Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 25000UZS
Размер 214.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 10 Январь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Русский язык и литература

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

Ingliz va o’zbek tillarida antonimiya hodisasi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKʼ А SI
OLIY T А ’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR V А ZIRLIGI
BUXORO D А VL А T UNIVERSITETI 
XORIJIY TILL А R F А KULTETI
INGLIZ TILSHUNOSLIGI K А FEDR А SI
11-5 ING - 23 guruh talabasi
«INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDA ANTONIMIYA HODISASI»
mavzusidagi
KURS ISHI
60230100 -Filologiya va tillarni o’qitish (ingliz tili)
Ilmiy rahbar:  _
Buxoro -2025 MUNDARIJA:
1.  ANTONIMIYA HODISASI VA UNING TILSHUNOSLIKDAGI O’RNI ............................................................ 3 1. ANTONIMIYA HODISASI VA UNING TILSHUNOSLIKDAGI
O’RNI
          Tilshunoslikning   leksik-semantik   bo’limida   antonimiya   eng   ko’p   tadqiq
qilinadigan   va   nutqda   eng   faol   ishlatiladigan   hodisalardan   biri   hisoblanadi.
Antonimiya   deb   ma’nosi   bir-biriga   zid,   bir-birini   inkor   qiluvchi   yoki   qarama-
qarshi   mazmunni   ifodalovchi   so’zlar   o’rtasidagi   munosabatga   aytiladi.   Bu
munosabat   tilning   ichki   mantiqiga,   inson   tafakkurining   ishlashiga   va   voqelikni
idrok   etishning   tabiiy   jarayoniga   asoslanadi.   Chunki   inson   atrof-muhitni   doimo
qarama-qarshiliklar   orqali   anglaydi:   yorug’lik   qorong’ilikka   nisbatan,   sovuq
issiqlikka   qarshi,   tezlik   sekinlik   bilan   taqqoslab   idrok   qilinadi.   Shuning   uchun
antonimlar   tilda   tasodifiy   paydo   bo’lmaydi,   ular   insonning   dunyoni   tushunish
modeli bilan chambarchas bog’liq.
      Antonimlar   tilning   semantik   tizimini   shakllantiruvchi   asosiy   unsurlardan
biridir. Har bir so’zning mazmuni ko’pincha uning teskarisi orqali yanada aniqroq
ochiladi. Masalan,   kichik   deganda odamlar ongida darhol   katta   tushunchasi paydo
bo’ladi.   Yoki   ingliz   tilida   strong   so’zining   haqiqiy   ma’nosini   weak   bilan
taqqoslaganda   to’liqroq   anglaymiz.   Demak,   antonimiya   ma’nolarning   chegarasini
belgilaydi,   ularni   aniq,   tartibli   va   o’zaro   bog’liq   qilib   turadi.   Tilshunoslikda   bu
holat so’zning paradigmatik munosabatlari doirasida o’rganiladi.
Antonimlar nafaqat ma’no chegaralarini belgilab beradi, balki tilning stilistik
imkoniyatlarini   ham   kengaytiradi.   Nutqda   qarama-qarshiliklardan   foydalanish
fikrni   kuchaytiradi,   matnga   jonlilik,   obrazlilik,   emotsionallik   bag’ishlaydi.
Masalan,   badiiy   adabiyotda   yozuvchi   ko’pincha   yorug’lik   va   zulmat,   sevgi   va
nafrat,   baxt   va   baxtsizlik   kabi   qarama-qarshi   obrazlar   orqali   fikrni   kuchliroq
ifodalaydi.   Publitsistik   matnlarda   ham   ‘xalq   boyishi   yoki   kambag’allashishi’,
‘tinchlik   yoxud   notinchlik ’   kabi   antonimlar   muhim   kommunikativ   vazifani
bajaradi.   Hatto   og’zaki   muloqotda   ham   odamlar   fikrni   aniq   yetkazish   uchun
antonimlardan   tabiiy   ravishda   foydalanadi:   kecha   erta   keldim,   bugun   esa
kechikdim, bugun havo juda issiq, kecha esa sovuq edi .
3 Antonimiya   hodisasining   tilshunoslikdagi   o’rni   juda   keng.   U   faqat   leksika
doirasida   emas,   balki   semantika,   stilistika,   psixolingvistika,   kognitiv   tilshunoslik
va hatto madaniyatshunoslik  bilan ham  bog’liq. Chunki har  bir  xalqning dunyoni
qanday anglashiga qarab antonim juftliklar shakllanadi. Masalan,  o’zbeklarda yuz–
orqa,   katta–kichik,   oq–qora   kabi   juftliklar   juda   faol,   inglizlarda   esa   up–down,
right–wrong,  true–false, light–dark   kabi  qarama-qarshiliklar  keng qo’llanadi. Har
ikki   tilning   antonimik   tizimi   xalqning   tarixiy   tajribasi,   dunyoqarashi,   qadriyatlari
va turmush tarzini aks ettiradi.
Ingliz va o’zbek tillarining antonimik tizimida umumiyliklar bilan bir qatorda
farqlar ham mavjud. O’zbek tilida ko’proq tabiiy, leksik antonimlar uchrasa, ingliz
tilida   affikslar   orqali   hosil   bo’ladigan   antonimlar   juda   ko’p :   possible–impossible,
happy–unhappy,   correct–incorrect,   legal–illegal .   Bu   ikki   tilning   so’z   yasash
sistemasidagi   farqlar   bilan   bog’liq.   Ingliz   tilida   prefikslar   antonim   yasashning
asosiy vositalaridan biri bo’lsa, o’zbek tilida bunday imkoniyat cheklangan. Bizda
antonimlar   asosan   mustaqil   so’z   sifatida   mavjud:   yaxshi–yomon,   uzun–qisqa,
tinch–tinch emas kabi.
Shu   bilan   birga,   antonimlarning   ijtimoiy   va   madaniy   o’rni   ham   ahamiyatli.
Qarama-qarshilik tamoyili nafaqat tilda, balki xalqning fikrlash modelida ham o’z
aksini   topadi.   Masalan,   qadimiy   Sharq   falsafasidagi   “yin–yang”   tamoyili   ham
aynan   qarama-qarshilikning   uyg’unligi   g’oyasiga   asoslangan.   Til   esa   bu   qarama-
qarshiliklarni ifodalashning eng qulay vositasi sifatida ishlaydi.
Antonimiya   tilning   leksik-semantik   tizimida   muhim   o’rin   egallovchi
hodisalardan   biri   bo’lib,   u   tilda   ma’no   qarama-qarshiligi   asosida   shakllanadigan
birliklarni   o’z   ichiga   oladi.   Antonimiya   tushunchasi   ikki   yoki   undan   ortiq
leksemalarning   bir-biriga   zid,   qarama-qarshi   ma’noni   ifodalay   olishi   bilan
belgilanadi   va   bu   hodisa   tilning   sistemaviy   tabiati,   uning   mantiqiy   va   semantik
qurilishi   bilan   chambarchas   bog’langan.   Leksikologiyada   antonimlar   tildagi
paradigmatik   munosabatlarning   eng   faol   turlaridan   biri   sifatida   qaraladi,   chunki
ular   lisoniy   birliklarning   ma’nosini   yanada   aniqlash,   chegaralash,   kontrast   orqali
mazmunni   kuchaytirish,   nutqning   ta’sirchanligini   oshirish   kabi   funksiyalarni
4 bajaradi.   Antonimiya   inson   tafakkurining   dialektik   mohiyatiga   ham   bevosita
bog’liqdir.   Inson   ongida   har   qanday   tushuncha   ko’pincha   o’zining   aksi   bilan
uyg’un   holda   idrok   qilinadi.   Shu   bois   katta–kichik,   yaxshi–yomon,   oq–qora   kabi
antonimik   juftliklar   nafaqat   til   birliklari,   balki   fikrlashning   asosiy
kategoriyalaridan biri sifatida namoyon bo’ladi. Tilshunoslikda antonimlar odatda
uch asosiy turga bo’linadi: 
1. Gradual
2. Komplementar
3. Vektor antonimlar. 
Gradual   antonimlar   ma’nosi   o’zaro   qiyoslab   bo’ladigan,   darajalanadigan
xususiyatlarga   ega   bo’lib,   ular   orasida   o’tish   bosqichlari   mavjud.   Masalan,   issiq–
sovuq, uzoq–yaqin, baland–past  kabi juftliklar shular jumlasidandir. Komplementar
antonimlarda esa ikkita tushuncha butunlay qarama-qarshi bolib, ularning o’rtasida
oraliq   shakl   bo’lmaydi,   ya’ni   biri   mavjud   bo’lsa,   ikkinchisi   inkor   qilinadi.   Tirik–
o’lik,   bor–yo’q,   to’g’ri–noto’g’ri   kabi   birliklar   ana   shu   turga   mansub.   Vektor
antonimlar   esa   yo’nalish,   harakat,   vujudga   kelish   va   yo’q   bo’lish   kabi   dinamik
semantik bog’lanishlarga asoslanadi. Masalan , kir–chiq,   ko’taril–tush, bor–kel , kabi
qarama-qarshiliklar   harakatning   ikki   qarama-qarshi   yo’nalishini   ifodalaydi.
Antonimlarning shakllanishi faqat leksik sath bilan cheklanmaydi, balki morfologik
va sintaktik vositalar orqali ham yuzaga kelishi mumkin. Masalan,   adolatli–adolat -
siz,   tanish–notanish   kabi   juftliklarda   antonimiya   affikslar   orqali   hosil   bo’ladi.
Shuningdek, ayrim birikmalar yoki butun sintaktik konstruktsiyalar ham antonimik
munosabatga   kirishishi   mumkin,   masalan,   ko’p   gapirmoq–oz   gapirmoq,   tez
ishlamoq–asta ishlamoq . Bu esa antonimiya tilning turli sathlari bilan uzviy bog’liq
ekanini   ko’rsatadi.   Adabiy   tilning   stilistik   imkoniyatlarida   antonimiya   muhim
vositalardan biri hisoblanadi.
Badiiy   matnda   antonimlar   kontrast   yaratish,   obrazni   kuchaytirish,   muqobil
holatlarni   ta’kidlash   yoki   dramatik   keskinlik   hosil   qilishda   keng   qo’llanadi.
