Инглиз ва ўзбек тилида ФОНЕТИК СТИЛИСТИК методларнинг услубий қулланилиши - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	79.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Инглиз ва ўзбек тилида ФОНЕТИК СТИЛИСТИК методларнинг услубий қулланилиши

Купить

Кириш.................................................................................. I.БОБ. Фонетик стилистик воситалар ва улрнинг услубий хусусияти………………………………………………… 1.1.Фонетика ва стилистиканинг ўзаро алоқалари............... 1.2. Фонетик услубий воситаларнинг бадиий нутқда қўлланиши ( А ллитерация, Анафора, Эпифора , Oномoтопия, Қофия )……… II. БОБ. Cинтактик стилистик воситалар ва усуллар ……………. 2.1. Гап қурилишидаги ўзига хос махсус ўзига хос қўлланишлар ….. 2 . 2 . Нутқнинг оғзаки шакли хусусиятларига асосланган синтактик стилистик воситалар............................................................................. 2.3. Градация, антитеза ва бошқа стилистик воситалар............... 2.4.Боғловчиларга асосланган стилистик синтактик воситаларнинг берилиши..........................

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги . Мустақилликка эришганлигининг йигирма тўрт йиллигини тантана қилиб, иқтисодий-ижтимоий, маданий – маънавий ривожнинг янги босқичлига қадам қўйган Ўзбекистон Республикасида фан ҳамда таълим интеграциясини таълимий ва илмий изланишларнинг самарадорлигини оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Юртбошимиз бир қатор рисола ва нутқларида фуқаролар дунёқарашининг шаклланишида ижтимоий фанларнинг, хусусан, адабитшунослик ва тилшуносликнинг ўрни алоҳида эканлигини таъкидлаб келмоқдалар. (И.А.Каримов 2009). Ўзбекистон биринчи Президенти И.А.Каримов ўзларининг “ Юксак маънавият – енгилмас куч” асарларида тил таълимининг миллий маънавиятини юксалтиришдаги мавқеи ҳақида қуйидагиларни ёзадилар: “Айни вақтда жамиятимизда тил маданиятини ошириш борасида ҳам кўп иш қилишимиз

Шу жумладан, замонавий тилшуносликнинг муҳим йўналишларидан бўлган лингвистик қарашлар тил бирликларидан нутқий фаолият воситаси сифатида фойдаланиш қонуниятлари ва тамойилларини аниқлаш ҳамда лисоний ҳодисаларнинг реал мулоқот шароитларида воқеланиши билан боғлиқ хусусиятларини белгилаш мақсадини кўзлайди. Ушбу тадқиқотнинг долзарблиги, бир томондан, тил тизими ва унинг асосий бирлиги бўлган сўзнинг семантик–структур хусусиятлари таҳлилига алоҳида эътибор қаратилади. Гап қурилишидаги ўзига хос махсус ўзига хос қўлланишларга, алоҳида гап шаклларини юзага келтирувчи эмоция ифодалаш учун хизмат қилувчи воситаларга, синтактик стилистик воситалар, синтактик бирликларнинг ушбу воситалар ёрдамида махсус ифодалар яратилиб, улар нутқда турлича фаоллашуви кузатилади. Тадқиқотнинг ўрганилиш даражас

Г.Хелбиг, рус тилшуносларидан С.Д.Кацнельсон, В.М.Солнцев, Р.А.Будагов, Д.Н.Шмелов, Ю.Д.Апресян, узбек тилшуносларидан М.М.Миртожиев, Ш.Рахматуллаев, И.Кучкортоев, Р.Расулов, Ш.Искандарова ва бошкаларнинг ишлаш усулларидан фойдаланилди. Т ад қ и қот объект и ва мат е риаллари . XX –Х I аср да яшаб ижод этган инглиз ёзувчи ва шоирларинииг асарларидан олинган мисоллардан иборат. Бундан ташкари, Қарши давлат университетининг библиотекасининг лексикология ва лексикография булими картотекасидан ҳ ам фойдаланилди. Тадқиқот предмети . С тилистик воситаларнинг гап қурилишидаги ўзига хос табиатини тушуниш ва унинг тил нормаларида муайян бир тил ривожининг турли тарихий даврларда, нутқдаги фонетик, морфологик, синтактик, стилистик қоидаларнинг қўлланилишининг очиб бериш. Тадкикотнинг максади. Ушбу м

фразеологизмни услубий қўллаш таркибли тизими ва грамматик моҳиятини янада чуқурроқ ўрганишда фойдаланиш мумкин. Шунингдек, иш натижалари магистрлик диссертациялари, битирув малакавий ва курс ишларини тайёрлаш жараёнида ҳам фойда келтириши мумкин. Тадкикотнинг илмий янгилиги . Мулоқатда, г ап қурилишида ўзига хос ўзига хос қўлланишларга, алоҳида гап шаклларини юзага келтирувчи эмоция ифодалаш учун хизмат қилувчи воситаларни, синтактик стилистик воситаларни аниқлаш. -Синтактик стилистик воситаларнинг табиатини тушуниш учун синтактик тил нормаси нима эканлигини англаб олмиш. -Синтактик стилистик услубларнинг мавжуд морфологик, синтактик ва стилистик қоидалар асосида яратилиш қонуниятларини аниқлаш. -Стилистик синтактик қурилишлар тилнинг умумий синтактик тури сифатида ўрганилиши. - Норма муа

I.БОБ. Фонетик стилистик воситалар ва улрнинг услубий хусусияти 1.1.Фонетика ва стилистиканинг ўзаро алоқалари Тилшунослигида бадиий адабиёт тилини ўрганиш билан шуғулланишнинг жиддий тус олганлиги тил бирликларининг бадиий асар тилида намоён бўлиш шаклларини, уларнинг бадиий-эстетик хусусиятларини табора аниқроқ тасаввур қилишимизга, шунингдек уларнинг бадиий адабиёт тилини шакллантириш имкониятлари ва бадиий эстетик таъсирини кенгроқ доирада тушунишимизга ёрдам беради. Гарчи она тилимиздаги барча бирликлар бадиий адабиётда тасвир вазифасини бажарса- да уларнинг фонографик услубий воситалар деб номланувчи катта бир гуруҳининг адабий асардаги лисоний ва бадиий-эстетик вазифасини батафсил таҳлил қилиш ҳали кўплаб тадқиқотларнинг яратилишини тақазо қилади. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, с тилис

ўзгаришларни ўрганишни ўз олдига вазифа қилиб қўядиган аспект – лингвистик аспект, ёзувчининг умумхалқ тилига бўлган муносабати, тил бойликларидан фойдаланиши, ёзувчи маҳорати, стили ҳақида хулоса чиқарувчи аспект – стилистик аспект». 2 Фонетик стилистика эса товушларнинг бир-бирига боғланишининг экспрессив-стилистик имкониятларини, хуллас, нутқ товушларининг тилнинг таъсирчан воситаси бўлиб хизмат қила олиш усуллари ва қонуниятларини ўрганади. Фонетик стилистика нутқнинг таъсирчанлигини ошириш воси таси сифатида нутқ товушларининг стилистик имкониятларидан фойдаланиш усуллари билан қизиқади. Нутқда товуш ва оҳангдан фойдаланиш, таъсирчанликни кучайтириш турлари хилма-хилдир. Нутқни эмоционал ва ифодали қилишда аллитерация, ассонанс ва товуш такрорлашнинг ранг- баранг кўринишлари муҳим рол

