimiz zarur” [Каримов 2008, 139]. Shunday ekan, zamonaviy tilshunos va trjimashunos olimlar

Tilning lug'at tarkibiga faqat so'zlar emas, balki turg'un bo'lib qolgan so'z birikmalari ham kiradi. Til birliklari va ayniqsa tilning leksik - frazeologik birliklar xalqning madaniy oynasi hisoblanadi, semantik birliklar esa inson uchun dolzarb bo’lgan narsa-buyumlar, real va ideal ob’ektlar o’rtasidagi aloqa va munosabatlarni aks ettiradi. Frazеologiya hozirgi zamon tilshunosligining asosiy tarmoqlaridan biri bo'lib, har bir tildagi turg’un birikmalarning ma'nosi va tuzilishini o'rganadi. Frazеologiya doirasida so'zlarning turg’un birikmalaridan tashqari maqol, matal, aforizmlarni olimlar tomonidan turli tasnif qilishga urinishlar ham mavjud. Magistrlik dissertatsiyasining dolzarbligi shundan iboratki, zoonimli (hayvon nomlari) frazeologik birliklarni

Magistrlik dissertatsiyasining metodi – Frazeologik birliklarni tahlil qilishda qiyosiy-taqqoslash tahlil metodi , kontekstologik tahlil kabi usullardan foydalanildi. Magistrlik dissertatsiyasining nazariy ahamiyati shundan iboratki, olib borilgan izlanishlar va to’plangangan materiallar bizning lug’at boyligimizni oshiradi, “boshqa til” xalqlarining madaniyati bilan tanishish hamda badiiy adabiyot va matnlarni to’liq tushunishimizga yordam beradi. Magistrlik dissertatsiyasining amaliy ahamiyati – Shundan iboratki, qilingan sarhisob va hulosalardan Ingliz va uzbek tillaridan badiiy tarjima jarayonida, frazeologik lugatlar tuzishda, sohaga oid ma’ruza matnlari yaratishda, BMI va magistrlik dissertatsiyalarini yozishda qo’llanilishi mumkin Magistrlik dissertatsiyasining metodologik asosini Y

I BOB. FRAZEOLOGIZMLARNING ASOSIY MAZMUNI VA UNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 1.1. Frazeologizm haqida umumiy ma`lumot Tilshunoslikda har bir tilning lug’at tarkibi leksik va frazeologik qatlamlardan iborat va lug’at tarkibidagi frazeologik qatlam frazeologiya sohasi deb yuritiladi va u tilshunoslikning mustaqil yo’nalishlaridan biridir. Frazeologiya hozirgi zamon tilshunosligining asosiy tarmoqlaridan biri bo’lib, har bir tildagi turg’un birikmalarning ma’nosi va tuzilishini o’rganadi. Frazeologiya (gr. phrasis – “ifoda”, logos – “ta‘limot”) atamasi ikki ma‘noda ishlatiladi: 1) til frazeologik tarkibini o’rganuvchi tilshunoslik sohasi; 2) shu tilning frazeologizmi majmui. Frazeologiyaning o’rganish predmeti frazeologizmning tabiati va substansional xususiyatlari hamda ularning nutqda amal q

muammolariga sistemali yondashuv ko’zga tashlandi, A.I.Smirnitskiy, O.S. Axmanovlarning ishlarida frazeologik birliklarning struktura-semantik qurilishga ega bo'lgan birlik ekanligi haqidagi ta’riflar paydo bo’ldi. 60-yillarda V.L.Arxangelskiy, N.N.Amosova, V.P.Jukov, A.V.Kunin, M.T. Tagiyevlarning tilning strukturali tahliliga asoslangan g’oyalari asosida frazeologik tadqiqot metodlari intensiv ravishda ishlab chiqildi. Frazeologik tarkibning strukturali tartibi I.I.Chernisheva, N.M.Shanskiylar tomonidan batafsil o’rganildi. Frazeologiyaning rivojlanishini R.N.Popov, V.N.Mokienko, A.I.Fedorovlarning ishlarida ko’rish mumkin. M.M.Kopilenko va Z.D.Popovlar frazeologik birliklardagi leksemalarning bog’lana olish muammolariga oid yangi ilmiy izlanish metodlarini ishlab chiqdilar. Frazeolo

«O`zbеk frаzеоlоgiyasining bа’zi mаsаlаlаri» (T., 1966), «Основные грамматические особенности образных глаголных фразеологических единиц современного узбекского языка» (M., 1952), «Hоzirgi zаmоn o`zbеk tili» (T., 1957), «Frаzеоlоgik birikmаlаrning аsоsiy mа’nо turlаri» (T., 1955) vа h.z. Tarjima – bu bir xalqning ma’naviy boyliklarini boshqa bir xalqqa yetkazib berishda eng to’g’ri yo’ldir. Ko’plab olimlar A.B.Kuninning frazeologizmlar to’g‘risidagi ta’rifiga asoslanadilar, ya’ni: “frazeologizmlar bular shunday so’z birikmalariki, ularning komponentlari to’la va qisman ko’chma ma’noga, ya’ni frazeologik ma’noga ega bo’lgan komponentlardan iborat. Frazeologik birliklarga umuman turg’unlik muhimdir, bundan tashqari so’z komponentlari qonuniy ravishda bir-biriga bog’liq bo’lib,unga struktural

Frazeologizm ibora, frazeologik birlik, turg‘un birikma, barqaror birikma, frazeologik birikma atamalari bilan ham yuritiladi. Frazeologiya leksikologiya bo’limining tarkibiy qismidir. Frazeologizm tashkil etuvchisiga ko’ra qo’shma leksema, so’z birikmasi va gapga o’xshaydi. Biroq ular ko’proq qo’shma leksema kabi til jamiyati ongida tayyor va barqaror holda yashaydi. Boshqacha aytganda, frazeologizm lisonda barcha lisoniy birliklarga xos bo’lgan umumiylik tabiatiga ega va nutqda xususiylik sifatida namoyon bo’ladi. Frazeologizmlarning tarkibida nechta so'z ishtirok etishiga qaramay, ular yagona umumiy ma'no bilan birlashadi va emotsional-ekspressiv ma'noni ifodalaydi. Frazeologizmlar badiiy adabiyotda obrazli va ta'sirchan vosita sifatida ko'p qo'llanadi . Frazeolo

Frazeologizm, asosan, bir ma‘nolidir. Ammo polisemantiklik frazeologizmda ham uchrab turadi. Masalan, aqli yetadi frazeologizmi «idrok qilmoq», «ishonch hosil qilmoq» ma‘nosiga, bo‘yniga qo‘ymoq iborasi 3 ta – «aybni birovga to’nkamoq», «isbotlab e‘tirof qildirmoq», «biror ishni bajarishni birovning zimmasiga yuklamoq» ma‘nolariga, qo‘lga olmoq iborasi esa 4 ta – «o’z ixtiyoriga o’tkazmoq», «qo’qqisdan hujum qilib bosib olmoq», «qamash maqsadida tutmoq», «biror yo’l bilan o’z xohishiga bo’ysunadigan qilmoq» ma‘nolariga ega. Frazeologizm ibora, frazeologik birlik, turg‘un birikma, barqaror birikma, frazeologik birikma atamalari bilan ham yuritiladi. Frazeologiya leksikologiya bo’limining tarkibiy qismidir. Frazeologizm tashkil etuvchisiga ko’ra qo’shma leksema, so’z birikmasi va gapga o’xsh

Ma‘nodosh frazeologizmlarning atash semasi bir xil bo’ladi. Masalan, ipidan ignasiga – miridan sirigacha, qilidan quyrug‘igacha kabi iboralarida «butun tafsiloti bilan» atash semasi umumiy. Ammo ular uslubiy xoslanganlik va bo’yoqdorlik darajasini ifodalovchi semalari bilan farqlanadi. Sinonim frazeologizmlarni frazeologik variantdan farqlash lozim. Sinonim iboralarda ayni bir so’z bir xil bo’lishi mumkin. Lekin qolgan so’zlar sinonim leksemaning ko’rinishlari bo’lmasligi lozim. Jonini hovuchlab va yuragini hovuchlab iboralarida bir xil so’z mavjud. Ammo jon va yurak so’zlari sinonim leksema ko’rinishi emas. Кo‘ngliga tugmoq va yuragiga tugmoq iboralari frazeologik variant. Frazeologik antonimiya. Zid ma‘noli antonimlar bir-biriga teskari tushunchani ifodalaydi. Misollar: ko‘ngli joyiga tu

- Fe‘l turkumiga mansub frazeologizmlar: - yaxshi ko‘rmoq, holdan toymoq me’dasiga tegmoq, sabr kosasi to‘lmoq - tepa sochi tikka bo‘lmoq, podadan oldin chang chiqarmoq. - Has the cat got your tongue?- og‘ziga talqon solmoq - flog a dead horse – vaqtni bekorga sarflamoq - make a mountain out of a molehill ← pashshadan tuya yasamoq - ride the high horse - nafsoniyatga berilmoq - split hairs – mayda-chuda tafsilotlarga berilmoq - dance on a volcano – olov bilan o’ynashmoq - bring down the house (yoki bring the house down) – butun zalni zabt etmoq, gulduros olqishlarga sazovor bo’lmoq - carry the day – g’olib bo’lmoq - get up (yoki rise) in the world –mu vaffaqiyatgaerishmoq,martabasi(mavqe) oshmoq - kill two birds with one stone ← bir o’q bilan ikki quyonni o’ldirmoq; - come a cropper – muva

- - Ravish turkumiga mansub frazeologizmlar. - ( as) cool as a cucumber – tepsa-tebranmas, tap tortmay, pisand qilmay, hech qo’rqmasdan - fair and square – vijdonan va ochiqdan-ochiq( chindan) - to a high degree – haddan tashqari, favqulodda - in large measure – ma’lum darajad, ma’lum me’yorda va h.k. - So’z – gaplarga mansub frazeologizmlar: turgan gap, shunga qaramay,katta gap. Quyida fe‘l turkumiga mansub inglizcha frazeologizmlar va ularning uzbek tilidagi huddi shu turkumdagi anologlarini qiyoslaymiz: flog a dead horse – vaqtni bekorga sarflamoq Has the cat got your tongue? – og‘ziga talqon solmoq carry the day – g’olib bo’lmoq; get up (yoki rise) in the world – muvaffaqiyatga erishmoq, martabasi(mavqe) oshmoq; kill two birds with one stone – bir o’q bilan ikki quyonni o’ldirmoq; Sifa