Maqollar, matallar, aforizmlar, xalq og’zaki  ijodining ko’plab janrlarida antonimik
juftliklar   fikrning   teranligini   oshiradi.   Masalan,   Yaxshidan   –   yomon,   yomondan   –
5 yaxshi tug’ar, Katta ketma – kichik qolar, Oq yo’ll – qora  yo’l kabi konstruktsiyalar
xalq   tafakkurining   qarama-qarshiliklar   orqali   umumlashma   hosil   qilishga
moyilligini ko’rsatadi. Tilshunoslikda antonimiyaning o’rni uning nafaqat semantik
tizimdami   balki   pragmatik   va   kognitiv   jarayonlardagi   ahamiyati   bilan   ham
belgilanadi. Antonimik munosabatlar nutqning mantiqiy strukturasi, argumentatsiya
jarayoni,   baho  berish   mexanizmi,  qarama-qarshi   tushunchalar  orqali   fikrni   aniqroq
ifodalash   kabi   jihatlarda   faol   qo’llanadi.   Inson   tafakkurida   tushunchalar   ko’pincha
“kontekstual   qarama-qarshilik”   orqali   shakllanadi   va   shu   bois   antonimlar   kognitiv
tilshunoslikning   asosiy   tadqiq   obyektlaridan   biridir.   Bundan   tashqari,   antonimiya
tarjima   jarayonida,   leksik-semantik   maydonlarni   o’rganishda,   semantik
universaliyalarni   aniqlashda   ham   muhim   ahamiyatga   ega.   Chunki   deyarli   barcha
tillarda   asosiy   antonimik   juftliklar   uchraydi,   bu   esa   ularning   universalligini
ko’rsatadi. Xulosa qilib aytganda, antonimiya til tizimining ajralmas qismi bo’lib, u
leksik   birliklar   o’rtasidagi   o’zaro   ma’nodoshlik   va   farqlilikni   belgilaydi,   fikrni
aniqlashtiradi,   nutqning   ifodaviyligini   oshiradi   va   inson   tafakkurining   dialektik
tabiati bilan bevosita bog’liqdir. Antonimlar tildagi paradigmatik munosabatlarning
stilistik   imkoniyatlari,   madaniy  konseptlar   va   kognitiv  jarayonlar   chuqur   namoyon
bo’ladi.   Shu   sababli   antonimiya   tilshunoslikning   leksikologiya,   semasiologiya,
stilistika,   tarjimashunoslik   va   kognitiv   lingvistika   kabi   ko’plab   sohalarida   alohida
tadqiq obyektidir.
1
Muallif antonimiyaning nafaqat lug’aviy, balki kognitiv mazmunini ham 
izohlaydi. Ingliz tilida antonim tushunchasining ishlatilish mexanizmlari 
keltirilgan.
                  
                 
2.INGLIZ TILIDA ANTONIMLARNING TURLARI
1
 Murphy, M. Lynne. (2003). Semantic Relations and the Lexicon.
6              Ingliz tilida antonimlar tilning semantik tizimining eng muhim birliklaridan biri
bo’lib,   ular   ma’no  jihatdan   o’zaro   qarama-qarshi   bo’lgan   leksemalarning   munosabati
orqali shakllanadi. Ingliz tilidagi antonimiya nafaqat leksik darajada, balki morfologik,
frazeologik   va   sintaktik   sathlarda   ham   namoyon   bo’ladi.   Antonimlar   nutqning
aniqligini, ifodaliligi  va mantiqiy izchilligini  ta’minlashda  muhim  vosita hisoblanadi.
Ingliz tilshunosligida antonimlar bir necha asosiy ko’rinishlarga bo’linadi va bu tasnif
semantik   maydonlar   o’rtasidagi   munosabatlar,   darajalilik,   inkor,   sheriklik,   harakat
yo’nalishi,   ijtimoiy-hissiy   baholash   mexanizmlari   kabi   ko’plab   lingvistik   mezonlarga
asoslanadi.   Mazkur   tilning   antonimik   tizimi   o’zining   murakkab,   ko’p   qatlamli   va
semantik jihatdan yuqori darajada rivojlanganligi bilan ajralib turadi.
                          Ingliz   tilidagi   antonimlarning   birinchi   va   eng   keng   tarqalgan   turi   gradual
antonyms   deb   yuritiladi.   Bu   turdagi   antonimlar   o’zaro   qiyoslanadigan,
darajalantiriladigan   xarakterga   ega   bo’lib,   ular   orasida   o’tish   bosqichlari   mavjud.
Masalan,  hot–cold, big–small, long–short, strong–weak, fast–slow  kabi juftliklar orasida
yengil,   o’rtacha,   kuchli   kabi   oraliq   ma’nolarni   tasavvur   qilish   mumkin.   Gradual
antonimlar,   asosan,   sifatlar   orasida   ko’p   uchraydi,   chunki   sifatlar   predmetning   nisbiy
belgisini   ifodalaydi.   Ularning   semantikasi   ko’pincha   antropometrik,   fiziologik,   fizik
olamga   oid   belgilarga   tayangan   bo’ladi.   Ingliz   tilida   darajalilik   sistemasi   grammatik
ko’rsatkichlar   bilan   ham   mustahkamlanadi:   colder–warmer,   bigger–smaller   kabi
qiyosiy   va   orttirma   darajalar   antonimik   qarama-qarshilikni   yanada   aniqroq   belgilaydi.
Gradual   antonimiyada   ikki   qutb   oralig’idagi   semantik   spektr   keng   bo’lib,   u   tilning
o’lchov, miqdor, baho kabi tushunchalarni modellashtirish salohiyatini ochib beradi.
                              Ikkinchi   asosiy   tur   —   complementary   antonyms   bo’lib,   ular   ma’nosi
mutlaqo   qarama-qarshi   bo’lib,   oraliq   shaklga   ega   emas.   Bu   turda   bir   tushunchaning
mavjudligi   ikkinchisining   yo’qligini   bildiradi.   Masalan,   alive–dead,   true–false,   open–
closed,   present–absent,   married–single   kabi   antonimlarda   uchinchi   variant   bo’lishi
mumkin   emas.   Complementary   antonyms   ingliz   tilining   mantiqiy-semantik   tizimida
binar oppozitsiyalarni tashkil etadi va ko’pincha filosofiya, logika, matematika, huquq,
biologiya,   informatika   kabi   sohalarda   ham   keng   uchraydi.   Bunday   antonimlar   inson
7 tafakkuridagi   keskin   qarama-qarshiliklarni   ifodalaydi,   bu   esa   ularning   kognitiv   tusini
kuchaytiradi
                    Ingliz   tilidagi   uchinchi   muhim   tur   —   converse   antonyms ,   ya’ni   vektor
antonimlar   yoki   qarama-qarshi   munosabatni   bildiruvchi   antonimlar.   Bunda   ikki
leksema   o’zaro   bog’langan   bo’ladi,   chunki   biri   ikkinchisining   aksi   sifatida   mavjud.
Masalan,  buy–sell, lend–borrow, teacher–student, parent–child, husband–wife, above–
below,   give–receive .   Bu   turdagi   antonimlarda   ikkita   harakat   yoki   munosabat   bir
jarayonning   ikki   qarama-qarshi   tomonini   ifodalaydi,   ya’ni   ular   o’zaro   o’rin
almashuvchi rollarga ega. Converse antonymlar pragmatik va semantik jihatdan o’zaro
bog’liq,   ular   grammatik   kontekstda   bir-birini   talab   qiladi   va   nutqda   ko’pincha   bir-
biriga qarama-qarshi nuqtai nazardan foydalaniladi.
            Ingliz   tilida   uchraydigan   yanada   murakkab   antonimiya   turlaridan   biri   —
directional   antonyms   bo’lib,   ular   harakatning   ikki   qarama-qarshi   yo’nalishini
bildiradi.   Masalan,   go–come,   arrive–leave,   enter–exit,   rise–fall,   advance–retreat,
north–south,   up–down .   Bu   tur   nafaqat   harakatni,   balki   makon,   vaqt,   rivojlanish
jarayonlarini   ham   ifodalaydi.   Ingliz   tilidagi   ko’plab   fe’llar   aynan   yo’nalish   asosidagi
qarama-qarshiliklarga   tayanadi.   Bu   antonimlarning   semantikasi   fazoviy
tasavvurlarning   kognitiv   modellariga   bog’liq   bo’lib,   ular   ingliz   ontologik   olamini
shakllantirishda katta rol o’ynaydi.
              Relational   antonyms   ham   ingliz   tilida   keng   qollaniladi.   Bu   turdagi
antonimlar o’zaro munosabatga asoslangan bo’lib, ular bir-biriga nisbat orqali qarama-
qarshi ma’no beradi. Masalan,   doctor–patient, master–servant, leader–follower, host–
guest,   buyer–seller,   winner–loser .   Relational   antonimlar   jamiyatdagi   ijtimoiy,
iqtisodiy,   ierarxik   rollarni   aks   ettiradi.   Ingliz   tilida   bunday   antonimlar   ko’pincha
kommunikativ   vaziyatlarda   ayniqsa   muhimdir,   chunki   ular   insonlar   o’rtasidagi
muloqot   jarayonida   nuqtai   nazar,   rol   almashish,   sub’ekt-obyekt   munosabatlarini
belgilab beradi.
                        Ingliz  tilidagi   affixal   antonyms   —  morfologik  yo’l  bilan  hosil   bo’ladigan
qarama-qarshi   juftliklardir.   Bu   jarayonda   leksemaga   antonimik   ma’no   yuklaydigan
o’zgartiruvchi   affikslar   qo’shiladi.   Masalan,   happy–unhappy,   regular–irregular,
8 possible–impossible,   legal–illegal,   approve–disapprove,   visible–invisible .   Ingliz
tilidagi   un-,   in-,   im-,   il-,   ir-,   dis-,   non-   prefikslari   antonim   hosil   qilishda   eng   faol
vositalardir.   Morfologik   antonimiya   tilning   derivatsion   salohiyatini   ko’rsatadi   va
semantik strukturaning ko’p qatlamliligini namoyon etadi.