тузилиши фонетик стилистиканинг махсус соҳаси сифатида алоҳида ажралиб туради. Интонация сўзлашда оҳангнинг ўзгариши-тоннинг баланд-паст бўлиб ўзгариши-нутқ мелодикасининг ўзгаришидир. Бунга ритмика-урғу ва паузалар ҳақидаги тушунчалар киради. Интонация тушунчаси ўз ичига нутқнинг темпини ҳам олади. Нутқни фонетик жиҳатдан шакллантирадиган, бир бутун қиладиган интонацион воситалар-мелодика, урғу ва паузалар, асосан, синтактик функцияни бажаради. Яъни синтактик ҳолатларни ифодаоайди: гапдаги тугалликни билдириш, гапнинг ичидаги логик- грамматик бўлинишларни, қисмларнинг ўзаро муносабатини кўрсатиш ва бошқалар шулар жумласидандир. Шунга кўра фонетиканинг интонацияга бағишланган қисми синтактик фонетика деб юритилади. Бадиий матнни таҳлил қилиш жараёнида фонетик бирликларнинг эстетик хусусият

унли ёки ундошларни бирдан ортиқ ёзиш усули – фонетик воситалардан фойдаланадилар. Фонетик воситалар фоностилистикада ўрганилади. Фоностилистика. Услубшуносликнинг нутқ товушларининг тилнинг таъсирчан воситаси бўлиб хизмат қила олиш усуллари ва қонуниятларини ўрганувчи бўлими. 3 Хулоса қилиб айтганимизда фонетик воситалар адабий асарни шакллантирувчи тил бирликлари ва уларни қўллашнинг узвий қисми сифатида бадиий услубнинг бошқа функционал услублар орасида ўзига хос ўрни борлигини аниқ кўрсатиб тура оладиган лингвоэстетик омиллардан саналади. 1.2. Фонетик услубий воситаларнинг бадиий нутқда қўлланиши Лисоний воситаларнинг нутқимизда воқелантирувчи омиллар яъни, шакллантирадиган, бир бутун қиладиган интонацион воситалар ҳам асосан, синтактик жиҳатдан қаралади. Демак, синтактик бутунликни са

фразеологизмлар, иборалар ва маталларда учратамиз.Масалан: : Tit for tat; betwixt and between; neck or nothing; blind as a bat; to rob Peter to pay Paul. Bush: “The world will know our courage, our constancy, and our compassion” – “К” товуши матнда (аллитерация) такрорийлик таъминлайди. Бадиий адабиётда бўғинлар бошида такрор қўлланадиган : “Sense and Sensibility”, “Pride and Prejudice”(Jane Austin), “The School for Scandal”(Sheridan), “A Book of Phase and Fable”(Brewer). S ilken sad uncertain rustling of each purple curtain (E.A.Poe) Шеъриятида бўғинлар бошида ёки охирида бир хил ундош товушларнинг такрор қўлланиши нуқнинг ифодалилигини, равонлигини, таъсирчанлигини таъминлайди: “Deep into the darkness peering, long I stood there wondering, fearing, Doubting, dreaming dreams no mortals ev

Қараб қўйгил қиё, Қалбимни қиздирсин қуёшинг қиз. Бундай усулни шоир Элбек ижодида ҳам кузатиш мумкин: Кўкламда кўкарса кўк кўкатлар, Кўкларга кўмилса катта-катталар, Кўм-кўк кўкариб кўринса кўллар, Кўнгилни кўтарса кўркли гуллар. Ёки, Абдулҳамид Сулаймон Чўлпоннинг машҳур «Халқ денгиздир» деб бошланувчи шеъри ҳам аллитерациянинг гўзал намуналаридан ҳисобланади: Халқ денгиздир, халқ тўлқиндир, халқ кучдир, Халқ исёндир, халқ оловдир, халқ ўчдир... Насрда бу тарзда жумла тузиш бадиий эффект бермаслиги мумкин. Шунинг учун насрда камдан-кам ҳоллардагина кузатиш мумкин бўлади. Болалар фольклорида аллитерацияга асосланган тез айтиш ҳамда айтишмачоқ ўйинлари бор. Тез айтишлар: Бир туп тут, тутнинг тагида бир туп турп. Тут турпни туртиб турибдими, турп тутни туртиб турибдими? Ғани ғилдиракни ғилд

Али: Бобурдан сўраб кўрчи. Вали: Ютқаздинг! Аллитерациядан халқ мақолларидаги интонацион бутунликни таъминлашда ҳам кенг фойдаланилганлигини кузатишимиз мумкин: Суймаганга суйканма, суйганингдан айрилма. Тулкининг тушига товуқ кирар, Товуқнинг тушига тариқ кирар. Тек турганга шайтон таёқ тутқазар. Халқ ҳукми – ҳақ ҳукми. Абдулла орипов ижодида ҳам бу фонетик воситадан унумли фойдаланган. Масалан: Биринчи аъзо (фаррош аёлга) Бизлар шу фурсат Устингиздан ёзмоқликка айладик қарор. Фаррош аёл Ёз, ёзавер. Масковга ёз, Нью-Йоркка ёз, Маккага ё, Марсга ёз, ҳаммани чақир. Раис Кўп қизишманг, эҳтиросни жиловланг бир оз, Машғулотни эндигина бошладик, ахир. Фаррош аёл Хўш, нима деб ёзмоқчисан? Раис Замон ўзгарди, Сизда эса ташаббус йўқ, ҳа, ҳа, ташаббус. Сизни зарра қизиқтирмас давримиз дарди, Юришин

b) Анафора усулида асосан мисралар бошида сўз ёки сўз бирикмаси такрорланиб келади. Антик дунё мутафаккирлари гапнинг доимо бир сўз билан бошланиши нутққа жозиба киритади, унинг тантанаворлигини ва ҳаётийлигини таъминлайди деб ҳисоблаганлар. Шунинг учун анафорага нутқнинг безаги , ташқи белгиси деб эмас, балки маънони кучайтирувчи восита деб ҳам қараш керак. 4 Анафора кўп ҳолларда қадимги ва муқаддас китоблар Библяда сўз ва фразаларнинг нутқдаги таъсирчанлигини кучайтирувчи восита ҳисобланади. Масалан: “O LORD, rebuke me not in thine anger, neither chasten me in thy hot displeasure. Have mercy upon me, O LORD; for I am weak: O LORD, heal me; for my bones are vexed. My soul is also sore vexed: but thou, O LORD, how long?” O Lord, жумласининг мисралар бошида такрорланиб келиши матнда ички ру

Чарлз Диккенс “A Tale of Two Cities” асарида вақт тизимининг давр ва жараёнга муносабат билдирган : “It was the best of times, it was the worst of times, it was the age of wisdom, it was the age of foolishness, it was the epoch of belief, it was the epoch of incredulity, it was the season of Light, it was the season of Darkness, it was the spring of hope, it was the winter of despair.” Худди шундай услуб Вильям Водсвоснинг “Tintern Abbey”, Вильям Блейк “The Tyger” асарида учрайди: “Five years have passed; Five summers, with the length of Five long winters! and again I hear these waters…” “The Tyger” “What the hammer? what the chain? In what furnace was thy brain? What the anvil? what dread grasp Dare its deadly terrors clasp?” II жаҳон урушида сиёсий митингларда аудиторияни жалб қилиш учун

Ҳали авлиёлар ясамоқ керак. (81-б.) Ёки Бир қарасам, дўсту ёрдан кўнглим тўқдай, Бир қарасам, атрофимда ҳеч ким йўқдай. Бир қарасам, суянчиқдай болаларим, Бир қарасам, улар синиқ лолаларим. Бир қарасам, бу дунёда бахтим бордай, Бир қарасам, буткул олам менга тордай. Бир қарасам, муродимга етгандайман, Бир қарасам, кўзим очиқ кетгандайман. Бир қарасам, шон-шуҳратга йўғрилганман, Бир қарасам, эндигина туғилганман. (Бир қарасам... 314-б.) Бир товуш билан бошланувчи айнан бир хил сўзларни мисра бошида келтириш шоир ижодида жуда кўп кузатилади: Бир кун фазилатинг олсам қаламга, Бир кун қабиҳлигинг ёйгум оламга. Бир кун кўз ёшларинг қоғозимдадир, Бир кун заҳарханданг овозимдадир. Бир кун ўтмишингдан фарёд солурман, Бир кун иқболингдан ўйга толурман. (60-б.) Ассонанс шеърий матнда унлиларнинг уйғ

