Ingliz va o`zbek tillaridagi nutq fe’llarining qiyosiy tahlili

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	321.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Ingliz va o`zbek tillaridagi nutq fe’llarining qiyosiy tahlili

Купить

O’ZB Е KISTON R Е SPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI D AVLAT UNIVЕRSITЕTI Xorijiy tillar fakulteti Ingliz tili va adabiyoti kafedrasi ABDIMURODOVA GULSHAN ning 5120100-Filologiya va tillarni o`qitish (ingliz tili) ta`lim yo`nalishi bo`yicha bakalavr darajasini olish uchun “Ingliz va o`zbek tillaridagi nutq fe’llarining qiyosiy tahlili” mavzusidagi Ilmiy rahbar: Amirova Z. “Himoyaga tavsiya etildi” Xorijiy tillar fakulteti dekani________dots.A.Aliqulov “_____”_____________2015 yil

Qarshi – 2015 yil Мундарижа Кнриш…………………………………………………………………………….2 I боб: Тадқиқотнинг назарий асослари 1.1. Суз тилнинг энг кичик бирлиги сифатида..................................................6 1.2. Сўзнинг семантик тузилиши......................................................................11 1.3. Синонимиянинг баъзи масалалари............................................................15 II боб: Инглиз ва узбек тилларидаги нутқ феълларининг қиёсий таҳлили 2.1. Узбек тилидаги нутқфеълларинин глексик- семантиквариантлари..................................................................................30 2.1.1. Узбек тилидаги нутқ феълларининг ўзаро синонимик алоқалари..................................................................................................... 2.1.2. Узбек тили

КИРИШ Узбекистан Республикаси мустақилликка эришгандан сўнг фан ва таълим соҳасига алоҳида эътибор қаратилиши тадқиқотчилар олдига тилшуносликнинг назарий ва амалий соҳаларида маъсулятли вазифаларни қўйди. Бундай вазифалардан бири чет тилларни ўрганиш ва ўргатишдир. Узбекистан Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг таъбири билан айтганда "Бугун жаҳон ҳамжамиятидан ўзига муносиб ўрин эгаллашга интилаётган мамлакатимиз учун, чет эллик шерикларимиз билан ҳамжиҳатликда ўз буюк келажагини қўраётган халқимиз учун хорижий тилларнинг мукаммал билишнинг аҳамиятини баҳолашнинг хожати йўқдир". (Баркамол авлод,-Узбекистон тараққиётининг пойдевори, Тошкент, 1998,- 86.). 2010 йил Президентимиз И.А.Каримов томонидан "Баркамол авлод йили" деб эълон қилингани бежиз эмас. Шу асосда ўсиб ке

талабалар томонидан кўп хатоликларга йўл қўйилади. Шу хатоларни бартараф қилишда ушбу тадқиқот талабалар учун ҳар икки тилда ўқув қўлланма сифатида ишлатилиши мумкин. Айни пайтда, узбек ва инглиз тилларидаги нутқ феълларининг лексик-семантик вариантлари солиштириб ўрганилмаган. Шу мавзу буйича ишлаш жараёнида биз олдимизга қўйидаги мақсадни қўйдик. Тадқиқот ишининг ма қ сади: Инглиз ва узбек тиларидаги нутқ феълларининг лексик - семантик вариантларини солиштириш ва синонимик алоқаларини ўрганиш. Бу мақсад нуқтаи - назаридан келиб чиққан ҳолда илмий ишга қўйидаги вазифалар қўйилди: 1. Узбек тилидаги нутқ феълларининг лексик - семантик вариантларини ўрганиш ва синонимик алоқаларини топиш. 2. Инглиз тилидаги нутқ феълларининг лексик - семантик вариантларини ўрганиш ва синонимик алоқаларини то

ишимиз эса инглиз ва узбек тилларидаги нутқ феълларининг лексик - семантик вариантларини солиштириб ўрганишга қаратилган. Илмий янгилик. Қўйидаги илмий тадқиқот илк маротаба инглиз ва узбек тилларидаги нутқ феълларининг лексик - семантик вариантлари орасидаги синонимик алоқаларини ўрганиб чиқишни намоён этади. Илмий ишимизнинг асосий материалини Webster , World Воок инглизча изоҳли луғат ва узбек тилининг икки томли изоҳли луғатлари ташкил этади. Шунингдек , нутқ феъллари ишлатилган кўплаб мисоллар инглиз ва узбек ёзувчиларнинг бир қатор асарларидан олинган . Тад қ и қ от предметы. Инглиз ва узбек тилларидаги нутқ феълларининг лексик - семантик структураларини солиштириб ўрганиш. Тадқиқот объекты. Инглиз ва узбек тилларидаги нутқ феэлларининг нуткда ва бадиий адабиётда қўлланиш ўрнининг ху

Тадқиқот усуллари. Инглиз ва узбек тилларидаги нутқ феълларининг лексик-семантик структурасини ўрганишда қиёсий - типологик ва контекстологик таҳлил усуллари ишлатилди. Ҳимояга қўйидаги асосий фикрлар чиқарилди: 1. Инглиз тилидаги нутқ феъллари ҳаммаси кўп маъноли бўлиб, улар бир- бирлари билан бир, икки ва уч маъноларда синонимик алоқага эгадирлар; 2. Узбек тилидаги нутқ феъллари ҳам куп маъноли бўлиб , маълум бир маъноларда ўзаро синонимик алоқага киришадилар ; 3. Инглиз тилидаги нутқ феъллари билан узбек тилидаги нутқ феълларининг семантик структураларини солиштириб ўрганилганда уларнинг маълум бир лексик - семантик вариантлари ўзаро синонимик алоқада эканлиги тасдиқланди; 4. Инглиз тили изоҳли луғатларида инглиз тилидаги нутқ феълларининг семантик структуралари анча батафсил, кўпроқ ле

семантик структураси, лексик ва грамматик маънолар, полисемия ва синонимия масалаларига қаратилади. Иккинчи боб тўрт бўлимдан иборат бўлиб, асосий фикр узбек ва инглиз тилларидаги нутқ феълларининг лексик - семантик вариантларини солиштириш ва уларнинг классификацияларига қаратилган. Хулоса қисмида эса илмий изланишнинг натижалари баён қилиниб, асосий хулосалар берилган. Илмий иш фойдаланилган адабиётлар рўйхати билан якунланади. б I БОБ: Тадқиқотнинг назарий асослари 1.1. Сўз тилнинг энг кичик бирлиги сифатида Моҳиятига кура белгиларга асосланган инсон тили реал дунёни ўрганиш ҳамда ўзлаштиришда ўта муҳим ўрин тутади. Буюмлар, ходисалар ва уларнинг ўзаро муносабатларига оид предметлар воқелиги билан бирга биринчисининг баъзида ўзгартирилган, бузиб кўрсатилган акси бўлмиш образлар, тушунча

англашилганда юқорида санаб ўтилган барча функциялари унинг маъноси деб тушунилади. Тилнинг номинатив ва синтагматик фаолият соҳалари талабларига мувофиқ сўз белгиси ўзига хос равишда «мослашиб», мутлақ ва нисбийлик белгиларига эга булади.Сўз таркибида умумлашганлик миқёси нуқтаи назаридан турли семантик маънолар бирлашиб келади: 1) предметлар қатори билан қиёслаб бўлмайдиган сўзларнинг бутун бошли тоифаси учун умумий бўлган - грамматик маънолар; 2) предметлар қатори билан қиёслаш мумкин бўлган индивидуал сўз белгисига хос - муайян лексик маъно. Моҳиятига кўра турлича ушбу икки семиологик қийматлар мазкур белги ичида сўзларнинг грамматик бирлиги ва семантик ўхшашлигини таъминлаган ҳолда умумий-грамматик ва муайян-лексик муносабатда бўладилар. Шундан келиб чиқиб, сўз тилда: 1. грамматик қат

навбатида унинг тайёр тил бирлиги сифатида ажралиб туриши ва тез-тез қўлланишининг шарти бўлиб хизмат қилади. Виртуал, умумий белгилар мавжудлиги тилда потенциал сўз ва улар маъноларининг яратилишига олиб келади. Икки тараф муносабатларидаги номутаносиблик хар бир сўзни синоним ёки омонимга айлантириши мумкин. Қўлланаётган сўз белгиси элементларининг дифференциал моҳияти лексик мавҳумликка инклюзив, табақали туе берса, лексиканинг асосий тузилиш принципларига эса - синтагматика, парадикматикада гипономик муносабатлар тамойилларини ва семантик мутаносиблик тамойилларини беради. Сўз белгисини англатган, шунингдек, у билдирган тушунчаларда мутлақ ва нисбий меъёрлар мавжудлиги ўз ўзгартириш учун улкан имкониятлар яратади: а) сўз белгиси англатган маънога кура - лексик-семантик вариантлар; б) с

ҳисобланган ўзга товушлардан фарқли маънога эга бўлган нутқдаги ҳар қандай товуш сўз ҳисобланади». Эрдманнинг қўйидаги сўзлари дуалистик рухий ёндошувга мисол бўла олади: "Сўз л ар у ёки бу қадар ўзаро боғланган тасаввурларнинг ноаниқ мажмуасининг белгиларидир, холос". Кронассир хам нуқтаи назарини давом эттириб ривожлантирди ва унинг учун сўз руҳий ходисаларининг билдирувчи рамз, холос. Уларнинг келиб чиқиши хам руҳият туфайлидир 9 (хиссиётлар) ёки улар ташқи ё ички оламга оид предметларнинг рухий кўриниши бўлиши мумкин. Тил ва нутқни ажратиш ҳамда нутқнинг бир текис хусусияти қўйидаги изохда келтирилади: "Сўз-товушнинг муайян булаги бўлиб, нутқ занжирида ўзидан аввал ва ундан кейин келган нарсаларни истисно қилганда, муайян тушунча маъносини беради" (Соссюр). Мейе товуш,

нутқнинг мантиқан тугалланган бўлаги эдики, у талаффуз этилаётган жумла таркибидаги яккаланиш имкониятига эга бўлган ягона бирлик. Масалан, диалогда савол сўраганда, жавоб берганда..." деб таъриф беради. Ушбу бош мезондан ташқари Е.Д. Поливанов яна турли тилларда фарқли бўлган қўшимча (фонетик ва морфологик) мезонларни кўрсатиб ўтади. Сўзга матннинг икки оралиқ ўртасида чекланган бўлаги деган қараш (Г.Глисон) тобора кенг, айниқса амалий лингвистикада қўлланилмоқда. 10 Бироқ ўз - ўзидан маълумки , ушбу фикр фақат ёзма нутқни тадқиқ этишгагина ярайди , уни оғзаки нутқда қўллашнинг иложи йўқ : оғзаки нутқдаги паузалар ёзувдаги оралиқларга асло мувофиқ келмайди . Глисон товушли тил учун тил тушунчасини аниқланиши мураккаб деб , унга изоҳ бермаганлигига қарамай , у ёки бу муайян холатларда