2
              Til   -   bu   murakkab   va   jozibali   tizim   bo’lib,   u   insonga   muloqot   qilish   va   fikr
almashish. Bu murakkab so’zlar zanjirida antonimlar o’z o’rniga ega. Antonimlar yoki
qarama-qarshi   ma’noli   so’zlar   qarama-qarshi   tushunchalarni   ifodalash   va   nutqimizga
chuqurlik   qo’shish   imkonini   beruvchi   til   kommunikatsiya.     Antonimlarning   kuchi   va
ahamiyatini ochish, ularning turlarini o’rganish, funksiyalar va misollar
Antonimlar, ko’pincha qarama-qarshi so’zlar deb ataladi, qarama-qarshi yoki
zid ma’nolar Ular dunyoni tasvirlash uchun lingvistik asos yaratadi
qarama-qarshilik atamalari aniq va nozik ifodalash imkonini beradi. Antonimlar
adabiyot, she’riyat, ritorika kabi turli xil muloqot shakllarida muhim rol o’ynaydi.
kundalik   suhbatlar.   K.J.   Smit   teskari   ma’noni   anglatuvchi   "antonimiya"   atamasini
yaratgan
                          Ingliz tilida ko’pincha contextual antonyms ham yuzaga keladi. Bu turdagi
antonimlar   doimiy  emas,   balki   ma’lum   kontekstda   qarama-qarshi   ma’no  hosil   qiladi.
Masalan,  she is my sunshine; he is my storm  gapida  sunshine  va  storm  odatda antonim
bo’lmasa-da,   muayyan   kontekstda   qarama-qarshilikni   anglatadi.   Poetik,   badiiy,
publitsistik   matnlarda   kontekstual   antonimiya   juda   faol   bo’lib,   u   obrazlilikni
kuchaytiradi.
          Shuningdek,   ingliz   tilida   gradable   pairs,   scalars,   taxonomic   antonyms,
idiomatic   antonyms,   metaphorical   antonyms   kabi   maxsus   turlar   ham   tadqiq   qilinadi.
Masalan,  man–animal, digital–analog, modern–traditional, heaven–hell  kabi juftliklar
madaniy, diniy, ijtimoiy tushunchalarga asoslanadi. Idiomatik antonimlar esa iboralar
darajasida   yuzaga   keladi:   black   and   white,   more   or   less,   sooner   or   later.   Metaforik
antonimlar   poeziyada:   light–darkness,   hope–despair,   fire–ice   kabi   kontrastlar   orqali
tushunarli bo’ladi.
2
 A Linguistic Study of Antonymy in English language Suyunova Nodira Otabek qizi Student of Tashkent State 
Pedagogical University, Uzbekistan.
9                     Ingliz tilidagi antonimiya stilistik jihatdan ham  nihoyatda faol  kategoriyadir.
Badiiy   asarlarda   antonimlardan   kontrast   yaratish,   konfliktni   kuchaytirish,   obrazning
dramatik   kuchini   oshirish,   semantik   ikki   qutb   orqali   mazmunni   teranlashtirish   kabi
vazifalarda   keng   foydalaniladi.   Ingliz   tilidagi   qadimiy   matnlardan   tortib,   zamonaviy
romanlar,   she’riyat,   teatr,   publitsistika,   kinodialoglarda   ham   antonimiya   emotsional-
ekspressiv   kuchga   ega   bo’lgan   eng   asosiy   usullardan   biri   sanaladi.   Bundan   tashqari,
tilning   logik   qurilishida   antonimlar   muhim   rol   o’ynaydi:   argumentatsiya,   taqqoslash,
baholash, qarama-qarshi fikrni asoslash, muqobil holatlarni ajratish jarayonlarida ular
zarur vositadir.
                  Ingliz   tilidagi   antonimlarning   yana   bir   muhim   jihati   —   ularning   kognitiv
tabiatidir. Inson ongida har qanday tushuncha ko’pincha o’zining aksi bilan birga idrok
qilinadi.   Masalan ,   good   so’zining   mazmuni   ko’pincha   bad   bilan,   success   esa   failure
bilan   tushuniladi.   Shu   sababli   antonimlar   ingliz   tilining   konseptual   tizimida   asosiy
fikrlash   kategoriyalaridan   biri   bolib   xizmat   qiladi.   Ular   semantik   maydonlarni
tuzishda,   konseptlar   o’rtasidagi   dialektik   munosabatlarni   belgilashda,   mental
xaritalarni   shakllantirishda   katta   ahamiyatga   ega.   Ingliz   tilida   antonimlar   ko’plab
semantik,  morfologik,  pragmatik  va  stilistik   xususiyatlarga  ega   bo’lgan  murakkab  va
keng   qamrovli   tizimni   tashkil   etadi.   Gradual,   complementary,   converse,   directional,
relational,   morphological,   contextual   va   boshqa   turdagi   antonimlar   ingliz   tilining
leksik-semantik   boyligini   ko'rsatadi.   Ular   nutqda   ta’sirchanlikni   oshiradi,   ma’no
kontrastini yaratadi, fikrni mantiqiy asosda qurishga xizmat qiladi, madaniy qadriyatlar
va   kognitiv   jarayonlarning   til   tizimidagi   aksidir.   Shu   bois   antonimiya   ingliz
tilshunosligida   leksikologiya,   semantik   tahlil,   kognitiv   lingvistika,   stilistika   va
tarjimashunoslikning eng muhim tadqiq obyektlaridan biri hisoblanadi .
                        Antonimlar   mavjudligi   tufayli   ingliz   tili   nafaqat   qarama-qarshiliklarni
ifodalaydi,   balki   dunyoning   ikki   qutbli   tuzilishini   ham   aks   ettiradi.   Chunki   inson
tafakkuri   narsa   va   hodisalarni   ko’pincha   aynan   qarama-qarshi   sifatlari   orqali   idrok
qiladi. Ingliz tilidagi antonimlarning stilistik funksiyasi ham juda kuchlidir. Adabiyot,
jurnalistika,   siyosiy   nutq,   publitsistika   va   ilmiy-ommabop   matnlarda   antonimlar
parallelizm yaratish, zidlik orqali fikrni kuchaytirish, kontrastli obrazni gavdalantirish
10 maqsadida qo’llanadi. Masalan,  from darkness to light, between war and peace, a thin
line   between   love   and   hate   kabi   birliklar   ko’pincha   badiiy   ta’sirni   oshirishga   xizmat
qiladi.   Bu   birikmalarda   antonimlar   nafaqat   ma’noni,   balki   emotsional   fonni   ham
o’zgartiradi.
3
  Antonimlar   qarama-qarshi   ma’noli   so’zlardir.   Antonimiya   esa   qarama-qarshilik
munosabatini   anglatadi.   Antonimlar   ma’lum   bir   so’z   va   uning   sinonimlarining   aniq
ma’nosini   aniqlashda   nihoyatda   qimmatlidir.   Antonimlar   bizga   ifodalash   imkonini
beradi qisqacha ma’lum bir fikrning teskarisi, ko’pincha qarama-qarshilik uchun.
Tilshunoslik nuqtayi nazaridan antonimiyani o’rganishning asosiy muammolaridan biri
uning   chegaralarini   aniqlashdir.   Antonimiya   tilshunoslar   tomonidan   uch   xil   turga
ajratilgan,   ya’ni   darajalanuvchi   antonimiya,   to’ldiruvchi   antonimiya   va   zid   ma’noli
antonimiya.   Darajalanuvchi   antonimiya   munosabat   sifatida   tavsiflanadi,   ya’ni   "A
emas" B ga teng emas. A va B o’rtasida oraliq shakl mavjud. To’ldiruvchi antonimiya
-   bu   "A   emas"   degan   munosabat   teng   B.   Ular   orasida   oraliq   zamin   yo’q.   Teskari
antonimiya o’ziga xos teskari munosabatni anglatadi.
Antonimiya muayyan ingliz matnlarida, ayniqsa she’riyat, romanlar, dramalar, nutqlar
va boshqalarda muhim rol o’ynaydi.
3
 A Linguistic Study of Antonymy in English Texts Chunming Gao School of Foreign Languages, Changchun 
University of Science and Technology, China
11                      3.O’ZBEK TIIDA ANTONIMLARNING ISHLATILISHI
               O’zbek tilida antonimiya hodisasi tilshunoslikda muhim va qiziqarli leksik-
semantic   hodisalardan   biridir.   Antonimiya   so’zlar   yoki   so’z   birikmalarining   qarama-
qarshi ma’nolarini ifodalaydi va tilning boyligi hamda ifodali kuchini oshirishda katta
rol   o’ynaydi.   Bu   hodisa   matnni   tushunarli   va   jonli   qiladi,   shuningdek,   fikrni   aniq
yetkazishga  yordam  beradi.  Inson  tilni   faqat   ma’lumot   uzatish  vositasi  sifatida  emas,
balki fikrlash va qarama-qarshi tushunchalarni anglash vositasi sifatida ham ishlatadi.
Shu   nuqtai   nazardan,   antonimlar   inson   fikrlash   jarayishi   bilan   bevosita   bog’liqdir.
Misol uchun , katta – kichik, tez – sekin, oq – qora, yaxshi – yomon, baxt – baxtsizlik
kabi   so’zlar   tilimizda   eng   ko’p   ishlatiladigan   antonimlardir   va   ular   matnga   qarama-
qarshi obrazlar beradi.  Antonimlar turlicha bo’lib, ularni ularning ma’nosini ifodalash
usuli va qarama-qarshilik darajasiga ko’ra turkumlash mumkin. 
                     Eng asosiy turlaridan biri –  to’liq antonimlardir . To’liq antonimlar bir-
birining   ma’nosini   mutlaq   qarshi   sifatida   bildiradi   va   ular   har   doim   bir-birini   inkor
qiladi.   Misol   sifatida   yaxshi   –   yomon,   bor   –   yo’q,   hayot   –   o’lim,   oq   –   qora,   katta   –
kichik   kabi   so’zlarni   keltirish   mumkin.   Bu   so’zlar   bir-birining   qarama-qarshi
tomonlarini   aniq   ko’rsatadi   va   ular   yordamida   yozuvchi   matnga   qarama-qarshi
obrazlarni   kiritadi.   Bundan   tashqari,   qisman   antonimlar   mavjud   bo’lib,   ular   qarama-
qarshilikni   nisbiy   tarzda,   faqat   kontekstga   bog’liq   holda   ifodalaydi.   Masalan,   issiq   –
sovuq so’zlari faqat haroratni ifodalash kontekstida qarama-qarshi bo’ladi, tez – sekin
esa   harakat   tezligi   nuqtai   nazaridan   qarama-qarshilik   hosil   qiladi.   Shu   bilan   birga,
ba’zi   qisman   antonimlar   hissiyotlar   yoki   abstrakt   tushunchalar   bilan   bog’liq   bo’lishi
mumkin.   Masalan,   baxtiyor   –   g’amgin,   mehr   –   nafrat   kabi   so’zlar   ham   qisman
antonimlar sifatida qaraladi.