“Hourly joys be still upon you! Juno sings her blessings on you. . . . Scarcity and want shall shun you, Ceres’ blessing so is on you.” (The Tempest by William Shakespeare) Юқорида (you) сиз сўзига ишора қилиб матний таъсирчанликни кучайтиради. “Fie, fie, thou shamest thy shape, thy love, thy wit, Which, like a userer, abound’st in all, And uses none in that true sense inded Which should bedeck thy shape, thy love, thy wit.” (Romeo and Juliet by William Shakespeare) If you did know to whom I gave the ring, If you did know for whom I gave the ring And would conceive for what I gave the ring And how unwillingly I left the ring, When nought would be accepted but the ring, Or half her worthiness that gave the ring, Or your own honor to contain the ring, You would not then have parted with the

“I’m a Pepper, he’s a Pepper, she’s a Pepper, we’re a Pepper. Wouldn’t you like to be a Pepper, too? Dr. Pepper.” Худди шу шеърий мисраларни ўзбек шеъриятида кўзатилади: Ён бошлаб газета варақлайди чол, Тўполон чиқибди завод, Вуздами. Кампири юпатар сурганча хаёл: -Ўйламанг, жанжал ҳам фақат биздами?! Хулоса қилиб айтганимизда фонетик воситалар адабий асарни шакллантирувчи тил бирликлари ва уларни қўллашнинг узвий қисми сифатида бадиий услубнинг бошқа функционал услублар орасида ўзига хос ўрни борлигини аниқ кўрсатиб тура оладиган лингвоэстетик омиллардан саналади. Бу воситалар кўз олдимизда, аввало, она тилимизнинг кенг жабҳадаги семантик услубий ранг-баранглигини бадиий адабиёт орқали намойиш қила оладиган имконият сифатида намоён бўлади. Буни биринчи навбатда, бадиий матнда кўпчилик сў

бўйсундириши, шу йўлда айримларининг бадиий услубга хосланиши уларнинг бу услубдаги ўрнини яна ҳам мустаҳкамлайди. Инглиз ва Ўзбек бадиияти, хусусан шеъриятида санъатларнинг юзлаб кўринишлари мавжуд бўлиши, биринчидан, бадиий услубининг илдизлари қадимий эканлигидан, унинг шаклланганлигига кўп асрлар ўтганлигидан далолат берса, иккинчидан, улар тилимизнинг, жумладан, бадиий нутқнинг юксак маънавий-бадиий-эстетик фазилатлари, мукаммаллиги ва камолотидан гувоҳлик берувчи омиллардир. d) Oномoтопия Тақлидий товушлар бу турли сўзлар ва ҳар хил товуш бирикмалари воситасида бирор табиий товушга тақлид қилиш йўли билан амалга оширилган товушлардир. Масалан: buzz, bang, cuckoo, tin tinnabulation, to mew, ting-tang, ping-pong, tap. Шунингдек дарёнинг шовуллаши, моторнинг уриши, шамолнинг увиллаши, қ

силкиниб, елпиниб турмоқ, ҳилпирамоқ (байроқ шамолда пирпираб турибди). Иккинчи кўчма маъноси: титрашга ўхшаш ҳаракат қилмоқ, учмоқ. Баъзи ономатопияларни товушли истиоралар деб атасак ҳам бўлади. Улар образ яратадилар, бироқ яратган образ кўринишли эмас, балки товушлидир. “Пирпирайди юлдузлар бари”. Бу гапда “пирпирайди” сўзи истиора бўлиб келади. e) Қофия . Қофия бир турдаги ёки бир-бирига ўхшаш товушли бирикмаларнинг сўз охирида келишидир. Қофиянинг тўлиқ қофия, бўш қофия, унлилар қофияси, ундошлар қофияси каби турлари мавжуд. Қофиянинг аҳамияти жуда катта. Қофия шеърни ташкил этади, яъни уни насрдан фарқлайди ҳамда оҳангдошликни юзага келтириб, шеърий нутқни оҳангдор ва таъсирли қилади. Баъзан шеърда унинг асосини ташкил этувчи сўзлар қофиялашади. Бундай қофия шеърнинг ғоясини ифодалаш

Шунингдек, шеъриятда мисраларнинг қофияланиши турли сўзнинг услубий қўлланиши кўзатилади: “Олтин эдим, чўян бўлдим, Доно эдим, сомон бўлдим, Қиммат эдим, арзон бўлдим, Ғамга қолган равшан бўлдим”. Бу мисолда чўян, сомон, арзон, равшан сўзлари қофиялашган. Жумладан инглиз тили шеъриятида мисраларнинг қофиялашувини кўрамиз: say, day, play, measure, pleasure. It was many and many a year ago, In a kingdom by the sea, That a maiden there lived whom you may know By the name of Annabel Le; Than to love and be loved by me(E.A.Poe). Swet and low, swet and low, Wind of the western sea, Low, low, breathe and blow, Wind of the western sea Over the rolling waters go (A.Tennyson). While and pondered, Weak and weary, Over many a quaint, And curious volume Of forgotten lore...(A.Poe) Here it comes sparkli

And gurgling and stuggling,… And bubblingand troubling and doubling, And rushing and flashing and brushing and gushing, And flapping, and rapping and clapping and slapping… And thumpingh and pumping and bumping and jumping, And dashing and flashing and slashing and clashing… All at once and all o’er, with a mighty uproar, And this way the Water comes down at Ladore. (R.Southey) There’s humming in the sky There’s a shining in the sky Silver wings are flashing by Silver wings are shining by Aeroplane Aeroplane Flying – high. Silver wings are shining As it goes gliding by First it zooms And it booms Then it buzzes in the sky Then its song is just a drumming Strumming Strumming The wings are very little things. The silver shine is gone Just a little black speak Away down the sky With a soft li

Қофия бир неча ўхшаш товушларнинг тури сўз ва сўз бирикмаларнинг мисралар охирида фоностилистик воситасида мослашишидир. Қофиянинг аҳамиятли томони шундаки, шеърни мазмуний жиҳатини равшанлаштиради, сайқаллаштиради, яъни уни насрдан фарқлайди ҳамда оҳангдошликни юзага келтириб, шеърий нутқни оҳангдор ва таъсирчанлигини оширади. II. БОБ. Cинтактик стилистик воситалар ва усуллар 2.1. Гап қурилишидаги ўзига хос махсус ўзига хос қўлланишлар Гап қурилишидаги ўзига хос махсус ўзига хос қўлланишларга, алоҳида гап шаклларини юзага келтирувчи эмоция ифодалаш учун хизмат қилувчи воситаларга, синтактик стилистик воситалар дейилади. Бу воситалар ёрдамида махсус ифодалар яратилиб, улар бетараф синтактик бирликлардан тубдан фарқ қилади. Ушбу “махсуснинг” оддий “бетарафга” бўлган муносабатини биз қуйида

қаралади, балки ўз шахсий мулоҳазасининг юзага келиши деб тушунилади. Стилистик синтактик қурилишлар тилнинг умумий синтактик тури сифатида ўрганилиши мумкин. Норма муайян бир тил ривожининг турли тарихий даврларда, нутқдаги фонетик, морфологик, синтактик, стилистик қоидаларнинг қўлланилишидир. Синтактик қурилишдаги ҳар қандай ўзгариш унинг мазмунига путур етзказмаса, бу ўзгаришга меъёрнинг бир тури деб қараш мумкин. Синтаксис ҳақида гапирар эканмиз, биз доим шакл ва мазмун деган аҳамиятини кўрсатиб беришимиз мумкин: Бен тезар литоб иниятбен. Грамматик маънога эга бўлган сўз туркумларини шакл жиҳатидан ажратамиз: “от” – бен, “феъл” – иниятбен, “равиш” – тезар, “олмош” – литоб. Маъносига кўра, бу сўзлар ҳеч қандай тушунчани англатмайди, лекин гап ҳосил қилишда бу “сўзларнинг” грамматик ва т