мавжудлигининг бир шакли бўлиб , тилнинг асосий бирлиги деб тушунилади . Сўз маъно ва шакл бирлигидан иборат бўлиб , грамматик жиҳатдан шаклланиш ва гапда ўзга шу каби бирликлар билан бирлашиб , маъноли боғланган нутқ ҳосил қилиши билан ажралиб туради . Маъно, шу жумладан лексик маъно ҳам, тил ичида ўзича, белгиланган шакллардан ташқарида мавжуд бўла олмайди. Лексик маънога эга бўлган тилнинг шакли бирликлари таркиби ва тартибини бир-бирига қарши қўйишга, яъни фонемаларни сўз ичида ва сўзларни сўз бирикмаси ичида қарши қўйишга асосланади. Бир сўзда маънолар тизимини бирлаштириш, яъни сўзни семантик жиҳатдан турлантириш имконияти 11 шундай қилиб , сўзнинг ҳам морфологик , ҳам синтактик таърифларини ва унинг лексик валентлигини қамраб оладиган ифодаловчи турли хусусиятларга таянади . Сўзнинг

бўлади » . Кейинчалик сўзнинг лексик маъно типлари хусусидаги унинг маълум маколаси ушбу фикрни янада ривожлантирди . 1.2. Сўзнинг семантик тузилиши Инглиз тилининг семантик системаси ўзига хослигини ҳамда инглиз сўзларининг семантик хусусиятларини аниқлаш учун семантик даражада сўзнинг семантик тузилиши тушунчасини асосий тушунча сифатида оқилона белгилаб олиш лозим . Семантик тузилишни мураккаб уюшма сифатида қаралган контекстли лексик маънодан фарқли улароқ кўплаб ўзаро ички тобелик ва оппозицияларига эга тизим деб қараш мумкин. Кўпликнинг уз элементларига муносабати мураккаб уюшманинг ўз таркибий қисмларига бўлган 12 муносабатидан тубдан фарқ қилади. Кўпликнинг элементлари аниқ, муайян бўлиши мумкин, бироқ, кўплик мавҳумдир. Бирликда эса аксинча, бир бутун аниқ ва муайян, элементлар эс

бундай изоҳланиши умумий қабул қилинган фикрга ҳам мое тушиб, уни Луи Ельмслев шундай деб келтиради: «Тизим — ички тобеликларга эга бўлган мустақил моҳиятдир». «Тизим» атамаси «элементларнинг оддий йигиндисидан иборат бўлмай, балки ўзаро боғлиқ элементлардан шундай таркиб топганки, улардан ҳар бири бошқаларига боғлиқ ва фақат ўзга элементлар билан муносабати туфайлигина ўзининг мавжуд, асл мазмун, мохиятига эга». Сўзнинг семантик тузилишини таҳлил қилиб чиқиш учун биз унинг замонавий холати ўзгаришеиз деб фараз қиламиз, бироқ сўзнинг семантик чегаралари ўзгарувчан, тилнинг семантик тизими эса узлуксиз ривожланишда бўлганлиги сабабли бу фикр нотуғридир. Семантик тузилиш таърифи: сўзнинг семантик тузилиши деганда қўйида унинг бўлиши мумкин бўлган кўплаб лексик-семантик вариантлари тушунилади

Шундай қилиб , семантик тузилиш ва лексик - семантик вариант тил соҳасига оид тушунчалардир , контекстуал лексик маъно эса нутқда амалга оширилади . Сўзнинг лексик маъноси , маълумки , унинг грамматик маъноси билан биргаликда мавжуд бўлиб , у билан ўзвий алоқададир . Сўзлар қатори фикр мазмунини англата олиши учун унда сўзларда яширин тушунчалар орасидаги муносабатлар ўз аксини топиши лозим . Бунда тушунчалар реал олам ҳодисалар ўртасидаги алоқа ва муносабатларни акс эттиради . Грамматик маъно тилдаги реал олам ҳодисаларини акс эттирган тушунчалараро муносабатларнинг аксидир . Грамматик маъно лексик маънодан алоҳида мавжуд бўла олмайди . Маънонинг грамматикалашув мезонлари ва уларнинг типологияси ҳали ҳамон ишл a аб чиқилмаган . Энг асосий масалалар буйича ҳам бир фикрга келинган эмас. Мас

билан индивидуал нисбатлари йиғиндиси орқали мустаҳкамланади . Сўз ясовчи маъно , лексик маънога нисбатан гуруҳли маънодир . У сўз ясовчи ва ясалаётган асослари ўртасидаги формал - семантик нисбатларнинг бирлиги билан мустаҳкамланган ва ифодаланади . Б . Н . Головин мисол тариқасида қўйидаги сўзлар гуруҳини келтиради : чита - тель , сея - тель , писа - тель , учит - тель , строи - тель , за - читать - ся , за - играть - ся ва х . к . Ушбу маъно тузилишида сўз ясовчи ва ясалаётган асос нисбати якққол англашилиб турган сўзлар учун хосдир . Сўз ясовчи маъно - воқеликни тил орқали акс эттириш ва умумлаштиришнинг иккинчи даражаси ва бевосита тил фактларининг тил орқали умумлаштиришнинг биринчи даражаси хисобланади . Уларни ифодалаш учун товушларнинг индивидуал қатори ва муайян моделлар эмас , б

фактларнинг тил орқали умумлаштиришнинг иккинчи босқичига хос бўлади (лексика ва сўз ясалиши). Уларнинг воқеликка муносабати албатта билвосита бўлгани сабабли ушбу маънолар лексик маъно каби эркин бўлмайди. 1.3. Синонимиянинг баъзи масалалари Синоним тушунчаси ҳар қандай илмий тушунча каби, авваламбор, аниқ ва муайян, уни ифодалаб келган атама эса - бир маьноли бўлмоғи шарт. Бунинг учун синонимга таъриф берувчи мантиқий предикат таркибига кирган тушунчалар хам аниқ бўлиши, уларни ифодалаган атамалар эса бир маьноли бўлиши лозим. Бир қарашда биз синонимларга қандай таьриф бермайлик, таьрифнинг мантиқий предикатида «сўз» ва «сўз маьноси» тушунчаларини қўлламасликнинг иложи йўқлиги аниқ ва равшан туюлади. (Синонимларга одатда маьноси бир хил ёки бир-бирига яқин сўзлар деб, таъриф берилади). У

« Сўз маъноси » атамаси лексеманинг умумий семантикаси , унга тегишли барча маьнолар йиғиндиси сифатида , ёки сўзнинг лексик маьноларидан бири / қисқача - " семема "/ сифатида у қўшимча тавсифларсиз бир тушунча / ҳис - хаяжон - услубий буёғига эга бўлмаган /, ёки ана шундай тавсифга эга бўлган тушунча деб , тушунилиши мумкин . Агар биз мантиқий таьриф предикатида " сўз " ва " сўз маьноси " каби ноаниқ тушунча ва бир маьноли бўлмаган атамалар ўрнига бир маьноли атамалардан фойдалансак , синоним тушунчаси аниқ - равшан кўриниш олади . Шундай қилиб , бу нақадар ғалати кўринмасин , синонимга қатьий илмий таьриф беришда " сўз " ва " сўз маьноси " тушунчалари / атамаларини қўлламаслик шарт . Ҳуш , бу ҳилда қайси тушунча ва атамалар ёрдамида таъриф бериш ке

тушунчасининг ўзи ноаниқцир . ( ва ўзгача бўлиши ҳам мумкин эмас ). Дитя ва ребёнок семемалари тушунча сифатида бир - бирига яқин , ребёнок ва мальчик семемалари хусусида хам худди шу фикрни айтиш мумкин , бироқ биринчи жуфтликни кўпчилик синонимлар деб тан олса , иккинчисини эса бундай эьтироф этмайдилар , чунки мальчик - родга оид тушунча бўлган ребёнокка нисбатан ( девочка > ҳам бор ) турга оид тушунчадир . Бироқ дитя тушунчасининг ўзи ҳам шунга кўра ребёнок семемаси билан мое келмайди ; дитя - ҳам и бутунлай чақалоқ аслида бу семема ҳам родга оид ребёнокка нисбатан тур тушунчасидир . Аммо ушбу факт айнан қайси ёшдан кейин ребёнок ва дитя семемасини қўлламаслик ноаниқ бўлганлиги билан англашилмайди . Шу билан бирга ребенок тушунчаси иккита, турга оид мальчик ва девочка семемаларига ажра

/ барча буюклар ҳам машҳур бўлавермайдилар ва хамма машҳурлар ҳам буюк бўла олмайдилар /. Хўш , қай бири мақсадга мувофиқ : тобелик муносабатидаги ёки ҳажмлари уйқаш ( қисман мувофиқлащган ) тушунчаларни англатган семемаларни синоним деб ҳисоблаш керакми ёки йўкми ? Фикримизча , бундай семемаларни синонимлар таркибига киритмаган маъқул , чунки тобелик ёки ҳажмлар уйқашлиги ҳолатида тушунчалар бир - биридан анча йироқ бўлиши мумкин ( масалан , тобеликда - люди / одамлар / ва инженеры / муҳандислар /; ҳажмлар уйқашлигида - инженеры / муҳандислар / ва французы / французлар /). Худди ана шу типга хос мантиқий муносабатда бўлган нисбатан яқинрок тушунчаларни ажратиб олиш учун эса , биз кўриб чиққанимиздек , ўзил - кесил холис мезонлар мавжуд эмас . Шундай қилиб , фақат бир хил тушунчаларни ифод

шартли равишда қардош тушунчалар семемалари - К . Т . семемалари деб атаймиз ). Нутқда улар жуда кўп вазиятларда бирининг ўрнига иккинчиси қўлланади . К . Т . семемалари мулоқот мақсадида улар орасидаги мавжуд тушунча мазмунидаги кичикроқ фарқнинг аҳамияти бўлмаган ҳолатларда синоним ўрнида ишлатилиши мумкин . Масалан , бизни енгилроқ дардга чалинган пайтимизда кўргани , шу билан бирга балки бирор иш билан кирган одамни аташ учун гость ёки посетитель семемасидан фойдаланиш мумкин ( маъмур қошига хизмат тақозоси билан кирган шахсни гость деб ва туғилган кунга таклиф этилган дўстимизни посетитель деб айтилмайди ). Иккинчи тарафдан , семема - синонимлар баъзан нуткда К . Т . семемалари ўрнида келиб , бу ҳол ҳодисани ёритишдаги фарқ , ушбу ходисанинг турлича вазиятларда турли хил эмаслигини та