                 O’zbek tilida  funktsional antonimlar  ham uchraydi. Bu turdagi antonimlar
biror   faoliyat,   jarayon   yoki   funksiya   jihatidan   qarama-qarshi   ma’noni   ifodalaydi.
Masalan,  savol – javob, sabab – oqibat, sotib olish – sotish, berish – olish  kabi so’zlar
o’z   vazifasi   bilan   qarama-qarshi   tushunchalarni   yaratadi.   Shu   turdagi   antonimlar,
odatda, mantiqiy qarama-qarshilikni ko’rsatadi va matnga tushunarlilik bagishlaydi.
12             Shuningdek, gradatsion antonimlar mavjud bo’lib, ularning qarshiligi ma’no
darajasi yoki intensivligi orqali ifodalanadi. Misol uchun,  katta – o’rta – kichik, ko’p –
biroz   –   oz,   yuqori   –   o’rtacha   –   past   kabi   so’zlar   gradatsion   antonimlar   sifatida
qaraladi.   Bu   turdagi   antonimlar   ma’no   nuanslarini,   darajalarni   va   o’lchovlarni
ifodalash imkonini beradi. Shu tarzda gradatsion antonimlar matnga yanada aniqlik va
ifodalilik qo’shadi.
                  Bundan   tashqari,   tilimizda   kontrast   antonimlar   ham   mavjud   bo’lib,   ular
metaforik   yoki   obrazli   ma’noda   qarama-qarshi   tushunchalarni   ifodalaydi.   Masalan,
quvonch   –   g’am,   baxt   –   baxtsizlik,   mehr   –   nafrat,   hayot   –   o’lim   kabi   so’zlar   kontrast
antonimlar   hisoblanadi.   Bu   turdagi   antonimlar   ko’pincha   adabiyot   va   she’riyatda
ishlatiladi,  chunki  ular  matnga  dramatik ohang,  hissiy  kuch  va  qarama-qarshi   obrazlar
qo’shadi.
                  Antonimiya hodisasi faqat so’zlar darajasida emas, balki iboralar va gaplar
darajasida   ham   namoyon   bo’ladi.   Masalan,   yaxshi   ish   –   yomon   ish,   quvonchli   kun   –
qayg’uli   kun,   yorug,   kun   –   zulmat   tun,   og’ir   ish   –   yengil   ish   kabi   iboralar   ham
antonimik munosabatni  bildiradi. Shu tarzda antonimlar  matnga nafaqat  ma’no, balki
ritm, qarama-qarshilik va dramatik effekt ham beradi.
                Tilshunoslar fikriga ko’ra, antonimiya hodisasi inson fikrlash jarayoni bilan
bevosita bog’liqdir. Insonlar narsalarni va hodisalarni bir-biri bilan solishtirib tushunadi,
qarama-qarshi tushunchalarni anglash orqali dunyoni yanada aniqroq qabul qiladi. Shu
sababli   antonim   so’zlar   nafaqat   tilning   semantik   boyligini   oshiradi,   balki   fikrlash
jarayonini ham rivojlantiradi.
                              Shuningdek, antonimlar matnni  tushunarli qilishda, muloqotda fikrni aniq
yetkazishda,   his-tuyg’ularni   ifodalashda   va   qarama-qarshi   holatlarni   ta’kidlashda
muhim   vosita   hisoblanadi.   Masalan,   she’riyatda   antonimlar   yordamida   quvonch   va
g’am, yorug’lik va zulmat  kabi qarama-qarshi obrazlar yaratiladi. Publitsistik matnlarda
esa   ular   voqealarning   ijobiy   va   salbiy   tomonlarini   ta’kidlash,   qarama-qarshi   fikrlarni
solishtirish uchun ishlatiladi.
                          Antonimiya   hodisasi   o’zbek   tilida   nafaqat   so’zlarning   leksik   va   semantik
boyligini   oshiruvchi   vosita,   balki   tilning   ifodali   kuchini   kuchaytiruvchi   muhim
13 fenomen   hisoblanadi.   Bu   hodisa   insonning   fikrlash   qobiliyati   bilan   chambarchas
bog’liq   bo’lib,   til   va   muloqot   jarayonining   ajralmas   qismi   sifatida   xizmat   qiladi.
Antonimlar   matnga   rang-baranglik,   dramatik   va   stilistik   effekt   qo’shadi   hamda
muloqotda fikrni yanada aniq, tushunarli va jonli shaklda yetkazishga yordam beradi.
Shu   sababli   o’zbek   tilida   antonimiya   hodisasini   chuqur   o’rganish   va   undan   to’g’ri
foydalanish   til   boyligini   oshirish,   matnni   ifodali   qilish   va   o’quvchi   yoki   tinglovchi
e’tiborini jalb qilishda katta ahamiyatga ega.
O’zbek tilidagi antonimlarning turlari
                     Yana bir muhim tur —  komplementar antonimlar  bo’lib, ular orasida oraliq 
ma’no bo’lmaydi; ya’ni birining mavjudligi ikkinchisining butunlay yo’qligini 
bildiradi . Tirik–o’lik, erkak–ayol, bor–yo’q, ochiq–yopiq  kabi juftliklar bunga misol 
bo’ladi. Komplementar antonimlarda belgi to’liq qutblanish holatida bo’ladi, bunday 
so’zlar ma’nosi mantiqiy qat’iylikka ega. Masalan, biror narsa bir vaqtning o’zida ham
tirik, ham o’lik bo’lishi mumkin emas. Shu bois, komplementar antonimlar mantiqiy 
kategoriyalarga eng yaqin tur sifatida baholanadi.
              O’zbek tilidagi antonimlarning yana bir turi —  konversiv antonimlar  yoki 
qarama-qarshi munosabat bildiruvchi juftliklar bo’lib, ular bir hodisani ikki nuqtai 
nazardan ifodalaydi:  sotmoq–sotib olmoq, bermoq–olmoq, ochmoq–yopmoq, kelmoq–
ketmoq, kopaymoq–kamaymoq . Bunday antonimlarning o’ziga xosligi shundaki, ular 
o’zaro munosabatga asoslanadi; ya’ni harakat bir tarafdan bajarilsa, boshqa tarafdan 
teskari ko’rinishda ifodalanadi.
       O’zbek tilshunosligida tez-tez uchraydigan yana bir tur  — vektoral 
antonimlar , ya’ni yo’nalish bildiruvchi so’zlar juftligi:  yuqoriga–pastga, oldinga–
orqaga, chap–o’ng, qayta–oldinga . Bu turdagi antonimlar fazoviy yo’nalish yoki 
harakatning qarama-qarshiligini bildiradi. Ular asosan fe’l va ravishlar tarkibida 
uchraydi.
      Shuningdek,  leksik-grammatik antonimlar  ham mavjud bo’lib, ular 
grammatik shakllar orqali qarama-qarshilik yaratadi. Masalan,  biladi–bilmaydi, bor–
yo’q, o’qigan–o’qimagan . Bunda affikslar mazmuniy zidlash vazifasini bajaradi. 
Ayrim holatlarda  no-, be-, ser - kabi affikslar orqali antonimiya yuzaga kelishi 
14 mumkin : tartibli–tartibsiz, foydali–foydasiz, serdaromad–behad . Ular semantik 
ziddiyatni grammatik vositalar orqali shakllantiradi.
                O’zbek tili lug’at boyligida  kontekstual antonimlar  ham muhim o’rin 
tutadi. Ular odatda lug’aviy ma’noda emas, balki nutq kontekstida qarama-qarshilik 
hosil qiladi. Masalan,  Uning aytgani — amri, mening aytgani — taklif  jumlasidagi 
amri–taklif  so’zlari ma’nodosh emas, ammo kontekstda bir-biriga qarama-qarshi 
vazifada kelmoqda. Badiiy asarlarda, ayniqsa she’riyatda, kontekstual antonimlar 
obrazlilikni kuchaytirish uchun juda ko’p qo’llanadi. Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy,
Oybek, Erkin Vohidov va boshqa ijodkorlar asarlarida bu hodisani tez-tez uchratish 
mumkin.
              Bundan tashqari, o’zbek tilida  stilistik antonimlar  ham mavjud bo’lib, ular 
nutqda kontrast va ta’sirchanlik yaratish uchun qo’llanadi. Ayniqsa, maqollarda: 
Yaxshi niyat – yarim davlat, yomon niyat – balo keltirur, Do’st boshga yetar, dushman
toshga yetar  singari misollarda stilistik qarama-qarshilik bosh g’oya ifodalanishini 
kuchaytiradi. Badiiy tilning ekspressivligini oshiruvchi vosita sifatida stilistik 
antonimlar o’zbek tilining obrazli imkoniyatlarini kengaytiradi.
              Umuman olganda, o’zbek tilidagi antonimlarning turlari tilning semantik 
tizimini boyitadi, fikrni ravshan, kontrast va lo’nda ifodalashga xizmat qiladi. 
Antonimiya hodisasi o’zbek tilida nafaqat lug’aviy birliklar darajasida, balki 
grammatik va stilistik darajalarda ham namoyon bo’ladi. Shu bois antonimlar tilning 
barcha qatlamlarida faol qo’llanadi va til taraqqiyotida muhim rol o’ynaydi.
na juda qisqa va aniq manbasi ko’rsatilgan ma’lumot:
4
  O’zbek   tilidagi   antonimlar   ikkita   asosiy   turga   bo’linadi:   gradatsion,
komplementar   antonimlar.   Muallif   gradatsion   antonimlarni   eng   keng
qo’llaniladigan   tur   sifatida   ko’rsatadi   ( katta–kichik,   issiq–sovuq ),   komplementar
antonimlarda oraliq ma’no bo’lmasligini ta’kidlaydi ( tirik–o’lik ).
4
  Jumaniyozov, M. “O’zbek tilida antonimiya masalalari”, O’zbek tili va adabiyoti,
2005.