айтган шахснинг кайфияти ифодаланган. Анъанавий бетараф дарак гап билан солиштирамиз: The sentences fly away. What she craved was affection. Иккинчи гапни қуйидагича талқин қилиш мумкин: Асар қаҳрамони бўлмиш аёлда ҳамма нарса бор, фақат унга “меҳр, севги, эътибор” зарур. Агар гапни анъанавий сўз тартибига кўра ўзгартирсак, стилистик ифодалаш йўқолади. Гапнинг асосий маъноли қисмлари гап бошида ва охирида бўлганлиги туфайли, юқорида кўрсатилган эмфаза вужудга келган. Синтаксис ҳақида гапирар эканмиз, гапнинг ташкил этилишида оҳангнинг аҳамиятини кўрсатиб ўтмоқ керак. Ёзма нутқда муаллифлар фикрнинг оҳангини кўрсатиш мақсадида турли тилга оид бўлган лисоний ва тилга оид бўлмаган паралингвистик воситалардан фойдаланадилар. Биз тўхталиб ўтмоқчи бўлган яна бир нарса бу синтактик стилистик таъс

Аммо бу синтактик таъсир воситаларнинг ҳаммаси оғзаки нутқ кўринишидан ёзма нутқ кўринишига ўтганда асосан бадиий наср услубида умумлашади, жипслашади, маълум бир вазифани бажаради, ҳамда стилистик восита ҳолатини эгаллайди. Шундай қилиб, ҳамма синтактик стилистик воситаларни учта катта гуруҳга бўлиш мумкин: I. Нутқ оғзаки шакли хусусиятига асосланган синтактик стилистик воситалар. III. Таркибий маъноларнинг ўзаро муносабатига асосланган синтактик стилистик воситалар. Биринчи гуруҳга инверсия, ажратилмаган тузилмалар, параллел қурилмалар, хиазм, такрор, эллипс, саноқ, градация, антитезалар киради. Маълумки, сўзларнинг тартибининг ўзгариш ҳодисасига инверсия дейилади: Have you done your homework? Where is her house? Шуни таъкидлаб ўтиш керакки, савол маъносидаги сўз тартибида инверсия ҳодис

practical realization of potential possibilities of the language. They are realized in the following widely used patterns of stylistic inversion: 1. The object is at the beginning of the sentence: a) a direct object. Eg.: Poems he wanted to enjoy (O.Wilde); b) an indirect object; Eg: On him the cocked hat, gold-laced coat and staff, had all thre descended. (Ch. Dickens); c) the prepositional object stands before the subject: Of her father Gertrude knew even less (S.Leacock). To this question he did not answer (O.Wilde). 2. The attribute is after the word it modifies (postposition of the attributes): He had moccasins enchanted. Magic moccasins of der-skin…(Ch.Dickens). With fingers weary and worn (Th. Hood). 3. The predicative is placed before the subject: And very melancholy work it was; B

Other changes may cause grammatical and expressive changes: Had I known it? (grammatical meaning); If I had known it (expressive meaning). Compare with neutral: I had known it. The main SF of inversion is to put stress on one the parts of the sentence which is significant. It may be done for the sake of emphasis or logics. In many cases inversion expresses the velocity, the swiftness of the described action. This can be sen in the following examples: Bright the carriage looked, slek the horses looked, gleaming the harness looked (Ch.Dickens); Away went Alice like the wind. She has just begun to dream that she was walking hand in hand with Dinah…when suddenly, thump, down she came upon a heap of sticks and dry leaves and the fall was over (L.Carrol). Inversion is often employed in poetry fo

бўйсунади. Стилистик инверсия инглиз тилида қуйидаги тузилишларда намоён бўлади: 1. Гап бошида тўлдирувчи келганда. 2. Аниқловчи аниқланмишдан сўнг келса. 3. Отли кесимнинг эгадан олдин келса. 4. Гапда ҳол эгадан олдин келса. 5. Кесим эгадан олдин келса. 6. Воситали тўлдирувчи гап бошида келса. 7. Эргашган қўшма гапларда эмфаза эргаш гапнинг бошида келиши ҳисобига ҳосил бўлади. Публицистика услубида қуйидаги инверсиялар кўп учрайди: гапда кесим биринчи ўринда келганда: Says Cambridge University’s Martin Res; “Einstein is the only scientist who has become a cult figure...” Explains University of Texas Physicist John Wheler... Берилган гапларда “says”, “explains” кесимлари гапнинг бошида келган. Бу эса инглиз тили грамматикасига мутлақо хос бўлмаган ҳодисадир. Гапда сўз тартибининг ҳар қанда

Баъзи ҳолларда инверсия тезлик, чаққонлик, ҳаракатнинг бажарилишини кўрсатиш учун ишлатилади. 1. And we sang a song about a gypsy’s life, and how delightful a gypsy’s life was. (J.K.J) 2. Over the black glittering piano hangs “Solitude” – a dark tragic woman draped in white. (K.M.) 3. …the string would slip down and he would slide on the piano. (J.K.J.) 4. Scattered about the boat, in dreamy and reposeful attitudes, lay five fellows. (J.K.J.) 5. Always will humanity remember the World Congress of Peace held in Moscow. A congress totally unprecedented in the entire struggle of the peoples of the world for peace. (M.N.) 6. Into the society came Sonia van der Merne when her husband had ben thre years in prison. (M.S.) 7. On went her old brown jacket, on went her old brown hat (O.H.). 8. To in

Detached constructions (DC) are such constructions which are formed by singling out secondary parts of the sentence. This isolation is achieved with the help of stress, commas or dash. In oral spech it is achieved with the help of intonation. From the grammatical point of view these secondary parts are closely connected with the primary parts of the sentence. Thus here appears the clash betwen the structural and semantic aspects of DC. As Prof. I.R.Galperin puts it “detached constructions bridge the norms of written and spoken language” (15, 206). DCs stand close to inversion and ellipsis: He did not answer, and sickly white, she jumped up (W.Thackery). Here are some illustrations: For an instant she apprehended him there pale, awkward, strong; Nightmares troubled him, waking and sleping;

Ажратилган тузилмалар гапнинг иккинчи даражали бўлагини ажратиш йўли билан ҳосил қилинади. Бу ажратиш урғу ёки вергуль ёрдамида ифодаланади. Оғзаки нутқда эса бу ажратишлар оҳанг ёрдамида белгиланади. Грамматика нуқтаи назаридан гапнинг иккинчи даражали бўлаги бош бўлакка боғланган бўлади. Шундай қилиб, гапдаги таркибий маъно билан умумий мазмун ўртасида тўқнашув юз беради. Бу қурилмалар таъсирида гапнинг иккинчи даражали бўлаклари бош бўлаклардан одатдаги синтактик боғланишлар жиҳатидан ажратилган бўлади. Профессор И.Р.Гальпериннинг фикрича бундай тузилмалар нутқнинг ёзма ва оғзаки турларини бир-бирига яқинлаштиради, бирлаштиради. Ажратилган тузилмалар инверсияга яқин туради ва гапда доимий боғланишларни бузиб, айрим гап бўлакларини ажратиб кўрсатади. Бундай тузилмада гапнинг турли бўлакл

PCs are used in differnt styles with different SF. In belles lettres style it carries an emotive function. Sometimes it is used as a technical means for building up other SDs – antithesis and gradation (se page 114-121). In scientific prose PCs have a special function in the logical successive arrangement of ideas: the technological development arising during scientific research..., unforessen difficulties arising during the experiment, ... unforesen conditions arising during the construction and operation of the pipeline. ... (Science Journal). The SF of PCs may be semantic and structural. The first implies either equal semantic significance or opposition of the repeated parts. The second implies a rhythmical design to the parts of the PC (especially in poetry): Nothing to se but sights,

Ярми шарбат, ярми шакар, Ярми қаймоқ, ярми ёғ! Хўп ажойиб юртимиз бор, Ярми гулшан, ярми боғ! (Т.Т.) Тўла параллелизм доим такрор билан бирга келади. Баъзан гапнинг бир қисмигина такрорланади, бу қисман параллелизмдир. Масалан: Қирқ чилтонга сардор эди Гўрўғли, Ҳар ишдан хабардор эди Гўрўғли... (Халқ достонларидан) Параллелизм фақат бадиий нутқ услубида қўлланилиб қолмай, баъзан илмий услубда ва расмий ҳужжатлар услубида ҳам қўлланилади; бироқ унда у тасвирий восита сифатида вазифа бажармайди. Асосан таъкид учун қўлланилади. Параллелизмнинг функционал услубларда қўлланилишига кўра вазифалари турличадир. Бадиий нутқ услубида параллелизм бадиий эмоционал вазифани бажаради. У ифоданинг ритмлилигини ташкил этади ва ўзининг бир хиллиги билан ифодадаги айрим бўлакни эмфатик жиҳатдан ажратиб кўрс

Чакканга тақ, чакканга. (Халқ қўшиғи) 1. Бу кун ўзгачадир жилвали олам, Бу кун ўзгачадир борлиқда ханда. (Э.В.) 2. Турмуш ташвишлари, Турмуш ташвишлари, Биз сендан баландроқ тура олсайдик, Биз сендан баландроқ юра олсайдик, Балки улғаярди дунё ишлари ... (А.О.) 3. Собиту сайёрада инсон ўзинг, инсон ўзинг, Мулки олам ичра бир ҳоқон ўзинг, султон ўзинг. (Э.В.) 4. Аёлларнинг йиғи ва хитоблари, золимларни қарғишлари йигитларнинг мардона овозлари, баъзи кишиларни чўчитиб олазарак қилди (О.). С hiasmus (Reversed Parallel Constructions). The compositional design of this SD is as follows: two successive sentences are given but the word order of one sentence is reversed. If the first sentence has a direct word order (subject, predicate, object) the second sentence has an indirect word order: adverb

Chiasms can appear when there are two successive sentences or coordinate parts of a sentence. The structural design of chiasmus may be different: it appears in a complex sentence, in a compound sentence or in two independent sentences. We must distinguish betwen lexical and syntactical chiasmus. Here is the example of lexical chiasmus: Experience is the child of Thought and Thought is the child of Action (A.Pope). There is no inversion here. Both parts have the same direct word order. Syntactical chiasmus is used to break up parallel constructions which are monotonus. It brings emphasis on the second part, the inverted part of the utterance. Close analysis shows that the first part in chisamus is not completed, the reader anticipates the continuation and this completion of the idea is give

Хиазм таҳлил қилинганда, унинг лексик ва синтактик турлари фарқланиши лозим. Лексик хиазмлар мавжуд бўлганда ўз-ўзидан ҳеч қандай синтактик инверсия ҳосил бўлмайди. “Тарих инсонни яратмайди, Инсон тарихни яратади”. Мулоҳазанинг иккала қисмида ҳам сўз тартиби тўғридир. Синтактик хиазм параллел тузилмаларни ёки умуман бир хилликни бузиш учун қўлланилади. Синтактик хиазмларда гапларнинг биринчи қисми тугалланмаган бўлади: Баъзилардай эмасман чаққон, Чаққонлик ҳам келмас қўлимдан. (Ў.Х.). Хиазм сўзлашув тилининг эмфатик тузилмаларидан вужудга келади. Ёзма нутқда хиазм ихчамлашади, умумлашади ва шу йўсинда стилистик восита ҳолига келади. Хиазмнинг стилистик вазифаси – диққатни гапнинг катта бир бўлагига жалб этишдир: Лекин Лайли бошига келган Қора кунлар бизга ёт бутун; Бизга ётдир Ширин бахтин

mirculously whole and lovely, against the formidable background of the immense ruin (A.Bennett). Like other SDs repetition has several structural types: I. The repeated word or phrase stands at the beginning of each sentence, clause or phrase. This repetition is called anaphora. Here is the use of anaphorical repetition in the following nursery rhyme: For want of a nail, the shoe was lost, For want of a shoe, the horse was lost, For want of a horse, the rider was lost, For want of a rider, the battle was lost. (From the Book of Nursery Rhymes) 2. Repetition of a final word or word group is called epiphora: When I go into a bank I get rattled. The clerks rattle me. The wickets rattle me, the sight of money rattles me, everything rattles me (S.Leacock). In these cases repetition has the func

Anadiplosis serves to stress the most important part of the utterance: To Jan it was as though a curtain had ben raised in her mind – a curtain from which she recoiled in horror (D.Cusack). 5. There are cases when the linking device is repeated several times in one utterance. This compositional form of repetition is called chain repetition: But two minutes later the sun vanished behind flying cloudly continents, a relative darkness descended on the summer afternoon, and rain too descended – descended in such soaking overwhrlming quantities that…(I.Murdoch). 6. The next type of repetetion is root repetition: The child smiled the smile and laughed the laughter of contenment…; In the usual order of things he should have lost consciousness at this point, but that mercy was denied him, and he w

In poetry repetition performs the rhythmical function. Among different functions of repetition we distinguish so-called back-ground function. The SF of this type of repetition is to create the background against which the unrepeated words and word combinations become more emphatic and thus more important. Такрор ҳаяжонли ҳолатни ифодалаш мақсадларида қўлланадиган стилистик воситадир. Эмоционал нутқ қисқалиги, мантиқлилиги ва баён қилинаётган фикрнинг айрим бўлаклари такрорланиши билан ажралиб туради. Оғзаки нутқда айрим сўзларнинг ва бутун сўз бирикмаларининг такрорланиши муайяндир: “ Тўхтанглар, тўхтанглар, ўртоқлар ” – ўз фикрини исботламоқчи бўлди инженер. (Ж.А.) Бу мисолда такрор ҳеч қандай стилистик вазифани бажармайди ва сўзловчининг маълум бир психик ҳолатини ифодалаяпти холос. Такр

Бойлиги, кони билан, Вақти-замони билан, Барча имкони билан. (Ғ.Ғ) 3. Такрорланувчи бирликлар ўзига хос доира ҳосил қилиб, парчанинг бошида ҳам, охирида ҳам келиши мумкин. Бундай такрор халқасимон такрор дейилади: Нафис чайқалади бир туп наъматак Юксакда, шамолнинг беланчагида, Қуёш кўтариб бир сават оқ гул, Виқор-ла ўшшайган қоя лабида Нафис чайқалади бир туп наъматак (Ҳ.О.) 4. Такрорнинг яна бир кўриниши топилма такрор биринчи мисранинг охирида келган бирор сўз иккинчи мисранинг бошида такрорланиб келади (анадиплосис): Бешик болани, бола дунёни тебратар. Атом қуввати пок қалбингизда Ва сиздан кутади тақдирин жаҳон, Жаҳон, замон, халқлар, ватан ва давлат Сизга таянади, сизсиз посбон. (Ғ.Ғ) 5. Тизма такрорлар ҳам мавжуд: Соатлар кунларни, кунлар ҳафтани, Ҳафталар ойларни туғдирганидек, Аъл

ўйинига яқин туради. Бу усулда ўша сўз айнан ўзи такрорланмай, фақатгина сўзнинг ўаги такрорланади, шунинг учун биз ҳар хил маъноларни англатувчи турли сўзларни учратамиз: Дилдор энди чинакамига дилдор бўлиб кетган эди (С.А.) 7. Такрорнинг навбатдаги тури синонимик такрордир. Синонимик такрорнинг моҳияти шундан иборатки, айнан битта тушунчани ифодалаш учун синонимик воситалар қўлланилади: Инсон қалби билан ўйнашма, Инсон қалби билан сен қилма хазил, Инсон қалби – офтоб акс этган чашма, Гоҳ булутдай енгил, гоҳ тоғдай зил. (Ш.) Бу ерда объектив синонимлар қўлланилиши шарт эмас. Воқеа ва ҳодисаларни образли қиёслаш натижасида ҳам тушунчалар бир-бирига яқинлаштирилиши мумкин. Бунда сўзлар матний маънога эга бўладилар. Жуфт синонимлар ҳам синонимик такрорнинг турли шаклини бера олади: Шундай би

Ўзбек тилида плеонастик қўлланиш тарзида баҳоланаётган ўринларда адиблар кейинги воситани бошқа мақсадда қўллайдилар. Бошқача айтганда, ёнма-ён қўлланган сўзлар, шаклларнинг бири бошқа маънони ифодалайди ёки бошқа вазифа бажаради: Масалан. Сизлар сўзида Сиз олмош ҳурмат маъносини ифодалайдиган бўлиб қолгани учун, унга кўпликни ифодаловчи -лар қўшилган (бош-оёқ, сарупо, ўртамиёна қўлланишларида кейинги сўзлар бошқа маънодадир) шунга кўра, плеоназмни аслида юқорида кўриб ўтилган такрордан бошқача ҳодиса сифатида талқин этган маъқулдир. Такрорнинг оддий вазифаларидан бири – таъсир кўрсатишдир. Баъзан иш-ҳаракатнинг изчиллигини, бир хилдалигини ифодалаш. Бу вазифа маром ёрдамида амалга ошади. Такрорнинг яна бир вазифаси гапнинг маъносини кучайтиришдир. Сўзларнинг такрорланиши гапда катта куч с

SD. Here it is one of the typical features of spoken language: Got a letter? Enjoy your holiday? My best wishes to your father! In the author’s narrative ellipsis may serve to add emotional colouring or to underline the most important information of the utterance. The most widely used patterns of elliptical constructions are the following: 1) The simple verbal predicate is omitted. In English parallel constructions this omission shows the similar or opposed nature of the phenomena: His face was rather rugged, the cheks thin; She had a turn for narrative, I for analysis. 2) Attributive constructions can also be elliptical: He told her his age, twenty four; his weight – ten stone II, his place of residence, not far away (J.Galsworthy). Ellipsis is a deliberate omission of some parts of the s

Эга тушириб қолдирилиши натижасида стилистик восита – эллипсис ҳосил бўлган. (Мен) яна тонгни қутладим бугун. Эллипсис оғзаки нутқнинг муҳим томонларига асосланган бўлади. Сўзловчи кучли ҳаяжонланган ҳолатда бўлганда ўз-ўзидан гапнинг маълум бир қисмларини тушириб қолдиради. Мисол: “Ҳақиқатан, Ҳайдар танлаган мавзу...Ниҳоятда қалтис муаммо” (О.Ё.). Аммо бунда мантиқий боғланиш бузилмайди, маъно, мазмун тушунарли ҳолда сақланади. Бинобарин, шуни унутмаслик мазмун тушунарли ҳолда сақланади. Бинобарин, шуни унутмаслик керакки, гапдаги ҳар қандай тушириб қолдириш стилистик усул деб саналмайди. Масалан: Нечагача ишлайсиз? Олтигача! Юқорида эслатиб ўтганимиздек, стилистик усул бу доим тилнинг муҳим асосий томонларини жипслаштириш ва умумлаштириш демакдир. Эллипсда ҳам худди шу хусусиятларни кўри

Сал ўтмай оқшом шабадасида янги япроқ ёзаётган ялпиз ва қоқи ҳиди ҳам димоққа уради. (М.) 2. Баҳор. Сувараксойда эди чамамда. Боёстоннинг гирибонидан бўғамиз деб турибмиз...Шу пайт денг, аллақаерда милтиқ варанглаб қолди- ку. Қаерда, ким отди? Пайқаш қийин. Тоғда шундақа, бу жилғада отилган ўқ, нариги жилғада янграйди. Сал ўтмай қасир-қусурга айланди...(Й.Ш.) 3. Қизларни хонадонларга жойлаштиришди. Кун ботган. Ғира-шира пайт. Биз тушган ҳовлида ғозлар ғоқ-ғоқлаб юрибди. Девор тўла таппи. (К.Н.) Enumeration is an SD which is formed when objects, actions or properties are listed one by one. The list may produce different impression on the reader. Sometimes the objects or actions given in the list may have some likeness or similarity. It occurs when these objects belong to one and the same gr

sobbed, she shrieked, she kicked, she fought vacancy and silence with her angry fists. No result. No audience” (A.Bennett). In the following example we se the use of different grammatical forms which constitute enumeration. From the semantic point of view they denotic things which belong to different groups of notions: For some time now their small house had ben a scene renovation of siutcases, unfolding of maps and discussion of trains and seat reservation and weather, had gone on without intermission untill Mor had ben obliged to invent excuses for staying in school. (I.Murdoch). The SF of enumeration may be differnt: it may suggest the rapidly changing impressions of the scenery. Sometimes enumeration helps to reveal the state of the charcter’s mind. Санаш стилистик восита сифатида ишла

Бу усул одатда бадиий услубда кўп қўлланилади. Бу эса юқорида келтирилган мисоллардан аниқ кўриниб турибди. Аммо санаш оммавий матбуот ва илмий услубларда ҳам қўлланилиши мумкин: Масалан, “Отани севмоқ, тинчликни, дўстликни, ёруғликни, ҳаётни севмоқдир” (рўзномадан) гапида уюшиқ бўлакларнинг семантик нуқтаи назардан қараганда ортиқ даражада кенгайиб келишини ҳамда бу уюшиқ бўлаклар нутқнинг экспрессивлиги учун хизмат қилишини кўрамиз. 1. Мен уйланадиган қиз хуснда ҳам, ақлда ҳам, билимда ҳам, рўзғор ишида ҳам яккаю ягона бўлиши керак...! (Р.Қ.) 2. Бундай туйғун, бундай боадаб қиз етти иқлимда ҳам топилмайди. (О.) 3. Бебахтнинг ошига пашша ҳам, кана ҳам, сўна ҳам, қолаверса, шалоплаб олиб мана шунақа азроил ҳам, мункарнакир ҳам тушаверади. (Ҳ.Ҳ) 4. Сойларда тун, саҳроларда тун, Далаларда, в

The word “kill” is the strongest in meaning among all these contextual synonyms. The same may be sen in the following example: “Thief, pimp, blackmailer, not to mention murderer” (L.Heartly). Emotional gradation is based on the relative emotional tension produced by words pf emotional meaning: “Your son is very ill – seriously ill – desperately ill”. The emotional meaning is prevailing in the word “desperately”. Compare the dictionary meaning of these words. “Seriously” implies “possible danger” whereas “desperately” implies “extremely serious or dangerous consequence” (Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English). The same we se in the following sentence: “He was in love, and if in love then not just a little in love, but terribly, desperately, nedfully in love” (I.Murdoch). Q

Градация – мантиқий, эмоционал ҳамда миқдорий бўлиши мумкин. Мантиқий градацияда ҳар бир гап ўзидан аввал келган гапга қараганда мазмун жиҳатдан таъсирлироқ бўлиб боради. Мисол: “ Дарё оқар, вақт оқар, умр оқар пайдар-пай” (О.М.) бу гапдаги барча отлар матний синоним сифатида келмоқда. “У ҳар қандай тўсиқни ҳам енгиб ўтади, улғаяди, вояга етади ” (П.Т.). Берилган мисолда ишлатилган феъллар – енгиб ўтади, улғаяди, вояга етади – мантиқий градацияни ташкил этган. Эмоционал градация – одатда эмоционал сўзлар ёрдамида ифодаланади. Масалан: Мирзакаримбой ҳамма бойлар каби айёр, муғомбир, пухта-пишиқ . (Ойбек.) Келтирилган мисолда градация айёр, муғомбир, пухта-пишиқ сўзларига асосланган. Эмоционал градациянинг асосини ташқил этган сўзлар матний синонимлардир. Бу градацияни ташкил этган сўзларнин

сўлаётган ёв тилагига . (Ҳ.О.) Миқдорий градацияга қуйидаги мисолни келтириш мумкин.: шу супачадан кўриниб турган кенгликларда болалигининг, йигитлигининг, қарилигининг излари қолган. (С.А.) Градация ёрдамида ёрдамида эса бирор ҳодисанинг динамик ўсишини ифода этишимиз мумкин: На ғурбат, на офат, на ғам. Бунда бор: ҳарорат, муҳаббат, шафқат, Ва меҳнат нонини кўрамиз баҳам... (Ғ.Ғ.) Градациянинг стилистик вазифаси хилма-хил бўлиб, баъзан бу қандайдир воқелик ёки ҳолатга нисбатан берилган баҳо бўлиши мумкин. Баъзан эса градация бирор бир жараён ёки ҳодиса ривожланишининг ўсишини тасвирлашга ёрдам беради. 1. Комилжон ҳамон ундан кўзини узмай мулойимгина термулиб тураркан, аллақандай латиф ва ширин бир нарса унинг юрагига қуйилар, бу нарса унинг юрагида тобора ўсиб, улғайиб бораётгандай эди. (

implies the use of dictionary antonyms , i.e. words that are contrary in meaning to another: white-black, day-night, long-short, young-old etc. stylistic opposition is based on relative opposition which arises out of the use of contextual antonyms. It may include objectively contrasting pairs, i.e. dictionary antonyms as well. Let’s se the following example: We are young, friend, like the flowers , You are old, friend, like the tree , What concern have you with ours?- You are dying , we’re to be It is very true, I’m dying , You are roses still in bud... (J. Mansfield) In this poem antithesis is based on the following oppositions: young – old, flowers – tre, dying – to be; only the first opposition “young - old” may be considered as dictionary antonyms, the rest are contextual antonyms, and

There are a number of word combinations which are built on antonyms, such as: up and down, top and bottom, inside and out. Of course these phrases must not be confused with antithesis. They may be used to build up antithesis but separately they do not constitute antithesis. Among stylistic functions of antithesis we single out the following: making comparison of different objects and notions, division or separation of several concepts, combining various objects and notions. Антитеза. Бир тушунчанинг қарама-қарши хусусиятини билиш мақсадида уни мантиқий қарама-қарши бўлган тушунча билан чоғиштиради. Натижада объектив борлиқ далиллари умумий белгиларига кўра бир-биридан узоқлашади. Масалан: Муҳаббатда тенгдиро Шоҳ билан гадо. Мантиқий ва стилистик қарама-қаршиликни бир-биридан фарқлаш лозим.

севгиларини кўпроқ тилга олади: бири мотам ва мусибат кунлари бўлса, иккинчиси шодлик ва байрам кунларидир. (С.А.) Бу стилистик воситанинг таҳлилида икки тушунчани қарама-қарши қўйиш натижасида сўзлар орасида ҳосил бўлган қатламларни ҳисобга олмоқ керак. Охирги мисолда ишлатилган “мотам” ва “мусибат” сўзларининг қуйидаги маъноларини луғатдан кўриб чиқамиз. “Мотам” сўзи кўчма маънода ишлатилган бўлиб “қаттиқ ташвиш, ғамгинлик, хафагарчиликни” билдиради. “Мусибат” сўзи “мотам” сўзига синоним бўлиб ишлатилган ва “мотамсаро ташвиш, кулфат” деган маънони билдиради. “ Шодлик ” сўзи эса буларга антоним бўлиб ишлатилган ва “бирор нарсадан мамнун бўлиш, хурсандлик, севинч, қувонч” деган маъноларни билдиради. “Байрам” – “шодлик, расмий тантана; бирор муносабат билан қувонч, шодлик, тантана ва ўқин-к

Тилда кўпгина сўз бирикмалари антонимлар ёрдамида тузилган бўлиб, булар антитеза деб ҳисобланмайди. Паст-баланд, яқин-узоқ, ёш-қари, катта-кичик кабилар. Бу сўз бирикмалари матний антонимлар билан бирга антитеза тузилишига ёрдам беради холос. Антитеза гапларнинг параллел жойлашишига кўра маром ҳосил қилиш, қиёслаш гапдаги айрим бўлакларни бирлаштириш ва баъзи ҳолларда ажратиш вазифаларини бажаради. Масалан: қиёслаш вазифасини юқоридаги Э.Воҳидов шеърида кўришимиз мумкин (биз – булар). Мисоллар. 1. Мен ҳам шу тўғрида ўйлаб, уларнинг айтган нишонларини қора қашқамдан қидириб топсам суюниб, топмасам куйиниб тураман. (А.Қ) 2. Буйруқ қоғози бундан бир йил илгари сандиққа тушишда Охунд домлага қандай умидлар берган бўлса, бугун сандиқдан чиқишда шу даражада умидсизлик туғдирди. (А.Қ.) 3. Кеч яқи

Polysyndeton may express events following in succession: “Why didn’t somebody call me? Oh, this is a shame”. And he flung his watch down, and sprang out of bed, and had a cold bath, and washed himself, and shaved himself in cold water because there was not time to wait for the hot, and then rushed and had another look at the watch, (J. K. Jerome). In this utterance the verbs “sprang out”, “had a cold bath”, “washed”, “dressed”, “shaved”, “rushed”, “had another look” show the succession of actions and polysyndeton helps to achieve this effect. In some cases (se the example above) polysyndeton is used together with enumeration. Кўп боғловчилик , ифодага асосий мазмундан ташқари қўшимча мазмун ва бўёқ бериш мақсадида гапда бир хил таркибий қисмлар олдида боғловчи ёки боғловчи вазифасидаги сўз

down with a jerk. You don’t bother about time. You don’t mind a man being two bars in front of the accompaniment, and easing up in the middle of a line to argue it out with the pianist, and then starting the verse afresh, But you do expect the words. (J. K. Jerome). We must not neglect the role of intonation in usually framed in one sentence, because of intonation but the sentence may have different clauses expressing condition, supposition, time, and the like. All these clauses hold back the conclusion of the utterance. Here is an example of suspense in Keat’s “Sonnet”: When I have fears that I may cease to be Before my pen has glean’d my teming brain Before high-piled books, in charactery Hold like rich garners the fall ripen’d grain When I behold, upon the night’s starr’d face Huge clou

but one for having a ferocious dog at large, that had kept him pinned up in his own tool-shed, afraid to venture his nose outside the door for over two hours on a cold night; and had learned that the gardener, unknown to myself, had won thirty shillings by backing him to kill rats against time, then I began to think that may be they’d let him remain on earth for a bit longer, after all (J. K. Jerome). Ретардация композицион воситалардан бири бўлиб, гапдаги асосий фикрнинг атайлаб кечиктирилиб берилишидир. Алоҳида аҳамиятга эга бўлмаган фикрлар гап бошида келади, шу йўсинда ўқувчининг диққати шу гапга жалб қилинади: “Тоза севгим сўнмасин десанг, Десанг кўнглим ёнмасин ғамда, Умримга доғ қўнмасин десанг, Сен ёстиқдош, сирдош танлашда, Бериб фақат ўзига оро, Чиройига мағрурлардан кеч”. (С.Қ.)

2.5. Структурали маъноларнинг ўзаро муносабатига асосланган стилистик синтактик воситалар Биз қуйида кўриб ўтадиган стилистик воситалар лексик стилистик воситалардан фарқли ўлароқ, турли таркибий маъноларнинг ўзаро муносабати асосида вужудга келади. Бу стилистик воситалар қаторига риторик сўроқ ва литота киради. Уларнинг ҳар бирини батафсил кўриб чиқамиз. Риторик сўроқ. Бу стилистик восита сўроқ шаклида тасдиқни ифодалаб туради ва ифодага кучли, ёрқинлик, таъсирчанлик бахш этади. Бошқача айтганда, риторик сўроқ гапларда ифодаланган фикр мазмун жиҳатдан соф сўроқ бўлмайди, аммо гап сўроқ шаклида бўлади. Бунда икки таркибий мазмуннинг тўқнашуви юз беради: сўроқ гап ва тасдиқ гап. Шуниси муҳимки, иккала таркибий мазмун бир вақтнинг ўзида ифодаланади. Масалан: “Токай, кўкси қалқон душман тиғиг

“Наҳотки, еримиз чаппа айланиб, Наҳотки, дарёлар оқар бетиним, Наҳотки, одамлар кезар дарбадар...” (О.М.) Риторик сўроқ кўпинча публицистик услубда, оғзаки нутқда ва нотиқлар нутқида ишлатилади: Бундай қийинчиликларни фақат шу йилгагина хос дейиш нотўғри. Ахир қайси йил деҳқон учун енгил келган? Қайси йил осонлик билан юқори ҳосил кўтарилган? (Рўзномадан) Риторик сўроқлар наср ва назмда кўп қўлланилади: Не излаб қолди экан яна тинмагур инсон? (О.М.) Курашади икки тўлқин, қараб турайми? Ёш тарихнинг темир қўлин четга бурайми? (О) 1. Розимисан, қора кипригим, сочларингга тароқ айласам. Розимисан, юрак қонимдан Кўзларимга хино бойласам? 2. Ё изҳор этайми ошкор тил билан, ё йўлга чиқайми даста гул билан? 3. Севганимдан йиғласам айбми? Жавоб бергин, эй ёноғи гул? 4. Унинг дуркин қаддига ер ости

dislike a bit of scandal – means” “She liked it”; “She is not without taste” means “she has taste” . It is an SD where two meanings are materialized simultaneously: the direct meaning (negative) and transferred meaning (affirmative): He had mitigated the tyranny; but he had also ben to a large extent its instrument and had not infrequently enjoyed its fruits (I. Murdoch). In litotes we have two meanings of quality – positive and negative. The positive meaning is in opposition to the negative meaning. The negative part is under double stress. This double stress helps to overestimate the whole construction. In usual negative constructions we do not have double stress and emphasis. Litotes as an SD must not be mixed up with logical negation. Sometimes litotes serves to make a negative stateme

Rhetorical questions are realized in different constructions: 1) Interrogative sentences (general and special questions): is there such a thing as a happy life? And if there is, would it be the most desirable life? (R. Aldington). What can any woman mean to a man in comparison with his mother? (R. Aldington). 2) Interrogative-negative constructions: Who has not seen a woman hide the dullness of a stupid husband? Have I not had to wrestle with my lot? (W. Thackeray). 3) A rhetorical question contains the modal verb “should” + “but”: Whom should they light but Rebecca and her husband? 4) Declarative sentences: So it was wicked, like being smutty, to feel happy when you looked at things and read Keats? (R. Aldington). 5) Infinitive constructions take part in the building of rhetorical questio

Умумий хулоса. Лисоний бирликларининг бадиий асар тилида намоён бўлиш шаклларини, уларнинг бадиий-эстетик хусусиятларини табора аниқроқ тасаввур қилишимизга, шунингдек уларнинг бадиий адабиёт тилини шакллантириш имкониятлари ва бадиий эстетик таъсирини кенгроқ доирада тушунишимизга ёрдам беради. Тил бирликлар бадиий адабиётда тасвир вазифасини бажарса- да уларнинг фонетик услубий воситалар деб номланувчи катта бир гуруҳининг адабий асардаги лисоний ва бадиий-эстетик таҳлил қилинди. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, с тилистик белги-хусусиятлар тил бирликларининг барчасида маълум даражада мавжуддир. Фонетик, морфологик, синтактик ва лексик бирликлар стилистиканинг ҳ ам предмети ҳ исобланади. Бадиий адабиёт тилида услубий вазифани бажаришга хизмат қилувчи тилнинг ифода тасвир воситалари ҳам бадии

Тилдаги ўсиш-ўзгаришларни ўрганишни ўз олдига вазифа қилиб қўядиган аспект – лингвистик аспект, ёзувчининг умумхалқ тилига бўлган муносабати, тил бойликларидан фойдаланиши, ёзувчи маҳорати, стили ҳақида фикрва мулоҳазалар тавсифланд Фонетик стилистика эса товушларнинг бир-бирига боғланишининг экспрессив-стилистик имкониятларини, хуллас, нутқ товушларининг тилнинг таъсирчан воситаси бўлиб хизмат қила олиш усуллари ва қонуниятларини ўрганилди. Фонетик стилистика нутқнинг таъсирчанлигини ошириш воси таси сифатида нутқ товушларининг стилистик имкониятларидан фойдаланиш усуллари билан қизиқилди. Нутқда товуш ва оҳангдан фойдаланиш, таъсирчанликни кучайтириш турлари хилма-хилдир. Нутқни эмоционал ва ифодали қилишда аллитерация, ассонанс ва товуш такрорлашнинг ранг- баранг кўринишлари муҳим роль

паузалар ҳақидаги тушунчалар киради. Интонация тушунчаси ўз ичига нутқнинг темпини ҳам олади. Нутқни фонетик жиҳатдан шакллантирадиган, бир бутун қиладиган интонацион воситалар-мелодика, урғу ва паузалар, асосан, синтактик функцияни бажаради. Яъни синтактик ҳолатларни ифодаоайди: гапдаги тугалликни билдириш, гапнинг ичидаги логик- грамматик бўлинишларни, қисмларнинг ўзаро муносабатини кўрсатиш ва бошқалар шулар жумласидандир. Шунга кўра фонетиканинг интонацияга бағишланган қисми синтактик фонетика деб юритилади. Бадиий матнни таҳлил қилиш жараёнида фонетик бирликларнинг эстетик хусусиятларига ҳам алоҳида эътиборни қаратиш зарур. Шеърий матнда нутқ товушларининг эстетик имкониятлари тез ва қулай идрок этилади. Чунки шеърда ўзига хос жозибадор оҳанг бўлади. Бу оҳангдорликка товушларни услуби

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати: 1. А. И.Каримов Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. ЎзР Олий Мажлиси 1Х сессиясида сўзланган нутқ, 1997 йил 29 август. – Тошкент, 1997, 4-бет. 2. Абдуллаев А. Ўзбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши.-Т: «Фан», 1983. 3. Аничков И.Е. Труды по языкознанию. - СПб: Наука, 2006- 209с. 4. Антрушина Г.Б., Афанасьева О.В., Морозова Н.Н. Лексикология английского зыка: учеб. пособие для студентов. - М.: Дрофа, 1999-377с. 5. Арутюнова Н.Д. Типы языковых значений. - М.: Наука, 1988. - 338с. 6. Васильев Л.М. Семантика русского глагола. - М.: Высш. школа, 2005. - 325с. 7. Гальперин И.Р. Стилистика английского языка. - М.: 1981-416с. 8. Ефимов А. И. Стилистика художественной речи. -М.:Изд. МГУ, 2004 - 300с. 9. Ильиш Б. А. Современный английский язык.

12. Наур В.Л. Конспект лекций по стилистике английского языка. М., 2005. - 207с. 13. 10. Носуленко В.Н. Психология слухового восприятия. - М.: Просвещение, 2004. - 214 с. 14. 11. Смирницкий А.И. Лексиколо г ияини тақозо этади. 15 Қўнғуров Р., Каримов С. Ўзбек тили стилистикаси ва нутқ маданияти. Библиографик кўрсаткич. – Самарқанд, 1984; 16. Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. Т., 2002. 124-б. 17. Орипов А. Танланган асарлар. Иккинчи жилд. Тошкент, 2001. 18.Қўнғуров Р. Ўзбек тилининг тасвирий воситалари. Тошкент, 1977. 132- 132-бетлар. 19. Тоғай Мурод. Отамдан қолган далалар. Т., «Шарқ», 1994

Купить