Frazeologizm ikki yoqlama lisoniy birlik, shakl va mazmunning dialektik birligidan iborat. Frazeologizmning shakliy tomonini so’z tashkil qiladi. Ularning mazmuniy tomoni frazeologik ma‘nodir. Frazeologik ma‘no o’ta murakkab tabiatli, leksemada bo’lgani kabi ayrimlarii denotativ tabiatli bo’lsa, boshqalari grammatik ma‘noga ega, xolos. Masalan, mustaqil so’z turkumiga kiruvchi frazeologizm: (burgaga achchiq qilib, ko‘rpaga o‘t qo‘ymoq, tarvuzi qo‘ltig‘idan tushmoq; ko‘ngli bo‘sh; hash- pash deguncha) denotativ ma‘noga ega bo’lsa, turgan gap, shunga qaramay kabi nomustaqil frazeologizmlar faqat grammatik vazifa bajaradi. Frazeologizm birdan ortiq mustaqil so’zdan tashkil topadi. Biroq uning ma‘nosi tashkil etuvchi ma‘nolarining oddiy yig’indisi emas. Masalan, qo‘yniga qo‘l solmoq frazeologi

let the cat out of the bag Dardini ochmoq the lion’s share Tuyadek(katta narsa nazarda tulganda Otning kallasidek (pul nazarda tutilganda) ride the high horse Otdan tushsa ham egardan tushmaydi kill two birds with one stone bir o’q bilan ikki quyonni o’ldirmoq Masalan: She claimed the lion's share of the credit for the show's success. U tomoshaning muvaffaqiyati uchun otni kallasidek mablag talab qildi. Hozirgi kunga kelib frazeologiya sohasi tilshunoslikda dolzarb, muhim masalalardan biri hisoblanib, bu borada ko’pgina tilshunos olimlar tomonidan izlanish va tadqiqot ishlari olib borilgan va olib borilmoqda. Shu kabi ilmiy izlanish va tadqiqot ishlari olib borish bevosita chet tillarini yaxshi bilish bilan bir qatorda, tarjima bilan bog’liq bo’lgan oz yechimini topgan va topma

Let sleeping dog lie Run with the hare & hunt with the hounds “I wouldn ' t rest my main dependence on the Hielandmen – hawks will not pick out hawks ' eyes . They may quarrel among themselves but they are sure to join against a civilized talk.” (W. Scott, Rob Roy, ch. XXX). Miss Ingram, who had seated with proud grace at the piano. Commenced a brilliant prelude… She appeared to be on the high horse tonight (ch. Bronte , JaneEyre ) Frazeologizmning asosiy belgilari quyidagilardan iborat: - strukturali ajralish yoki alohidalilik - frazeologizmdagi so’zlarning mustaqil ma’noga ega ekanligi va leksik tarkibning barqarorligi - grammatik tizimning barqarorligi - frazeologizmning semantik strukturasi - frazeologizmlarda semantik munosabat Strukturali ajralish yoki alohidalilik. Barcha fr

Frazeologizmdagi so’zlarning mustaqil ma’noga ega ekanligi va leksik tarkibning barqarorligi : Honeymoon – asaloyi Honey – asal Moon – oy Grammatik tizimning barqarorligi. Har bir frazeologizm ma’lum bir so’z turkumiga oid bo’lib, shu so’z turkumiga xos bo’lgan sintaktik vazifani bajaradi va gap bo’laklari bilan moslashadi : Kill ( killes, killed) two birds with one stone ← bir pastda bir o‘q bilan ikki quyonni o‘ldirish ride ( rode ) the high horse.- o‘zini katta olmoq, kekkaymoq, gerdaymoq,burnini ko’tarmoq Frazeologizmning semantik strukturasi. Frazeologizm ikki yoqlama lisoniy birlik, shakl va mazmunning dialektik birligidan iborat. Frazeologizmning shakliy tomonini so’z (leksema emas) tashkil qiladi. Ularning mazmuniy tomoni frazeologik ma‘nodir. Frazeologik ma‘no o’ta murakkab tabiat

Masalan, qo‘yniga qo‘l solmoq frazeologizmining ma‘nosi qo‘yin, qo‘l, solmoq leksemalari ma‘nolari sintezi yoki qo’shiluvchi emas. Frazeologizmning ma‘nosi tashkil etuvchi so’z to’la yoki qisman ko’chma ma‘noda ishlatilishi natijasida hosil bo’ladi. Masalan, birovning fikrini bilishga urinish harakati uning qo’ynini titkilab, nimasi borligini bilishga intilish harakatiga o’xshaydi. Natijada, “qo‘yniga qo‘l solmoq “erkin birikmasi o’zidan anglashilgan mazmunga o’xshash bo’lgan boshqa bir mazmunni ifodalashga ixtisoslashadi va qurilma frazeologizmga aylanadi. Yoki kishi qo’ltiqlab ketayotgan tarvuzini tushirib yuborsa, qanday ahvolga tushadi? Biror narsadan ruhiy tushkunlikka tushgan odamning holati shunga monand va erkin birikma frazeologizm mohiyatiga ega bo’lgan. Bu esa frazeologik ma‘non

Leksikada bo’lgani kabi frazeologiyada ham lisoniy-semantik munosabat amal qiladi. Bular : frazeologik sinonimiya, frazeologik antonimiya, frazeologik omonimiya. Ma‘nodoshlik hodisasi frazeologizmlarda ham mavjud. Frazeologizmning ma‘nodoshlik paradigmasida birliklar ifoda semalari darajasiga ko’ra farqlanadi: yaxshi ko‘rmoq – ko‘ngil bermoq yer bilan yakson qilmoq – kulini ko‘kka sovurmoq ipidan ignasigacha – miridan sirigacha qilidan quyrug‘igacha va h. Ma‘nodosh frazeologizmlarning atash semasi bir xil bo’ladi. Masalan, ipidan ignasiga – miridan sirigacha, qilidan quyrug‘igacha kabi iboralarida «butun tafsiloti bilan» atash semasi umumiy. Ammo ular uslubiy xoslanganlik va bo’yoqdorlik darajasini ifodalovchi semalari bilan farqlanadi. Sinonim frazeologizmlarni frazeologik variantdan farq

(«gapirishga ruxsat bermoq»), boshga ko‘tarmoq I («ardoqlamoq»), boshga ko‘tarmoq II («to’polon qilmoq»), qo‘l ko‘tarmoq I («ovoz bermoq»), qo‘l ko‘tarmoq II («urmoq»). Frazeologizm tashqi ko’rinishi jihatidan so’z birikmasi yoki gap ko’rinishida bo’ladi. So’z birikmasi ko’rinishidagi frazeologizm: ko‘ngli bo‘sh A clever dog tirraqi buzoq Red sheep enka-tinkasini chiqarmoq work one's fingers to the bone/ to work very hard beg‘araz mehnat (yordam), xolisona mehnat a labour of love muvaffaqiyatsizlikka uchramoq come a cropper surbet, bezbet bold as brass qo‘ynida ilon asramoq A snake in the grass o‘lmoq, qazo qilmoq give up the ghost og‘ir yuk, ortiqcha tashvish, dardisar white elephant Hulosa qilib aytganda frazeologizmlar, ogzaki va yozma nutqda qo’llaniluvchi muhim ifoda vositalari hi

Bob bo’yicha xulosa: 1. Frazeologizmning ichki mazmuni shundan iboratki, turli-tuman odamlarning hayot va harakterlarini yoritib beradi. 2. FBlarning so'zlardan asosiy farqi, ular ob'yektiv reallikni, ma'lum voqea-hodisani nomlash uchun emas, balki unga nisbatan modal munosabatni ifodalash maqsadida yuzaga keladi. Tildagi FBlarning asosiy qismi ma'no jihatdan insonga qaratilgan,ular kishining biror jismoniy, ruhiy, aqliy-intelektual xususiyatini, hatti-harakatini ifodalaydi. Shu sababli, FBlaming ma'no tarkibida ko'pmcha, konnotativ element ishtirok etadi. Bu element FBning denotative ma'nosiga emotsional ekspressiv bo'yoqdorlik yuklaydi. 3. Frazeologizmlarning tarkibida nechta so'z ishtirok etishiga qaramay, ular yagona umumiy ma'no bilan birlashadi

2.1.Kommunikativ frazeologik birliklarning tuzilmasi Hayvonlar sayyoramiz hayotida doim muhim ahamiyatga ega. Ular ibtidoiy odamlarning marosimlarida ilohiylashtirilib qo’llanilgan va ko’pgina lingvistlarning ta’kidlashlaricha aynan ana shu marosim ( ritual)lardan til vujudga kelgan. Insoniyat mavjud ekan hayvonot olami bilan yonma-yon yashaydi va hayvonlar ham insonga butun umri davomida hamroh bo’lib yashaydi, inson hayotining ajralmas bir qismiga aylanadi. Hattoki, ba’zi hayvonlar ramziy belgilarga ega bo’lgan. Masalan, sigir osmonni gavdalantirgan. Ot tunni aks ettirgan va ov dunyosini ifodalagan. Mushuk esa yovuzlik va jodugarlik timsoli bo’lgan. Hayvonlarning nomi yoki hayvonlarga qo’yilgan laqab bilan qo’llanuvchi frazeologik birliklar zoonimlar deyiladi [Шепилова 2001]. Insonlar ha

shijoatsiz, yuragida o‘ti yo‘q ehtirossiz, betayin, mujmal kabi inson xarakterini ifodalashda, nima qilishini bilmay qolish,o‘zini har yoqqa urish kabi sifatlarni ifodalashda qo’llaniladi. Ingliz tili frazeologizmlari xilma-xil bo’lib, kelib chiqishiga ko’ra 2 turga bo’linadi: qadimgi ingliz frazeologik birliklari va boshqa tillardan o’zlashtirilgan frazeologik birliklar. O’z navbatida o’zlashtirilgan frazeologik birliklar tilichidagi va tillararo turlarga ajratiladi. Demak, ingliz frazeologik birliklarini 4 guruhga ajratamiz: 1) Qadimdan mavjud bo’lgan ingliz frazeologik birliklari. 2) O’zlashtirilgan frazeologik birliklar. 3) Boshqa tilda gapiruvchi aholidan o’zlashtirilgan frazeologik birliklar. Qadimdan mavjud bo’lgan ingliz frazeologik birliklari. Frazeologik birliklarning ko’pchiligi

As well be hanged (yoki hung) for a sheep as a lamb – qo’y o’g’irlaganlik uchun osib o’ldirilsa,qo’zichoqni ham o’g’irlash kerak.(agar qo’y o’g’irlashda osilishga hukm qilinsa, qo’zichoqni ham qoshib o’g’irlash lozim) . Izoh: Ingliz qonunlariga ko’ra qo’y o’g’irlagan odam osish orqali o’lim jazosiga hukm qilingan. Frazeologik birliklarning ko’pchiligi qadimdan mavjud bo’lgan ingliz frazeologik birliklari hisoblanib, ularning muallifi kimligi noma’lum. Masalan: afsonalar bilan bog’liq frazeologik birliklar: a black sheep – tirraqi buzoq - yomon buzoq butun podani bulg’aydi(qadimgi afsona rivoyatlarga ko’ra, qora qo’y iblis(shaytonning) muhri hisoblangan). My cousin was black sheep. Eventually he migrated to the United Kingdom to avoid the punishment here. So’zma so’z tarjimasi: Mening jiyan

a) can the leopard change his spots? – nahotki leopard (qoplon) o’zining dog’li terisini o’zgartirsa. = Bukrini qabr to’g’irlaydi. b) cast pearls before swine – Chochqaning oldida durni silkitmoq=eshakning qulog’iga tanbur chalmoq (chertmoq). Ingliz frazeologizmlarining aksariyati antik afsonalar (rivoyatlar), tarix va adabiyot bilan bog’liq. Bu frazeologizmlarining ko’pchiligi ko’p tillarda uchraganligi sababli, internatsional xarakterga ega. Shu afsonalardan kelib chiqqan quyidagi frazeologik zoonimda: - The Trojan Horse – Troya oti, xavfni yashiruvchi; mardlik, jasorat, qahramonlik ifodalangan. Qadimgi Rim yozuvchilariga oid bo’lgan zoonimli frazeologik birliklar: - a snake in the grass – ilonday qo’yningga kirib oladigan odam, makkor (xavfli odam). O’zlashtirilgan frazeologik birliklar

tilga Bibliyadan o’zlashgan bo’lib keyinchalik bu ibora o’z oilasini tashlab ketgan farzandlarga nisbatan qo’llaniladi. Ammo bu ma’noning o’zbek tilidagi muqobili yo’q shu sababdan mazkur ibora ma’nosinigina tarjimada uzatish mumkin: 1.2.2. Turli tillardan o’zlashtirilgan frazeologik birliklar Ingliz frazeologizmlarining aksariyati antik afsonalar (rivoyatlar), tarix va adabiyot bilan bog’liq. Bu frazeologizmlarining ko’pchiligi ko’p tillarda uchraganligi sababli, internatsional xarakterga ega. Gomerning “Iliada” va keyinchalik Vergiliyaning “Enende” afsonalarida Troya himoyachilarining mardligi kuylanadi. Shu afsonalardan kelib chiqqan quyidagi frazeologik zoonimda: The Trojan Horse – Troya oti, xavfni yashiruvchi; mardlik, jasorat, qahramonlik ifodalangan. Grek masalnavisi Ezopning ertak

- a snake in the grass – ilonday qo’yningga kirib oladigan odam, makkor (xavfli odam) Fransuz tilidan o’zlashtirilgan ko’p qo’llaniladigan frazeologik birliklar: - Buridian’s ass – Vuridan eshagi (2 ta bir xil bo’lgan narsa yoki teng bo’lgan masalani tanlash uchun xulosaga kelmoqchi bo’lgan odam haqida aytilgan). I’ane de Buridan – Fransuz faylasufi Buridan XIV asrda ochlikdan o’lgan eshak haqida yozgan hikoyasida berilgan. Eshak 2 ta bir xil bo’lgan bir g’aram pichandan qaysi birini yeyishini bilolmay, bir yechimga kelmay ochlikdan o’ladi. Mana shu hikoyadagi yana bir zoonimli frazeologik birikma: - an ass (donkey) between two bundles of hay – sog’liqqa zararli aysh- ishratga berilmoq, maishatparastlik (ishratparastlik) qilib umrni behuda o’tkazmoq. Lafontenning “Le Singe et le Chat” – “M

Keyinchalik ushbu frazeologik birlikning boshqa quyidagi varianti paydo bo’ldi: Change horses while crossing a stream. Shuningdek ingliz tilida rus tili, dat tili, ispan tili, golland tili, italyan tili, xitoy va hokazo tillardan o’zlashtirilgan frazeologik birliklar bor. Ingliz tiliga Osiyo tillaridan kirib kelgan “white elephant” iborasining ham hech bir tilda muqobili yo’q. Bu ibora ingliz tilida - o’ta noyob, qimmatbaho ammo umuman foyda keltirmaydigan matohga aytiladi. Mazkur iboraning genesisi qadimgi Siamga borib taqaladi. Qadimgi Siam qiroli jinoyat qilgan va uning qahriga duchor bo’lgan kishilarga oq fil sovg’a qilgan. Oq fil ilohiy hisoblangan. Undan dala ishlarida foydalanish mutlaqo mumkin bo’lmagan. Bu “sovg’a” unga sazovvor bo’lgan egasini ohir oqibat kafangado qilgan. Sababi

muhimdir, bundan tashqari so’z komponentlari qonuniy ravishda bir-biriga bog’liq bo’lib,unga strukturali semantik modellik xarakterli bo’ladi”[ Кунин А . В . 1970.c.24]. Bundan shundan xulosaga kelamizki, frazeologizmlarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda, uning tarkibidagi barcha komponentlar ham to’g’ridan- to’g’ri yoki so’zma-soz tarjima qilinmaydi, chunki frazeologizmlarning ma’nosi ular tarkibidagi komponentlarning ma’nosiga bog’liq emas, ya’ni, frazeologizmlarning tarkibidagi komponentlar aksariyat hollarda ko‘chma ma’noga ega bo’lib, uning zamirida asl ma’nosi yashiringan bo’ladi. Frazeologizmlarning tilshunoslikdagi o’rni benihoya ahamiyatli ekanligini tan olgan holda, ularni ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilish muammosi ham muhimdir . Bunda frazeologizmlarni tarji

2.2. Ingliz tilidagi frazeologizmlarda zoonimlar va ularning inson fe’l- atvoriga muqoyasasi Tilning frazeologik sathi insoniyatning necha yillik bilim, tajriba va madaniyati asosida rivojlanib, boyib boradi. Frazeologik birliklarning paydo bo'lishi va rivojlanishi xalqning madaniyati. Dunyoqarashi, urf-odatlari, kasbi, turmush tarsi hamda voqelikka munosabati bilan uzviy ravishda bog'iiqdir. FBlar obraziilik va ekspressivlikni vujudga keltiruvchi murakkab vositalar bo'lib,ular badiiy, publisistik matnlarning ifodaviy ta'sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. Keyingi yillarda frazeologiya taraqqiy etayotgan tilshunoslik sohalaridan biriga aylandi. Hayvonlarning nomlanishi (zoonimlar) dunyodagi barcha tillarning so‘z boy liging tarixiy va etnik qatlamiga mansub . Kishilar x

I wish he'd relax, he's got ant's in his pants about something today. 3. Baxtlilik va yuqori kayfiyatni anglatuvchi FBlar-like a dog with two tails- o’ta xursand bo'lish, top dog-boshqalarga qaraganda ustunlikka ega bo'lish; love me,love my dog-birorkimni kamchiliklariga qaramasdan sevish; grinlike Cheshire cat biror narsadan qoniqib shaqshayib kulish, ko'ngli to'lish. Masalan: I knew she had succeeded when I saw her with a grin like a Cheshire cat. 4. Biror ishni tezlik va omadli nihoyasiga yetkazish: in two shakes of a lambs tail - juda tez amalga oshgan ish; like a bat out of hell-katta kuch va yuqori sur'atda amalga oshgan harakat; go whole dog-biror maqsadni iloji boricha omadli tugatish. Masalan: Iran like a bat out of hell to catch the bus. 5.Qo'r

The man is playing cat and mouse with his company about his plans to quit or not. 9.Kasallik va jismoniy charchoqni bildiruvchi FBlar-as sick as adog-og'ir kasal bo'lish, as weak as a kitten-nimjon, kasalmand bo'lish. FBlarning so'zlardan asosiy farqi, ular ob'yektiv reallikni, ma'lum voqea- hodisani nomlash uchun emas, balki unga nisbatan modal munosabatni ifodalash maqsadida yuzaga keladi. Tildagi FBlarning asosiy qismi ma'no jihatdan insonga qaratilgan,ular kishining biror jismoniy, ruhiy, aqliy-intelektual xususiyatini, hatti- harakatini ifodalaydi. Shu sababli, FBlaming ma'no tarkibida ko'pmcha, konnotativ element ishtirok etadi. Bu element FBning denotative ma'nosiga emotsional ekspressiv bo'yoqdorlik yuklaydi. FBlardagi emotsionallik ularn

- If two men ride on a horse, one must sit behind – Bir otni ikki odam minsa biri orqada o’tirishga majbur; - It is too late to lock the stable when the horse has been stolen – Otin o’g’irlangandan keyin otxonaga qulf osishga xojat yo’q. - The old caw thinks she was never a calf – Qari sigir hech qachon buzoq bo’lmaganman deb o’ylaydi; - An old dog will learn on new tricks – Qari kuchuk yangi tryklarni (hunar, harakat) o’rgatadi; - A living dog is better than a dead lion – O’ligidan ko’ra tirigi afzal. - Better be head of a dog than the tail of a lion – Arslonning dumi bo’lgandan ko’ra itning boshi bo’lgani yaxshi; 3. Mehnatsevarlik – 7 iboralarni o‘rganishga oid birliklar (4.9%) Masalan: - The dog that trots about finds a bone – Izlangan (mehnat qilgan) kuchuk suyak topar; - All lay loads

- If the ass bray sat you, don’t bray at him – Agar senga eshshak hangrasa san unga eshshakdek hangrama. 7. Kollektivlashtirish – 4 iboralarni o‘rganishga oid birliklar (2.8%) Masalan: - One barking dog sets the whole street barking – Yomon qo’y podani buzar. 8. Qaysarlik – 4 barqaror iboralarga oid birikmalar (2.8%) Masalan: - To flog a dead horse – O’lgan otni savalash 9. Surbetlik – 4 barqaror iboralarga oid birikmalar (2.8%) Masalan: - All lay loads an a willing horse – Barcha yuk halol otning yelkasiga yuklash; - What you can expect from a hog but a grunt – Cho’chqadan xurullashdan boshqa yana nimani kutasan. 10. Beparvolik – 4 barqaror iboralarga oid birikmalar (2.8%) Masalan: - Never buy a pig in a poke – Molni kechasi sotib olma. 11. Tolerantlik – 4 barqaror iboralarga oid birikmal

- Every dog is a lion at home – Har bir kuchuk o’z uyida sher. 14. Munofiqlik – 3 barqaror iboralarga oid birliklar (2.1%) Masalan: - A wolf in sheep’s clothing – Eshshak (qo’y) terisidagi bo’ri. 15. Eskilikni yoqlash – 3 barqaror iboralarga oid birliklar (2.1%) Masalan: - The wolf may lose his teeth, bur never his nature – Bo’ri tishlarini yo’qotish mumkin lekin aslini yo’qotmaydi; - The fox may grow grey but never good – Tovus ming xil tuslanishi mumkin lekin umurbod emas; - The wolf may change his coat bur not his disposition – Ilon po’stini tashlashi mumkin fe’lini emas. 16. Xushchaqchaqlik, quvnoqlik – 3 barqaror iboralarga oid birliklar (2.1%) Masalan: - When the cat is away, the mice play – Itlar o’lib, mushuklar quturdi. Mushuklar o’lib, sichqonlar quturdi; - It’s enough to make a

20. Dadillik – 2 barqaror iboralarga oid birliklar (1.4%) Masalan: - The bull must be taken by the horns – Buqa shoxlari bilan olinadi. 21. Salomatlik – 2 barqaror iboralarga oid birliklar (1.4%) Masalan: - A cat has nine lives – mushukni 9 ta joni bor 22. Mustaqillik – 2 iboralarga oid birliklar (1.4%) Masalan: You may lead a horse to the water, but cannot make him drink – Sudrab keltirilgan otga suv berishing befoyda 23. Itoat qilish – 1 iboralarga oid birliklar (0.7 %) Masalan: - If one sheep leap sover th ditch, all the rest will follow – Axmoq qo’yning yurishi butun podani ergashtiradi. 24. O’zini tuta bilish – 1 iboralarga oid birliklar (0.7%) Masalan: - As melancholy as a cat – mushukka o’xshab ma’yus 25. Sinchkovlik – 1 iboralarga oid birliklar (0.7%) Masalan: - Curiosity killed th

Tadqiqotlar natijalarida ingliz milliy fe’l atvorini o‘ziga xosligi aks etib turadi. Ushbu tasniflash hayvonlar nomlarida qo‘llaniluvchi iboralarni o‘rganishga oid va ayrim muloqotga oid iboralarga moslashtirilgan. Har bir frazeologik birlik ko‘p ma’noda qo‘llanilishi mumkin. shuning uchun ular bir vaqtni o‘zida bir qancha odamlarni fe’l atvorini yoritib berishi mumkin. Masalan: - One barking dog set the whole street barking – (Yomon qo’y podani buzar) – hayotiy tajriba - All lay loads on a willing horse – (barcha yuk halol otning yelkasiga yuklangan) – mehnatsevarlik va surbetlik - When the fox preaches, take care of your geese – (tulkini yaxshi muomalasi g’ozlaringni ko’zlaganidan) – beparvolik, extiyotsizlik - The wolf may change his coat, but not his disposition – (Ilon po’stini tashla

- Don’t swap horses when crossing a stream – - All lay loads on a willing horse – barcha yuk halol otning yelkasida - It is a good horse that never stumbles – yahxhi ot qoqilmaydi - You may take a horse to the water, but cannot make him drink – Sudrab keltirilgan otga suv berishing befoyda 3 . Mushuk nomlarida qo’llaniluvchi leksema 3-o’rinda ishlatiladi – 19 iboralarni o’rganishga oid birlikdan 144 (12.9%) - Care killed a cat (tashvish mushukni o’ldirdi) - A cat has nine lives (mushukni 9 ta joni bor) - When the cat is away, the mice play – (mushuklar o’lgan kun sichqonlarga bayram) - A cat can look at a king – (Mushuk shoxga xam tik qaray oldi) - Curiosity killed the cat - (sinchkovlik, qiziquvchanlik mushukni xam o’ldiradi) - To live cat and dog life – (it mushuk bo’lib yashash) Birinch

- Don’t swap horses when crossing a stream. Hayotiy tajribaga oid zoonimli frazeologik birliklar: - A good dog deserves a good bone. - If two man ride on a horse, one must sit behind. - It is too late to lock the stable when the horse has been stolen. - The old cow thinks she was never a calf. - A living dog is better than a dead lion. Mehnatkashlikka oid frazeologizmlar: - The dog that trots about finds a bone. -All lay loads on a willing horse. Fikrning subyektivligi va qarashlarning haqiqiyligini ifodalaydigan zoonimli frazeologizmlar: - Pigs might fly if they had wings. - If you sell a cow, you will sell the milk too Ahmoqlik, kaltafahmlikni ifodalovchi zoonim frazeologizmlari: - If the ass brays at you, don’t bray at him Jamoaviylikni ifodalovchi zoonim frazeologizmlari - One barking

- The flog a dead horse Hayosizlik, surbetlikni ifodalovchi zoonim frazeologizmlari: - All day loads on a willing horse - What you can expect from a hog but a grunt Beg’amlik, beparvolikni ifodalovchi zoonim frazeologizmlari: - Never buy a pig in a poke Tolerantlikni ifodalovchi zoonim frazeologizmlari: - Love me, love my dog Yalqovlikni ifodalovchi zoonim frazeologizmlari: - A lazy sheep thinks its wool heavy - The cat would eat fish and wouldn’t wet her feet - A cat in gloves catches no mice Manmanlikni ifodalovchi zoonim frazeologizmlari: - An ass in a lion’s skin - Every dog is a lion at home Ikkiyuzlamachilikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - a wolf may lose his teeth, but never his nature - the fox may grow grey but never good - the wolf may change his coat, but not his

- it’s enough to make a cat laugh Dushmanlik, adovatni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - to live cat and dog Qo’rqoqlikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - hares may pull dead lions by the beard Tashqi qiyofani ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - the leopard cannot change his spots Mardlikni, botirlikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - the bull must be taken by the horns Sog’likni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - a cat has nine lives Erkinlik, mustaqillikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - you may lead a horse to the water, but cannot make him drink Injiqlik, noziktabiatlilikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - scornful dogs will eat dirty puddings Itoatlikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - if one sh

Tavakkalchilikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - I will either win the saddle on lose the horse Xudbinlikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalar: - dog eat dog Ingliz etnik mentaliteti uchun ustun bo’lgan xarakter xususiyatlari ehtiyotkorlik va ogohlik hisoblanadi. Ikkinchi o’rinda hayotiy malaka, uchinchi navbatda – mehnatkashlik turadi. Eng kam ko’rsatkichga ega bo’lgani tavakkalchilikni, sinchkovlik va har narsaga qiziquvchanlikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalari tashkil qiladi. Olib borilgan izlanishlar ingliz xarakterining o’ziga xosligini aks ettiradi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, biz faqat hayvonlar bilan bog’liq bo’lgan frazeologik birikmalar – zoonimlarga e’tibor bergan holda tasniflanish olib bordik. Berilgan klassifikatsiya umumiy xarakterga ega.

Ehtiyotkorlik, hayotiy tajriba, beg’amchilik kabi xususiyatlarni ifodalaydi. c) The wolf may change his coat, but not his disposition. Yakkalik, o’ziga xoslik va eskilik tarafdori (konservativlik) kabi xususiyatlarni ifodalaydi. d) A good dog deserver a good bone frazeologizmi hayotiy tajriba va tolerantlik kabi xususiyatlarni ifodalaydi. e) Do not spura willing horse frazeologizmi esa mehnatkashlik va surbetlik kabi xususiyatlarni ifodalaydi. Yuqorida ko’rib o’tilgan uch bosqichili ya’ni umumiy, qiyosiy va tasniflash tahlillaridan so’ng ba’zi zoonimlarning frazeologizmlar tarkibida ko’p ba’zilaring kam qo’llanganligiga quvoh bo’ldik: Bundan ko‘rinadiki aksariyat frazeologizmlarni o‘z ichiga oluvchi leksemalar it, ot, mushuk va yana maqollarda taqdim etilgan keyingi uy hayvonlar: Sigir / b

ifodalash uchun, shungdek o'ziga xos emotsional semani ham mujassamlashtirib kelishi mumkin . 43

Bob bo’yicha xulosa: 1. Hayvonlarning nomi yoki hayvonlarga qo’yilgan laqab bilan qo’llanuvchi frazeologik birliklar zoonimlar deyiladi . 2. Ingliz FB 3 turga bo’linadi: Qadimdan mavjud bo’lgan ingliz frazeologik birliklari. O’zlashtirilgan frazeologik birliklar. Boshqa tilda gapiruvchi aholidan o’zlashtirilgan frazeologik birliklar. 3. Kishilar xis tuyg‘ularini, axloq-odobini, tashqi ko‘rinishini, xolatini jonzotlarga o‘xshatish va taqqoslash yo‘llari bilan tasvirlab berishadi. 4. Olib borilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, hayvon nomlari bilan kelgan frazeologik birliklarning o'ziga xosligi, emotsionallikni ifodalashiga ko'ra jahl va yomon kayfiyatni, omad va tushkunlikni, baxtlilik va yuqori kayfiyatni, tezlik va omadli yakunni, Qo'rquv va xavotirni anglatuvchi aqllilik v

II I BOB. ZOONIM FRAZEOLOGIZMLARNI NG STILISTIK TAHLILI 3.1. Zoonim frazeologizmlarning sintaktik qurilmasi Ingliz va uzbek tillarida frazeologizmlarning quyidagi turdagi strukturalari mavjud: Oddiy gaplar . Bu turdagi frazeologizmlar ko’pchilikni tashkil qiladi. Mazkur frazeologizmlarda ot doim ega vazifasida keladi. Masalan: A cat may look at a king. – Mushuk qirolga ham tik qarashi mumkin. The fox is not taken twice in the same snare . Tulkini ikki marta bir qopqonda uchratmaysan (ko’r ham hassani bir marta yo’qotadi) The wolf may lose his teeth, but never his nature . Bo’ri tishlarini yo’qotishi mumkin lekin fe’li tabiatini emas. A lion is known by his claws. Arslonni panjasiga qarab tanishadi. Ko’p holatlarda ot aniqlovchilar bilan ham uchraydi: Masalan: All cats are grey in the dark.

at him. — Agar senga eshshak hangrasa sen unga eshshakdek hangrama. – Let sleeping dogs lie. Uxlab yotgan itni uygotma. Mazkur maqolning ayni muqobili uzbek tilida ham mavjud – O’lgan ilonni boshini qo’zg’ama. Yoki – Arini uyasini qo’zgatma kabi. Don’t swap horses when crossing a stream (Suvni kechayotib otlarni almashtirma) Do not spur a willing horse. — Yaxshi otga qamchi urma. Ya’ni intiluvchan odamning oyogiga bolta urma. Don’t put cart before the horse. – otdan oldin aravani qo’shma. Don’t look a gift horse in the mouth. – Sovga qilingan otning ogziga qarama. 144 frazeologizmning 72 tasi oddiy gaplardan iborat (48,9 %). 23 tasi murakkab gaplardan iborat 15,6 %). Who keeps company with the wolf, will learn to howl. Kim bo’ri bilan oshna tutinsa vaxshiyona yashashni o’rganishi kerak. If

bo’lmoq juda qattiq och bo’lmoq; to milk the bull – buqani sogmoq, ya’ni foydasiz ish bilan mashg’ul bo’lmoq degan ma’noni bildiradi. Qiyosiy oborotlar (2,7%): As ass in a lion’s skin.— Arslonning terisidagi eshshak As a hog on ice. – Muzdagi to’ng’izga o’xshab. As melancholy as a cat. – Mushukka o’xshab (melanxolik) hafaqon. Likea cat on hot bricks. – Qaynoq g’isht ustidagi mushukka o’xshab. Shunday qilib biz tadqiq qilgan 144 ta zoonim ishtirok etgan frazeologizmlarnig sintaktik qurilishini umumlashtiradigan bo’lsak, mazkur frazeologizmlarni quyidagi jadvalga joylashtirish mumkin bo’ladi: Sodda gaplar 48,9% Murakkab gaplar 15,6% So’z birikmalar 24,5% Qiyosiy oborotlar 2,7% Ingliz tilidagi tarkibida zoonimlari mavjud frazeologik birliklar asosan soda gaplardan va so ’ z birikmalaridan tas

suxbatdoshimizni hayotiy bir naqlga ishontirishimiz yohud yuz berishi muqarrar bo’lgan xodisadan ogoh etishimiz va o’z fkrimizni aniqroq bayon etishimiz mumkin. Tarjimada asarning badiiy-estetik qimmatini tо‘g‘ri aks ettirish uchun tarjimon muallif davrini, ijtimoiy, psixologik jarayonlarni о‘rganadi. Tarjimashunoslar tarjimon asarning tili, leksikasi, grammatik, fonologik va sintaktik о‘ziga xosliklarini bilsa-yu, asar ruhiyatini idrok eta olmasa, adekvatlikni ta’minlashi qiyin. Ingliz tilidagi fzeologizmlarning leksik ifoda vositalari asosini takror va qiyoslash tashkil qiladi. Takrorlar ma’noni kuchaytirish xususuyatiga ega. Takrorlarning turli xil shakllari mavjud. 144 frazeologik birliklar tahlilga tortilganda, 144tadan 9 ya’ni 6,1% takror ekanligiga guvoh bo’ldik. Masalan: Love me, l

A good dog deserves a good bone. Y a xshi it yaxshi suyakka loyiq. (Sifat takrori). Mazkur maqolning o‘zbek tilidagi analogi –yaxshi otga bir qamchi yomon itga ming qamchi maqolini aytish mumkin. One barking dog sets the whole street barking . Bitta it akkillasa, uning ketidan ko‘chadagi hamma itlar akkillaydi . (ravish takrori) Mazkur maqolning o‘zbek tilidagi muqobili – bitta tirriq buzoq podani bulg‘aydi (Antonimik qiyoslash). Quyida zoonim frazeologizmlarni tahlil qilganimizda antonimik qiyoslashlarni ham ko‘rish mumkin. Masalan: A living dog is better than a dead lion. Tirik it o‘lgan arsl on dan yaxshi. An old dog will learn no new tricks. Eski itni yangi qiliqlarga o‘rgatib bo‘lmaydi. Mazkur maqolning o‘zbek tilidagi muqobili mavjud biroq mazkur frazeologizmda zoonim yo‘q. Masalan:

xissiy bo‘yoqdorlikni oshirish maqsadida qo‘llangan stilistik priyomlar tarjimon tomonidan o‘rganilib mazkur frazeologizmning ma’noviy muqobili yoki so‘zma- so‘z tarjima qilinib gapda qo‘llanishi lozim. Eyfonik vositalar alliteratsiya va assonans she’riy asarlarda uchragani kabi frazeologik birliklar tarkibida ham uchraydigan ritmlilikni ta’minlovchi stilistik vositalardir. Frazeolofgik birliklarda eyfonik vositalarini qo’llashdan maqsad, uning esda qoluvchanligini ta’minlaydi. Mazkur eyfonik vositalar xalq donoligi va milliy folklyor ohangini ham eslatib turadi. Aynan ana shu quvnoq ritm va qofiyadoshlik maqollardagi ma’noni ochib berishga yordam beradi. When the cat is aw ay , the mice pl ay . Mushuk yo’q bo’lsa sichqon raqsga tushgisi keladi deb tarjima qilinadi ammo asliyatdagi ritmni

Zoonim qatnashgan frazeologik birliklarning jarangdorligi turli eyfonik vositalar asosida yuzaga chiqaziladi. Bu vositalar frazeologizmlarning jarangdorligi oshib, esda qoluvchan va qayroqi iboraga aylanishida xizmat qiladi. Har bir frazeologizm ma’lum xalq donoligi, mentaliteti va etno madaniyati haqida darak beradi. Tarjima jarayonida ham frazeologizm ma’nosigagina emas, shu matnni yaratishda qo’llangan stilistik vositalarga ham e’tibor qaratish lozim. 3.3. Ingliz va o’ zbek tilidagi idiomalar va o’ xshatmalar tarjimasida zoonimlar semantikasi O’zbek xalqining kundalik hayotida jonivorlar juda katta ahamiyatga ega. Qadimgi turkiy xalqlarda ham jonivorlarni muqaddas bilishgan, ularga e`tiqod qilishgan. Aynan shu sababdan bo’ lsa kerak, tilimizda hayvon nomlari bilan bog’ liq bo’ lgan ibor

komponentlari to’la va qisman ko’chma ma’noga, ya’ni frazeologik ma’noga ega bo’lgan komponentlardan iborat. Frazeologik birliklarga umuman turg’unlik muhimdir, bundan tashqari so’z komponentlari qonuniy ravishda bir-biriga bog’liq bo’lib,unga strukturali semantik modellik xarakterli bo’ladi [Кунин 1970, 24]”. Bundan shundan xulosaga kelamizki, frazeologizmlarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda, uning tarkibidagi barcha komponentlar ham to’g’ridan- to’g’ri yoki so’zma-soz tarjima qilinmaydi, chunki frazeologizmlarning ma’nosi ular tarkibidagi komponentlarning ma’nosiga bog’liq emas, ya’ni, frazeologizmlarning tarkibidagi komponentlar aksariyat hollarda ko‘chma ma’noga ega. Tilshunoslikda biror-bir xorijiy tilni o‘rganayotganda, o‘sha etnosga xos leksikasining pragmatik, semantik

Zamonaviy tilshunoslikda til va madaniyatning o’zaro bog’liqligiga shubha yoqdir. Har bir til uni ma’nodor jihatini (aspektini) yuzaga keltiruvchi madaniyat bilan uzviy bog’liqdir. Til zamonaviy madaniyatni nafaqat aks ettiradi, balki uning qadimgi holatini qayd etadi va uning bebaho boylilarini avlodddan avlodga yetkazadi. Frazeologiznlar til tarixida bir necha yillar davomida mavjud bo’lgan va hozirda ham tilda faol ishtirok etadi. Frazeologizmlarda bir necha asrlar davomida to’plangan xalqning boy madaniy merosi, hayotiy tajribasi tasvirlangan, ularda ijtimoiy hayotning eng murakkab muammolaridan tortib oilaviy hayotning eng kichik urf-odatlarigacha, oliy axloqiy normalardan tortib kishilar xarakteridagi mayda-chuyda nuqsonlargacha, falsafiy dunyoqarashdan tortib eng kichik jonivorlarni

Get on the high horse - O’zini mag’rur tutmoq ( держать себя высокомерно ). Bu ibora harbiy tildan olingan bo’lib, feodal odatlariga ko’ra “kavalerist”- otliq askarning harbiy xizmatni eng yaxshi otlarda o’tashi va oddiy xalqdan chiqqan piyoda askarga past nazar bilan qarashidan kelib chiqqan. 2- Tapkibidagi elementlar orqali milli-madaniy xususiyatlarning alohida ifodalanishi, odatda, asosiy komponent ayni bir millat uchun xos bo’lib, boshqa millat vakillariga g’ayriodatiylik kasb etuvchi frazeologizmlar. Masalan : - Too much pudding will choke the dog. Bu ibora asosan ingliz oshxonasi bilan bog’liq . - One can not run with the hare and run with the hound. - Bu yerda ingliz zadogonlarining (aristokratlarining) zotdor itlarga va ovga bo’lgan ko’p asrlik muhabbati ifodalangan. 3. Frazeolog

b) A dog in the manger. It poxol ustida yotib, emagay, edirmagay. Ma’lumki, it poxol yemaydi. Ammo poxol ustida yotgan bo’lsa-yu, poxolni yeyman deb kelayotgan hayvonlarni yaqiniga ham yo’latmaydi, irillab, itligini qiladi. Buni majozan o’ziga kerak bo’lgan narsa u yoqda tursin, kerak bo’lmagan narsani ham birovdan qizg’nadigan baxil odamlarga nisbatan qo’llaydilar. Varianti : O’zi yemas, itga bermas; c ) The dogs bark, but the caravan goes on – It hurar,karvon o’tar. “I was struggling to explain the situation to an old Moor. After thinking it over he murmured. Dogs bark, but the caravan goes on.( The Times,July 4, 1920. Suppl.” – Men qari Moorga vaziyatni tushuntirishga harakat qildim.O’ylab – o’ylab, u “It hurar,karovon o’tar” deb ming’irladi. Mushuk: A cat has nine lives. – У кошки девя

retsipient ongida olam milliy manzarasi haqidagi tasavvurning xiralashuviga, retseptorda kognitiv dissonans (qoniqmaslik holati) holatining sodir bo‘lishi va pragmatik ta’sirchanlikning susayishi kabi holatlarga olib keladi. Badiiy asarda frazeologizmlarning qo‘llanishi ma’lum xalqning milliyligi, donoligi, urf-odatlariga sodiqligini namoyish etsa, tarjimon oldidagi murakkab masala ana shu bo‘yoqni asl rangida o‘quvchiga etkazib berishdir. “... Tarjimada o‘sha zamon ruhi, shart-sharoiti, turmush tarzi, o‘sha zamon kishilarining dunyoqarashlari, shoirning ijodkorlik faoliyati hamma-hammasini bera bilishi kerak”- deb qayd qiladi Givi Gachechiladze [Гачечиладзе 1980, 253]. B a’zi bir maqol va matallar tarkibida realiyalar mavjudligi kuzatiladi. Tarjimon bunday maqollarni tarjimada qanday beri

pragmatik yondashuvda almashtirish (zamena) usuli o‘zining ijobiy samarasini bergan. Demak, chet tillaridan badiiy tarjima jarayonida ikki til milliy madaniy xususiyatlarining hosilasi bo‘lgan frazeologik xarakterdagi ibora, maqol, matal va idiomalar tarjimasiga engil –elpi qarab bo‘lmaydi. Ba’zida badiiy asardagi ta’sirchanlik ana shu frazeologik birikmalar hisobiga ta’minlab beriladi. SHunday ekan, bu kabi murakkab birliklar tarjimasida tarjimondan fon (qo‘shimcha) bilimlardan to‘liq xabardorlik talab etiladi. Bunda tarjimon retsipientda uning bergan ma’lumoti hissiy qoniqmaslik holatini keltirib chiqarmasligi, kognitiv dissonans vujudga kelmasligini hisobga olishi kerak. Bundan tashqari retseptorda o‘zga adabiyotdan qilingan tarjima asarida o‘z ona tiliga oid so‘z va atamalarni uchratga

hislatini ulug‘lovchi o‘xshatmalarni ko‘plab uchratish mumkin ( Eslatma*- tahlillar uchun o’zbek adabiyotidan olingan misollar - “Низомиддин Маҳмудов. Ўзбек тили ўхшатмаларининг изоҳли луғати, Тошкент, 2013” kitobidan olindi) : Ustozi hayot vaktida ipakday muloyim, itday sadoqatli bo‘lgan bu bukri savdogar Rayxonabonuga tajovuz kilgan (O. Yoqubov. Ko‘hna dunyo). Majididdin vafodor it singari qarab, murojaat etdi (Oybek. Navoiy). Shunda Abdurahmon takdir bu kiz bilan uni chambarchas bog‘laganini, endi u hozir gina duch kelgani - mehr ostonasida itday sadoqat bilan umr kechirishini yuragi zirqirab angladi (U. Azim. Sevgi). Soddaligi bois, qishlokda unchalik obruyi yuk. Birok do‘stga itday sodiq (N. Norkobilov. Ganimlar). Guchchi pakana esa unga itday sodiq (N. Norkobilov. Ganimlar). Bu o‘rin

azaldan tobu toqati yuk (T. Malik. SHaytanat). Qiz bolaning yomoni tushib kolsa, yor-yor, yomon itday betingdan qopib olar, yor-yor (Ok olma, kizil olma). Idora xodimlariga achinaman-da. Ba’zan duch kelganni itday qopadi (T. Malik. SHaytanat). Echkisiga sal tekkanimga itday taladi (A. Obidjon. Serkaxonim). Nohaq odam itday akillasa ham, maqsadiga erisha olmaydi (So‘zlashuvdan). Ana, Berdi tajang itday irillab, nim a b o‘ ldi (N. Norkobilov. To g‘ odami). Odamning tabiati q izi q bir-birini k o‘ rmasa so g‘ inadi, k o‘ rishganida itdek irill aydi (I. Zoyir. Q ismat uchi). Arzimas bir jondorni deb itday ir illashmanglar! Uyat buladi-ya! (N. Norkobilov. G‘ animlar). Yugurmo q . Biror narsa umidida tinimsiz ha rakatda bu lmoq . Ul kishim odamlar yillab itdek yugurib topgan boylikni mehmonxonas

itday ergashib yuraverasan, endi o‘z holingcha kun kechirolmaysan (B. M. Ali. Ko‘kto‘nlilar). Mana yarim yildirki, itdek uning orqasidan ergashib yuribdi (N. Qobul. Buyuk Turon amiri yohud aql va qilich). Bir munkir u zotni taklif etib, uyiga qadar olib boradi. Eshigiga etgach: «Tomog‘ing uchun bir it dek menga ergashib kelding, uyimda hech vaqo yuk», deb hakorat! qila-qila haydadi (T. Malik. Kelinlar daftariga). Yuk, yanglishding, men SHosalim emasman! Senga itdek ergashib yurgan, bir paytlari obruyingni saqlab qolish uchun tuni bilan mijja qoqmagan, sadoqat bilan hizmatingni kilib, oxir-okibat qadri-qimmati toptalgan soyaman (F. Tilovat. Qora quzgun). Ishlamoq, mehnat kilmoq, xizmat qilmoq . Ular-kolariga Qaramay ishlamok, butun kuchini bermok, har kanday ishni minnatsiz bajarmok. Savil

chiqargan Rayim nolvonni kuloq deya ta’kib kilishlariga, so‘ng itday xor qilib, otib tashlashlariga yo‘l ko‘ygan va ug‘li bilan erini zamonning egasi, bir paytlar Rayim polvonning malayi Zamon otboqar ixtiyoriga berib qo‘ygan (N. Eshonqul. SHamolni tutib bo‘lmaydi). Dushmaniga rahm qilsa kim, o‘zi ulib ketadi itday (A. O‘ktam. Mashq maydonidagi o‘ylar). Charchamoq, o‘ynalmoq. O‘lar xolatga keladigan darajada xorimok, o‘ta mushkul ahvolga tushmoq. Kurmaysizmi, chaqalok tinchimayapti. O‘zim itday charchaganman (U. H oshimov. Urushning so‘nggi qurboni). Bultur o‘zimni ham itday qiynaldik, bola- chaqamiz ham bo‘lganicha bo‘ldi (M. Ismoiliy. Farg‘ona tong otguncha). Itday charchaganmi uchun yumshoq; o‘ringa tappa tashlagimiz kelardi (X. Sulton. Boburiynoma). Ko‘ksaroydan itday charchab qaytgan

ichadi (U. Xoshimov Dunyoning ishlari). Azonlab borib Mansur akadan uzr so‘radim: «Men ushanda ahmoqlik qilgan ekanman. Itday ichib, nima deganimni bilmabman...» (S. Siyoev. Oy borib, omon keling). Oxo, bu kishini q arang-a?.. Itday ichib olib, tu h mat q iladi. Endi shunisi etmay turgan edi (A. Juraev. Q ayt i m). Demak, it zoonimi o‘zbek tilidagi olam milliy manzarasida quyidagicha konseptual manzara xosil qiladi: 1.Insonga bo‘lgan munosabati: sadoqat, do‘stlik, holis xizmat , ergashish, vafodorlik; 2. Fe’li: yuvvosh, quturmoq, qopmoq, akkillamoq, irillamoq, to‘satdan tashlanmoq; 3. Yashash tarzi: chor nochor kun kechirmoq , qiynalmoq; 4. Harakati: charchamoq, izg‘imoq, sanqimoq, daydimoq, tentiramoq, bo‘kib ichmoq; 5. Odamning itga munosabati: Xor qilmoq, o‘ldirmoq, otib tashlamoq; Ingl

My friend was as sick as a dog when he left the restaurant last night. bark up the wrong tree- noto’gri daraxtga akkillamoq( muammoni echishda noto’gri yo’ldan boorish); - to choose the wrong course of action, to ask the wrong person (a hunting dog may make a mistake when chasing an animal and bark up the wrong tree) My boss is barking up the wrong tree. I did not cause the computer problem. Boshligim noto’gri yo’ldan boryapti. Men kompyuterda muammo ko’rmayapman. dog in the manger - someone who prevents others from doing what they themselves do not want to do (in Aesop's Fables a dog that cannot eat hay lays in the hayrack and prevents the other animals from eating the hay) o’zi qilishni hohlamagan ishni boshqalarning ham qilishiga qarshilik qiluvchi kimsa( qadimgi afsonada it ohurdag

Shaxrimizdagi ko’p narsalar so’nggi yillarda yomon ahvolga keldi. the hair of the dog that bit one- itning yungidan bir tutam a drink of alcohol that one takes when recovering from a hangover ertalab kechagi ichkilikdan o’ziga kelish (pahmelye.rus) uchun ichiladigan spirtli ichimlik The man had the hair of the dog that bit him before he ate breakfast. Erkak nonushtadan oldin ke kechagi ichkilikdan o’ziga kelish uchun biroz spirtli ichimlik ichdi. to hound (someone)- birovni it qilish - to pursue or chase someone, to harass someone birovni asabini qitiqlash The manager is always hounding the younger members of her staff to make them work hard. – ish yurituvchi doim yosh hodimlarni qattiq ishlashlar uchun asablarini qitiqlardi lead a dog`s life- itdek umr kechirish - to lead a miserable life

yog’ayotgan edi a shaggy dog story- hurpaygan it hikoyasi - a long and often pointless story that is told as a joke and often ends in a very silly or unexpected way uzun va ohiri kutilmagan ravishda tugaydigan axmoqona hikoya My friend told me a shaggy dog story about how he lost his bicycle. Mening do’stim velosipedini yo’qotib qo’ygani to’g’risidagi uzundan uzoq bema’ni hikoyasini aytib berdi. one's tail between one`s legs- dumi oyogini orasida osilib (uzbekcha “tarvuzi qo’ltigidan tushib” ) - feeling beaten or humiliated (like a frightened or defeated dog as it walks away) Egilib turtkilangan itdek sudralib The manager left the meeting with his tail between his legs after he was criticized by the company president. Kompaniya boshlig’i tomonidan tanqidga olingach the tail wagging the

My uncle is the top dog in his company. Amakim o’z kompaniyasining katta kuchugi work like a dog- itdek ishlash - to work very hard qattiq ishlash The boy worked like a dog on his school project. Bola loyiha ustida juda qattiq ishladi . Demak, it zoonimi ingliz tilidagi olam milliy manzarasida quyidagicha konseptosfera xosil qiladi: 1. Insonga bo‘lgan munosabati: firibgar (dishonest), birovni asabini qitiqlash (to harass) 2. Fe’li: vovullash(barking), (dumi bilan aylantirmoq)wagging, shoxona mulozamatini namoyish etish (entertain luxcurious manner), fighting (kurashmoq). 3. Y a shash tarzi: bechoraxol yashash ( daydi itlariga tegishli - miserable life) ; xona ichi, pol, divan; 4. Harakati: qattiq ishlash (work hard); 5. Odamning itga munosabati: Egilib, turtkilanib sudralib(feeling humilia

idiomalar ham evropalik kishilarning it bilan o’ta yaqin munosabatidan darak bersa, “it va mushuklar yomg’iri”, “it kabi hurpaygan hikoya” kabi idiomalar ingliz millatining olamni o’zgacha ranglarda tasavvur qilishini anglatadi. Keyingi ikki tilda ham uchrovchi zoonim bu mushuk bo’lib, Mushuk ingliz tilida asosan sinchkovlik, qiziquvchanlik kabi hislatlari uchun frazeologizmlarda keng qo‘llaniladi: - Care killed a cat (tashvish mushukni o’ldirdi) - A cat has nine lives (mushukni 9 ta joni bor) - Curiosity killed the cat - (sinchkovlik, qiziquvchanlik mushukni xam o’ldiradi) - To live cat and dog life – (it mushuk bo’lib yashash) Ma‘lumki, it va mushuklar sevimli uy jonivorlari hisoblanib, har bir etnos lisoniy tasvirida it va mushuk antitetik (antitetika yunoncha antitetikos so‘zidan oling

Hovli betida yurgan Abdushukur maxdum ko‘cha eshigi tagidagi oyok; sharpasini sezib, maxsy-kalishda mushukday tovushsiz qadam bosib kelib, eshikni ochdi (Y. Sulaymon. Armon). Y a rim soatlardan so‘ng xujraga mushukday sharpasiz, sassiz kirib bordim (N. Eshonkul. Qora kitob). Oldinda chirok; tutgan onasi, orqasida charm paltosining o‘ng cho‘ntagiga qo‘l sol gan, mushukdek ehtiyotkorlik bilan qadam bosayotgan shapkali... (O‘ .Hoshimov. Tushda kechgan umrlar). Aksariy amirlar ila sizning otingizdan so‘zlashib, ishni bitirib kuyg‘onmen, - dedi mushukdek pusib Berdibekning oldiga etib borganda Tug‘libiy (N. Kobu l. Buyuk To‘ron amiri yoxud akl va kilich). Jamshid? - Asa dbek shunday deb qaddini sal ko‘tardi. - Nega mushukka o‘xshab pisib yuribsan ? (T. Malik. Shaytanat). To‘raqul butalar tagi d

Gato zoomorfizmi ham kishilar xarakteriga ko‘chganda quyidagi xususiyatlarni bildirib keladi: 1) ladrón, ratero que hurta con astucia y engaño (aldash va firibgarlik yo‘li bilan o‘g‘rilik, kissavurlik qiladigan kishi, o‘g‘ri); 2) hombre sagaz, astuto (ziyrak, farosatli; ayyor odam); 3) hombre nacido en Madrid (poytaxtda tug‘ilgan odam); Salvador va Meksikada 4) persona que sirve como criado (xizmatkor sifatida ish yurituvchi kishi) . Ingliz tilida “A cat has nine lives”frazeologizmi o‘zbek tiliga “mushukning to‘qqizta joni bor” deb tarjima qilinadi. O‘zbek tilida bu iboraning ekvivalenti yo‘qligi bois tarjimon mazkur ibora ma’nosini tarjimada so‘zma-so‘z berishga harakat qilgan. - Tybalt. What wouldst thou have with me? - Mercuito. Good king of cats, nothing but one of your nine lives; tha

2. Fe’li: muloyim, bezovta, 3. Yashash tarzi: uy, hovli, ko‘cha, ombor ; 4. Harakati : sapchimoq , sakramoq, pisib yurmoq, sharpasiz yurmoq, suykaladi, sichqon tutadi, 5. Odamning mushukka munosabati: erkalaydi, boqadi, silaydi; Ingliz tilida mushuk zoonimi qo‘llangan idiomalarni ko‘rib chiqamiz: as conceited barber’s cat – sartaroshning erka(o’ziga ishongan) mushugidek. My friend became as conceited as a barber’s cat after she won at school – mak tabda sovrindor bo’lgandan keyin dugonam sartaroshning erka mushugiga aylandi. as weak as a kitten – mushuk bolasidek nimjon – The girl was as weaken as kitten cannot carry the books ; a cat nap – mizg’ib olish. Kun davomidagi qisqa uyqu- (uzb. Qush uyqusi) I had cat nap during the afternoon so I would feel refreshed in the evening. cat burglar –

in- juda charchaganimdan huddi mushuk tirnab tashlaganga o’xshab qolgan edim. look like the cat that swallowed the canary - to’tiqushni yutrgan mushukdek. Bir narsadan mamnun qiyofada bo’lish. You look like a cat swallowed canary. to the put cat among the pigeons – mushukni kabutarlar orasiga qo’yib yuborish Kimnidir noxush holatga quyish. – Sending young supervisor among angry workers was like putting the cat amoung pigeons. Yosh raxbarni jaxli chiqqan ishchilarning oldiga yuborish, kabutarlarning orasiga mushukni qo’yib yuborgandek. Demak, mushuk zoonimi ingliz tilidagi olam milliy manzarasida quyidagicha konseptosfera xosil qiladi: 1. Insonga bo‘lgan munosabati: suykalmoq (rubbing); shaqshaymoq (griin) 2. Fe’li: ayyor (copy cat); uy qushlari uchun havfli: 3. Y a shash tarzi: uy, shift,

Tursunboy tushundi. Tushindi-yu, yuragi o‘rtanib ketganini bildirish uchun otga o‘xshab pishqirib ho‘rsindi. (S.Ahmad.) Sog‘lom; tamoman sog‘aymok, kasallikdan butunlay forug‘ bo‘lmok;. Odam haqida. «Qalay, ota, sog‘ligingiz yaxshimi?»-dedi. «Xudoga shukr, «otdayman, xali do‘xtirga ishimiz tushgani yuk», - dedim (S.Siyoev, Oy borib, omon keling). Ko‘rib turibsan-ku, otdayman! Sherzod qo‘llarini yozdi. - Redaksiyada nima yangiliklar? (O‘. Hoshimov. Hyp borki, soya bor). YUring, o‘g‘lim, - dedi Mahkam )Eshon Tursunaliga, - dard chekindi, erta-indin otday bo‘lib ketadi (J. Abdullaxonov. Tarki dunyo). Mana bu kishilar bila dilar, o‘ sha bemor otdek b o‘ lib ketuvdi, t o‘g‘ rimi? (E. A’ za m SHov q in). Chinor t o‘ rtgami - beshgami kirdi, chol b o‘ lsa xali ot day (A. Kuchimov. Kayta tu g‘ ilg

kasb-kor tufayli xammaga otning qashkasndek tanilgantri kam, boshka bir tomondan xam nom chiqarish kerak (O. Muxtor. Egilgan bosh). Bu - kishlok, notanish kimsa otning kashqasidek ma’lum (I. Zoyir. Kis mat uchi). Ikki kishi katta ariq ustidagi ko‘prikdan o‘tib, tug‘riga ketdi. Saidg‘ozi ularning bichimiga karab darrov tanidi: davangirday qaqqaygani - butun rayonga otning qashqasiday tanish To‘lamat mo‘ylov (S. Anorboev. Oksoy). Demak, ot zoonimi o‘zbek tilidagi olam milliy manzarasida quyidagicha konseptosfera xosil qiladi: 1. Insonga bo’lgan munosabati: hizmatinini qiladi, do’st, sodiq, hamrox; 2. Fe’li: favqulotda o’zgaruvchan; 3. Yashash tarzi: dala, yaylov, otxona; 4. Harakati: soglom (otday)pishqiradi, yuguradi, sakraydi, 5. Odamning otga munosabati: boqadi, yuvib taraydi, yaxshi ko’r

Ular xuquqshunosni almashtirmoqchi bo’ldilar ammo men ularga oqim vaqti otni almashtirmasliklarini aytdim. a dark horse - a candidate who is little known to the general public. Ommaga noma’lum nomzod. The candidate for mayor was a dark horse until he gave some good speeches on TV. Mayyorlikka nomzod televideniyeda interviyu bermaguniga qadar hammaga noma’lum edi. Har bir zoonimning lingvogeografik hususiyatlarini o‘rganib chiqilsa, har bir millat adabiyotida ma’lum zoonimlarning keng qo‘llanishida tabiiy sharoit inson va hayvon o‘rtasidagi jonli muloqot sabab ekanligiga guvoh bo‘lishimiz mumkin. Biz yuqorida mushuk va itni o‘zi yashab turgan uyida saqlaydigan, unga alohida mehr bergan inglizlar haqida so‘z yuritdik. Ingliz va o‘zbek frazeologizmlarida bu ikki zoonimga xos ham ijobiy ham sa

(A. Muxtor. Bo‘ ronlarda bordek h alovat). Molning ko‘p suv ichib ko‘p ovqat eyishi ham ichkilikka mukkasidan ketgan kishilarning fe’liga qiyoslanishi mumkin: «Keyingi kunlarda molday ichyapti, bunga bir balo bo‘lgan», deb o‘ylab, Kesakpolvonga qattiq; tikildi (T. Malik. SHaytanat). Bularga tayyori kerak! Birov naqdlab qo‘ysa-da, bular moldek bo‘kib, eb yotaversa (U. Hoshimov. Nur borki, soya bor). Shunaqayam ichasanmi molga o‘xshab? Shu shaytonni suvini tashlayman deb necha marta so‘z berganman o‘zimga (B. Ismoilzoda. Shirin va armonli kunlar). Bundan shundan xulosaga kelamizki, frazeologizmlarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda, uning tarkibidagi barcha komponentlar ham to’g’ridan- to’g’ri yoki so’zma-soz tarjima qilinmaydi, chunki frazeologizmlarning ma’nosi ular tarkibidagi k

Bob bo’yicha xulosa: 1. Kuninning « Фразеологизмы английского языка » kitobiga kiritilgan 144 ta zoonim frazeologizmning sintaktik strukturasi o’rganilganda Sodda gaplar 48,9%, murakkab gaplar15,6%, so’z birikmalar24,5% qiyosiy oborotlar 2,7% tashkil etishi ma’lum bo’ldi. Sababi, soda gaplar frazeologizmlarning esda qoluvchanligi soda va qisqa va mazmunan puxta ekanligini ta’minlaydi. 2. Frazeologizmlarning sintaktik strukturasi leksik va eyfonik vositalar yordamida mustahkamlanadi. 3. Zoonim qatnashgan frazeologik birliklarning jarangdorligi turli eyfonik vositalar asosida yuzaga chiqaziladi. Bu vositalar frazeologizmlarning jarangdorligi oshib, esda qoluvchan va qayroqi iboraga aylanishida xizmat qiladi. Har bir frazeologizm ma’lum xalq donoligi, mentaliteti va etno madaniyati haqida dar

XULOSA Hаr bir tilning frаzеоlоgik qаtlаmi o`shа til egаsi bo`lmish хаlqning urf- оdаtlаri-yu turmushini, dunyo qаrаshini аks ettirаdi. Bundаn tаshqаri, оbrаzli, mаzmundоr, tа’sirchаn vа bo`yoqdоr ibоrаlаr nutqimiz ko`rki, tilimizning bоyligidir. Hammaga ma’lumki, inson hayotida hayvonlarning muhim ahamiyatga ega ekanligi tilimizda namoyon bo’ladi. Leksikada hayvonlarning nomini –zoonimlarni qo’llash barcha dunyo tillarida mavjud bo’lgan. Inson o’zining harakatini, hissiyotini, holatini, tashqi ko’rinishini ifoda etishda o’ziga yaqin va o’xshash bo’lgan hayvonot dunyosidan foydalangan. Shuning uchun zoonim komponentli frazeologik birliklarni tahlil qilish va ingliz tilida qo’llaniladigan zoonimlarni xususiyatlari bo’yicha tasniflash, uning asosiy belgilari aniqlash hamda ingliz tilidagi zo

Ilmiy izlanish va tadqiqot ishlari olib borish bevosita chet tillarini yaxshi bilish bilan bir qatorda, tarjima bilan bog’liq bo’lgan oz yechimini topgan va topmagan muammolarni, taqqoslanayotgan ikki til millati, ya’ni o’zbek va inglizlarning yashash sharoiti, aholisining rivojlanish darajasi, urf-odat va an’analaridan ham xabardor bo’lishda hamda ularning tub mazmun-mohiyatini anglashda,his qilish va idrok eta olishdayordam beradi. Ikkinchi bobda ingliz tilida zoonim komponentli frazeologik birliklarni o’zbek tilidagi frazeologik birliklar bilan taqqosladik. Hamda frazeologik birlikda ustunlik qiluvchhi leksema asosida olib borilgan izlanishlardan, “it”, “ot” va “mushuk” leksemalari ishtirokidagi frazeologik birikmalarning ko’p qo’llanilishi aniqlandi. Olib borilgan izlanishlar ingliz mi

antitetik (antitetika yunoncha antitetikos so‘zidan olingan bo‘lib, qarama-qarshilik ma‘nosini anglatadi) leksik birlik sifatida frazeologik iboralarda, paremalarda polisemik maydonni hosil qiladi. Bu hayvonlar iboralarda o‘z belgi va xususiyatlaridan uzoqlashib, nafaqat to‘rt oyoqli sut emizuvchilar guruhini, balki boshqa sinfga kiruvchi konkret ob‘ektlarni, hattoki insonlarni ifodalab keladi. Mushuk nafaqat ingliz balki boshqa tillarda ham nihoyatda keng qo’llanuvchi zoonim hisoblanadi. Ispanshunos lingvist olimlar tomonidan leksik birliklarni tavsiflash jarayonida it va mushuk zoomorfizmlari ―hayvonlar‖ hosil qiladigan semantik sathda birinchi va ikkinchi o‘rinni egallashini tadqiqot natijalarida ko‘rsatib o‘tganlar [Baxronova 2015, 92]. Bu shundan dalolat beradiki, kognitiv semantikada

1. Frazeologizmning ichki mazmuni shundan iboratki, turli-tuman odamlarning hayot va harakterlarini yoritib beradi. 2. FBlarning so'zlardan asosiy farqi, ular ob'yektiv reallikni, ma'lum voqea-hodisani nomlash uchun emas, balki unga nisbatan modal munosabatni ifodalash maqsadida yuzaga keladi. Tildagi FBlarning asosiy qismi ma'no jihatdan insonga qaratilgan,ular kishining biror jismoniy, ruhiy, aqliy-intelektual xususiyatini, hatti-harakatini ifodalaydi. Shu sababli, FBlaming ma'no tarkibida ko'pmcha, konnotativ element ishtirok etadi. Bu element FBning denotative ma'nosiga emotsional ekspressiv bo'yoqdorlik yuklaydi. 3. Frazeologizmlarning tarkibida nechta so'z ishtirok etishiga qaramay, ular yagona umumiy ma'no bilan birlashadi va emotsional-ekspre

yomon kayfiyatni, omad va tushkunlikni, baxtlilik va yuqori kayfiyatni, tezlik va omadli yakunni, Qo'rquv va xavotirni anglatuvchi aqllilik va odobni, uyatni, tentaklikni, Kasallik va jismoniy charchoqni bildiruvchi Fblar mavjudligi o’rganib chiqildi. 14. Olib borilgan turkumlashdan xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, ingliz etnik mentaliteti uchun ustun bo’lgan xarakter xususiyatlari ehtiyotkorlik va ogohlik hisoblanadi. Ikkinchi o’rinda hayotiy malaka, uchinchi navbatda – mehnatkashlik turadi. Eng kam ko’rsatkichga ega bo’lgani tavakkalchilikni, sinchkovlik va har narsaga qiziquvchanlikni ifodalovchi zoonim frazeologik birikmalari tashkil qiladi. 15. Etnik m e ntalitetni ng asosiy sifati fe’l – atvorni ng ehtiyotkorligi hisoblanadi. Ikkinchi o‘rinda – hayotiy tajriba, uchinchi o‘

3. Zoonim qatnashgan frazeologik birliklarning jarangdorligi turli eyfonik vositalar asosida yuzaga chiqaziladi. Bu vositalar frazeologizmlarning jarangdorligi oshib, esda qoluvchan va qayroqi iboraga aylanishida xizmat qiladi. Har bir frazeologizm ma’lum xalq donoligi, mentaliteti va etno madaniyati haqida darak beradi. Tarjima jarayonida ham frazeologizm ma’nosigagina emas, shu matnni yaratishda qo’llangan stilistik vositalarga ham e’tibor qaratish lozim. 4. 144 FBni tahlilga tortganimizda frazeologizmlar jarangdorligini ta’minlovchi eyfonik vositalardan- alliteratsiya, assonans va stilistik takrorning ko’p bora qo’llanganligiga guvoh bo’ldik. 5. Qadimda zoonimlar xalqning maishiy turmush tarzi haqida tasavvur xosil qilishga xizmat qilgan. Tilimizdagi ibora va maqollarda qo’llangan dastl

Demak, frazeologiyani o’rganish, turg’un birliklarni o’zlashtirish turli tillarni tushunish uchun juda muhim. Frazeologiyada xalqlarning tarixi, madaniyati, turmush tarzi namoyon bo’ladi. Frazeologik birliklarni tushunmasdan, turli millat xalqlari o’rtasida mukammal muloqot qilib bo’lmaydi. Shuningdek, frazeologik birliklarni yaxshi o’zlashtirish badiiy asarlarni o’qish jaroyonida asarning mazmunini to’liq tushunishga, tarjima jarayonida matn mazmunini to’g’ri shakllantirishga yordam beradi. 83

SUMMARY Phraseology is a branch of linguistics which studies phraseological units of the language. A Phraseological unit (PU) can be defined as a non-motivated word-group that cannot be freely made up in speech, but is reproduced as a ready-made unit. It is a group of words whose meaning cannot be deduced by examining the meaning of the constituent lexemes. The essential features of PU are : 1) lack of motivation; 2) stability of the lexical components. The phraseology is the carrier of the richest information on representatives of culture unknown to us. Animals always played a considerable role in a life of our planet. Names of animals (zoonames) - one of the most ancient layers of lexicon in all languages of the world. Aspiring to characterise the behaviour, feelings, conditions, appeara

least component - ability to risk, curiosity. Englishmen are not inquisitiveness, they are conservative enough in the belief and do not like to risk. We also have tried to classify communicative phraseological units on the basis of a dominating lexical unit. According to this classificationwe have come to conclusion that the most frequency phraseological units are the phraseological units containing lexemes a dog, a horse, a cat. We have come to conclusion, that studying phraseology and phraseological units with zoonamesare very important for understanding of various languages. In the way, knowing phraseological unitswith zoonames well help us to understand the meaning of the context and translate easily of the sentences. 85

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI 1. Юксак маънавият – енгилмас куч . – Тошкент : М аънавият , 2008. – Б . 139. 2. Каримов И.А Мустақиллик – муқаддас неьмат // Хавфсизлик ва барқарорлик тараққиёт йулида. – Т.: Ўзбекистон 1998-Б . 318-320. 3. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ . – Т. : Ўзбекистон, 1998. 4. Каримов И.А. Ўзбекистон – буюк келажак сари. – Тошкент Узбекистан, 1999.-686 б. 5. Каримов И.А. Ўзбекистон ХХ асрга интилмоқда. - Тошкент .Ўзбекистон , 1999.-48 б. 6. Абдуллаева Л . Лески чес кая стилистика узбекской художественной литературы - Ташкент Фан, 1970.-152 б 7. Абдурахмонов Г. Ҳозирги ўзбек тили ҳақида // Ўзбек тили ва адабиёти .- Тошкент , 1992.-5-6- сон .-Б.28-36. 8. Абдурахмонов Г . Ёзма нут қ услубини яратувчи воситалар // Ўз бек тили ва адабиёти. Тошкент ,1994.-3-

16. Гачечиладзе Гиви. Художественн ы й перевод и литературн ые взаимосвязи.-М.: «Советский писатель».1980, 17. Голуб И.В. Стилистика современнога рускога языка. - М Высшая школа, 1976.-154 с. 18. Горелов И.Н. Невербальные компоненты коммуникации. -М Наука, 1989.- 240 с. 19. Григорев В.П. Поэтика слова.-М Наука, 1979.-187 с. 20. Григорев В.П. К проблем перифразы// Сборник докладов и сообщений лингвистического общества. -Н 4.-Калилин, 1974.-163 с. 21. Долилина Ю. Туркий тилларда жуфт ва такрорий с ў злар // Ў збек тили ва адабиёти.- Тошкент, 1973-3 сон . -Б.47-50. 22. Жуманиёзов Р. Синонимлар тарифи масаласи // Ў збек тили ва адабиёти .- Тошкент ,1970.-1- сон .-Б.41-42. 23. Иванникова Е.А. Синонимические отношения между фразеологическими единицами и словами // Очерки по синонимике современно

31. Langacker, Ronald. W: ―An introduction to Cognitive Grammar‖, Cognitive Science 10, 1986, P. 1- 40. 32. Rooth, Anna Birgitta: ―Domestic animals and wild animals as symbol and referents in the proverbs, Proverbium. Yearbook of International Proverb Scholarship 2, 1968, – P. 286-288. 33. Fillmore, Charles: ―Frame semantics, en The Linguistic Society of Korea (ed.): Korea: Banshin 34. Publishing Company, 1982, – P. 113-137.Langacker, Ronald W.: Foundations of Cognitive Grammar. Volume II: Descriptive Application, Stanford: Stanford University Press. 1991, – P. 4. 35. http://www.corpusdelespanol.org. Davies, Mark. Corpus del español (100 millones de palabras, siglo XIII - siglo XX, en construcción desde el año 2002). 36. Ullmann, Stephen: Introducción a la ciencia del significado. Madrid:

9. Maugham W.S. The Constant wife. Act 3. 10. Murdoch I. The Sandcastle.ch.8 11. Островский A . Невольница. М.1961,с.56 12. Shakespeare W. Romeo and Juliet, act III, sc.I 13. Shakespeare W. Romeo and Juliet.act III,sc.I 14. Shaw B. Caesar and Cleopatra. Act III 15. TheTimes . July 4,1920, Suppl . L ug’atlar 2. Ахманова О.С. C ловарь лингвистических терминов. М . 1966, с . 376. 3. Греймас . А.Ж. Курте. Ж. Объяснительн ый словарь. Семиотика М., 1983 4. Лингвистический энциклопедический словарь М., 1990. 5. Кунин А.В. Курс фразеологический словарь английского языка. – М .: «Высшаяшкола» 1970 . 6. Новый большой англо-руский словарь М.,1993 7. The American Century Dictionary-London, 1983/ 8. The Concise Oxford Dictionary-Oxford Dictionary-Oxford, 1990. 9. Collinse Cobuild. Essential English Dic

Купить