15 4. INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDA ANTONIMLARNING O’XSHASH
VA FARQLI JIHATLARI
                          Ingliz   va   o’zbek   tillarida   antonimlarning   o’xshash   va   farqli   jihatlarini
qiyosiy   o’rganish   tilshunoslikda   muhim   ahamiyat   kasb   etadi,   chunki   har   ikki
tilning   leksik-semantik   tizimi   qatlamida   antonimiya   hodisasi   keng   miqyosda
namoyon   bo’ladi.   Umuman   olganda,   antonimlar   ma’no   jihatdan   bir-biriga   zid
bo’lgan,   qarama-qarshi   semantik   belgilarga   ega   birliklar   bo’lib,   ular   tildagi
paradigmatik   munosabatlarning   asosiy   turini   tashkil   etadi.   Har   ikki   tilda
antonimlarning   mavjudligi,   ularning   nutqiy   faoliyatda   keng   qo’llanishi,   fikrni
kuchaytirish, kontrast yaratish, ma’no aniqligini oshirish kabi vazifalarni bajarishi
umumiy   jihatlardan   biri   hisoblanadi.   Masalan,   ingliz   tilidagi   big   –   small,   old   –
young,   hot   –   cold   kabi   juftliklar   semantik   jihatdan   o’zbek   tilidagi   katta   –   kichik,
keksa – yosh, issiq – sovuq  juftliklari bilan to’la mos keladi, bu esa antonimlarning
universal   tabiati   mavjudligini   ko’rsatadi.   Har   ikki   tilda   antonimlarning   asosiy
turlari   –   gradatsion,   komplementar,   konversiv   va   vektoriy   antonimlar   mavjud
bo’lib, ular semantik struktura jihatidan deyarli bir xil xususiyatga ega. Gradatsion
antonimlar   xarakteri   bo’yicha   ikki   qutb   o’rtasida   darajalanadigan   belgi
mavjudligini  bildiradi,  masalan   ingliz   tilidagi   long  –  short   o’zbek   tilidagi  uzun   –
qisqa kabi. Komplementar antonimlarda esa  bor – yo’q  tamoyili ustun bo’lib,  alive
– dead,  true  –  false   kabi  juftliklar   o’zbek  tilidagi   tirik  – o’lik, to’g’ri  –  noto’g’ri
juftlari   bilan   bir   xil   mantiqiy   asosga   ega.   Konversiv   antonimlar   esa   o’zaro   bir
voqelikning   ikki   qarama-qarshi   nuqtayi   nazardan   ifodalanishini   bildiradi:   buy   –
sell,   lend   –   borrow   kabi;   o’zbek   tilida   esa   sotmoq   –   sotib   olmoq,   berish   –   olish
shaklida   qo’llanadi.   Demak,   antonimlarning   asosiy   turlari   har   ikki   til   leksik
tizimida mavjud bo’lib, ular umumiy semantik modellarga asoslanadi.
                        Biroq,   ingliz   va   o’zbek   tillaridagi   antonimlarning   farqli   jihatlari   ham
diqqatga   sazovordir.   Avvalo,   ingliz   tili   analitik   til   bo’lib,   unda   antonimlar
ko’pincha   so’z   o’zgarishisiz   mustaqil   birlik   sifatida   yuzaga   keladi.   Ingliz   tilida
prefikslar   orqali   antonim   yasash   ham   juda   faol   jarayon   bo’lib,   un-,   in-,   im-,   ir-,
dis-, non-  kabi qo’shimchalar yordamida yuzlab antonimlar hosil qilinadi:  possible
16 –  impossible,   regular   –   irregular,   logical   –   illogical,   happy   –  unhappy,   visible   –
invisible, agree – disagree . 
                          O’zbek   tilida   esa   antonimlar   ko’proq   mustaqil   leksik   birlik   sifatida
shakllangan   bo’lib,   negatsiya   orqali   antonim   yasash   chegaralangan.   Masalan,
noilm   –   ilmsiz   kabi   negatsion   shakllar   ba’zan   antonim   sifatida   ishlatilsa   ham,
ingliz   tilidagidek   keng   tizim   hosil   qila   olmaydi.   O’zbek   tilida   antonimlarning
asosiy  qismi  tarixan shakllangan  juftliklar  orqali  yuzaga  keladi:   oq – qora, bor  –
yo’q,   yaxshi   –   yomon .   Ingliz   tilida   esa   antonimlarning   katta   qismi   o’zakning
o’zgarmasligi   va   affikslarning   kuchli   qo’llanishi   bilan   hosil   bo’lib,   bu   uning
tipologik   xususiyatidan   kelib  chiqadi.   Shuningdek,   ingliz   tilida   binary   opposition
tizimi   ya’ni   ikki   qutblik   oppozitsiyalar   ko’pincha   mantiqiy   birliklar   sifatida
qaraladi,  masalan male – female, past – future, win – lose , o’zbek tilida esa ayrim
juftliklar   bunday   qat’iy   mantiqiy   juftlik   sifatida   emas,   balki   semantik   kenglikda
qo’llanishi mumkin.
                              Bundan   tashqari,   ingliz   tilidagi   antonimlar   kontekstual   ko’rinishda
yanada   qat’iy   talqin   qilinadi,   chunki   tilning   analitik   tuzilishi   semantik   yukning
asosan   so’zga   berilishiga   sabab   bo’ladi.   O’zbek   tilida   esa   kontekst   orqali
antonimlar   kengaytirilgan   ma’noda   talqin   qilinishi   mumkin,   masalan   yorug’–
qorong’i   juftligi   o’zbek   nutqida   kopincha   obrazli   ma’nolarga   ega:   yorug’   hayot,
qorong’i kunlar  kabi. Ingliz tilida esa bunday metaforik antonimiya cheklangan va
ko’proq stilistik vosita sifatida ishlatiladi.
5
  Ingliz   hamda   o’zbek   tillarida   antonimlarning   qay   darajada   ahamiyatligiga
to’xtalib,   ularga   yangicha   nigoh   bilan   qarashlik   va   bu   haqda   qisqacha   yoritib
berishlik juda muhim. Antonimiya bu semantik aloqadorlikni ifadalovchi  konsept
sifatida   muhim   lisoniy   ahamiyat   kasb   etadi.   Antonimlar   odatda   juftlik   tarzida
iborlarda (Tog`dan kelsang, bog`dan keladi), maqollarda (Dushmaning 1 ta bo`lsa
ham   ko`p,   do`sting   1000   ta   bo`lsa   ham   kam;   East   or   west,   home   is   best.   (Xoh
Sharq bo`lsin, xoh g`arb, o`z uyish baribir yaxshi (o`zbek tili talqinida: o`z uying –
5
 ANTONIMLARNING O ‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI TAVSIFI, O‘RNI VA ULARNING TURLI JIHATDAN TASNIFLANISHI
Anvarova Farzonabonu Anvarjon qizi Farg`ona davlat universiteti Ingliz tili va adabiyoti fakulteti,
17 o`lan   to`shaging),   va   boshqa   turli   adabiy   janrlarda   (tazod:   Bu   kun   vaslingni   tark
ayla, tilar Jannat zohidlar, Berurlar nasyag`a naqdni, u ne nodon xaloyiqtur? Atoyi)
keng foydalaniladi va nutqqa o’ziga xos bezak beradi. 
                                      Bundan  tashqari,   antonimlar  til   o’rganishda   ham   o’z  o’rniga  ega
lisoniy   hodisadir.   Masalan,   “beautiful”   (chiroyli   so’zi)   “not   ugly”   (xunuk   emas)
so’zi   bilan   izohlanadi.   Bir-biriga   zid   tushunchani   ifodalovchi   antonim   so’ziga
olimlar   turlicha   ta riflar   berganlar.   Tilshunos   S.   J.   Smit   XIX   asrda   “antonim”‟
tushunchasiga oddiygina qilib “sinonim” tushunchasining aksi yohud teskarisi deb
ta rif berdi. Keyinchalik esa bu ta rif turli muhokamalarga sabab bo’lgani tufayli	
‟ ‟
XX asrga kelib antonim konseptiga aniqlik kiritila boshlandi. Xususan, 1977-yilda
Lyons   antonimni   “zidlanish   va   qarama-qarshilik   asosiga   qurilgan   so’zlar
munosabati”-   deya   ta rif   berdi.   Masalan,   uzoq   va   yaqin   so„zlari   o„rtasidagi	
‟
aloqadorlik antonimiyani ifodalaydi. 
                                          Boshqa   bir   tilshunos   olim   Lich   esa   “antonim   va   antonimiyani
semantik   tushunchalar   sifatida   ta riflab   qarama-qarshi   ma nolar   o„rtasidagi	
‟ ‟
aloqadorlik   antonimiya,   qarama-qarshi   ma noni   esa   antonym”   -   deb   ataydi.	
‟
Xitoylik   mashxur   tilshunos   Hu   Zhuanglin   oddiygina   qilib   antonimiya   qarama-
qarshilik   asosidagi   aloqadorlik   ekanini   tasdiqlaydi.   O„zbek   tilshunosligida
dastlabki   antonimlar   tadbiqi   o„tgan   asrning   70-   yillarida   R.   Shukurov   tomonidan
amalga oshirildi va bir-biriga yaqin tushunchalar ya`ni, omonimlik, polisemiya va
antonimiyaning farqlari, ularning leksik-semantik xususiyatlarini  o`z ichiga olgan
dastlabki   “O’zbek   tilida   antonimlar”   nomli   ilmiy   asar   yozildi.   Asarning   tahsinga
loyiq   joyi   shundaki,   asarda   asosan   antonimlarni   yasalish   jihatidan   turlarga
ajratilganligi,   ya ni   shakl   nuqtai   nazaridan   xosil   qilinishi   tadbiq   etilganligi,	
‟
ma noning miqdoriy jihatdan antonimlarning tasniflanishidir. 	
‟
                    Antonimlar   formal   jihatdan   xosil   bo’lishiga   ko’ra   quyidagi   turlarga
bo„’inadi: leksik antonimlar (uzun-kalta, long-short); affiksal antonimlar (e`tiborli-
e`tborsiz,   carefulcareless)   hamda   sintaktik   antonimlar   (yuzi   yorug`   bo`ldi-yuzi
yerga qaradi). Bulardan shunday ma’no anglashiladiki, antonimiya bu ma’lum bir
lison birliklarining o’zaro qarama-qarshiligi. 
18                         Ingliz tili semantikasi o’zbek tiliga nisbatan qisman murakkabroq bo’lib,
ularda   antonimlarning  3   turi   mavjud  va   ular:   gradable   antonyms-asliy   antonimlar
(hot-cold ya`ni, issiq-sovuq); complementary antonymston to’ldiruvchi antonimlar
(inhale-exhale   ya`ni,   nafas   olmoq-nafas   chiqarmoq);   hamda   relational   antonyms-
nisbiy   antonimlar   (doctor-patient   ya`ni,   shifokor-bemor).   S.   Usmonov   o’zbek
tilshunosligida   antonimlarning   leksik   semantik   xususiyatlariga   ko’ra   tasnifini
birinchi   bo’lib   boshlab   berdi.   Uning   izlanish   natijalari   shuni   ko`rsatadiki,
antonimlar bir-birini inkor etish darajasiga ko’ra, to’la va yarimga bo’linadi. To’la
antonim ingliz tilidagi gradable (asl, asliy) antonimga to’g’ri keladi. Ular doim bir
konsept   doirasida   vujudga   keladi.   Masalan,   issiq-sovuq -   hamma   joyda,   do’st-
dushman  ham shunday. 