Семемалар ҳар иккала вазифада ҳам синоним, ҳам К.Т. семемалари ўрнида тенг микдорда ишлатилган ҳоллар ҳам бўлиши мумкин. 20 Ҳар бир семемалар жуфтига оид муайян мисолда уларнинг синоним ҳамда К.Т. семемалари вазифасида қўлланиш ҳолларини ҳисобга олиб бориш зарур. Бундан ташқари, семеманинг қайси ҳолда бошқасига синоним бўлиб келганлиги, қай пайтда эса бундай бўлмаганлигини аниқлаш услубиётини пишиқ-пухта уйлаб кўриш шарт. Уйлашимизча, бунда бир-бирининг ўрнига қўлланиш мезони асосий бўлар эди. (Урин алмашганда жумланинг буюм-мантиқий мазмунига путур етмаса, демак улар синонимлардир). Албатта бу ерда гап сўзнинг лексик уйғунлашуви шартлари алмаштиришга йўл қўйиладиган ҳоллар хусусидагина кетаяпти, холос. Бироқ, қаршимиздаги синонимми ёки К.Т. семемаси эканлигини махсус ҳисоб-китобсиз, тахми

қийин, лекин аксарият ҳолларда тўғри тавсифлаш имконияти анчагина катта. Синонимия муаммоларини муҳокама қилишда уни тадқиқ этишнинг икки йўналиши -назарий ва амалий йўналишини аниқ белгилаб олиш зарур. Биринчи йўналиш ушбу ходисанинг механизми синонимларнинг мавжудлиги шароитлари ва шакллари нуқтаи назаридан унинг тилдаги 21 моҳиятини, синонимиянинг тил структурасидаги ўзига монанд сўзлар (полисемия, омонимия) билан муносабатини тадқиқ этишни назарда тутади. Уни ўрганишнинг иккинчи йўналиши эса у ёки бу тилдаги синонимия ҳодисасига унинг ифода воситаси сифатида амалий ёндошувдан иборат бўлиб, тил оркали мулоқот эхтиёжларини тўлиқ таьминлаш мақсадида тил материалини танлаб олиш вазифасини бажаради. Тадқиқ этишнинг айнан ана шу иккинчи йўналиши стилистика соҳасига кириб бориб, синонимия луғ

лўғатларини тузиш амалиётида синовдан ўтиши шарт. Афсуски, назария ва амалиёт ўртасидаги ўзилиш лексикология ва умуман семасиология учун хосдир. Синонимларга берилган деярли барча таьрифлар ушбу тушунча кенг ёки энг тор маьнода олинишидан қатьий назар, қўйидаги фикрни англатади: "Синонимлар - бир хил тушунчани англатган, маъносига кура бир-бирига якин ёки айнан бўлган, бироқ маъносининг баъзи белгилари 22 ёки стилистик буёги , ё бўлмаса ҳар иккала белгисига кура фаркланган сўзлардир ". Албатта исталган тоифага берилган ҳар қандай таъриф доимо умумий , схематик тусга эга бўлади . Юқорида синонимга берилган таъриф энг тўлиқ эканлигига қарамай , у назарий жиҳатдан деярли фойда бермайди ва она тили ёки бошқа тилнинг синонимик воситаларидан фойдаланаётганларга амалий тавсия сифатида ҳам

ифодаланиши ва нисбий алоқаларини, нутқда қўлланилганида бир-бирининг ўрнига қўлланиш даражаси ва шароитларини тадқиқ қилмай туриб, умумий таъриф беришнинг ўзигина етарли эмаслигини кўрсатиш учун келтирдик, холос. 23 Синонимларнинг шаклан ва мазмунан айнанлиги , синоним тоифаларини фарқлаш мезонлари , семантик минимум ( жуфт ), турли гап бўлакларида , турли семантик гуруҳларда доминанталарни аниқлаш , ажратиб олиш имконияти ва шарт - шароитлари ва кўпгина бошқа масалалар тилнинг асосий бирлиги - сўзнинг тадқиқ этилганлигига боғликдир . Мазмун - моҳиятига кўра полисемия ҳодисасига ўхшаш бўлган синонимия муаммоларини ишлаб чиқиш , сўзнинг лексик маъноларини , демак , сўзларнинг лексик алоқаларининг келиб чиқиши ва турларини англаш билан боғликдир . Сўзлар лексик алоқаларининг мураккаблиги ва

ҳудудий ва касб - хунарга оид чеклашлар хосдир . Шунга мувофиқ сўз маънолари ҳам чегараланади. Синонимия ҳодисаси полисемия билан ўзаро боғлиқ. Полисемияда сўз белгиси синонимлар билан қиёсланиб чегараланади, синонимлар қаторини аниқлаш эса ўз навбатида полисемантик сўз белгиси маъносининг 24 чегараланишига боғлиқдир. Демак, синономиянинг асосий масалаларини ишлаб чиқиш асосий семантик тоифалар - лексик маъно ва сўзнинг маъно тузилишини англаш билан бевосита шарт қилиб қўйилади. Сўзнинг лексик маъносини умумий мақсадига кўра аниқлаш сўзнинг тушунча ёки ҳодиса билан қиёсланганлигига келиб тақалади. А.И.Симирницкийнинг «сўзнинг ҳодиса билан алоқасигина лексик маъно деб аталиши мумкин эмас, бунда барча сўзлар бир хил маънога эга бўлиб қолар эди», деган сўзлари жуда тўғри. Соссюрдан кейинги ли

нисбати орқали англашилади ва муайян товушлар мажмуига маҳкамланади. Тилда тафаккур тушунчалардан фарқли бўлган, ташқи дунёга оид буюмларга хос алоҳида тушунчалар йўқ, тилда ушбу тушунчаларни ифодалашнинг турли усуллари мавжуд, холос. Шу туфайли сўз маьносини унинг буюм ёки тушунчаларга оидлигини, ушбу тушунчанинг қандай сўз шакллари, сўз бирикмалари ёки парадигматик қиёслашларда ифодаланганлигини аниқламай туриб белгилашга интилиш сўз белгисини унинг мантиқий - буюмий мазмунига мурожаат қилмай туриб, унинг шаклан ҳолати ва дистрибуцияларини санаб 25 ўтиш каби самарасиздир . Шу туфайли бир - бирини истисно қилувчи « структурал » ва « референциал » маьноларни қарама - қарши қўйиш эмас , балки , аксинча , уларни таҳлил қилиш , сўз белгисининг тилдаги маьносини шакиллантирадиган барча омиллар

Сўзнинг лексик маъносига ҳам референт нисбийлиги , ҳам тузилиш хусусиятларига кўра таъриф бериш муайян лексик бирликларни таҳлил этишда одатда тадқиқотчиларнинг назаридан четда қолган қўйидаги омилларни ҳисобга олиш имконини беради : 1. сўзнинг умум томонидан англанган ва барқарор қўлланиш контекстлари; 2. сўзнинг бирор гап бўлагига тегишлилиги; 3. сўзларнинг бирор муайян семантик тоифасига тегишлилиги; 4. бошка сўз л ар билан муайян лексик алоқалари: 5. сўзнинг ўз синонимлари билан семантик нисбати; 6. сўзнинг маьноли алоқалари асосий кўринишларининг моделлари. 26 Синонимия муаммоларини тадқиқ этишда гапнинг турли бўлаклари бўлган , яъни от , феъл ва сифатга оид сўзлар синонимиясини аниқ чегаралаб олиш зарур . « Полисемия » ва « синонимия » тушунчалари семасиология ҳали лингвистика фани с

Иккинчи тарафдан , отлар ўзлари билдириб келган тушунча ёки буюмнинг белгисига боғлик равишда турли лексик қатламлар , шу билан бирга турли хил синонимия қаторлар ташкил қила олади . 1. Кенг маъноли , семантикасизлашган лексемаларга яқин турган отлар , қиёсланг : рус т . сущность , случай , факт , дело , вещь ва ҳ . к .; инглиз т . сазе , геШюп , 1 Мп § ва ҳ . к . Бу каби отлар кенг миқёсда қўлланиб , уларнинг муайян мазмуни жуда оз ва кам маълумотга эга , улар « рамзий белгилар » ва « кўрсатувчи белгилар » нинг чегарасида жойлашадилар . Таркибида ана шундай отларга эга бўлган олд кўмакчили бирикмалар амалда олд кўмакчили равиш ёки олд кумакчига аиланади : қиёсланг : в сущности , в случае ва ҳ . к . т сазе о /, т ге 1 аНоп ( о , т ассогйапсе т ! к ва ҳ . к . Улар одатда ўз синонимик нисбат

тилда буюм ёки мавзуга оид деб ном олган гуруҳларни ташкил этади. Шу туфайли, семантикасига кўра синонимия қаторини барпо этиши мумкин бўлган сўзлардан яхлит, синоним бўлмаган гуруҳларга тузилади, мазкур синонимия қаторини семантик жиҳатдан бирлаштира оладиган ана шу умумий хусусият ёки семантик белгилар йиғиндиси (лексик бирликларни бир гуруҳга бирлаштирувчи), барча турдаги ҳаракат, мебеллар, дарахтларни умумлаштирган алоҳида лексик бирликда ўз ифодасини топди. 3. Дом, поле, глаз, голова, рука каби аниқ муайян лексикадан иборат бўлиб, одатда услубий синонимларига, худудий жуфти ва касб-ҳунарга оид вариантларига эга бўлиб, энг кўп сонли тоифани ташкил этади. 4. Энг кам ўрганилган феьл лексемалари синонимларнинг бутунлай алоҳида тоифасини ташкил этади. Бу ўзига хослик нафақат феълларнинг ма

Шундай қилиб {о гетат - 1о з(ау - (о ехШ феъли кўриб чиқилган синонимик қаторда етакчи бўлиб, зиЪзЫ, Нарреп, з(ау феъллари билан фақат уларга мое /о Нуе, 1о оссиге, 1о гетат синоним феъллар орқалигина қиёслаш мумкин. Шундан келиб чиқиб, феълларга хос синонимия ходисасини ўрганишда семантик минимум услубидан фойдаланиш, яъни авваломбор мантиқий буюм маъноси, ҳам семантик контекстга кўра кўпроқ мое келган сўзлардан синонимик жуфтликлар ажратиб олиш мумкин. Ушбу жуфтликларга синоним бўлган коллокациялар ҳам шунга мувофиқ жойлашадилар - 1о сопйпие 1о ехЫ, (о кауе ехгзШпсе, (о ехрепепсе те ехШапсе, (о гетат т Ъет§, 1о кеер опезе!/ аНуе, {о зирроН Име, 1о ўтй 5Ш{епапсе ваҳ.к От ва феълга хос сининимияни аниқлаш бевосита улардаги полисемия ҳодисасини чегаралашнинг шароитлари ва шакллари билан 29

а) лексиканинг тизим хусусиятига эгалиги; б) лексик бирликлар турли мавҳумлик даражасига эга эканлиги. 30 П . БОБ . Йнглиз ва узбек тилларидаги нутқ феълларининг қиёсий таҳлили 2.1. Узбек тилидаги нутқ феълларининг лексик-семантик вариантлари айтмоқ___ 1. Фикрни, мақсадни оғзаки баён қилмоқ, тушунтирмоқ, гапирмоқ, демоқ. Ростини айтмоқ. Уз фикрини айтмоқ. Айтишга тил бормайди. Икки хил (турли) айтганда (кирйш с). Бошқача (бошка сўз билан айтганда) (кириш с). Айтилишларига қараганда (кўра) (кириш с); Бетга айтганнинг захри йўк. (Мақол). 1а. Ҳикоя қилиб, гяпириб, сўзлаб бермоқ. Эртасига Урмонжон бу воқеа ва ўзининг мулоҳазаларини Иброхимга айтди. 2. Талаффуз қилмоқ. Мўйлови маиса бўлиб қолган кап-катта йигитнинг «р»ни айта олмаслиги Элмуродга ғалати туюлди. (П.Турсун, «Ўқитувчи») 3. Атамоқ,

соҳибжамол. . . Ьунинт уститачеъъряитинй ашмгжжши?» (Щухрзд, «Она рож») 6. Баъзи отлар билан қўшма феъл ясайди. Масалан: Салом айтмоқ, узр айтмок. 31 демоқ Оғзаки ёки ёзма равишда бирор фикр билдирмоқ ; айтмоқ ; гапирмоқ . «Мен сенга нима деган эдим. Бу ҳакда китобларда нима дейилган? Уғлингиз сизга салом деди», - Нури ўз ичида хўрсинди ва «У яхши йигит-а, санга ёқадими?» - деди. «Ойбек, «Қутлуғ қон»). «Ўрмонжон унинг бир нима демоқчилигини пайқаб: «- Ҳа, нима демоқчисан?» - деди. (А.Қаҳҳор, «Қўшчинор чироклари») 1. Бирор овоз, товуш, ун чиқармоқ. «Мушук миёв деди. Тепаликдаги бақатерақдан гур этиб кўтарилган бир туп қарға «ка-куг» деганча хар томонга учиб кетди.» (А.Қаҳҳор, «Қаравот»). «Шунча тош текканда «вой» демаган бояги одам укаси отган увада текканда «дод» деган экан.» (А.Қаҳҳор. «Қ

дейлик. -Шовқин солманг, биров эшитса нима дейди?» (А.Каҳҳор, «Олтин Юлдуз»). «Хўжайин ўртага тушса, у вақт иш силлиқ бўлиб чиқса керак, дейман.» (Ойбек, «Қутлуг қон»). 4.а. — Нима дейсиз. 32 1. Қандай маслаҳат берасиз ? Қандай фикр билдирасиз ? Қандай деб уйлайсиз? «Балки ғами, хасрати озаяр, нима дейсиз.» (Ойбек, «Қутлуғ қон»). 1. Нима ҳам қилар эдингиз, қўлингиздан нима ҳам келар эди. «Шариат ўзи йўл топиб беради. йўлни хотинингизни ўзи топиб келиб, сизни опқочиб кетса нима дейсиз?» (А.Қаҳҳор, «Қўшчинор»). 5. Танламоқ, танлаб сайлаб олмоқ. «Ё мени де, ё уни де - мен сенинг тенгинг эмасман, Омоним бор, сени демасман.» (Х.Олимжон). «Ўзингиз йўлинг очиқ, кета бер, мен ота-онамни дейман, деган эдингизку.» (А.Қаҳҳор, «Қўшчинор чироқлари»). 5 а. Истамоқ, хоҳламоқ. «Нима десанг, албатта муҳайё

1. Оғзаки равишда фикр, мулоҳаза баён этмоқ, сўзламоқ, айтмоқ. «Уйнаб гапирсанг ҳам, ўйлаб гапир.» (Мақол). «Яхши топиб гапирар, ёмон қопиб гапирар.» (Мақол). « - Сафаров кулди ва эртага қилинадиган ишлар тўгрисида гапирди.» (А.Қаҳҳор, «Қўшчинор чироқлари»). 2. а) нутқ сўзламоқ. «Мана мажлис очиқ. Ким гапиради?» (А.Қаҳҳор, «Кампирлар сим қоқди.»). «Шу икки фикр атрофида мунозара жуда қизиб 33 кетди. Гапирмаган, тортишмаган одам қолмади.» (А.Қаҳҳор, «Қўшчинор чироқлари»). б) огзингга қараб гапир. «Уйлаб, нима деяётганлигингни тушунтириб гапир; Ножўя, ахлоқцан ташқари ибораларни ишлатма». 3. Гапириш, сўзлаш қобилиятига эга бўлмоқ, тилга кирмоқ. Бола катта бўлиб қолди, гапиради. гаплашмоқ Айн. Гапиришмоқ. «Сиддиқжон, кўнгли ғаш бўлиб, Болтабой билан гаплашгани келди, лекин нима тўғрисида гапл

режалари ҳакида сўзламок. «Оз сўзла, кўп тингла.» (Мақол). «Кўп билган оз сўзлар, оз сўзласа ҳам соз сўзлар.» (Мақол). «- Шокир ота яна ўзининг қўли қисқалигидан, рўзгор танглигидан ғоят куйиниб сўзларди.» (Ойбек, «Қутлуғ қон.»). «Уста Олим қўлидан пиёласини қулт этиб бушатди-да, устакори билан аччиғланиш сабабини сўзлаб берди.» (А.Қодирий, «Ўтган кунлар»). «Ғуломжон қишлоқда бўлган воқеаларни оқизмай, томизмай сўзлаб берди.» (М.Исмоилий, «Фарғона тонг отгунча»). 34 1 а .) Сўзлаб чиқмоқ - бошдан оёк айтиб бермоқ . « Бу орада Хасанали бошдан оёқ ҳикоясини сўзлаб чиқди .» ( А . Қодирий , « Ўтган кунлар »). 2. Нутқ қилмоқ , гапирмоқ . Маърузачи бир соат сўзлади . Радио орқали сўзламоқ . сўзламоқ 1. Сўзламоқ . фл . бирг . н . 2. Гапиришмоқ , гаплашмоқ . Нотиқлар 10 минутдан сўзлашди . «— Нима

$П. Гапирмоқ 1) Огзаки равишда фикр баёи этмоц, сўзламок ( айтмоц. М: Уйнаб гапирсанг қам уйлаб гапир. Яхши топиб гапирар ёмон қопиб гапирар. 35 Синоним : Сўзламоқ I) Огзаки раеишда фикр баён этмок , сўзламоц , айтмоц . М : Оз сўзла , кўп тингла . Қўп билган оз сўзлар , оз сўзласа ҳам соз сўзлар . III. Гапирмоқ 1) нутц сўзламоц . М : Мана мажлис очиқ , ким гапиради ? Синоним: Сўзламоқ 1а) нутц цилмок, гапирмоц. М: Докладчи бир соат сўзлади. II . Гапирмок,- айтмоқ I . Гапирмоқ 1) Огзаки раеишда фикр, мулохаза баёи этмоц, сўзламоц, айтмоц. М: Яхши топиб гапирар ёмон қопиб гапирар. Синоним: Айтмоқ 1) фикрни мацсадни огзаки баён цилмоц, тушунтирмоц, гапирмоц, демоц. М: Айтишларига қараганда (кўра) (к.с.) Бетга айтганнинг захри йўқ. II . Гапирмоқ \\) Огзаки раеишда фикр, мулоҳаза баён этмоц, сўз$

1. Сўзламоқ 1) Огзаки равишда фикр баён этмоқ , гапирмоц Шокир ота яна ўзининг қўли қисқалигидан рўзғор танглигидан ғоят куйиниб сўзларди . Синоним : Айтмоқ 1) ўз фикрини огзаки баён этмоқ , тушунтирмоц , гапирмоц Айтишга тил бормайди . Айтишларига қараганда . 2. Сўзламоқ I) Огзаки равишда фикр баён этмоқ , гапирмоқ Уста Олим қўлидаги пиёласини қулт этиб бўшатди - да , Уста қори билан аччиғланиш сабабини сўзлаб берди . Синоним : Айтмоқ 2) ҳикоя қилиб , гапириб , сўзлаб бермоқ . Эртасига Урмонжон бу воқеа ва ўзининг мулохазаларини Иброхимга айтди . 3. Сўзламоқ 1) бошдан оёқ гапириб бермоқ , сўзлаб чиқмоқ . Бу орада Хасанали бошдан оёқ ҳикоясини сўзлаб чиқди . Синоним : Айтмоқ 2) ҳикоя килиб , гапириб , сўзлаб бермоқ . Эртасига Урмонжон бу вокеа ва ўзининг мулохазаларини Иброхимга айтди . IV

$Синоним : Демоқ \\) огзаки ёки ёзма равишда бирор фикр былдирмоц , айтмоц , гапирмоц . Мен сенга нима деган эдим . IV. Айтмоқ 7) Баъзи отлар билан цўшма феъл ясайди . Салом айтмоқ , узр айтмоқ . Синоним : Демоқ 1) Огзаки ёки ёзма равишда бирор фикр билдирмоц , айтмоц , гапирмоц ; « Уғлингиз сизга салом деди », - Нури ўз ичида хўрсинди ва «- У яхши йигит - а , санга ёқадими ?» - деди . Гапиришмоқ - сўзлашмоқ Гапиришмоқ 2 - Бирор масалада битишмоц , келишмоц : Мен у билан гапиришиб қўйдим . Синоним : Сўзлашмоқ 3 - Бирор масала ҳацида ўзаро музокара олиб бормоц . Отпуска тўғрисида директор билан сўзлашиб қўйдим. 2.1.2. Узбек тилидаги нутқ феълларинингўзаро синонимии алоцалари классификацияси Биз узбек тилидаги нутқ феълларини узбек тилининг изоҳли луғатидан маъноларини ёзиб чикдик. Ҳар бир ну$

Гапирмоц феълининг лексик - семантик вариантлари билан бошқа нутқ феълларининг лексик- семантик вариантларини солиштирганимизда гапирмоц феълидан келиб чиқиб солиштирдик. Бунга сабаб, гапирмоц феълининг кўп ишлатилиши ва бошқа нутқ феълларига қараганда маъносининг кенглигидадир. Гапирмоц феъли билан сўзламоц феълининг - лексик семантик вариантларини солиштирганимизда, гапирмоқ феълининг биринчи лексик- семантик варианти - оғзаки равишда фикр баён этмоц, сўзламоц, айтмоц, "Сўзламоқ" феълининг биринчи лексик семантик варианти - огзаки равишда фикр баён этмоц, гапирмоц билан синоним эканини кўрамиз. Гапирмоқ 1) -Огзаки равишда фикр баёи этмоц, сўзламоц, айтмоц; Уйнаб гапирсанг ҳам ўйлаб гапир. Яхши топиб гапирар, ёмон қопиб гапирар. Синоним: Сўзламоқ 1) -Огзаки равишда фикр баёи этмоц

Энди гапирмоц феълининг қолган лексик - семантик вариантлари билан сўзламоц феълининг қолган лексик - семантик вариантлари солиштириб чиқамиз . Гапирмоқ феълининг иккинчи лексик - семантик варианти - гапириш сўзлаш цобилиятига эга бўлиш , тилга кирмоц - сўзламоқ феълининг на биринчи лексик - семантик варианти , на иккинчи лексик - семантик варианти , на учинчи лексик - семантик варианти билан синоним бўла олади . Масалан : Гапирмоқ 2) - гапириш , сўзлаш цобилиятига эга бўлмоц , тилга кирмоц : Бола катта бўлиб қолди , гапиради . Синоним эмас : Сўзламоқ 1) - огзаки равишда фикр баён этмоц , гапирмоц : Эртанги кун режалари ҳақида сўзламоқ . Сўзламоқ 1 а ) - сўзлаб чицмоц - бошдан оёц айтиб бермоц : Бу орада Хасанали бошдан оёк ҳикоясини сўзлаб чиқци . Сўзламоқ 2) нутц килмоц , гапирмоц : Энди

гапирди . Айтмоқ 1- фикрни , мацсадни огзаки баён цилмоц , тушунтирмоц , гапирмоц , демоц : М : Уз фикрини айтмоқ . Ростини айтмоқ . Гапирмоц феълининг биринчи лексик - семантик варианти - огзаки ривишда фикр баён этмоц , сўзламоц , айтмоц - айтмоқ феълининг иккинчи лексик - семантик варианти билан ўзаро синонимлиги қўйидаги мисолимизда акс этади : Гапирмоқ 1- огзаки равишда фикр , мулоҳаза баён этмоц , сўзламоц , айтмоц : Овқат пайтида Хадича қишлоқда бўлиб ўтган ҳамма ходисалар ҳакида гапириб берди . Синоним : Айтмоқ 2- ҳикоя цилиб , сўзлаб бермоц : Эртасига Ўрмонжон бу воқеа ва ўзининг мулохазаларини Иброхимга айтди . Юқорида биз гапирмоц феълининг лексик - семантик варианти билан айтмоц феълининг лексик - семантик вариантларини солиштирдик. Гапирмоқ феълининг биринчи лексик -семантик в

лексик - семантик варианти - баъзи отлар билан қўшма феъл ясайди, салом айтмоқ, ўзр айтмоқ маъноларида ўзаро синоним эмаслигини кўриб чиқамиз ва мисоллар билан кўрсатамиз: Гапирмоқ 1- оғзаки равишда фикр баён этмоқ, сўзламоц, айтмок: Уйнаб гапирсанг хам, уйлаб гапир. Яхши топиб гапирар, ёмон қопиб гапирар. Гапирмоқ 2- гапириш, сўзлаш қобилиятига эга бўлмоқ, тилга кирмоқ: Масалан: Бола катта бўлиб қолди, гапиради. Синоним эмас: Айтмоқ 3) - Талаффуз қилмоқ. Муйлови маиса бўлиб қолган кап-катта йигитнинг "р"ни айта олмаслиги Элмуродга галати туйилди. Айтмоқ 4) - атамоқ, ҳисобламоқ: "Қиморбоз деб кимни айтасиз?" - оғзидаги оши билан ғулдиради Қамбар. Айтмоқ 5) - Таклиф этмоқ: Тўйга айтмоқ. Ҳашарга айтмоқ. Айтмаган ерга борма, айтилган жойдан колма. Айтмоқ 6) - Буйруқ-сўроқ майл

лексик - семантик варианти демоқ - феълининг ҳеч кайси лексик - семантик варианти билан ўзаро синоним бўла олмади . Фикримиз исботи сифатида қўйидаги мисолларни келтирамиз : Гапирмоқ 1 - огзаки раеишда фикр баён килмоц , сўзламоҳ , айтмоц : Яхши топиб гапирар ёмон қопиб гапирар . Гапирмоқ 1 а) - нутц сўзламоц: Мана мажлис очиқ. Ким гапиради? Гапирмоқ 2 - гапириш, сўзлаш цобилиятига эга бўлмоц, тилга кирмоц: Бола катта бўлиб қолди, гапиради. Синоним эмас. Демоқ 1 - Огзаки ёки ёзма раеишда бирор фикр билдирмоц, айтмоц, гапирмоқ: Мен сенга нима деган эдим. Бу ҳақда китобларда нима дейилган? Демоқ 1 а. -Бирор овоз, тоеуш, ун чицармоц: «Мушук миёв деди, тепаликдаги бақатерақдан гур этиб кўтарилган бир туп қарга «қа-қуғ» деганча хар томонга учиб кетди.» Демоқ 2) - атамоц, номламоц: Мени кимсан -

Демоқ 6) (шарт майли ф-да) Бирор иш-ҳаракатни бажаришга ўринмоқ: Гиламни кўтарай десам, жуда оғир экан. Кўпчилик пуф деса, бўрон кўтарилади. Юқоридаги мисоллардан кўриниб турибдики, гапирмоқ феълининг ҳеч бир лексик -семантик варианти билан, демоқ феълининг ҳеч кайси лексик - семантик вариантлари бир-бири билан умуман синоним бўла олмайди. Юқорида биз гапирмок феълининг лексик - семантик вариантларини сўзламоц, айтмоц, демоц феълларининг лексик - семантик вариантлари билан солиштириб чиқдик. Гапирмоқ феъли учта лексик - семантик вариантга эга бўлса, шундан фақатгина биринчи лексик - семантик вариантлари - сўзламоц феълининг биринчи ва иккинчи лексик -семантик вариантлари билан синоним бўла олди. Қолган лексик - семантик вариантлар эса синоним эмас. Гапирмоқ феълининг биринчи лексик - семан

Сўзламок феълининг биринчи лексик - семантик варианти - огзаки равишда фикр баён этмоц , гапирмоц . Айтмоқ феълининг иккинчи лексик - семантик варианти — ҳикоя цилиб , гапириб , сўзлаб бермоц билан ўзаро синонимлиги қўйидаги мисолларда ўз аксини топган . Сўзламоқ 1) - Огзаки равишда фикр баён этмок гапирмоц : Уста Олим қўлидаги пиёласини қулт этиб бўшатди - да , Уста қори билан аччиғланиш сабабини сўзлаб берди . Синоним : Айтмоқ 2) - ҳикоя цилиб , гапириб , сўзлаб бермоц : Эртасига Ўрмонжон бу воқеа ва ўзининг мулохазаларинни Иброхимга айтди . Сўзламок феълининг 1 а ) лексик - семантик варианти - бошдан оёц гапириб бермоц , сўзлаб чикмок , айтмоқ феълининг иккинчи лексик - семантик варианти - ҳикоя килиб , гапириб , сўзлаб чицмоц билан синонимлигини қўйидаги мисоллар билан келтирамиз : Сўз

фикрига қўшилганлигини, шу фикрни маъкулланаётганлигини ёки таъкидланаётганлигини ифодалайди, еттинчи лексик - семантик варианти -баъзи отлар билан қўшма феъл ясамайди - яъни салом айтмоқ маъноларни ифодаловчи лексик - семантик варианти билан синоним эмаслигини қўйида бериладиган мисолларда келтирамиз: Сўзламоқ 1) - нутц цилмоц, гапирмоц: Маърузачи бир соат сўзлади. Радио орқали сўзламоқ. Синоним эмас: Айтмоқ 2) -ҳикоя цилиб, гапириб, сўзлаб бермоц: Эртасига Урмонжон бу воқеа ва ўзининг мулоҳазаларини Иброхимга айтди. Айтмоқ 3) - Талаффуз цилмоц: Мўйлови маиса бўлиб қолган кап-катта йигитни «р»ни айта олмаслиги Элмуродга галати туйилди. Айтмоқ 4) — атамоц, ҳисобламоц: «Қиморбоз деб кимни айтасиз?» - оғзидаги оши билан ғулдиради Қамбар. Айтмоқ 5) - таклиф этмоц: Тўйга айтмоқ, Ҳашарга айтмоқ

Сўзламоқ феълининг лексик - семантик вариантлари билан демоқ феълининг лексик - семантик вариантларини солиштирганимизда, сўзламоқ феълининг лексик - семантик вариантлари демоқ феълининг лексик -семантик вариантлари билан умуман синоним эмаслигини кўзатишимиз мумкин. Буни қўйидаги мисолларда кўришимиз мумкин: Сўзламоқ 1- огзаки равишда фикр баён этмок, гапирмоц: Эртанги кун режалари ҳақида сўзламоқ. Оз сўзла, кўп тингла. Сўзламоқ 1 а) - сўзлаб чицмоц - бошдан оёц айтиб бермоц: Бу орада Хасанали бошдан - оёқ хикоясини сўзлаб чиқди. Сўзламоқ 2 - Нутц цилмок, гапирмоц: Маърузачи бир соат сўзлади. Радио орқали сўзламоқ. Синоним эмас. Демоқ 1- Огзаки ёки ёзма равишда бирор фикр билдирмоц, айтмоц, гапирмоц: Мен сенга нима деган эдим. Демоқ 1 а) - Бирор овоз, товуш, ун чицармоц: «Мушук миёв деди

Мен сенинг тенгинг эмасман, Омоним бор, сени демасман. Демоқ 5 а. - истамоц, хохламоц: Нима десанг, албатта муҳайё қиламан. Демоқ 6. (Шарт майли ф-да) Бирор иш-харакатни бажаришга уринмоц: Гиламни кўтарай десам, жуда оғир экан. Юкорида келтирилган мисоллардан кўриниб турибдики, сўзламоқ феълининг уччала лексик - семантик вариантлари демок феълининг хамма лексик - семантик вариантлари билан умуман синоним бўла олмайди. Юқорида келтирилган лексик - семантик вариантлар бир-бирига маъно жихатидан мутлақо яқин эмас. Айтмоқ феълининг лексик - семантик вариантлари билан демоқ феълининг лексик - семантик вариантларини солиштирганимизда қуйидаги хулосага келдик. Улар қўйидаги лексик - семантик вариантларда синонимдир: Айтмоқ 1 — ўз фикрини огзаки баён цилмоц, тушунтирмоц, гапирмоц: Уз фикрини айтмо

Синоним: Демоқ 1) - Огзаки ёки ёзма равишда бирор фикр билдирмоц, айтмоц, гапирмоц: «Уғлингиз сизга салом деди, - Нури ўз ичида хўрсинди ва - у яхши йигит-а, санга ёқадими?» - деди. Юқорида келтирилган мисолларга кура, айтмоқ феълининг биринчи лексик - семантик варианти - ўз фикрини огзаки баён этмоц, тушунтирмоц, гапирмоц, демоқ феълининг биринчи лексик - семантик варианти билан ўзаро синоним эканлигини қўрдик. Айтмоқ феълининг тўртинчи лексик - семантик варианти - атамоц, номламоц билан; айтмоқ феълининг олтинчи лексик - семантик варианти — сўзловчининг изҳор килинган фикрига цўшилганлиги, шу фикрни маъкуллаётганлиги ёки таъкидлаётганлигини ифодалаш билан демоқ феълининг биринчи лексик - семантик варианти - огзаки ёки ёзма равишда бирор фикр билдирмоц, айтмоц, гапирмоц билан, айтмоқ феъл

Айтмоқ 3) - Талаффуз цилмоц : Мўйлови маиса бўлиб қолган кап - катта йигитнинг « р » ни айта олмаслиги Элмуродга ғалати туюлди . Айтмоқ 5) - Таклиф этмоц : Тўйга айтмоқ . Ҳашарга айтмоқ . Синоним эмас : Демоқ 3) - хусобламоц , санамоц : Сизни тажрибакор богбон дейдилар - Абдушукурни баъзилар « фахрий » дейди . Демоқ 4) .. . деб ўйламоц , фараз цилмоц , мулоҳаза , андиша цилмоц : Шундай ҳам дейлик . Демоқ 4 а.) Нима дейсиз: 1. Қандай маслаҳат берасиз? Қандай фикр билдирасиз? Қандай деб ўйлайсизЧ Балки ғами, ҳасрати озаяр, нима дейсиз. 50 Нима ҳам қилар эдингиз . Қўлингиздан нима ҳам келар эди : Йўлни хотинингиз ўзи топиб келиб , сизни опкочиб кетса нима дейсиз ? Демоқ 5) - танламоц , танлаб , сайлаб олмоц : Ё мени де , ё уни де - мен сенинг тенгинг эмасман . Омоним бор, сени демасман. Демоқ

Сўзлашмок 3) - Бирор масала ҳацида ўзаро музокара олиб бормоц: Отпуска тўғрисида директор билан сўзлашиб қўйдим. Гапиришмоқ феълининг қолган лексик - семантик вариантлари сўзлашмоқ феълининг лексик - семантик вариантлари билан синоним эмас. Буни қўйидаги мисоллар орқали келтирамиз: Гаплашмоқ 1- гапиришмоқ: Сиддиқжон кўнгли ғаш бўлиб, Болтабой билан гаплашгани келди, лекин нима тўғрисида гаплашмоқчи эканлигини ўзи ҳам аниқ билмас эди. 51 Гапиришмоқ 1- гапирмок : Усмонжон овқатдан кейин онаси кетидан уйга - кирди - ю , анча гапиришиб қолди . Синоним эмас: Сўзлашмоқ- сўзламоқ: Сўзлашмоқ 2 - гапиришмоц, гаплашмоц. Нотиқлар 10 минутдан сўзлашди. - Нима ва қайси тилларда сўзлашдилар. Юқорида келтирилган мисоллардан кўриниб турибдики, гапиришмоқ феълининг биринчи лексик - семантик варианти — гапи

$Бу параграфда биз инглиз тилидаги нутқ феъллари (1;о зау, 1о зреак, 1о Ык, 1о 1е11)нинг бир-бири билан ўзаро синонимик алоқаларини белгилаймиз. Бунинг учун биз ҳар бир нутқ феълинииг лексик-семантик вариантларини аниқлаб чиқдик. Улар қўйидаги кўринишга эга: 52 8ауУТ 1. 1о 8реак: \\\\Пга1: (Ид уои зау? Мотег Ьаз 1аи§п1 те а1\\уауз Хо зау "р1еазе" апа "тапк уои". Ета соиШ по1 зау оп 1епаег \\уога\\ 2. 1о ри* т!о \\ УОГС 18; а"ес1аге, ехргезв; 81а1е: 8ау уЛт! уои ттк. ^е Ьеаг к за1ё ХЪа1 теп §о доут ЪеҒоге уоиг зреаг. (Тептзоп) 3.1:о гесйе; гереа!: Хо зау уоиг §гасе. Зау уоиг ргауегз. 4.1:о 1аке аз ап е8Йта1е; зиррозе ог §иезз: ТЬе Ьооксазе соп1атз, I у/оиМ зау аЬои! 100 Ьоокз. 5. 1о ехргев8 ап оршюп: II 18 Ьагс1 1о зау уЛисЬ (1гезз 13 ргеШег. Сап апуопе геа11у зау Ье 18 У$ $5. 1о зреак 1о ог ЛУ КЬ, сопуегве \\ У И: П , асМгезз: Ьапсе1о1 еуег зроке Ыт р1еазап1;1у. 6.1о соттитса1е \\ У ИЬ (а ра88ш§ уезве!) а1 зеа, ЬаП: 53 7. Archaic, to show, to be; to characterize: His conduct speaks him honorable. Speak VI 1. to say words, talk, converse, to speak with a stranger, to speak about something: A person with a cold often has trouble speaking distinctly. We speak a hundred times for every once we write. (George Herbert Palmer) 2. a) to make a speech: Who is going to speak at the meeting? Some lecturers speak without notes. b) to deliver, as an argument or a plea, to speak against a bill before congress: Speak softly and carry a big stick. (Theodore Roosevelt) 3. Figurative: to express an idea, feeling or the like, communicate: Actions speak louder than words. 4. to$

2. to exchange words, converse: At the official meeting between the two governments officials talked about food supply and water purification issues. 54 3. to consult, confer: to talk with one's doctor. 4. to spread rumors, gossip, blab: She talked behind their backs. 5. to spread ideas by other means than speech, communicate: to talk by sign. 6. to speak idly, chatter away, prate. 7. to communicate with voices; make sounds that resemble speech: The birds were talking loudly. 8. to give an informal speech: What on earth are you talking about? It eases me to talk. ("The moon and sixpence", S.Maugham) 9. to reveal secret information, inform: The prisoner talked to the police. Tell VT 1. to put in word, find away of expressing, say, utter, express: Tell the truth. I couldn't t

9. to understand the difference between, distinguish, discriminate: He can't tell one twin from another. 10. to count one by one, count off, count over: The nun tells her beads. 11. to count (votes or voters). 12. Archaic. To reckon up the number of. count up: He couldn't tell twenty in English. 13. Archaic. To declare formally or state publicly, announce, proclaim, publish: Tell it not in Gath. 14. Absolute. To reveal. Tell VI 1. to act as talebearer, report secrets, blab, tattle: Promise not to tell. 2. to be affective, count for something, have an effect or force: Even blow told. 3. British Dialect: to talk idly without acting. 2.2.1. Инглиз тилидаги нупщ феъларининг лексик-семантик вариантларининг узаро синонимии алокалари Юкррида келтирилган to speak , to say , to talk , to te

Synonym: talk 1 vt - to use in speaking/ speak a kind of language/: Can you talk French? 3. speak 4 b vt - to reveal, indicate, make known: The loud laugh that spoke the vacant mind. Synonym: talk 9 vi - to reveal secret information, inform: The prisoner talked to the police. 4. speak 5 vt - to speak to or with, converse with, address: Lancelot ever spoke him pleasantly. Synonym: talk 2 vi — to exchange word, converse: 5. speak 6 vt - to communicate with/ a passing vessel/ at sea, hail: Synonym: talk 5 vi — to spread ideas by other means than speech, communicate: to talk by sign. Speak - say 1. speak 1 vt - to say or utter/ a word or words: No one spoke a word to him. Synonym: Say 1 vt - to speak: What did you say? Mother has taught me always to say "please" and "thank you"

2. speak 2 vt - to tell or express in words or speech: To speak nonsense, Speak the truth. Synonym: tell 1 vt - to put in words, find a way of expressing, say, utter, express: Tell the truth. 3. speak 4 b) vt - to reveal, indicate, make know: The loud laugh that spoke the vacant mind. Synonym: tell 4 vt - to inform; let know: They told us the way at the station. 4. speak 4 vi - to tell, express: Her eyes speak of suffering. Synonym: tell 1 vt- to put in words, find a way of expressing, say, utter, express: I cannot tell you how much I liked it. I couldn't tell, if she loved him. Talk-tell 1. talk 6 vi - to speak idly, chatter away, prate: Synonym: tell 3 vi -to talk idly without acting. 2. talk 9 vi - to reveal secret information, inform: The prisoner talked to the police. Synonym: tel

Synonym: say 2 vt - to put into words, declare, express, state: Say what you think. We hear it said that men go down before your spear. Talk - say 1. talk 1 vi - to use words, speak: Baby is learning to talk. Synonym: say 1 vi- to say words, talk: So he says. Can you say any words in English. 2.2.2. Инглиз тилидаги нутц феълларининг лексик- семантик вариантларининг узаро синонимии алокалари класификацияси Speak феъли билан talk феълининг лексик - семантик вариантларини солиштирганда speak феълининг 2 - лексик - семантик варианти - speak 2 vt - to tell or to express in words or speech . Talk 8 vi talk vi - to give an informal speech - билан синоним эканлигини курамиз. Масалан : speak 2 vt - to tell or to express in words or speech: Speak the truth. Synonym: talk 8 vi - to give an informal s

Speak 5vt - to speak to or with, address: Lancelot ever spoke him pleasantly. Synonym: talk 2 vi - to exchange words, converse: Speak 6 vt феълиниг лексик - семантик варианти talk феълининг лексик - семантик варианти билан синоним . Шу фикрни куйида келтирилган мисол билан исботлаймиз : Speak 6 vt - to communicate with /a passing vessel/ at sea, hail: Synonym: talk 5 vt - to spread ideas by other means than speech, communicate: To talk by sign. Биз юкррида to speak феъли билан to talk феълининг лексик - семантик вариантларини бир - бири билан узаро синономик вариантларини мисоллар билан келтирдик . Юкррида келтирилган мисоллардан куриниб турибдики , speak феъли билан talk феъли бир - бири билан узаро синонимдир . Келтирилган мисолларда speak феълининг урнига talk феълини куйсак маъно узгар

Speak 7 vt - archaic to show to be, characterize: His conduct speaks him honorable. Синоним эмас : Talk 1 vi - to use words, speak: Baby is learning to talk. Talk 3 vi - to consult, confer: To talk with one's doctor. Talk 4 vi - to spread rumors, gossip, blab: She talked behind their backs. Talk 6 vi - to speak idly, chatter away, prate: Talk 7 vi - to communicate with voices, make sounds that resemble speech: The birds were talking loudly. Talk 2 vt - to speak about, discuss: To talk politics, to talk business. Юкррида келтирилган мисоллардан куриниб турибдики , speak феълининг лексик - семантик вариантлари talk феълининг лексик - семантик вариантлари билан синоним була олмайди . Улар маъно жих,атидан бир - бирига якин эмас бир-бирини урнини алмаштира олмайди. Энди speak феъли билан s

Speak I vt феълининг лексик - семантик варианти to say words, talk, converse say Ivi - феълининг лексик - семантик варианти билан узаро синонимдир . Куйидаги мисол фикримизни исботлашга хизмат килади : Speak lvi - to say words, talk, converse: A person with a cold often has a trouble speaking distinctly. Synonym: say 1 vi - to say words, talk: Please, say so, if you hate my asking you questions, I said. Юк , орида келтирилган мисолларда биз speak феълининг лексик - семантик вариантларини say феълининг лексик - семантик вариантлари билан узаро синонимик алокада эканлигини аникладик . Х , акикатдан ^ ам юкррида келтирилган speak ва say феълларининг лексик - семантик вариантлари бир - бири билан маъно жихдтидан якиндир . Энди speak ва say феълларининг колган бир - бири билан синонимик алокада

Say 6 vt - to utter, to pronounce: Say this words, please. Say 7 vt - to indicate or show: The clock says ten. Юкррида келтирилган мисоллардан кузатиш мумкинки , say ва speak феълларининг лексик - семантик вариантлари бир - бири билан синоним була олмайди , чунки улар маъно жихатидан бир - бирига якин эмас . Энди speak ва tell феълларининг лексик - семантик вариантларининг узаро синонимик алокаларини урганиб чикамиз . Speak феъли билан tell феълининг лексик - семантик вариантларини солиштирганимизда куйидаги хулосага келдик : Speak 1 vt феълининг лексик - семантик варианти tell I vt феълининг лексик - семантик варианти билан узаро синонимик алокада эканлигини аникладик . Масалан : Speak 1 vt - to say or utter /a word or words/: No one spoke a word to him. Synonym: tell 1 vt - to put in wor

Synonym: tell lvt - to put in words, find a way of expressing, say, utter, express: I couldn't tell, if she loved him. Юкррида келтирилган мисоллар шуни айтиб турибдики , speak феълининг юкррида келтирилган лексик - семантик варианти tell феълининг лексик - семантик варианти билан синонимик алокадор , чунки улар маъно жт ; атидан бир - бири билан якин ва уларни урни алмаштирилса гапнинг маъноси узгармайди . Энди speak ва tell феълларининг бир - бири билан синоним булмаган лексик - семантик вариантларини куриб чиксак . Улар куйидаги мисолларда уз аксини топган : Speak 3 vt - to use /language/: Do you speak French? Speak 5 vt - to speak to or with, converse with, address: When you speak to men about him, they only laugh. But I know he's great artist. 65 Speak 6 vt - to communicate wi

Tell 3 vt - to make known in words, communicate: Well, tell us the news, she said. Tell 5 vt - to disclose /private matters/, reveal /secret/: Promise not to tell this. Tell 6 vt - to order, say to, direct command: He told me to get out. Tell 7 vt - to say with assurance, be positive about: I couldn't tell exactly when he came. Tell 8 vt - to recognize well enough to identify, discern: He can't tell one twin from another. 66 Tell 10 vt - to count one by one, count off count over: The nun tells her beads. Tell 11 vt - to count /votes or voters/: Tell 12 vt - to reckon up the numbers of count up: He couldn't tell twenty in English Tell 13 vt - to declare formally or state publicly, announce, proclaim, publish: Tell it not in Gath. Tell 14 vt - to reveal: Tell 1 vi - to act as tal

Энди speak феълидан ташкари бошка яна talk , tell , say феълларининг бир - бири билан узаро синонимик алок,аларини куриб чикамиз. Talk феъли билан tell феълининг лексик - семантик вариантларини солиштирганимизда, talk 6 vi феълнинг лексик - семантик варианта tell 3 vi феълининг лексик - семантик варианта синоним эканлигини куришимиз мумкин. У куйидаги куринишга эга: Talk 6 vi - to speak idly, chatter away, prate: 67 Synonym: tell 3 vi - to talk idly without acting: Talk 9 vi феълларининг лексик - семантик варианти tell 4 vt феълининг лексик - семантик варианти билан синонимлигини куйидаги мисоллар оркали келтирамиз : Talk 9 vi - to reveal secret information, inform: The prisoner talked to the police. Synonym: tell 4 vt - to inform, let know: They told the way at the station. Talk 9 vi феъл

68 Talk 4 vi - to spread rumors, gossip, blab: She talked behind their backs. Talk 5 vi - to spread ideas by other means than speech, communicate: To talk by sign. Talk 7 vi - to communicate with voices, make sounds that resemble speech: The birds were talking loudly. Talk 8 vi - to give an informal speech: The lecturer at the international workshop on global economic issues talked on internal problems of Chili Republic. Синоним эмас : Tell 1 vt - to put in words, find a way of expressing, say, utter, express: Tell the truth. I couldn't tell if she loved him. ("The moon and sixpence"). Tell 2 vt - to give an account of narrate, relate, report: Tell us a story. And you'll tell the story , Dirk, said his wife. Tell 3 vt - to make known in words, communicate: He said much but

Tell 13 vt -to declare formally or state publicy, announce, proclaim, publish: Tell it not in Gath Tell 14 vt - to reveal. Tell 1 vi - to act as talebearer, report secrets, blab, tattle: Promise not to tell. Tell 2 vi - to be affective, count for something, have an effect or force: Even blow told. Юкррида келтирилган мисоллардан шундай хулоса килиш мумкинки , ушбу келтирилган лексик - семантик вариантлар бир - бири билан синоним була олмайди , чунки улар маъно жихатидан бир - бири билан якин эмас . Куйида биз talk ва say лексик - семантик вариантларини узаро синонимик алокаларини белгилаймиз. Биз talk ва say феълларини солиштирганимизда talk феълининг факатгина битта лексик - семантик варианти say феълининг лексик - семантик варианти билан синонимлигини аникдадик. У ни куйидаги мисолда куз

Talk 3 vi - to consult, confer: to talk with one's doctor Talk 4 vi - to spread rumors, gossip, blab: She talked behind their backs. Talk 5 vi - to spread ideas by other means than speech, communicate: to talk by sign. Talk 6 vi - to speak idly, chatter away, prate: Talk 7 vi - to communicate with voices, make sounds that resemble speech:The birds were talking loudly. Talk 8 vi - to give an informal speech: What on earth are you talking about? It eases me to talk. Talk 9 vi - to reveal secret information, inform: The prisoner talked to the police. Синоним эмас : Say 1 vt - to speak: What did you say? Mother has taught me always to say "please" and "thank you". And Enid could not say on tender word. Say 2 vt - to put into words, declare, express, state: Say what you thin

Энди tell ва say феълларини солиштирганимизда куйидаги хулосага келдик : Tell 1 vt феълининг лексик ~ семантик варианти to put in words, find a way of expressing, say, utter, express; say 2 vt феълининг лексик - семантик варианти to put into words, declare, express, state билан синонимлигини аникладик : Tell 1 vt - to put in words, find a way of expressing, say, utter, expess: I couldn't tell if she loved him. Synonym: say 2 vt - to put into words, declare, express, state: Say what you think. Tell 13 vt феълнинг лексик - семантик варианти Say 2 vt феълининг лексик - семантик варианти билан синоним эканлигини куйидаги мисол исбот кдламиз: Tell 13 vt - to declare formally or state publicly, announce, proclaim, publish: Tell it not in Gath. 72 Synonym: Say 2vt - to put into words, declare

Tell 5 vt - to disclose /private matters/, reveal /a secret/: Promise not to tell this. Tell 6 vt - to order /a person to do something/, say to, direct command: Tell him that our home cries out for him. He told me to get out. Tell 7 vt - to say with assurance, be positive about: Now she told me exactly what I should say. Tell 8 vt - to recognize well enough, to identify, discern: He couldn't tell which house it was. Tell 9 vt - to understand the difference between, distinguish, discriminate: He can't tell one twin from another. Tell 10 vt - to count one by one, count off, count over: The nun tells her beads. 73 Tell 11 vt - to count /votes or voters/: Tell 12 vt - to reckon up the number of, count up: He couldn't tell twenty in English. Tell 13 vt - to declare formally or state

Say 5 vt - to express an opinion: It is hard to say which dress is prettier. Can anyone really say he is wrong? Say 6 vt - to utter, to pronounce: Say these words, please. Say 7 vt - to indicate or show: The clock says ten. Say 1 vi - to say words, talk: Please, say so, if you hate my asking you questions, I said. Say 2 vi - to express an opinion: I dare say you'd like me to go I said to Colonel, getting up. '.'■*■ 74 Келтирилган мисоллардан шу хулосага келдикки , tell ва say феълларининг юкррида санаб утилган лексик - семантик вариантлари бир - бирига синоним була олмайди , чунки улар маъно жихатидан бир - бири билан як , ин эмас , бирининг урнига бирини ишлатиб булмайди . 2.3. Инглиз ва узбек тилларидаги нутц феълларининг узаро синонимик алоцалари Speak 1 vi -to say words, ta

Speak 6 vi - to make sounds: The violins spoke at the nod of the conductor. 75 Synonym: Демок 1 a - Бирор овоз , товуги , ун чицармоц : Мушук миёв , дейди , тепаликдаги бакатепадан гур этиб кутарилган бир туп карга " ка - куг " деганча х , ар томонга учиб кетди . Speak 1 vt - to say or utter /a word or words/: No one spoke a word to him. Synonym: Демоц 1 - огзаки ёки ёзма равишда бирор фикр билдирмоц : Мен сенга нима деган эдим . Speak 5 vt - to speak to or with: Synonym: Сузлашмок , 2 - гапирмок , гаплашмоц : Нима ва кайси тугриларда сузлашди . Гаплашмок ; 1 - Айнан гапиришмоц : Сиддикжон , кунгли гаш булиб , Болтабой билан гаплашгани келди , лекин нима тугрисида гаплашишини узи х ; ам аник , билмас эди . Say 6 vt - to utter, to pronounce: Can you say this word? Synonym: Айтмок 3

Talk 8 vi - to give an informal speech: What on earth are you talking about? It eases me to talk. Tell 1 vt -put into the words, say, utter, express: Synonym: Айтмок ; 1 - фикрни , мацсадни огзаки баён цилмоц , тушунтирмоц , гапирмоц , демоц : Ростини айтмок ,, Уз фикрини айт мок ,. Tell 2 vt - give an accoun of, narrate, relate, report: Well, tell us your news, she said. Synonym: Айтмоц 2 - хикоя цилиб , гапириб , сузлаб бермоц : Эртасига Урмонжон бу вокеа ва узининг мулохдзаларини Иброхимга айтди . Крлган вариантлари синоним эмас . 2.4. Инглиз ва узбек тилларидаги нутц феъллари лексик - семантик вариантларининг узаро синонимик алокалари классификацияси Инглиз тилидаги нутк , феъллари to speak, to say, to talk, to tell билан узбек тилидаги нутк феъллари айтмоц , демоц , гапирмоц , гаплашм

Synonym : Гапирмоц 1 - а) нутц сузламоц: Мана мажлис очик,. Ким гапиради? Synonym : Нутц цилмоц, гапирмоц: Маърузачи бир соат сузлади. Speak 5 vi феълининг лексик - семантик варианти демоц феълининг биринчи лексик - семантик варианти билан синоним эканлиги куйидаги мисолда уз аксини топган: Speak 5 vi - to communicate in written or printed words: The daily press speaks to millions of people. Synonym: Демок 1 - огзаки ёки ёзма равишда бирор фикр билдирмоц : Бу хдкда китобларда нима дейилган ? Speak 6 vi феълининг лексик - семантик варианти демоц феълининг биринчи а) лексик - семантик варианти билан синонимик алокада була олади: Speak 6 vi - to make sounds: The violins spoke at the nod of the conductor. Synonym: Демок 1 a) - бирор овоз , уи , товуш чицармоц : Мушук миёв , дейди , тепаликдаги

Synonym: Гапирмок - Айнан гапиришмоц : Сиддицжон кунгли гаш булиб , Болтабой билан гаплашгани келди , лекин нима тугрисида гаплашмокчи булганини узи ^ ам аник , билмас эди . Say 6 vt - to utter; to pronounce феълининг лексик - семантик варианти айтмоц феълининг учинчи лексик - семантик варианти билан синонимлигини куйидаги мисоллар билан исботлаймиз : Say 6 vt - to utter, to pronounce: Can you say this word? Synonym: Айтмоц 3 - таллаффуз цилмоц : Муйлови маиса булиб крлган кап катта йититнинг "р"ни айта олмаслиги Элмуродга галати туйилди. Say 2 vi феълининг лексик - семантик варианти айтмоц феълининг биринчи лексик - семантик варианти билан узаро синонимлигини куйидаги мисоллар оркали келтирамиз : Say 2 vi - to express an opinion: I dare say, you'd like me to go. Synonym: Айтмо

Tell 1 vt феълининг лексик - семантик варианти айтмок , феълининг лексик - семантик варианти билан узаро синонимлиги куйидаги мисолларда уз аксини топган : Tell 1 vt -put into words, say, utter, express: Tell the truth. Synonym: Айтмок , 1 - фикрини , мацсадини огзаки баён цилмоц , тушунтирмоц , гапирмоц , демоц : Ростини айтмок ;. Уз фикрини айтмок ,. Tell 2 vt феълининг лексик - семантик варианти айтмоц феълининг 2 - лексик - семантик варианти билан синоним эканлигини куйидаги мисол билан келтирамиз : Tell 2 vt - to give an account of, narrate, relate, report: Well, tell us your news, she said. Synonym: Айтмок ; 2 - хикоя цилиб , гапириб , сузлаб бермоц : Эртасига Урмонжон бу вокеа ва узининг мулохдзаларини Иброхимга айтди . Юкрридаги мисоллардан шуни куриб турибмизки, узбек тилидаги нут

Бизнинг материалимиз хам полисемантик - лексик бирликлар х,еч качон хдмма маъноларда бир - бирларига синоним була олмайди, деган фикрни тасдикдайди. Инглиз тилидаги to speak , to say , to talk , to tell каби нутк, феъллари хам куп маъноли булиб, улар хам факат маълум бир лексик - семантик вариантларида бир - бирларига синонимдирлар. Инглиз ва узбек тилидаги нутк, феълларининг семантик структурасини солиштириб урганиш шуни курсатдики, улар хдм узаро синонимик алокага эгадирлар, лекин маълум бир лексик - семантик вариантларда. Масалан , Speak 1 vi - to say words, talk, converse: A person with cold often has t trouble speaking distinctly. Синоним .: Гапирмок ; 1- огзаки равишда фикр - мулощза баён этмоц , сузламоц , айтмоц : Яхши топиб гапирар , ёмон крпиб гапирар . Инглиз тилидаги нутк , феъ

демоц : Ростини айтмок , Албатта узбек тилидаги нутк , феъллари билан инглиз тилидаги нутк , феълларининг лексик - семантик вариантларини солиштирганимизда узига яраша муаммо ва кдйинчиликларга дуч келдик . Уларни санаб утишни жоиз деб топдик . Улар куйидагилар : 1. Инглиз тилидаги нутк , феълларининг семантик структуралари купрок , лексик - семантик вариантлар орк , али берилган . 2. Инглиз тилидаги нутк , феъллари утимли ва утимсиз феълларга ажратилган . 3. Маънолар кенглиги жихатидан инглиз тилидаги нутк , феълларининг семантик структурасини ташкил кдлувчи лексик - семантик вариантлари узбек тилидаги нутк , феълларининг лексик - семантик вариантларига Караганда туликрок , берилган . 4. Узбек тилининг изохли лугатида нутк, феълларининг лексик -семантик вариантлари узбек халкининг урф - о

Узбек тили изохди лугатида нутк; феълларининг семантик структуралари анча умумлаштирилиб, узбек халкининг урф - одатларини, анъаналарини акс эттирган хрлда, камрок, лексик - семантик вариантлар орк,али ифода этилган. Бу эса биздан узбек тили изохди лугатларининг тузилишини, уларда суз маъноларинииг берилишини ва лугат мак;олачалари тузилишини янада такомиллаштиришни, у з 6"ек тилининг бой хазинасини жахрнга курсатишимизда тинмай изланишлар олиб боришимиз ва амалиётда куллашимизни талаб к,илади ва бизга дастур булиб хизмат к;илади. 84 ФОЙДАЛАНИЛГАНАДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ 1. Авилова Н.С., Вид глагола и семантика глагольного слова, М, Наука, 1976, 326-бет. 2. Александров П.С. Лексическая синонимия: о понятии синонима. М., Наука, 1967. 3. Апресян Ю.Д., Проблема синонима, ВЯ. 1957 йил, № 6. 4. А

12. Buranov J.B., A Practical Course in English Lexicology, Tashkent, Oqituvchi, 1990. 13. Васильев Л.М., Лексическая синонимия: Проблема лексичексого значения и вопросы синонимии, М., Наука, 1967. 14. Виноградов В.В., Избранные труды, Лексикология и лексикография, М., Наука, 1977. 15. Виноградов В.В., Русский язык: Грамматическое учение о слове, М. ВШ., 1986. 85 16. Виноградов В.В., Основные типы лексичеких значений слова, ВЯ, № 5. 17. Гак В.Г., Семантическая структура слова: Семантическая структура слова как компонент семантической структуры высказывания, М., 1971. 18. Гинзбург Р.С. Смысловая структура слова., ИЯШ, № 5, 1857. 19. Гинзбург Р.С. Проблема значения слова, ИЯШ, № 4, 1952. 20. Ginsburg R.S., A Course of Lexicology in Modern English, M., 1966. 21. Горонг Б.В., О природе синоним

28. Звегинцев В.А., Замечания о лексической синонимии в кн. ««Вопросы теории и истории языка», ПТУ, 1963. 29. Ирискулов М.Т., Тилшуносликка кириш., Тошкент, Укитувчи, 1992. 30. Исамухамедова С, Хрзирги замон узбек адабий тилида синонимлар, филология фанлари канд. деган илмий даражани олиш учун ёзилган диссертация, Тошкент, 1963. 31. Караулов Ю.Н., Структура лексико - семантического поля: филологические науки, 1972, № 1. 32. Кацнельсон С.Д., Содержание слова, значение и обозначение. М. Л., 1965. 86 33. Комлев Н.Г., Компоненты содержательной структуры слова., Из-во МГУ, 1969. 34. Ковтун Л.С. О значении слова, ВЯ, 1955, № 5. 35. Кадухов В.М., Лексико - семантическое поле - филологические науки, 1972, №1. 36. Котелова Н.З., Значение слова и его сочетаемость, Л., Наука, 1975. 37. Кузнецова Э.В.

47. Муталибов СМ., Морфология ва лексика тарихидан к,иск,аяа очерк, Тошкент, 1959. 48. Новиков Л.А., Некоторые аспекты описания лексики, Рус. яз. за рубежом, 1967, №1. 49. Никитин М.В., Лексическое значение слова, Учебное пособие для пединститутов по специальности иностранных языков, МВШ. 1982. 50. Резников Л.О., Понятие и слово. Изд-во ЛГУ, 1958. 51. Реформатский А.А., Введение в языкознание, М., 1955. 87 52. Ройзензон Л.И., Фразеологическая и лексическая омонимия, В сб. Вопросы фразеологии, Вып. Самарканд, III , 1970. 53. Селиверство О.Н., Компонентный анализ многозначных слов, М., Наука, 1975. 54. Смирницкий А.И., Значение слова, ВЯ, 1955, № 2. 55. Смирницкий А.И., Лексикология английского языка, М., 1956. 56. Соболева А.И., Словообразительная полисемия и омонимия, М., Наука, 1980. 57.

64. Уфимцева А.А., Опыт изучения лексики как системы, М., 1962. 65. Узбек тилининг изохли лугати, II том. 66. Чеев У.Л., Значение и структура языка, М., Прогресс, 1975. 67. Шанский Н.М., Лексикология современного русском языке, М., 1964. 68. Шумилов Н.Ф., Из наблюдений над однокоренными синонимами в современном русском языке, РЯШ, М., 1963, №3. 88 69. Щерба Л.В., Опыт общей теории лексикографии, АН СССР нашри, СЛЯ, 1940. 70. Webster's Ninth New Collegiate Dictionary, A Meriam Webster ®, Springfield, Massachusetts, U.S.A., 1983. 71. World Book Dictionary, Volume II, L-Z Clarence & Bamhart, Robert K. Bamhart, Chicago, London, Sydney, Toronto.

Купить

Информация о документе

Продавец

Ingliz va o`zbek tillaridagi nutq fe’llarining qiyosiy tahlili

Похожие документы