                   Yarim antonimlarda esa o’zaro zidlik kuchsizligi yaqqol sezilib turadi,
lekin   bu   shuni   anglatadiki,   ular   zidligini   kontekstdan   anglab   olish   mumkin.
Masalan: opa-singil (ular umumiy tushuncha-farzand tushunchasi ostida birlashsa-
da,   biri   ikkinchisisiz   ham   mavjud   bo’lishi   mumkin:   ular   muntazam   juftlik
xossasiga ega emaslar, lekin tenglik nuqtayi nazaridan bir xil darajadadirlar).
                   Bu tushunchalardan shuni xulosa qilish mumkinki, o’zbek tilida ingliz
tilidan farqli ravishda 3 ta leksik-semantik antonimlar turi mavjud ekan. Yana bir
muhim   farq   shuki,   buni   ziddiyat   ya’ni   qarama-qarshilik   deb   olsak   ham   to’g’ri
bo’ladi,   bizningcha.   Ingliz   tili   grammatikasida   antonimlarning   uchinchi   turi
sanalmish “relational antonyms” (nisbiy) bizning tilda turlicha talqin qilinishi ham
mumkin.   Ularni   ba’zi   tilshunoslar,   bizning   milliy   tilimizda   bunday   tur   mavjud
emas desalar, ba’zi adabiyotlarda esa, ingliz tilidagi “relational antonyms” (nisbiy)
hisoblangan   teacher-pupil   antonimlari   bizda   antonim   sanalmaydi   aksincha,
muallim-o`quvchi   shaklida   oddiygina   “uyadosh   so zlar”   sirasiga   kiradi.   Bu‟
mavzuni   davom   ettirar   ekanmiz,   o’zbek   tili   antonimlarining   tarkibiga   kiruvchi
«sintaktik   antonimlar»   ya`ni,   tom   ma noda   iboralar   asosida   qurilgan   qarama-	
‟
qarshiliklar   bizning   nutqimizda   eng   ko’p   qo’llaniladigan   turlardan   sanaladi.
Chunki   xalqimiz   iboralarga   kundalik   hayotda   ko`p   marotaba   murojaat   qilishadi
desak,   mubolag’a   bo’lmaydi   ( qoli   uzun-qo’li   kalta ,   ya’ni,   boy-kambag’al
19 ma’nosida).   Bu   tur   ingliz   tili   grammatikasida   mavjud   emas.   Lekin   umuman
olganda,   ikki   til   o’rtasida   farqlar   borligiga   yarasha,   yuqorida   sanab   o`tilgan   bir
qancha o’xshashliklarni ham topish mumkin.
6
  ”   O’zbek   tilida   antonimik   juftliklar   ko’pincha   tarixiy   taraqqiyot   davomida
shakllangan   tayyor   birliklar   ko’rinishida   keladi   va   ular   affiksatsiya   orqali
yasalishga nisbatan kamroq uchraydi”
7
  “Ingliz tilida antonim yasashning eng faol yo’li — prefiksal negatsiya bo’lib, un-,
dis-,   in-,   im-,   ir-   affikslarining   qo’llanishi   antonimlarning   katta   qismini   tashkil
etadi.”
8
  “Ingliz va o’zbek tillaridagi antonimlarning umumiy jihati shundaki, har ikki tilda
gradatsion   va  komplementar   antonimlar   eng  ko’p  uchraydigan   turlardir;   farqi   esa
yasash mexanizmlarida namoyon bo’ladi.”
9
  “O’zbek   tilida   konversiv   antonimlar   mavjud   bo’lsa-da,   ingliz   tiliga   nisbatan
kamroq   tizimlashgan;   ingliz   tilida   esa   ‘buy–sell’,   ‘lend–borrow’   kabi   juftliklar
qat’iy semantik oppozitsiyani ifodalaydi.”
6
 M. Jo‘rayev – “O‘zbek tilida antonimiya hodisasining leksik xususiyatlari” (2019)
7
 A. Xudoyqulova – “Ingliz tilidagi antonimlarning affiksal yasalishi” (2020)
8
 R. Abduhalimov – “Qiyosiy leksikologiya: antonimiya masalasi” (2018)
9
 Sh. Rashidova – “Ingliz va o‘zbek tillarida konversiv antonimlar” (2021)                                                                               
20 5. ANTONIMLARNING NUTQDAGI VAZIFASI VA ULARNING
QO’LLANISHI
                 Antonimlarning nutqdagi vazifasi va qo’llanilishi tilshunoslikda muhim o’rin
tutadi,   chunki   ular   tildagi   ma’no   munosabatlarini   yorqin   ifodalashga,   fikrning   aniqligi
va   ta’sirchanligini   oshirishga   xizmat   qiladi.   Antonimlar   bir-biriga   qarama-qarshi
ma’noni   ifodalovchi   so’zlar   bo’lib,   ular   nutqda   voqelikni   solishtirish,   tafovutlarni
ko’rsatish, predmet va hodisalarning qarama-qarshi  tomonlarini  ochib berishda muhim
vosita   hisoblanadi.   Nutqda   antonimlarning   qo’llanilishi   fikrni   lo’nda,   ravshan   va
mantiqan aniq bayon etishga yordam beradi. Bir qarama-qarshilik orqali ikkinchi ma’no
yoritiladi,   masalan,   yaxshi-yomon,   katta-kichik,   yorug’-qorong’i   kabi   juftlar   orqali
odam,   predmet   yoki   holatning   sifat   darajalari   ham   yorqin   ifodalanadi.
nutqda    kontrast yasash orqali ta’sirchanlikni kuchaytiradi, obrazlilikni oshiradi, hissiy
ta’sirni boyitadi va mantiqiy bo’yoq beradi. 
                                    Adabiy asarlarda  ular  o’quvchining e’tiborini   kerakli  nuqtaga  qaratish,
voqealarning   dramatizmini   kuchaytirish   yoki   xarakterlar   orasidagi   farqni   ko’rsatishda
keng   qo’llanadi.   Shuningdek,   publitsistika   va   ilmiy   uslubda   ham   antonimlar   ikki
tushuncha   o’rtasidagi   farqni   aniq   ko’rsatish,   ilmiy   tahlilni   ravshanlashtirish,   dalillarni
solishtirish   hamda   xulosani   lo’nda   bayon   etishda   muhim   vazifani   bajaradi.
Antonimlarning nutqdagi yana bir vazifasi umumiy ma’no maydonini yaratishdir, ya’ni
ular   o’xshash   semantik   guruhga   mansub   tushunchalarni   tizimli   ko’rsatadi.   Masalan,
hayot–o’lim, sovuq–issiq, tinchlik–urush   kabi antonimlar ikki qutb ma’noni bir tizimda
birlashtirib,   voqelikning   murakkab   tabiatini   to’laroq   ifodalaydi.   Og’zaki   nutqda
antonimlar   suhbatning   tabiiy   ravishda   rivojlanishiga,   fikrni   tez   va   aniq   yetkazishga
xizmat qiladi, tinglovchi e’tiborini ushlab turadi.
                              Badiiy nutqda esa ularning emotsional va ekspressiv vazifasi kuchli bo’lib,
ular   badiiy   obraz   yaratishda,   tasvirni   jonlantirishda,   qahramonning   ruhiy   holatini
ochishda   keng   qo’llanadi.   Shuningdek,  maqol   va  matallarda   ham   antonimlar   juda   faol
ishlatiladi,   chunki   qarama-qarshi   tushunchalar   orqali   xalqning   hayotiy   tajribasi,   pand-
nasihatlari qisqa va lo’nda shaklda yetkaziladi:  Yaxshilikka-yaxshi javob, Yomon bo’lsa
—   yo’ldan   ozar,   yaxshi   bo’lsa   —   elga   bozar   kabi   misollar   buning   isbotidir.   Nutqda
21 antonimlarning yana bir  funksiyasi  baholash ma’nosini  kuchaytirishdir. Qarama-qarshi
tushunchalar orqali nutq sohibi bir holatni maqtaydi yoki tanqid qiladi, shu bilan birga
o’quvchi   yoki   tinglovchida   aniq   tasavvur   uyg’otadi.   Masalan,   toza   emas,   balki   iflos,
kuchsiz   emas,   balki   kuchli   kabi   konstruksiyalar   fikrning   kuchini   oshiradi.
Antonimlarning   qo’llanilishi   tilning   mantiqiy   strukturasini   mustahkamlaydi,   semantik
tizimning   yaxlitligini   saqlaydi,   fikrni   rang-barang   va   ta’sirchan   qiladi.   Shu   bois
antonimlar   nafaqat   leksikani   boyituvchi   vosita,   balki   stilistik   imkoniyatlarni
kengaytiruvchi muhim birliklar sifatida ham qadrlanadi.
                     10
  Antonimlarning tilshunoslikdagi ahamiyati. Antonimlar, tilning semantik
tuzilishida   muhim   rol   o’ynaydi.   Ular   ma’no   boyligini   oshiradi   va   muloqot   jarayonida
aniq   tushunishga   yordam   beradi.   Misol   uchun,   antonimlar   yordamida   nutqdagi
nuanslarni ifodalash mumkin, bu esa xabarni yanada chuqurroq va osonroq tushunishga
olib   keladi.   Antonimlar   so’zlar   o’rtasidagi   qarama-qarshilikni   ifodalaydi,   bu   esa   tilni
boyitadi.   Ular   yordamida   ifoda   va   tushunchalar   yanada   aniqroq   va   rang-barangroq
bo’ladi.  Misol  uchun ,  kattalik   va   kichiklik   so’zlari   bir-biriga  nisbatan   taqqoslanadi,   bu
esa ularning ma’nosini chuqurlashtiradi. 
                                            Nutq jarayonida antonimlar ko’pincha muloqotning aniq va tushunarli
bo’lishiga yordam beradi. Ular fikrlarni ta’kidlash va o’zaro farqlarni ko’rsatish uchun
ishlatiladi. Misol uchun,   ma’lumotli   va   malumotsiz   so’zlari o’rtasidagi farq muhokama
jarayonida   fikrlarni   yanada   kuchliroq   taqdim   etishga   imkon   beradi.   Antonimlar,
so’zlarning semantik tuzilishini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Ular o’rtasidagi
munosabatlar   tilshunoslar   uchun   so’zlarning   ma’nosi   va   ularning   bir-biriga   ta’sirini
o’rganishda   qo’l   keladi.   Bunday   tadqiqotlar   tilning   dinamikasini   tushunishga   yordam
beradi. Antonimlarning qo’llanishi. Antonimlar ko’plab tillarda keng qo’llaniladi. Ular
asarlar,   she’rlar   va   boshqa   adabiyotlarda   ko’plab   misollar   bilan   tasdiqlangan.
Antonimlar   yordamida   mualliflar   o’z   fikrlarini   yanada   kuchli   va   qiziqarli   tarzda
ifodalaydilar.   Bunday   usullar   orqali   o’quvchining   e’tiborini   jalb   qilish   va   ularni   fikr
yuritishga undash mumkin. Antonimlar nutqda aniq fikrlarni taqdim etishda muhim rol
10
 TA’LIM VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ILMIY VA ILMIY TEXNIK ONLAYN KONFERENSIYA ANTONIMLARNING 
XUSUSIYATLARI Feruza Abduraximova Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi Marhabo Ahmedova Farg‘ona davlat
universiteti talabasi
22 o’ynaydi. Ular yordamida fikrlarni ta’kidlash va muayyan nuqtai nazarni aniq ifodalash
mumkin. Masalan:  Unga bu masala qiziq emas, balki juda muhim . Bu yerda  qiziq emas
va  muhim  so’zlari o’rtasida qarama-qarshilik mavjud, bu esa muloqotni kuchaytiradi. 
                     Antonimlar adabiyotda o’zgaruvchanlik va dramatik effekt yaratish uchun
qo’llaniladi.   Mualliflar   qarama-qarshi   tushunchalarni   taqqoslab,   xarakterlar   va
voqealarni   yanada   qiziqarli   va   hissiyroq   ifodalashadi.   Misol   uchun:   U   allaqachon
omadli, lekin umidsizlarning ko’ziga qaraganda, u juda baxtsiz . Bu misolda   omadli   va
umidsiz ,   baxtsiz   so’zlari   o’rtasidagi   antonimlar   muallifning   g’oyasini   kuchaytiradi.
Antonimlar   psixologik   jihatdan   ham   muhim   ahamiyatga   ega.   Ular   yordamida   hissiy
holatlarni   va   his-tuyg’ularni   aniqroq   ifodalash   mumkin.   Masalan:   Uning   quvonchi   va
qayg’usi bir-birini to’ldirib turardi . Bu holatda   quvonch   va   qayg’u   so’zlari o’rtasidagi
antonimlar hissiy kontrastni yaratadi. 
                            Kun   tartibida   va   kundalik   muloqotda   Kundalik   muloqotda   antonimlar
ko’pincha   foydalaniladi,   bu   esa   suhbatni   qiziqarli   va   dinamik   qiladi.   Misollar:   Bugun
havo   juda   issiq,   lekin   kecha   sovuq   edi .   U   yaxshi   ijrochidir,   lekin   boshqa   bir   ijrochi
yomon.   Ush   bu   misollarda   antonimlar   yordamida   voqealarning   o’zgarishi   va   qarama-
qarshiliklar   ta’kidlanadi.   Nutq   jarayonidagi   roli.   Nutq   jarayonida   antonimlar   mantiqiy
tuzilishni   ta’minlaydi.   Ular   orqali   so’zlar   o’rtasidagi   bog’lanish   va   farqlar   keltirib
chiqariladi, bu esa fikrlar va g’oyalarni aniq va tushunarli qilishda yordam beradi.
                            Antonimlar o’rtasidagi qarama-qarshilik nutqda aniq ma’nolarni ifodalashga
yordam  beradi. Misol  uchun,   sovuq   va   issiq   so’zlari  biror bir holatni  aniq tasvirlashda
bir-birini   to’ldiradi:   U   sovuq   kunda   issiq   choy   ichdi.   Bu   yerda   antonimlar   yordamida
holatning ikki qarama-qarshi tomoni ifodalanadi. 
                   Antonimlar nutqda hissiy ta’sirni kuchaytiradi. Qarama-qarshi tushunchalar
o’rtasidagi   o’zaro   bog’lanish   o’quvchining   yoki   tinglovchining   hissiyotlariga   ta’sir
ko’rsatadi:   U  juda   baxtli,  lekin   bir   vaqtning  o’zida   juda  yolg’iz.   Bu   misolda   baxtli   va
yolg’iz   antonimlari   yordamida   ichki   muammolar   va   hissiyotlar   aniq   ifodalanadi.
Antonimlar   nutqdagi   mantiqiy   tuzilmani   ta’minlaydi.   Ular   fikrlar   o’rtasidagi
bog’lanishlarni   ko’rsatadi   va   muloqotda   oqilona   struktura   yaratadi:   U   muvaffaqiyatga
23 erishdi,   lekin   ko’plab   qiyinchiliklarga   duch   keldi.   Bu   misolda   antonimlar   fikrlar
o’rtasidagi mantiqiy bog’lanishni ta’minlaydi. 
                              Antonimlar yordamida kontrastlar yaratish mumkin, bu esa nutqni yanada
jozibador   va   qiziqarli   qiladi.   Masalan:   Hayotda   ba’zan   quvonch,   ba’zan   esa   qayg’u
mavjud.  Bu holda    quvonch    va  qayg’u  antonimlari yordamida hayotning ikki qarama-
qarshi tomoni taqdim etadi
Antonimlar   tilshunoslikda   muhim   ahamiyatga   ega   bo’lib,   ular   so’zlarning   ma’nolarini
boyitish   va   ifodalarni   yanada   kuchliroq   qilishda   yordam   beradi.   Ularning   turlari   va
qo’llanish kontekstlari tilni yanada rivojlantirishda muhim rol o’ynaydi. Shunday qilib,
antonimlar  tilshunoslikning ajralmas qismi  bo’lib, ularning o’rganilishi tilni chuqurroq
tushunishga va uning boyligini oshirishga yordam beradi.              
11
  Antonimlar lisoniy tizimning mantiqiy tuzilmasini tashkil etuvchi asosiy 
birliklardan ekani, ularning qarama-qarshilik yaratish orqali insonning konseptual 
dunyoqarashini shakllantirishda ishtirok etishi qayd etilgan. Unga ko’ra, 
antonimlar tasavvur doirasida “qutblilik prinsipi”ni yuzaga chiqaradi, ya’ni 
voqelikdagi hodisalar  ikki qutb  — ijobiy va salbiy, yuqorilik va pastlik, kuchlilik 
va kuchsizlik, yaxshilik va yomonlik kabi ko’rinishlarda ongda tartiblanadi. Bu 
nuqtai nazardan olganda, antonimlar nafaqat lingvistik kategoriya, balki kognitiv 
tizimning ajralmas qismidir. Lyons antonimlarning nutqdagi vazifasiga alohida 
to’xtalib, ularning eng asosiy roli kontrast yaratish ekanini ta’kidlaydi. U 
kontrastni semantikaning universal kategoriyasi deb biladi va har bir tilning leksik 
tizimida qarama-qarshiliklar fikrni aniqlashtirish, tasvirni kuchaytirish, mantiqiy 
chegaralarni belgilash uchun zarurligini qayd etadi. Olimning fikricha, antonimlar 
nutqda fikrning yonalishini tashkil etadi, kommunikativ ta’sirchanlikni oshiradi, 
tinglovchining e’tiborini kerakli nuqtaga qaratadi. Ayniqsa, baholash mazmuniga 
ega antonimlar  good–bad, honest–dishonest  kabi so’zlovchining ijtimoiy-madaniy 
pozitsiyasini bildiradi. Lyons bu jarayonni  evaluative opposition  deb ataydi.
11
 J. Lyonsning “Semantics” (1977)
24             Lyons shuningdek, antonimlarning kognitiv tilshunoslik nuqtai nazaridan 
ahamiyatini ham ko’rsatadi. Uning fikricha, antonimlar inson ongining 
kategoriyalash mexanizmidan kelib chiqadi, ya’ni inson voqelikni aynan qarama-
qarshi tushunchalar orqali anglaydi va ularni mental maydonga joylaydi. Bu 
jarayon orqali til fikrlashga ta’sir qiladi va fikrlash tilda aks etadi. Lyons buni  til va
tafakkurning o’zaro moslashgan strukturalari  deb ataydi. Bu nuqtai nazarga ko’ra, 
antonimlar inson tafakkurining kognitiv xaritasida bir juft bo’lib joylashadi va 
mazmunni tartiblash mezoniga aylanadi.
             Lyons badiiy va nutqiy uslublarda antonimlarning stilistik imkoniyatiga 
ham e’tibor qaratib, ulardan foydalanish antiteza, kontrastiv tasvir, ritmik 
parallelizm, emotsional kuchaytirish kabi usullarda ifodalanganini ko’rsatadi. 
Uning fikricha, antonimlar badiiy nutqda kuchli ekspressiv vosita bolib, ular 
dramatik keskinlikni yaratadi, qahramonning ruhiy holatini chuqurroq yoritadi, 
voqealardagi ziddiyatni jonli ko’rsatadi. Bu jarayon adabiy matnning semantik 
zichligini oshiradi.
              Lyonsning umumiy xulosasiga ko’ra, antonimlar til sistemasining faqat 
leksik elementi emas, balki ma’no, tafakkur, konseptual tasnif va nutq jarayonining
umumiy mexanizmlarini shakllantiruvchi universal fenomen sifatida qaralishi 
kerak. Ularning nutqdagi qo’llanishi fikrni lo’nda va aniq yetkazish, mantiqiy 
struktura yaratish, semantik chegaralarni chizish, badiiy tasvirni kuchaytirish va 
insonning dunyoni idrok etish mexanizmini til orqali ifodalashda muhim ahamiyat 
kasb etadi.
25            12
  Antonimlar pragmatik nuqtai nazardan tahlil qilinib, ularning diskursdagi 
dinamik xatti-harakatlari chuqur o’rganiladi. Murphyga ko’ra, antonimlar faqat 
lug’aviy hodisa emas, balki nutq jarayonida ma’lumot oqimini tartibga soluvchi 
strategik birlikdir. U antonimlarning suhbatdagi “tema–rema” munosabatiga ta’sir 
ko’rsatishini, ya’ni ular yordamida so’zlovchi o’z fikrining markazini belgilashini 
ta’kidlaydi. Misol uchun,  He is not weak, he is strong  kabi konstruksiyalar birinchi
qismda e’tiborni rad etishga, ikkinchi qismda esa kerakli ma’noni ta’kidlashga 
xizmat qiladi. Murphy buni “contrastive focus” deb ataydi. 
             Uning fikricha, antonimlar suhbatning rivojiga yo’naltiruvchi kuch bo’lib, 
mavzuni keskin o’zgartirish, e’tiborni muhim elementga qaratish va muloqot 
maqsadini ochiq ifodalashda muhim rol o’ynaydi. Shuningdek, Murphy 
antonimlarni kognitiv tilshunoslik bilan bog’lab, ular insonning mental 
kategoriyalarini tashkil etuvchi asosiy vositalardan biri ekanini ko’rsatadi. Unga 
ko’ra, odam dunyoni ko’pincha qarama-qarshi juftlar orqali idrok qiladi, shuning 
uchun antonimlar tilning tabiiy qurilishida asosiy o‘rin tutadi. Murphy 
antonimlarning diskursdagi emotsional vazifasini ham chuqur tahlil qiladi va ular 
tildagi baholovchilik tizimining markazida turishini ta’kidlaydi.
12
 L. Murphy va A. Koskelaning “Key Terms in Semantics” (2010)
26 Xulosa
               Tilshunoslik fanida antonimiya tushunchasi so’zlar o’rtasidagi semantik 
qarama-qarshilikni ifodalovchi eng qadimgi va eng universal kategoriyalardan biri 
hisoblanadi. Bu hodisa faqatgina lug’aviy birliklarning ma’nosini tartiblash bilan 
cheklanmay, balki inson tafakkurining asosiy kategoriyalaridan birini tashkil etadi.
Chunki inson borliqni, hodisa va narsalarni doimo qarama-qarshi qutblar orqali 
anglaydi:  issiq–sovuq, yorug’–qorong’i, kuchli–kuchsiz, katta–kichik, yaxshi–
yomon, hayot–o’lim  kabi dual strukturalar inson tafakkuri va idrokining tabiiy 
modelidir. Shu sababli antonimiya hodisasi tilning ichki semantik tizimini 
tushunish uchun asosiy kalitlardan biridir. Antonimlar tilning konseptual 
tuzilmasini shakllantiradi, fikrning mantiqiy standartlarini belgilaydi, nutqning 
mazmuniy va stilistik imkoniyatlarini kengaytiradi.
                  Ingliz tilshunosligidagi tadqiqotlar, xususan J. Lyons, Cruse, Murphy va
boshqa olimlarning qarashlari antonimiyani uch asosiy turga ajratadi: gradatsion, 
komplementar va konversiv antonimlar. Gradatsion antonimlar uzluksiz shkala 
bo’yicha farqlanadi va ularning orasida oraliq ma’nolar bo’ladi  (hot–cold, tall–
short, happy–sad).  Bu turdagi antonimlar o’lchov, sifat darajalari, intensitetni 
ifodalashda juda muhim bo’lib, ingliz tilida ilmiy-texnik matnlardan tortib muloqot
uslublarigacha keng qo’llanadi. Komplementar antonimlar esa birida mavjudlik 
ikkinchisining mutlaq yo’qligini bildiradigan qutbli sifatga ega ( alive–dead, legal–
illegal, true–false).  Ular mantiqiy tasnif tizimiga tayanadi va tushunchalarni qat’iy 
chegaralaydi. Konversiv antonimlar esa bir xil munosabatning ikki nuqtadan 
ko’rinishidir:  buy–sell, lend–borrow, husband–wife, teacher–student . Bu juftlar 
tilning ijtimoiy, iqtisodiy, ijtimoiy-psixologik munosabatlarni ifodalashdagi 
imkoniyatlarini kengaytiradi. Ingliz tilida aynan konversiv antonimlar pragmatik 
ma’nolarni, rol almashinuvi, ijtimoiy pozitsiyalarni ko’rsatishda eng faol 
ishlatiladi.
           Antonimlarning nutqdagi vazifasi esa har ikki tilda nihoyatda keng. Ular 
mantiqiy aniqlik, tushunarlilik, kontrastiv ifoda, baholash, ekspressiv ta’sirchanlik,
dramatizm, qarama-qarshilik, polemika, taqqoslash va uzviy semantik uyg’unlikni 
27 kuchaytiradi. Badiiy nutqda antonimlar obraz yaratishning eng unumli 
vositalaridan biri bo’lib, ular predmetning ikki qutbini bir vaqtda yoritish orqali 
mazmuniy intensivlikni oshiradi.  Hayot va o’lim, yorug’lik va zulmat, yaxshilik va 
yomonlik o’rtasidagi kurash, sevgi nafratga  aylanishi kabi munosabatlar 
voqealardagi ziddiyatni chuqur ochib beradi. Ilmiy matnda esa antonimlar 
tushunchalarni aniqlashtiradi : konkret–abstrakt, aktiv–passiv, majburiy–ixtiyoriy, 
normal–anomaliyali.  Ular kategoriyalarni chegaralashda, argumentatsiya qilishda, 
ilmiy dalillarni isbotlashda ham muhim ahamiyatga ega.
           O’zbek tilida ham antonimlar juda boy va faol ishlatiladi. O’zbek tilidagi 
antonimiya tizimi milliy mentalitet, xalq og’zaki ijodi, adabiy til va tarixiy-
lingvistik tajriba bilan chambarchas bog’langan. O’zbek tilida lug’aviy antonimlar 
juda ko’p : katta–kichik, issiq–sovuq, boy–kambag’al, oq–qora, yaxshi–yomon, 
uzoq–yaqin, tez–sekin . Bular so’zlarning o’z ma’nosiga tayanadi. Grammatik 
antonimlar esa negatsiya, affikslar va inkor shakllari orqali yasaladi:  bor–yo’q, 
kelmoq–kelmaslik, bilmoq–bilmaslik, sevmoq–sevmayman  kabi. Ozbek tilida 
antonimlar, ayniqsa, maqollarda eng ko’p uchraydi:  Yaxshi bilan yomon bilinadi, 
Kambag’al to’yga borar, boy uyda o’ltirar, Oq bilan qora bir bo’lmas . Bu 
maqollarda faqat semantik qarama-qarshilik emas, balki hayot falsafasi, axloqiy 
qoidalar, milliy mentalitet, xalqning ijtimoiy dunyoqarashi mujassam.
            Shuning uchun o’zbek tilida antonimlar tilning faqat grammatik va leksik 
qatlamini emas, balki lingvomadaniy xotirasini ham aks ettiradi.
             Har ikki tilni qiyosiy tahlil qilish shuni ko’rsatadiki, antonimiya barcha 
tillarga xos umumiy fenomen bo’lsa-da, uning namoyon bo‘lishi til strukturasining
o‘ziga xos jihatlari, madaniyatga xos tafakkur modeli, stilistik an’ana va 
psixolingvistik omillar bilan belgilanadi. Ingliz tilida antonimlar ko’proq mantiqiy,
kategoriyalangan, tizimli va ilmiy yondashuv asosida qo’llansa, o’zbek tilida ular 
hissiy, obrazli, majoziy va folklor asosidagi ekspressivlik bilan ajralib turadi. 
Ingliz tilida antonimlarning konversiv turi juda rivojlangan bolsa, o’zbek tilida 
lug’aviy antonimlar folklor va adabiy asarlarda eng faol ishlatiladi. Bu farqlar har 
28 ikki tilda antonimlar semantik tizimning asosiy bo’g’ini bo’lishiga qaramay, 
ularning qo’llanishidagi milliylik unsuri qanday ifodalanishini ko’rsatadi.
           Umuman olganda, antonimiya hodisasi tilning semantik boyligini oshiradi, 
fikrni tartibga soladi, mazmunni aniq chegaralashga yordam beradi, nutqning 
ta’sirchanligini kuchaytiradi va inson tafakkurining dual tabiatini tilda ifodalaydi. 
Ingliz va o’zbek tillarida antonimlarning turlari, ularning nutqdagi vazifalari va 
qo’llanilishining o’ziga xosligi shuni ko’rsatadiki, qarama-qarshilik tilning eng 
muhim, eng barqaror va eng mazmunli semantik kategoriyalaridan biri bo’lib 
qoladi. Antonimlar konseptual fikrlashning asosi, mantiqiy chegaralash vositasi, 
nutqni ixchamlashtiruvchi va boyituvchi mexanizm, badiiy tilning eng muhim 
ifoda vositalaridan biri sifatida har ikki tilda o’zining beqiyos o’rniga ega.
29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 
1. Akbarov A. Leksikologiya asoslari.  Toshkent: O’zbekiston Milliy universiteti 
nashriyoti, 2018.
2. Arnold I. V. The English Word. Moscow: Higher School Publishing House, 
1986.
3. Cruse D. A. Lexical Semantics.Cambridge University Press, 1986.
4. G’ulomov A., Mengliyev B. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent: O’qituvchi, 
2010.
5. Lyons J. Semantics. Cambridge: Cambridge University Press, 1977.
6. Murphy M. L. Semantic Relations and the Lexicon. Cambridge University 
Press, 2003.
7. Oxford Advanced Learner’s Dictionary. Oxford: Oxford University Press, 2020.
8. Qodirov R. O’zbek tili leksikologiyasi.  Toshkent: Fan, 1999.
9. Rahmatullayev Sh. O’zbek tili semasiologiyasi. Toshkent: Universitet, 2005.
10. Shomaqsudov A., Rustamov A. Hozirgi o’zbek adabiy tili.  Toshkent: 
O’zbekiston, 1995.
11. Yuldashev M. Umumiy tilshunoslikka kirish. Toshkent: O’qituvchi, 2012.
12. Yule G. The Study of Language.  Cambridge University Press, 2016.
30

Ingliz va o’zbek tillarida antonimiya hodisasi

Купить
  • Похожие документы

  • Loyiha metodi va uning til ko’nikmalarining shakllanishidagi ahamiyati
  • Формирование умений самостоятельной работы над текстом
  • Движение Российской империи в сторону Средней Азии
  • Современные технологии обучения русскому языку

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha