Инглиз ва ўзбек тилларида қўшма сўзлар

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	122.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Инглиз ва ўзбек тилларида қўшма сўзлар

Купить

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan КИРИШ Мустақиллик шарофати билан республикамиз ҳаётида жуда катта ўзгаришлар содир бўлди. Сиёсий , иқтисодий ,ижтимоий ўзгаришлар билан бир қаторда , хорижий давлатлар билан алоқалар ривожланди ва бу айни пайтда чет тилларни ўрганишга бўлган талабни оширди. Мамлакатимизда минглаб тилшунос олимларнинг етишиб чиқишида ва ўзбек халқининг бой фольклор намуналарини бутун дунёга намойиш этишда тилнинг ўрни беқиёсдир. 1 Жаҳон миқёсида долзарб сиёсий ва иқтисодий жараёнлар юз бераётган бир пайтда Ўзбекистоннинг жаҳон халқаро ҳамжамияти билан ҳамкорликда Жаҳон молиявий –иқтисодий инқирозининг олдини олиш чора тадбирларини ишлаб чиқишда тилнинг нечоғлик муҳим аҳамият касб этиши барчамизга сир эмас. Ҳозирги кунда хорижий тилларни ўрганиш тили ўрганилаётган мамлака

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan авваламбор, янги авлод, униб - ўсиб келаётган фарзандларимиз қандай инсонлар бўлиб вояга етишига боғлиқдир” 3 . Тилшуносликда с ў з ясалиш ҳ одисаси тил тара ққ иётининг диахрон ва синхрон даврлари учун доимо долзарб мавзу ҳ исобланади. С ў з ясалиши - тилда мавжуд б ў лган материал ва имкониятлар асосида янги лексик бирликларни ҳ осил қ илинишидан иборат. Бу жараён тил лу ғ ат таркибини мунтазам равишда бойиб боришига хизмат қ илади. С ў з ясалиш масалалари тилшуносликда фонетика, грамматика, лексик ология со ҳ алари билан бирга доимо махсус ў рганиб келинади. Тилшунослик тарихига назар ташласак, сўз ясалиши , у билан бо ғ лиқ бўлган ҳодисалар , шунингдек, сўз ясалиш баҳсининг предмети аниқ бўлсада, лекин бу соҳанинг тилшуносликнинг бошқа бўлимларига м

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan  Тадқиқот ишининг объект инглиз ва ўзбек тилларида сўз ясалиш системасини тилшуносликнинг мустақил бўлими сифатида ўрганиш ва қўшма сўз ясалишига доир назарий масалалар талқинини ўз ичига олди.  Тадқиқот ишининг предмети ҳар икки тилдаги қўшма сўз ясалишининг сермаҳсул усулларини белгилаб беришдир.  Тадқиқотнинг методологик асоси. Ўзбеистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни, “Кадрлар тайёрлаш Миллий дастури”, “Чет тилларни ўргатиш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги Президент фармони, И.А.Каримовнинг баркамол авлод тарбиясига оид асарлари, тадқиқот муаммосига оид илмий-назарий адабиётларга таянилган.  Тадқиқот ишида қуйидаги илмий тадқиқот методларидан фойдаланилди:  Қиёсий таҳлил методи  Компонентлар таҳлили  Анализ ва синтез

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Сўз ясаш билан сўз қўшиш семантик – морфология жиҳатдан бир-биридан фарқ қилади: сўз ясашда сўзнинг биринчи қисми асосий маънони билдириб , иккинчи қисми /яъни суффикс / мустақил маънога эга бўлмайди, алоҳида қўлланилмайди, фақат унга янги лексик маъно беради. Масалан: иш-чи ,уч-ув- чи, бошлиқ;teach-er,im-polite каби . Аммо сўз қўшишда эса асосий маъно англатувчи қисми асосан иккинчи бўлиб, унинг олдидан қўшилувчи қисм сўнггисига бўйсунади ва уни аниқлайди: қилтомоқ,оққуш,қирқоёқ ва ҳ.к .з. Қўшма сўзлар одатда синтактик /композиция/йўли билан ҳосил қилинади.Бундай йўл билан қўшма сўз ҳосил этишда асосий луғат бойлигининг роли каттта .Чунки асосий луғат бойлиги сўз ясашнинг манбасидир. Қўшма сўзлар ҳам асосий луғат бойлиги манбасида ясалади ва тилнинг лу

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan фикрига зид ҳолда “юрт армияси” каби сўз бирикмаларини қўшма сўз деб ҳисоблайди. 6 Кўриниб турибдики, ўртоқ Маматов белгилаган бундай қоида қўшма сўзларнинг чегарасини белгилаш учун ҳеч қандай асос бўла олмайди. Ўртоқ Ш. Раҳматуллаев ва А. Ҳожиевнинг “Яна қўшма сўзлар ва уларнинг имлоси ҳақида” деган мақоласида қўшма сўзлар тўғрисида анча дуруст фикрлар баён этилган. 7 Бироқ мақола муаллифлари тенг томонли , тўрт элементли, уч қаватли каби қўшма сўзларни сўз бирикмаларига киритадилар. Буларнинг фикрича ,бу бирикмаларда аниқловчилик муносабати бор, яъни бу бирикмалар яхлит бир тушунчани ифодалшдан қатъий назар , уланинг биринчи элементлари иккинчисини аниқлаб келади. Агар биз қўшма сўзларнинг пайдо бўлиш тарихига назар ташласак, уларнинг аслида грамматик

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan I БОБ . ҲОЗИРГИ ЗАМОН ИНГЛИЗ ВА ЎЗБЕК ТИЛИДА ҚЎШМА СЎЗЛАР 1.1. Инглиз ва ўзбек тилларида қўшма сўз ясалиш мезонлари. Айрим сўзларни бириктириш йўли билан янги сўз яратиш тилдаги энг қадимий усуллардан бири бўлиб, у тилининг тараққий этиши натижасида яна ҳам кенгайди, сўз ясашнинг энг маҳсулдор усулларидан бирига айланади. Бу ўринда академик Л.В. Шчербанинг қуйидаги сўзларини ҳам эслатиб ўтишга тўғри келади. “.....Любая синтаксическая группа может оказаться сложним словом, которое должно отличаться от группы лишь тем, что оно значит болше, чем сумма значений образуюших его слов. Таким образом, словосочетания вроде железная дорога , общая тетрадь, зубная паста, красное вино / где со словом красный связывается целый ряд качест вина и т.д./ следует считать

$www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan хос алоҳида текшириш объектига эга бўлган мустақил соҳа эканлиги исботланди. Шунинг учун қўшма сўзларга қўйдагича таъриф бериш мувофиқ бўлади: икки ёки ундан ортиқ сўз /ўзак/ ларнинг ўзаро бирикувидан тузилиб, яхлит бир тушунча – маънони ифодаловчи сўзлар қўшма сўз саналади. Инглиз тилида қўшма сўз ясалиши шартли 4 гуруҳга ажратилган ҳолда амалга оширилади: 11 1. Эндоцентрик (ички) усулда ясалган қўшма сўзлар таркибида бош сўз устунлиги мавжуд бўлади, яъни қўшма сўз маъносини англатувчи асосий сўз ва унинг маъносини тўлдириб келувчи иккинчи компонент сўз. Масалан, doghouse\\итнинг каталаги\\ сўзида house(уй) сўзи бош сўз, dog (ит)сўзи эса ёрдамчи компонент вазифасини бажаради. Бу усулда ясалган сўзларда бош сўзнинг маъно англатувчи имкониятлари иккинчи$

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan бости- бости , ота-она, куч- қуват, катта-кичик, ва ҳ.к. Синтактик усулда эса икки /баъзан ундан ортиқ/ сўз / ўзак/ бир-бири билан қўшилади. Натижада янги лексик маънони ифодаловчи қўшма сўзлар туғилади: ҳаром томоқ, Қўштут, Янгиобод /жой номлари/ ,ғўзапўчоқ ва ҳ.к.з. Бу жиҳатдан қўшма сўзлар жуфт сўзлардан фарқ қилади. 12 Уларнинг бир- биридан ажратувч и асосий белгилари қуйидагилардан иборат: 1. Қ ўшма сўзлар тобеланиш йў ли билан / э ргаш сўз + бош сўз/ ; жуфт сўзлар эса тенгланиш йў ли билан ясалади. 2. Қўшма сўзлар бир бош урғули бўлади, жуфт сўзларнинг ҳар бир элемент урғули бўлади. 3. Қ ўшма сўзларнинг материали турли мустақил сўз туркум лар идан иборат бўлиши мумкин: сифат + от, сон + от, от + феъл каби. Жуфт сўзларнинг элементлари эса бир хил с

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan масаласи, ва унинг умуман дериватологиядаги ўрни тилшунослар томонидан тан олинган ва ҳамон ўрганиб келинаётган соҳалардан бири ҳисобланади. Сўз /ўзак/ларни бириктириш йўли билан қўшма сўз ҳосил қилиш кўпгина тилларда мавжуддир. Аммо янги сўз яратишнинг бу усули, бунда ҳар қайси тилнинг ўзига ҳос хусусияти ва унинг қонуниятлари кўп тилларда , шунингдек туркий тиллар системасидаги тилларда ҳам, ҳали етарли даражада текширилган эмас. Туркий тиллар системасидаги кўпгина грамматик адабиётларда сўз/ўзак/ ларни қўшиш орқали қўшма сўз ҳосил этилиши ва уларнинг тузилиши типлари кўрсатилса ҳам, аммо қўшма сўзларнинг бошқа ҳусусиятлари тўлиқ равишда очиб берилмаган. С ў з ясалиш масалалари тилшуносликда фонетика, грамматика, лексик ология со ҳ алари билан бирга д

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan кўрсатилишига нисбатан нутқда қўшма сўзларнинг миқдори анчагина ортиқ ва унинг ишлатилиш кўлами анчагина кенгдир”. 17 Инглиз тилидаги қўшма сўзлар эса қуйидаги моделлар орқали ясалади: 1-расм . 1. N+N 11 . A+ADV 21.Pr.adj. +N 3 1. NUM cordinal +N 2. N+A 12. V+N 22. Pr.adj. + PI 32.NUM cordinal + A 3. N+G 13.V+A 23. Pr.adj.+ PII 33. NUM ordinal +N 4. N+PI 14.V+V 24. Pr.adj.+ ADV 34. NUM ordinal +A 5. N+PII 15.V+PR.adj. 25. AD V+ N 35. NUM ordinal +ADV 6. N+ADV 16.V+ADV 26. ADV+A 36.PREP.+N 7. A+N 17.G+N 27. ADV+ V 37. PREP.+ Pr.person 8. A+A 18.PI+N 28. ADV+PI 38.PART+N 9. A+PI 19.PII+N 29. ADV+PII 39.V+PREP 10. A+PII 20.Pr.person. + N 30. ADV+ ADV Демак, қўшма сўзларнинг асосий қисми турли синтактик муносабатлардан туғилса, айрим қўшма сўзлар эса/булар

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan бирикмаларидан бир қанчалари тилнинг тараққиёти орқасида ўзаро бирикиб,тамоман қўшма сўзга айланиб кетадилар. Баъзилари қўшма сўзга айланиш жараёнида туради. Шунинг учун ҳам инглиз ва ўзбек тилида айрим ҳолатларда қўшма сўз билан сўз бирикмасини, айниқса аниқловчи ва аниқланмиш алоқасидан туғилган қўшма сўзлар билан сўз бирикмасини ажратиш қийин. Чунки ҳар қандай сўзлар бирикмаси қўшма сўз бўлавермайди. Фикримизнинг исботи учун мисолларга мурожаат этайлик: оқ қуш /ранги оқ бир қуш/ -сўз бирикмаси, оққуш /қушнинг бир тури/- қўшма сўз, оқ тош / оқ тусдаги тош /- сўз бирикмаси, Оқтош /жой номи/- қўшма сўз, катта-қўрғон/ ҳажми катта-қурғон/ -сўз бирикмаси, Каттақурғон /жой номи/ - қўшма сўз, уч бурчак / уч бурчак/ -сўз бирикмаси, учбурчак /геометрик тушунча

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan аниқловчиси бўлиб , унинг / қалпоқнинг / ранги-тусини билдирмоқда.Аммо қорақалпоқ сўзи ҳалқнинг номини билдирса, унда қора сифати аниқловчилик вазифасини унутади ва қалпоқ сўзи билан бирикиб, янги лексик маъно ифодалайди.Бундай темир ирода, Бувайда раёни кабиларининг қўшма сўз эмаслиги равшан.Бу типдаги бирикмаларининг элементлари орасида синтактик муносабат тўлиқ сақланган бўлиб, бир иккинчисини аниқлайди.Мана шунинг учун қўшма сўз билан сўз бирикмасининг чегарасинининг белгилашда уларнинг фонетик, морфологик, синтактик ва семантик томонларини ҳисобга олиш лозим. Семантика тилшуносликнинг энг муҳим қисмларидан биридир.Сўзларнинг ва ифодаларнинг маъно томони тилни ўзганишда катта аҳамиятга эга.Фақат ана шу белгиларнинг ҳаммаси қўшма сўз билан сўз бирикм

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan атрибутив(сифатлашган) вазифасида келса, улар қўшиб ё бўлмаса чизиқча билан ёзилади. Умуман олганда, кўпчилик олимларнинг қўшма сўзлар қўшиб ёзилиши лозим деган фикрларини инобатга олиш керак. Мас.,” Compound adjectives, like compound nouns, may be solid or hyphenated or separate words that are understood as one. The passage of compound adjectives from separate- word to solid-word form occurs slowly but surely as the given word unit establishes itself more firmly. Farsighted was once far-sighted. In time boy crazy very likely will be boycrazy. ” 18 Э.Патрижд “ Usage and Abusage ” китобининг “ Hyphenation ” бобида бу ҳвқида шундай дейди: “ In the life of compound words there are three stages: (1) two separate words (cat bird); (2) hyphenated compound (ca

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Айрим қўшма сўзлар таркибида ёрдамчи элементларнинг йўқлиги билан сўз бирикмасидан ажралиб туради. Лекин бу фразеологик ибораларга тегишли эмас: good -for -nothing, pie- in-the- sky. Қўшма сўз компонентлари мустақил равишда синтактик алоқага кириша олмайди, сўз бирикмасида эса бу ҳодиса содир бўлади. Мас.,financed by the government бирикмасида икки компонент мустақил равишда синтактик алоқага кириша олади: a factory generously financed by the British government . Аксинча, қўшма сўзида компонентларнинг ҳеч қайси бири синтактик алоқага кириша олмайди, яъни generously government - financed . Лекин улар уч компонентли қўшма сўз моделларида иштирок эта олади: Labour- government - financed. Шундай қилиб, қўшма сўзлар фонетик, морфологик, синтактик ва семантик

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan билак+узук/ , қовоқари / қовоқ+ари /, Бегобод/ Бека+обод /,бугун / бу+кун/ ва ҳ.к. з. 2) Жарангсизланишиш ҳодисаси. Қўшма сўзларнинг биринчи элементи охиридаги жарангли б,д товушлари жарангсиз товуш билан бошланувчи сўзнинг таъсирида жарангсизлашади: шапкўр / шап+ кўр /, искаптопар/ искаб+топар/, қантчой/қанд+чой /. 3) Товушларнинг тушиб қолиш ҳодисаси. A) Қўшма сўзларнинг биринчи элементи охиргидаги айрим товуш ёхуд бўғин тушиб қолади: паншоха / панж+шоха/, Файзаобод/ Файзиобод/, зарчува / зард+чўва/, қайнона –қайин+она/ ,қайнота/ қайин+ота/ ва ҳ.к. з B) Изофа қўшимчаси тушиб қолади: гулқоқи / гули+қоқи/, гултожихўроз / гули+тожи+хўроз/, гулҳамишабоҳор / гули+ҳамиша+баҳор/,гулхайри/ гули+хайри/ ва ҳ.к.з. 4) Товушларнинг алмашиш ҳодисаси : б > в : холав

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan b) Биринчи элементи қўшимчасиз, иккинчи элементи қўшимчали: Булоқбоши, молбоқар, этти йиллик, йўлбошчи, бешхонали, қўшўтказгич, биртуёғлилар ва ҳ.к.з. c) Биринчи элементи қўшимчали, иккинчиси қўшимчасиз: Қайнарбўлоқ, тураржой, қайта синов, элчихона, асалчи ва ҳ.к.з.. Ҳар икки элементи қўшимчали: ишлаб чиқарувчи, ишлабчиқарувчи, тинчликсевар, искабтопар,кунгабоқар/ ўсимлик номи/ ва ҳ.к.з. Демак, қўшма сўз таркибидаги элементлар: а/ўзак+ўзак; b/ ўзак+ўзак+қўшимча, c/ ўзак+қўшимча+ўзак, d/ ўзак+қўшимча+ўзак+қўшимча тартибида бирикади. 4. Қўшма сўзларнинг характерли белгиларидан яна бири шундан иборатки, икки ва ундан ортиқ сўз / ўзак/ қўшилиб, ўзининг маъносидан ташқари янги лексик маънони беради. Масалан : канакунжут бирикмасида ҳар бир элементнинг айрим

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan II БОБ. ИНГЛИЗ ВА ЎЗБЕК ТИЛИ ҚЎШМА СЎЗЛАРИНИНГ КОМПОНЕНТЛАРИГА КЎРА ТАҲЛИЛИ. Ўзбек тилида қўшма сўзлар таркиби жиҳатдан ғоят мураккаб ва ранг- барангдир. Қўшма сўзлар таркибига эътибор бериб қарасак, уларнинг турли сўз туркумларидан ҳосил бўлганлиги кўзга яққол ташланиб туради. Таркиби қандай сўз туркумларидан ташкил топганлигига қараб, қўшма сўзларни бир неча типларга бўлиш мумкин. Биз қўйида қўшма сўзлар таркибини сўз туркумлари бўйи алоҳида-алоҳида кўриб ўтамиз.Туркий тилларда, шунингдек ўзбек тилида сифатлар аниқ ташқи белгига эга бўлмаганлиги туфайли, кўп ҳолларда ,уларни отдан фарқлаш қийин.Айниқса,от билан сифат,сифат билан равиш категориялари орасида шаклий ўхшашлик, синтактик муносабатдан ташқарида , уларни у ёки бу туркумга ажратишни мушкуллаш

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Pr.a + + + + Pr.p + Adv + + + + + + Num c + + Num o + + + Prep. + + Part + 2-расм. Инглиз тилидаги сўз туркумларининг қўшма сўз ясалишидаги фаоллиги . Қуйида ҳар бир сўз туркумининг валентлик (бирикувчанлик) хусусиятларини келтирамиз:  От сўз туркумининг асосий компонент сифатидаги валентлиги 6 кўринишда намоён бўлади:  От сўз туркумининг ёрдамчи 2 - компонент сифатидаги валентлиги 13 кўринишда намоён бўлади:  Сифат сўз туркумининг биринчи компонент сифатидаги валентлиги 5 кўринишда бўлади:  Сифат сўз туркумининг иккинчи компонент сифатидаги валентлиги 6 кўринишда бўлади:  Феъл сўз туркумининг биринчи компонент сифатидаги валентлиги 6 кўринишда, иккинчи компонент сифатидаги валентлиги эса 2 га тенг:  Герундий сўз туркумлари орасида энг унумсизи ҳи

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan  Равишдошнинг бош компонент вазифасидаги валентлиги 1 га, ёрдамчи компонент сифатида эса 4 га тенг:  Қаратқич олмошининг (Pr.adj) бош компонент сифатидаги маҳсулдорлиги 4га, ёрдамчи компонент сифатида эса 1га тенг:  Кишилик олмошининг бош ва ёрдамчи компонент сифатидаги маҳсулдорлиги 1 га тенг:  Равиш сўз туркумининг бош ва ёрдамчи компонент сифатидаги маҳсулдорлиги 6 га тенг:  Миқдор сонининг унумдорлиги бош компонент сифатида 2 га тенг,лекин ёрдамчи компонент сифатида сўз ясалишида иштирок этмайди.  Тартиб сонлар миқдор сонларга қараганда анча унумлироқ саналади,зеро ҳар икки тил системасида сон сўз туркуми сўз ясалишида нисбатан камроқ иштирок этади. Тартиб сонларнинг бош компонент сифатида ясалиш унумдорлиги 3 га тенг,иккинчи компонент сифатид

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan  Инглиз тилида юклама бошқа сўз туркумлари сўз ясалишида иштирок этади ва унинг бош компонент сифатидаги валентлиги 1 га тенг, иккинчи элемент вазифасида қатнашмайди. Ўзбек тилида юклама умуман қўшма сўз ясалишида иштирок этмайди. Инглиз тилидаги қўшма сўзларни гуруҳларга ажратганда уларниниг ўзига хос хусусиятларини инобатга олиш мақсадга мувофиқдир. Масалан,уларни синтактик ва носинтактик, эндоцентрик ва экзоцентрик, копулятив ( маъно боғловчили) ва аппозитив гуруҳларига ажратиш мумкин. Шу нуқтаи назардан айрим моделлар фақат бир гуруҳдаги ёхуд барча турдаги сўз ясашида иштирок этиши мумкин. 2.1 . Қўшма отлар Биз юқорида инглиз тилидаги сўз туркумларининг қўшма сўз ясалишидаги ўрни ҳақида умумий фикр юритган эдик. Эндиликда ҳар бир сўз туркумини алоҳ

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan a) Биринчи компонент субъектни англатади:sunrise(тонг отиши), earthquake(зилзила). b) Биринчи компонент объектни англатади: sunworship(қуёшга сиғиниш), dog-and-ponny(цирк). c) Биринчи компонент ўрин-жойни англатади: garden-party,air-mail; d) Биринчи компонент вақтни англатади: nightmare; e) Биринчи компонент мақсадни англатади: flagstaff, Salvation army; f) Биринчи компонент воситани англатади: gunshot, booklearning; g) Биринчи компонент қисман иккинчи компонентнингмаъносини англатади: stone fruit, mountain range; h) Биринчи компонент иккинчи компонентнинг си фатини англатади : needle-fish, bell-flower; N+N модели юзасидан Г.Марчанд қуйидаги фикрни айтади: 21 “Ҳар бир қўшма сўз компонентлари асосида қиёслаш (blockhead,wiregrass), материал (tinware,netwo

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 1) 2 - компоненти феъл сўз туркумли отлар: sunrise, beesting,catcall; изоҳланганда, sunrise – the sun rises(тонг отиши – тонг отади.) 2) Юқоридаги моделга асосан ,лекин изоҳи фарқли: Bloodtest – x tests the blood. ( қон анализи – кимдир қонни текширади. ) 3) Иккинчи компоненти – er суффиксли иш – ҳаракатни бажарувчи шахс: cigar-smoker, crime-reporter; ва иш - ҳаракатни бажарувчиси шахс бўлмаган сўзлар: Dishwasher, lawn-mower. 4) X +Verb + Prep +N изоҳли сўзлар: Baby-sitter – x sits with a baby ( энага – кимдир бола билан ўтиради ) , back- swimmer (x –swims on the back), playgoer (go to play), sunbather (x – bathes in the sun). 5) X +Verb + Prep +N изоҳли сўзларда иккинчи – er қўшимчасисиз бўлган сўзлар: Homework – x works at home; boat - ride – ride in

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan to spotlight (ёритмоқ), to blacklist (қора рўйхатга киритмоқ), to shipwreck(ҳалокатга учрамоқ). Қўшма сўзларнинг конверсия ҳодисаси инглиз тилидаги икки компонентли қўшма феъллар ясалишининг ягона усули ҳисобланади. 2 - модель. А+ N (сифат + от) Бу моделнинг биринчи компоненти сифат сўз туркумида бўлса ҳам , у қўшма сифатлар ҳосил қилишда иштирок этмайди. Аксинча улар қўшма отлар ясашда иштирок этади. Бу модел эндоцентрик бўлиб, қўшма отлар ясалишида иштирок этади. Бунда компонентлар тартиби худди a good man (яхши одам) сўз бирикмаси каби бўлгани учун у синтактик ҳисобланади. Лекин бу икки ҳодиса орасида бир қанча фарқли жиҳатларини аниқлаш мумкин: 1) компонентлар орасидаги ички боғлиқлик ва айнанлик; 2) урғуга асосланган фонетик белгилар; 3) орфографик

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan биринчи сифат компоненти конверсияга учраб отлашган деган тахминлар ҳам йўқ эмас. Масалан, Р. Зандфорт шундай дейди: “ In greenhouse, mad doctor, madhouse, sick-room, sweet-shop, etc. the first element is an adjective converted into a noun ” 25 Blackshirt, greybeard, pale-face, red-breast, tender-foot каби сўзлар бунга мисол бўла олади. Юқоридаги айрим қўшма сўзларнинг иккинчи компоненти кўплик шаклида бўлиши мумкин: a lazy- bones(ялқов), a light- skirts(енгил табиатли аёл), a daddy longlegs (узун оёқли чивин). 3 - модель. V+N( феъл + от ) Бу модель синтактик ва эндоцентрик модел ҳисобланади. Унинг эндоцентрик дейилишига сабаб, таркибидаги икки компонент бирлашиб, мураккаб қўшма отлар ҳосил қилади. Феълдан кейин от сўз туркумининг келиши ва қўшма сўз ҳо

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Бу турдаги трансформация натижасида айрим сўзларнинг иккинчи компоненти “жой” маъносини англатади: diving board – dive from a board. (сакраш тахтаси), frying pan  fry in a pan (това). Бошқа турдаги сўзларда иккинчи компоненти иш-ҳаракатни бажарувчи “восита” вазифасини бажаради: adding machine – add by means of/with a machine (арифмометр- арифметик амалларни содда ҳисоблаш машинаси ёрдамида бажариш); baking powder – bake with powder(пазандалик кукуни-пишириқларда фойдаланиладиган кукун). Инглиз тилида қўшма сўз ясовчи моделларнингсермаҳсуллиги сабабли икки турли хил моделлар параллел равишда сўз ясалишида иштирок этади. Масалан, G+N ва V+N моделлари деярли бир хил маъноли сўзларни ҳосил қилади: flashing point (G+N) =flash point (V+N) →“аланга ўчоғи ” ;

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan G+N ва PI+N моделларини таққослаб бу масалага ойдинлик киритиш мумкин: a) Diving board (G+N) типидаги сўзларни ташқи тузилишига кўра қўшма сўз тоифасига киритиш мумкин, уларнинг кетма - кетлиги сўз бирикмасини ҳосил қилмайди. b) PI+N моделининг кетма - кетлиги сўз бирикмаси ва қўшма сўзларга оид бўлиши мумкин. Бу турдаги айрим сўз бирикмалари ўз - ўзидан қўшма сўзга ўтиб кетиши мумкин: cleaning woman(фаррош аёл), firing squad(мушакбозлар гуруҳи), flying machine(аероплан). Қўшма сўзларнинг G+N ёки PI+N моделига тегишли эканлигини уларнинг трансформациясидан аниқлаш мумкин. Буни diving board(трамплин) washing machine(кир ювиш машинаси) мисолида кўрамиз. washing machine  machine washes(PI+N) машина ювади, лекин diving board ≠ board dives(G+N) тахта шўнғий

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Бошқа турдаги сўзларга All - N модели асосида ҳосил бўлган сўзлар киради. Бунда қўшма сўз “фақатгина”,”ўз ичига оладиган”,”бир турдаги” каби маъноларни англатади. Мас., all-American (ҳаммаси америкалик), all-female crew (аёллар жамоаси ), all-star film(юлдузлар иштирокидаги кино). 3 - турдаги сўзларга давлат, ташкилот ва ш.к. маъноларни англатувчи отлар ясалади. Мас., All-Canada (conference), all-collage (meeting). All - элементи қўшма сўз таркибидаги иккинчи компонентнинг миқдорини, кўплигини англатиши унинг ўзига хос семантик гуруҳга оид бўлган сўзларни ҳосил қилишидан далолат беради. All-door (an all-door car- a car that has sides that extend the entire length of the car) ( эшиклари бўйи баравар очиладиган автомобиль ) , all-night (shop) (туни билан

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Биринчи компоненти равиш (ADV) бўлган ясамалар ҳам эндоцентрик, ҳам экзоцентрик типга оид бўлиши мумкин. Биринчи турдагилари қўшма отларни , иккинчиси эса қўшма сифатларни ҳосил қилади. Қўшма отларнинг ясалиш унумдорлиги қўшма сифатларга қараганда анча юқори. Тилда биринчи компоненти равиш сўз туркумли қўшма сифатлар озчиликни ташкил этади. Мас., қўшма отлар – outfield(ишлов берилмаган ер) , outhouse( чека ҳовли) ; қўшма сифатлар – outdoor ( games) –очиқ ҳавода (ўйналадиган ўйинлар), outcollege (student) – коллежда яшамайдиган(талаба). Шунингдек, ўрин - пайт равишлари(down, over, under, up, counter) ва by компоненти бирикиб қўшма сўз ҳосил қилади. Мас., downtown (шаҳар маркази), overcoat(пальто) , undershirt(ички кийим), counter-part(дубликат). Р.В.Занд

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 11 - модель Num о +N Бу модел ь асосини тартиб сонлар ва от сўз туркумининг бирлашувидан ҳосил бўлган сўзлар ташкил этади. . Num о +N модели икки натижалидир: a) Num о +N=A ; б) Num о +N=N. Num о +N=A – модели асосида ҳосил қилинган сўзлар ad hoc ( тасодифий ) типига оиддир. Мас., first-year(биринчи курс), second-hand(эски, иккинчи қўл). Айрим ижтимоий аҳамиятга эга бўлган ва доим такрорланиб турадиган сўзлар тил луғат таркибидан жой олиши мумкин. Лекин улар таркибидаги компонентлар ўз маъносини йўқотади: second-hand(эски, иккинчи қўл), first- chop (биринчи навли), first-hand (тўғридан - тўғри), first-rate(биринчи даражали), second-chop (иккинчи навли), second – class (иккинчи даражали), third-rate (учинчи даражали,сифатсиз). Num о +N=N моделидаги Num о

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan анбарсой, бангидевона, билакузук, бўтакўз, бедапоя, бойқўш, бақатерак, бошпана, бошқоронғу, белкурак, ва ҳ.к.з. Бу типдаги қўшма отларнинг бадиий адабиётларда ва вақтли матбуотда ишлатилаётганларида яна қўйдагиларни кўрсатиш мумкин: Жалабек қишлоғида тонг отди. Меҳмонлар уша қариялар тўпига томон тушиб бораётганда бақақуриллоқ томонидан каттакон оқ эшак миниб,Ўрмонжон тушиб келди; МТС ҳовлисидан машиналар ва одамларнинг шовқини эшитилади, ишхонаси трубасидан ҳавога учқунлар тинмай сочилади; Сорабиби ўғлига яқин келиб,худди кўзбойлағичнинг ўйинини томоша қилгандек, қизиқиш ва диққат билан қаради; Бу – ўша мен қўл қўйиб олган ва мени қўлга тушурган талоқхат эди; Навоий “ қор хат “ ёзиб, унда қишнинг шоирона тасвирини... рангли услуб билан безаб , бир дўст

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Сариосиё, Ганжиравон /жой номи/, Озиғиждон/ жой номи/ ва ҳ.к.з. Изофали конструкция асли форс-тожик тилига хос бўлиб ,ҳозирги ўзбек тилида бу усул билан янги сўз ясалмайди. 4/ Изоҳловчи ва изоҳланмиш алоқасидан тузилган: Амударё, Сирдарё, Сурҳондарё, Қашқадарё, Камарқишлоқ, Ойимқишлоқ, Пахтақишлоқ, Самарқандқишлоқ, Толқишлоқ, Чигитқишлоқ, Шакарқишлоқ, Қўқонқишлоқ, Қумқишлоқ, тол ёғоч ва ҳ.к. з. Бу гуруҳдаги қўшма отларда изоҳланмиш олдин, изоҳловчи ундан сўнг келиши ҳам мумкин. Масалан: Омонкалхат қишлоғи Самарқанд вилояти Каттақўрғон туманига қарайди. Ўзбек тилида содда отлар гул, ой, биби, хон, жон, бой, бек, мирза, бобо, темир, мурод, али, назар, қул каби изоҳловчи тарзидаги сўзлар билан бирликда қўшма атоқли от формасига киради. Масалан: - Гул: Анор

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Дўнгқишлоқ, Дўнгсарой, Иссиқкўл, Каттақўрғон, Каттакўрпа /жой номи/,Катта Дўрмон, Кичик Дўрмон, Кичиқ Жартепа, Катта Норин, Каттабоғ, Кўксарой, Кўктерак, Кўк ёнғоқ, Кўктош /жой номлари/, кўрсичқон, кўрилон, кўкйўтал, кўкқарға, Кўкорол, Кажалабош /ўсимлик/, кўпирғи /бот/, кўпҳад, кўпчизиқ, кўпбурчак / мат./ ва ҳ.к.з. Бундай қўшма отларнинг адабиётларимизда ишлатилаётганларидан яна қўйидагиларни келтириш мумкин: Олақарға олғир бўлса ҳам, қарчиғай ўрнини босмас./ мақол./ ; Ислом шоир Норпой тумани Галақассоб қишлоғида туғилди.;Ўша ғижим рўмол ўраган бизнинг Тожиҳондир.; Баъзи бир адабий асарларда , жумладан , Ғ.Ғуломнинг ‘Ассалом” шеърлар тўпламида, Сапсаргулнинг тожикча қурилиши /таркиби изофий/ ҳам учрайди. Масалан: Гулсапсар очилди, қизғалдоқлар ҳам Арп

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan финал, ярим чўл, ярим қоронғу, ярим текислик, ярим йиллик, ярим ойлик, ва ҳ.к.з. Ҳозирги замон ўзбек адабий тилида ёрти ва ним сўзлари ёрдами билан тузилган қўшма отлар ҳам учрайди: нимранг, нимжон, нимқоронғи, ёрти қошиқ – Ёмондан ёрти қошиқ./Мақл./ ёрти мол-Яхши ният- ёрти мол./мақл./ ва.ҳ.к.з. Ўзбек тилида сон ва отнинг қўшилишидан тузилган қўшма отлар каммаҳсул тип экани кўринади. 4. Ўз олмош ва – лик қўшимчасини олган сўзлардан тузилади. Қўшма сўзлар лексикани бойитишнинг сербарака усулларидан эканлиги сабабли, бу усул тилда кенг қўлланилади. Чунончи, ўз олмоши билан ўзбошимчалик, ўзбилармонлик типидаги ясалиш илгаридан бор ҳодиса эди. Кейинги вақтда русча самотёк сўзини калькалаштириб ўзибўларчилик тарзида олинди. Шу билан ўз олмошининг қўшма сўз

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan бўладиганмаросим/, оқсолар /маросим номи/, Кичиқик қайнар, Катта қайнар/ жой номлар/ ва ҳ.к.з. в/ от ва – увчи//-вчи формали сифатдош билан тузилади: иш юритувчи, ишбошқарувчи, нурчиқарувчи, радиоэшитувчи,радиоэшиттирувчи, сутэмизувчи, ертузувчи, ҳарфтерувчи ва ҳ.к.з. Ҳозирги замон ўзбек тилида -ар ва - увчи// -вчи формали сифатдош билан ясалган қўшма отлар кўп учрайди. –ган //- кан формали сифатдошдан ясалгани бунга нисбатан оздир. Профессор А.К.Борозков кўрсатганидек, от ва сифатдошдан тузилган қўшма сўзлар қаторида тожикча элементли, қадимдан ўзбек тилига кириб ўзлашган сўзлар ҳам киради 28 : ошхўр, меросхўр, баргхўр /зоол/, қонхўр, гўштхўр /зоол/, момиқхўр/ зоол/, донхўр/ зоол/, пўстлоқхўр /зоол./, кундаков, гўрков, ёлпўш, китовхон, мевафуруш, зарар

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan элеменет, баъзан ҳар икки элементи маъносга қараб белгиланади. Масалан: қўшма от таркибидаги иккинчи элемент маъносидан англашилган предметнинг биринчиси англатган предментга шакл- тақлид жиҳатдан ўхшашлигини ойболта- ой шаклидаги болта, туяқуш –“туядек”/катта қуш/, унинг нимадан ишланганлигини- предметини /мислаган, мискўза, тунукақути / Бу жиҳатдан уларнинг энг асосий типлари қўйидагилар: 1. Биринчи элементдан англашилган предментга ўхшашликни билдиради: тутанжир, анжиртоптолди, пахтаолма, мажнунтол, қатқорин, айиқтовон, итоғиз, отқулоқ, бақатерак, туяқуш, ойболта, ойболдоқ, тошбақа, туяқорин, гултожиҳуроз, қўзиқорин, олмабош ва ҳ.к.з. 2. Биринчи элемент ифода этган нарсадан ишланганликни ёки унинг таркибида шу материалнинг қисман борлигини билдиради:

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan кўкютал, кўктарғоқ, оқуруғ, оқпарпи, олақарға, қорақурт, оққуш, қоратупроқ, қоражигар, қораялоқ, қоратўрғай, қизилуруғ, қирқоёқ, қирқбўғин, ҳаққуш, қурбақа, қисқичбақа ва ҳ.к.з. 6.Биринчи элементи шакл-тахлит билдиради : япалоққуш, қийшиқбурчак, тўғрибурчак, синиқчизиқ, кесимчизиқ, ёпиқшакл, эгрибош, тиккабош, тешиктоғ ва ҳ.к.з. 7. Биринчи элементи физиологик ҳолат билдиради: кўрсичқон, кўрилон, тентакқуш, кўршапалак ва ҳ.к.з. 8. Биринчи элементи маза билдиради : шўрбулоқ, аччиқмия, чучукмия /бот/ , аччиқтош, аччиқбута, аччиқданак, аччиққалампир, аччиққатиқ ва ҳ.к.з. 9. Ўрта, қуйи, юқори каби сифатларни отга /географик номга / тиркаб , ўша номдан англашилган жой /қишлоқ, шаҳар, мамлакат/ нинг маълум қисмини англатувчи сўзлар ясалади. Юқори Чирчиқ, қуйи

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 7. Тупроқ номларини билдиради: бўзтупроқ, сариқтупроқ, қизилтупроқ, қоратупроқ, созтупроқ, шўртупроқ, шўрхок ва ҳ.к.з. 8. Ўрин – жой номларини билдиради: Деҳқонобод, Жарқўрғон, Жарариқ, Оқтепа, Оқчангал, Тўйтепа, Тепақўрғон, Пахтаобод, қумпепа, Янгийўл, Янгиариқ, туғриқхона, босмаҳона ва ҳ.к.з. 9. Жонивор ва ҳайвон номларини билдиради: 1/ ҳашорат номлари: мингоёқ, қирқоёқ, товонтешар, бешиктерватар, болтаютар, асалари, қорақурт ва ҳ.к.з. 2/ Балиқ номлари: тангабалиқ, майбалиқ, сазанбалиқ, чўртанбалиқ, олабуға, болғабалиқ, илонбалиқ, найзабалиқ ва ҳ.к.з. 3/ Судралиб юрувчилар номи: тошбақа, калтакесак, эчкемар, сувилон, ўқилон, қилилон, сариқилон, қораилон, оқилон ва ҳ.к.з. 4/ Парранда номлари: тўтиқуш, бойқуш, тентакқуш, туяқуш, тоғчумчуқ, оққуш, кўкқар

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Иккинчи компоненти сифат (Adj) сўз туркуми бўлган қўшма сўзлар. 1 - Модель N + A ( от + сифат ) Бу модель асосан илмий - техникавий ва публицистикага оид бўлган сўзларни ҳосил қилишда иштирок этади. - Rich : iron-rich, oil-rich, nutrient-rich; - Poor: oxygen-poor; - Free: vibration-free, trouble-free; - Tight: air-tight; - Resistant: frost-resistant, fire-resistant; - Worthy: seaworthy, airworthy, fashionworthy; - Proof: waterproof, soundproof,dustproof,foolproof. Бу турдаги айрим сўзлар A  N дек (сифат - отдек) каби бирикмаларга мос келиши мумкин. Мас.,finger-deep, knee-high. Шунингдек, A like N (сифат отга ўхшаш) каби бирикмалар ҳам ҳосил бўлиши мумкин. Мас., grass-green, snow-white, blood-red, bony-dry, paper-thin ect. Умуман олганда,бу турдаги комп

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Замонавий инглиз тилида A + A (сифат + сифат) типидаги сўзларнинг компонентларни унли боғловчи ёрдамида бирлаштириш ҳоллари кузатилади. Мас., soci o economic, physic o technical. 3 - модель.V+A (феъл + сифат) Бу модель сўз ясалишида иштирок этадиган унумсиз моделлардан саналади. Унинг таркибидаги компонентлар мотивлашмаган ҳолатда бўлиши мумкин. Мас.,”speak-easy” сўзи ноқонуний равишда спиртли ичимликлар сотиладиган жой маъносини англатади. Бу сўзнинг изоҳини бир қанча луғатларда учратиш мумкин: “speak-easy – so named from the secretive atmosphere, a place where alcoholic drinks are sold illegally, esp. such a place in the US during the Prohibition.” 4-модель. Adv+A (равиш + сифат) Бу модель ever-green, ever-young, ever-helpful, upright типидаги сўзларн

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan байрам олди /мусобоқаси/, май олди, байрам олди / тайёргарлиги/, сайлов олди /ишлари/, имтихон олди /консулътацияси/, тил олди /товушлари/, ер оости /бойликлари/ ва ҳ.к.з. Бу типдаги қўшма сифатлар калька йўли билан ҳосил этилган бўлиб,тилда янги ҳодисадир. Ҳозирги замон ўзбек тилида от билан отнинг қўшилишидан тузилган қўшма сифатлар кўп учрайди. 2. От ва - ли қўшимчаси ёрдами билан ясалган сифатдан тузилади: Уруғ баргли,барг пояли,гул тожли,бўғим оёқли,ўрик гулли,тунука томли,чевар қўлли,кашта гулли. 3. Сифат билан сифатнинг ўзаро қўшилишидан тузилади: Оч кўк, оч сариқ, оч зангор, оч пушти, оч қора, тўқ сариқ, тўқ кўк, тўқ зангор, тўқ сапсар, тўқ пушти, тўқ кора, қора кўк, қора сариқ, қора қизғиш, оч яшил, тўқ яшил, қора қизил Сифат билан сифатнинг ўз

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Тез қадам, камтирам, камгазн, камаҳоли, каммева, камсоқол, каммаҳсул, камқувват, камунум, камдаромад, камҳаракат, ҳозир жавоб, камдарахт, камодам, камгап, камсут, тўла юз ва ш.к. 7. Равиш ва –ли қўшимчаси ёрдами билан ясалган сифатнинг ўзаро бирикишидан тузилади: Мўл ҳосилли, тўла оҳангли, тўла юзли, тўла қийматли, тўла метражли, тўла хуқуқли, кўп асрли, кўп донли, кўп данакли, кўп асосли, кўп бурчакли, кўп ва ш.к. 8. Сон ва –ли қўшимчаси ёрдами билан ясалган сифатнинг ўзаро қўшилишидан тузилади: Бир бармоқли, бир баргли, бир бўёқли, бир бўғинли, бир асосли, бир атомли, бир газли, бир жинсли, / бот/, бир данакли, бир елкали Баъзан тилимизда иккинчи элементи аслий сифатбилан ифодаланган ёхуд -ли қўшимчасидан бошқа сифат ясовчи қўшимчалар билан ясалган қў

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan - симон ҳозирги ўзбек тилида мустақил қўлланилмайди,яъни ясама сўзлар таркибида қўшимчалашган ясовчи сифатида ишлатилади ва ўзбек тилида “ - дек”,” - дай”,”каби” маъноларни англатувчи қўшма сифатлар ҳосил қилишда ишлатилади. –симон ўрнида тахлит,сифат,башара каби сўзлар ишлатилиши мумкин: одамсимон - одамтахлит, одамсифат,одамбашара. 12.Учинчи шахс эгалик қўшимчасини олган от билан от ёки сифатнинг ўзаро қўшилишидан тузилади : Бағри тош,боши берк,ичи қора,нафси бузуқ,оғзи бўш,оғзи ёмон,эси паст,қулоғи оғир,усти ялтироқ,қўли эгри,қўли енгил,қўли очиқ. 13. Умум ва ўз сўзи ёрдами билан тузилади. Бундай усулда ясалган асосан калькалаш йўли билан тузилади. Масалан, рус тилидаги обще сўзи билан ясалган общегородской , общенациональный каби сўзлар умум сўзи ёр

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan оқ кўнгил,қора соч,ола кўз,очкўз,хушмуомала,майда гап,ширин сўз,ингичка толали,оқ гулли,кенг изли,майда баргли,юмшоқ кўнгилли,қаттиқ қанотли. б) миқдор: бир асосли ,бир хонали ,икки атомли, икки валентли, учҳадли, тўрт қаватли ,беш хонали ,олти қаторли. 3) Биринчи компоненти белгининг кам ёки ортиқ эканлигини (ранг даражаларини) билдиради: Оч жигар ранг,оч ҳаво ранг,оч пушти,тўқ қизил,тўқ зангори ранг,нимпушти,кўп болали,кўп қиррали,кўп асосли,камқувват,камқатнов. 4) Биринчи элементи физиологик ҳолатни ифодалайди: Узун қулоқ,чўққи соқол,калта бўйин,ўрта бўйли. 5) Биринчи элементи пайтни ифодалайди: Эртапишар (сабзавот), олдинпишар(олма),кечпишар(шафтоли). 6) Биринчи элементи масофани ифодалайди: Яқинучар(самолёт). 7) Биринчи элементи ҳолатни ифодалайди:

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan кетмаган. Улар айримлигини сақлаган ҳолда икки тушунча ва икки сўзни билдиради. Ҳозирги ўзбек тили нуқтаи назаридан содда деб ҳисобланган олтмиш,етмиш,саксон,тўқсон сонлари асли қўшма бўлган. Н.К.Дмитриевнинг кўрсатишича, туркий тиллар тизимидаги бошқирд ва кумик тилларида олтмиш,етмиш сонларидаги “ - миш” элементи “ўн” ни билдирган. Саксон – саккиз+ўн,тўқсон – тўққиз+ўн сўзларининг қўшилишидан тузилган. Демак,ўзбек тилидаги олтмиш,етмиш,саксон,тўқсон каби сонлар асли қўшма, ўн бир,йигирма беш,бир юз эллик,икки юз,бир минг йигирма тўққиз каби сонлар таркибли ҳисобланади. Таркибли сонлар ўзларининг айрим хусусиятлари билан бошқа туркумдаги қўшма сўзлардан (мас.,қўшма от ва қўшма сифатлардан) фарқланади. Бошқа сўз туркумларидаги қўшма сўзлар,маслан, қўшма

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan саноғини, тар т ибини кўрсатувчи сўз туркумидир. Сон саналадиган предмет билан бирга қўлланмаганда, яъни математик сон маъносида келганда у сон оти ҳисобланади. Бундай вақтда соннинг маъноси м а вҳум характерга эга бўлади. Масалан, ўн, ўн беш, учдан бир каби сонлар от билан бирга қўлланмаганда фақат сонларнинг номи ҳисобланади. Сонлар саналадиган предметлар билан бирга қўлланганда у сон туркумини ташкил қилади. Сифат ва равиш г а ўхша б сон ҳам белги тасаввурини билдиради. Сифат предметнинг, равиш белгининг (харакатнинг) белгисини билдирса, сон предметларнинг миқдорини, саноғини ва тартибига кўра белгисини ифодалайди. Сонлар отлар билан бирга қўлланиб, бир неча предметларнинг йиғиндисини аниқ миқдорини билдиради. Шу жиҳатдан аниқ миқдор билдирувчи бу сў

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Туб морфемадан иборат бўлган сонлар туб сон ёки содда сонлар дейилади. Масалан : one, two, ten, hundred, thousand, million, billion ; бир, уч саккиз, юз, минг, миллион. 2) ясама ёки дериватив сонлар (Derived (Derivative) Numerals). Ясама сонлар туб сонларга сўз ясовчи аффикслар қў шилишидан ташкил топади . Масалан : thirteen, fourteen, twenty, thirteenth, fourteenth, twentieth ; саккизинчи, тўртинчи; 3) қў шма ёки мураккаб сонлар (Compound or Composite Numerals). қ ўшма ёки мураккаб сонлар ик ки ёки ундан орти қ сонларнинг ўзаро қў ши лишидан ташкил топади . Масалан : twenty-two, forty-eight, one hundred and five ; ўн тўққиз, қирқ олти, бир юз етмиш беш; Сонларда махсус формал кўрсаткичга эга бўлган қуйидаги категориялар бор: а ) иккала тилда ҳам сон пр

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 2.4. Қўшма олмошлар. Ўзбек тилида олмошларнинг қўшмалик ҳолати асосан белгилаш, бўлишсизлик ва гумон олмошларида бўлади. 1.Қўшма белгилаш олмошлари. Қўшма белгилаш олмошлари ҳар сўзи билан сўроқ олмоши, от ёхуд бир сўзининг қўшилишидан тузилади: ҳар нечук, ҳар қандоқ, ҳар қанча, ҳар нима, ҳар нарса, ҳар кимса, ҳар ким 2. Қўшма бўлишсизлик олмошлари Қўшма бўлишсизлик олмошлари ҳеч сўзи билан сўроқ олмоши от ёҳуд бир сўзининг қўшилишидан тузилади: ҳеч нима, ҳеч қандай, ҳеч қанақа, ҳеч қайси, ҳеч нарса, ҳеч кимса, ҳеч қанча. 3. Қўшма гумон олмошлари Қўшма гумон олмошлари алла элементи ёҳуд бир сўзи билан сўроқ олмошининг ўзаро қўшилишидан тузилади: аллақайси, аллақанча, алланеча, алланечуқ, бир мунча, бир қанча, аллақандай – фақат бўш сехнинг ўртасида денг

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 4. Бир қанча, бир неча, бир талай, бир мунча, аллақанча каби қўшма олмошлар ноаниқ жамлик маъносини билдиради ва ҳ.к.з. Иккинчи компоненти Pr.a (-all-) бўлган қўшма сўзлар. 1 - модель V + Pr . a ( феъл + all ) Бу модел know-all (ҳамма нарсани биладиган, билағон) типидаги қўшма сифатларни ҳосил қилади. Мас.,catch-all (омбор): most attics are catch-alls ; do-all ( қўли гул уста ) . Иккинчи компоненти Pr.pers.(киш. олм.)бўлган қўшма сўзлар. 1 - модель Prep.+ Pr.pers (предлог + киш.олм.) Бу модель инглиз тилидаги энг ноёб сўз ясалиш моделларидан биридир. Мас., with-it (жарг.) урф бўлган, замонавий маъноларини англатади. Ваҳоланки, компонентлардан бу маънони англашнинг иложи йўқ. With-it sweater – жуда замонавий свитер. 2.5. Қ ЎШМА РАВИШЛАР Қўшма равишлар қў

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 4. Ҳеч сўзи билан бош, жўналиш, ўрин, чиқиш келишигидаги отнинг қўшилишидан тузилади: ҳеч вақт, ҳеч ёққа, ҳеч эрга, ҳеч ёқда, ҳеч ёқдан, ҳеч ердан, ҳеч ерда- Сен Она- Ватандан ажратмас қисм, шаънингга ҳеч ерда туширмадинг доғ. 5. Алла элементи билан жўналиш, ўрин, чиқиш келишигидаги отнинг қўшилишидан тузилади: аллаерда, аллаерга, аллаердан, аллаёққа, аллаёқда, аллаёқдан ва ҳ.к.з. 6. Ҳамма сўзи билан бош, жўналиш, ўрин чиқиш келишигидаги отнинг қўшилишидан тузилади: ҳамма ёқ, ҳамма ёқдан, ҳамма ерга, ҳамма ердан, ҳамма ёққа. 7. Ҳар + қай/қа/ элементи билан жўналиш, ўрин, чиқиш келишидаги отнинг қўшилишидан тузилади: ҳар қаерга, ҳар қаерда, ҳар қаердан, ҳар қаёққа, ҳар қаёқда, ҳар қаёқдан ва ҳ.к.з . 8. Ҳеч + қай / қа/ элементи билан жўналиш, ўрин, чиқиш

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan ҳар куни, шу куни, шу вақт, шу вақтда, шу онда, шу пайтда, бирпас, бир зум, бир зунда, бирпасда, бир нафас, бир нафасда, кунаро ва ҳ.к.з. 2. Ўринни билдиради: у ер, бу ер, у эрга, шу эрга, у ерда, бу ерда, шу ерда, у ердан, бу ердан, шу ердан, у ёққа, бу ёққа, шу ёққа, у ёқда, бу ёқда, шу ёқда, у ёқдан, бу ёқдан, шу ёқдан, ҳар эрга, ҳар ерда, ҳар ёқда, бир ёққа, бир ёқдан, ҳамма ерда, ҳамма ёқда ва ҳ.к.з. 3. Ҳолатни билдиради: бирваракай, бирваракайига, бирйўла, бирйўласи, биратўла, биратўласи, биратўласига, бир текис, бир текисда ва ҳ.к.з. 4. Даража ва миқдорни билдиради: бир оз, бир мунча, бир ошам, озмунча, бир овоздан ва ҳ.к.з. Иккинчи компоненти равиш (Adv) бўлган қўшма сўзлар. 1-модель N + Adv (от +равиш) Whites-only (hotel), fingers –only (meal),

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 1 - Модель V+V (феъл + феъл) Бу модель make – believe, hearsay типидаги отларни ҳосил қилади. Шунингдек, бу сўзлар сифат (аниқловчи) вазифасида ҳам келади: hearsay evidence, hearsay knowledge. 2 - Модель Adv+ V Бу модель overdo, overhear, outstand типидаги феълларни ҳосил қилади. Иккинчи компоненти герундий (G) бўлган қўшма сўзлар. 1-Модель N+ G Бу модель handwriting типидаги қўшма сўзларни ҳосил қилади ва бу модель инглиз тилидаги от компонентли энг унумсиз модель ҳисобланади. Иккинчи компоненти сифатдош (PI) бўлган қўшма сўзлар. 1 - модель N+PI ( от ва сифатдош ) Бу турда ясалган сўзларнинг аксарияти бадиий ва илмий публицистик матнларда кенг тарқалган. Мас.,date-processing, water-holding, top-selling. Бу турда ясамаларнинг кўпчилиги объект ва иш - ҳа

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Бу модел асосида ясалган сўзларни қуйидаги формула бўйича сўз бирикмасига айлантириш мумкин: N+PI  PI+Prep+N. Мас., Carrion – feeding (animals) – feeding on carrion. Қўшимча қилиб шуни айтиш мумкинки, бу қўшма сўзлар гапда от - кесим вазифасини бажаради ва бу унинг синтактик функциясидир: 1) Apples are healthgiving and tasty. 2) His words, if taken literally, were hairraising, indeed. 2 - модель A + PI ( сифат + сифатдош ) Бу модел easy-going типидаги қўшма сифатларни ҳосил қилади. Айниқса,иккинчи компоненти –looking бўлган сўзлар кенг тарқалган : good- looking, nice-looking, odd-looking; hard-working, high-flying, wide-spreading, far- reaching, ect. 3- модель Pr.a+PI (all+ сифатдош ) Бу модел all-embracing, all-affecting, all-tolerating, all-arounding

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan financed=financed by the state; US -made = made in the US; war-damage = damaged during war; paper-made = made of paper; science-based=based on science. Мотивлашган гуруҳга оид бўлган сўз компонентлардан қўшма сўзнинг янги маъносини англаб бўлмайди, балки умуман янги маъноси сўз ҳосил бўлади: punch-drunk = showing signs of concussion from repeated blows(боксдаги нокаут ҳолати); custom-built= made to the customer’s specifications(буюртма маҳсулот). 2- модель A + PII (сифат+ равишдош ) Бу модел soft-spoken, clean-cut, clean-shaven, deep-drawn, far-gone, foreign-built типидаги қўшма сифатларни ҳосил қилади. 3- модель Pr.a+PII (all+ равишдош ) Бу модел all-admired типидаги қўшма сифатларни ҳосил қилади . 4- модель Adv+PII ( равиш + равишдош ) Бу модел well-b

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 1 - модель N + Prep + (Article) + N Бу модель икки натижалидир: 1) N + Prep + (Art icle ) + N = N (от натижали) : man-of –war( ҳарбий кема ), mother -of-pearl ( садаф ) , theatre-in-the-round ( амфитеатр ); 2) N + Prep + (Art icle ) + N = A (сифат натижали) : payment-by-the-result (agreement), face-to-face (meeting). 2- модель N +and + N Бу модель атрибутив турдаги қўшма сўзларни ҳосил қилади. Мас., mother-and- baby (shop), man-and wife (income). Бу турдаги сўзларни ўзбек тилига таржима қилганда, улар жуфт сўзларга айланади. Сабаби жуфт сўзлар тенглик асосида ясалади. 3 - модель A+ to+ V Бу модель ҳам атрибутив турдаги сўзларни ҳосил қилади. Мас., easy-to-use ( фойдаланишга қулай ), difficult-to-learn (ўрганишга қийин). Умуман олганда, кўп компонентли м

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan III - боб. ЎЗАКЛАРНИНГ СЎЗ ЯСАШ ВА ВАЛЕНТ ХУСУСИЯТЛАРИ. 3.1 Асосларнинг сўз ясаш ва бириктирувчанлик (валентлик) хусусиятлари Ясама сўз қурилиши аниқ модел типларини белгилашда ясовчи асосларнинг сўз ясалиш имкониятларида ҳал қилувчи аҳамият касб этмайди. Улар бизга фақат бирор-бир морфологик- лексик гуруҳга мансуб асослардан иккинчи бир лексик-морфологик ясалмалар ясалиши ҳақида маълумот беради, холос. Шундай экан, асосларнинг сўз ясалиш имкониятлари улар ифодалайдиган лексик-грамматик маъноларга боғлиқ. Шу нуқтаи назардан олиб қаралса, энг юқори имкониятли асослар от ва сифат асослар ҳисобланади. Чунки улардан бир пайтнинг ўзида от, сифат, феъл ва равишлар ҳосил бўлиш мумкин. Ундан кейинги ўринини феъл асослар эгалайди. Феъл асослардан от ва сифатларг

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Барча қаторларга кўра ўринларни тўлдириб борилиши ёхуд негизнинг ўз сўз ясалиш имкониятини намоён қилиши кам учрайдиган ҳодиса бўлиб, у лингвистик ёки экстралингвистик сабаблар билан асосланади. Нарса маъносини ифодалайдиган саналмайдиган номлар от асослари ўз семантик хусусиятларига кўра мавҳум маъноли от ясай олмайдилар, ёки шахс маъноли от негизлар аниқ маъноли от ясашда суст, нисбий сифат негизлар эса аниқ маъноли от ясашда умуман иштирок этмайди, тўлиқсиз феълдан онда-сонда мавҳум маъноли от ясаш мумкин (у ҳам бўлса конверсия орқали). Ясама қатор аъзолари ўринини тўлдириб бориш ҳарактери ва уларнинг сон таркиби асоснинг бирикувчанлик (валент) хусусиятига боғлиқ, шу туфайли тилда суффиксиал синономия бартараф этилади. Бу нарса бир қатор ҳаракат номл

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Саноқ сонли префикслар ( twi-, bi-, mono-, multi-, diapoli-, tri- ) феъл негизлари билан муносабатга киришмайди. Худди шу нарса кенг маъноли префиксларда ҳам кузатилади. ( retro-, eri-, pan- ). Феъл негиз олиб келадиган префикслар от негизлар билан боғланиш мумкин, у ҳам бўлса феълдан ясалган отлар орқали амалга оширилади. Негиз факторига таъсир кўрсатувчи иккинчи фактор – унинг сўз ясалиш моделидир. Сўз ясалиш жараёнида асоснинг ўнг ва чап томонига кўра кенгайтирилиши чексиз эмас, шунинг учун бўлса керак, ҳар бир туркум ичида ясама қурилишли асослар учун ўзига хос сўз ясалишида тўсиқлар мавжуд бўлиб, ундан ташқари асоснинг сўз ясалиш имконияти формали белгига кўра нолга тенг бўлади. Масалан, ясама қурилишда префикснинг мавжудлиги унинг префиксли сўз яс

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan От ясовчи суффикслар тенг бўлмаган икки гурухга кўра тақсимланадилар. Биринчи гуруҳ ва энг каттаси хисобланган сўнгги тематик тартиб суффикслари ( -dom, - hood, -ship, -ness, -ity,- ment,- al , - ster,- ling ва бошқалар) ташкил этади: dukedom, brotherhood, friendship, ugliness, nesessity, merryment, refusal. Иккинчи гурухни эса сонга нисбатан унча кўп бўлмаган ҳажимдаги нотематик суффикслар ташкил этиб, улар асосан ясаш асосига кўра феълдан от ясовчи воситалардир: -er,-or, -ll,- ion, -action,- ance (keepeership, waitress, directorete, absentism, exhibitionism, presentationism) . Бу масалани атрофлича ҳал қилиш учун Р.Г.Зятковскийнинг ишлари керакли маълумот бера олмайди, чунки унда бу масала морфологик сатҳга кўра олиб қаралган бўлиб, у сўзнинг сўз ясаш

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Айрим сўзларда бажарувчи шахс маъноси ҳосил бўлиши билан ўша асоснинг аёл ва эркакларга нисбатан бўлган маънодаги сўз ясалишида иштирок этишга йўл очилади: Wait - waiter - waitness; impersonate- impersonator - impersonatress. Асоснинг сўз ясалиш имконияти тарихан ўзгарувчандир. Қадимги инглиз тилида феъл асослар ўнг томонга кенгайишида ҳаракат номи,шахс номи ва феълни ҳосил қилган. Ҳозирги тилда эса парадигмалар феъл қаторидан тушиб қолиб, унинг ўрнига ўрта аср инглиз тилида сифат қатори шаклланган. Демак, феъл ўзак-асослардан сифат ясалишиш у даврга хос. Ҳар бир асоснинг сўз ясашдаги имконияти ясалмаларда ўз аксини топади. Шундай экан, ўзак имконияти билан ҳар бир лексик-морфологик гурухга мансуб асосларга хизмат қилувчи суффикслар сони ва уларнинг фао

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan ясаш имконига эга бўлатуриб, улар буни камдан-кам амалга оширишади. Бу ўринда уларга предикатив аъзоли сифатдош ифодалаган мураккаб от- кесимлари рақобат қилади. Феълнинг семантик белгиси- ҳаракатдир. Бу маъно эса феъл асосларга ҳаракат номлари, бажарувчи шахс номи ва сифатларни яратишда чексиз имконият беради. Феъл асосларининг сўз ясалиш фаоллигида семантик тўсиқ нисбатан камроқдир. Демак, асосларнинг сўз ясалиш имкониятининг амалга ошиши уларнинг семантик маънолари билан боғланади, унинг атрофида тўпланувчи суффиксларнинг сон таркиби, маълум даражада, сўзларни лексик морфологик гурухга бириктирувчи умумсемантик гурухга боғлиқ бўлади. Боғликликнинг бу сон ифодаси суффиксли синономия ҳисобига пасайиши мумкин, чунки айнан бир сўзнинг ясалиш маъноси камд

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan сазовардир. Уларнинг фикрига кўра асосларнинг сўз ясалиш фаоллиги қуйидагича: 2039та феъл ўзакдан 1681 та от ясашда, 339та сифат ясашда ўз имкониятини ишга сола олган; 2111 от асосдан 613та от ва 1150та сифат ясашда иштирок этган; 841 та сифат асосдан 716та от ва 30та сифат ясалган. Юқорида берилган таснифларда асосан моделнинг янги сўз ясашда иштирок этиш қобилияти,ўз имкониятини ҳ али ишга солмаган сўз ясаш асосларининг келажакда сўз ясашда иштирок эта олиш ёки эта олмаслигининг даражаси, асоснинг сўз ясалиш кўрилиши ёки морфем таркиби белгисига кўра танланишини бошқарувчи формал чекланишлар эътиборга олинади. Ўзакнинг янги сўз ясаш қобилияти умумийлик тушунчаси билан бирга олиб қаралади. Келажакда сўз ясалиши ёки ясалмаслиги ҳ одисаси эса ясовчи асос

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan кўрилиши мунтазамдир. Шунинг учун бўлса керак, улар айрим луғатларда берилмайди. Бу хусусияти билан улар форма ясалиш моделларига яқин туради. Формал чекланган моделларга асос танланиши негиз охирининг ф онологик табиати, сўнгги морфемнинг тематик ва сўз ясалиши корреляцияси билан боғлиқ бўлган чекланишларга хос бўлганлари киритилади. Сўнгги бўлмаган нотематик суффиксларни олиб келувчи асослар содда асосларга қараганда кам танланиш хусусияти билан х арактерланади. Унинг танланишига сўнгги морфема тўсиқ бўлади. Роман-герман тилларига оид суффикслар олиб келган сифат асослар фақат -ness суффикси билан бирикиб, абстракт от ясайди. Масалан, ruthlessness, fearsomeness, womanliness, gloominess, pitifulness, foolishness; -ist суффикси орқали о т ўзак морфемала

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan унумсизланади. Суффикслар қанчалик кўп негизлар билан бирикиб сўз ҳосил қилса, улар шунча кўп яшайди, агар қанчалик оз сондаги негизлар билан бирикса, у шунчалик унумсизланади. Инглиз тилидаги туб феъл асос - негизларнинг фаоллигини белгилашда уни турли лексик-морфологик гурухдаги асосларнинг фаоллиги билан таққосланади, ёки бўлмаса, бир гурухга мансуб турли морфологик типдаги асослар фаоллигига қиёс қилиб олинади ва шунга қараб белгилади. Феъл асосларини олиб қарасак, улар от ясашда юқори фаоллик билан ҳарактерланади, от ва сифат негизлар эса анча сустроқдир. Сифат ясашга келсак, феъл асослар от асосларга қараганда кам ҳаракатчан. Асос - икки режали бирликдир. У бир томондан деривацион парадигмани шакллантиради, янги сўзлар ҳосил қилишда иштирок этади,

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan маъноли бирлик деб қаралмайди, б у эса унинг сўз ясалиш жараёнидаги мустакиллигини чеклайди, ундан ма ҳ рум қилади ва сўз ясалишига кўра фаол ҳ одисага айлантиради. Ноль потенциалли боғли қ негизлар тайёр ҳ олда бошқа тилдан олинган ўзакдош сўзларда ажратилади. Уларни шакллантирувчи суффикслар эса инглиз тилида корреляцион боғли сўз ясалиш чизмаларида ўрнаша олмаган ва улар ўртасида ясалмалик муносабати йўқ. Боғлиқ негизлар сўз ясалишига кўра фаол ва танланиш имконига эга бўлган айрим тўлиқсиз қисмланувчи ясалмалар қу рилишининг тарихий қисми бўлиб келиши ҳам мумкин. Бу турдаги асослар соф инглизча моделлар учун умуман ёт тушунчадир. Улар бир пайтлари инглиз тили лотин тилидан кўплаб сўз олганидек, лотинча асосда инглиз сўз ясалиш моделларининг тикланиш

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan ифодаловчи восита бўлиб хизмат қила олмайди. У фақат содда сўзни қайси бир категориал турга мансублигини кўрсатади, холос. Бу ходиса аввалари морфологик тахмин атамаси билан номланиб келарди, яқинда эса уни маркер термини билан атай бошлашди. Таниқли тилшунос олима И.П.Иванова маркер атамасига қуйидагича изох беради: "Под при м етой анони м ичной суффиксу понимается звуковой комплекс , совпадающей с суффиксом, по отсечении которого не остается производящей основы, соотнесенной хотя бы еще с одни м словом в данном я з ыке " . Сўз ясалиш фаоллигига кўра маркер тартибли ўзаклар эркин асосларга яқин туради, танланиш хусусиятига кўра эса суффиксли ясамаларнинг ўзагига яқин туради, чунки у худди суффикс каби негизнинг айрим имкониятларини чеклаб қўяди

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Х У Л О С А Айрим сўзларни бириктириш йўли билан янги сўз яратиш тилдаги энг қадимий усуллардан бири бўлиб, у ўзбек тилининг тараққий этиш натижасида яна ҳам кенгайди, сўз ясашнинг энг маҳсулдор усулларидан бирига айланади. Ҳозирги замон ўзбек тилида – илмий – фалсафий, техника ва қишлоқ ҳўжаликига оид асарларда, вақтли матбуотда, шунингдек сўзлашув тилида, оид асарларда, вақтли матбуотда, шунингдек сўзлашув тилида, хуллас қайси бир соҳада бўлмасин, предмет- тушунчаларни ифодалаш учун сўзларни ўзаро қўшиб қўшма сўз ҳосил қилиш усули кенг суратда қўлланилмоқда. Тилда қўшма сўзларнинг кенг ёйилиш табиийдир, чунки шу йўл билан маълум тил материаллари асосида янги сўз ҳосил қилиш имконияти туғилади. Қўшма сўзлар асосида луғат фонди базаси ясалади ва тилнинг

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan ёзилади: Деҳқонобод, Оқтош, Учариқ / cat bird),(cat-bird),(catbird) ва ҳ.к.з. Аммо айрим ҳолларда қўшма сўзларнинг элементлари баъзи бир қўшимчалари билан ўзаро бирикувчи ҳам мумкин: бир / а / тўла, бош / и / берк ва ҳ.к.з. Қўшма сўзларнинг элементлари ё туб, ёки ясама бўлиши мумкин: қилтомоқ, меҳнатсевар, Куйган ёр, тинчликсевар ва ҳ.к.з. 4. Қўшма сўзларнинг характерли белгиларидан яна бири шундан иборатки, икки ва ундан ортиқ сўз / ўзак/ қўшилиб, ўзининг айрим маъносидан ташқари бошқа янги лексик маънони ифодалайди. Масалан, тутмайиз бирикмасида икки сўзининг маъносидан ташқари учинчи маъно- бошқа хил мева англашилади. Инглиз тилида эса қўшма сўз таркиби бир ёки икки компонентли бўлади, ундан ортиғи фақатгина фразеологик бирикмаларда учрайди: man-of –

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan қолган, баъзилари эса ҳали тамоман бирикиб кетмаган. Бу жиҳатдан уларни уч асосий гурухга бўлиш мумкин: 1/ Биринчи груҳга элементлари маъно ва грамматик жиҳатдан жуда бирикиб кетган ва шу билан бирга, бир сўз шаклига келиб қолган қўшма сўзлар киради: бугун, бошмалдоқ, шумгиё, Тошкент, девзира, типратикан, билакузук, Деҳқонобод, Янгиобод ва ҳ.к.з. 2/ Иккинчи гуруҳга элементлари ҳали тамом бирикиб кетмаган лексик- синтактик типдаги қўшма сўзлар киради: темир йўл, тош йўл, хашаки жийда ва ҳ.к.з. 3/ Учинчи гуруҳга синтактик – морфологик типдаги қўшма сўзлар киради: ишбоши, кўп болали, беш йиллик, темир йўлчи, қоракўлчилик ва ҳ.к.з. Ҳар иккала тилда қўшма сўзларнинг элементлари қандай сўз туркумидан бўлишига қарамай, уларнинг тузилиши - ўзаро бирикиш тартиби

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan C O N C L U S I O N The research work is devoted to the problem of comparative study of the nature of Compound words in English and Uzbek the ways of translating and expressing them in modern English & Uzbek. In the research work the compound words were treated as one of the most important part of speech taking an active part in the process of communication. The thing is that the compound words in the comparing languages present some difficulties the key answer to which can hardly be found in the existing textbooks on grammar of both languages. Its true that the compounds are studied in the being divided into compound words and word combinations. But the nature of compounds the which we study in this work is worked out as a free part of speech, consisti

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan Conclusions contain very important recommendations for English learners and teachers how to overcome the difficulties while studying the nature of the English and Uzbek compounds. Examples for describing and reasoning our ideas are taken from original English, American and Uzbek literature. The list of suggested readings on the problem under discussion contains more than 60 units. 71

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Каримов И.А. Баркамол авлод орзуси,- Т.,1999, 18 - бет 2. Каримов И.А. «Куч – билим ва маърифатда» 2003 йил. 7 май, «Маърифат» газетаси. №37. 3. Азарх Н.А. Сложные прилагательные в современном английском языке. Канд.дисс.М.,1953.- 234 б. 4. Азарх Н.А.,Новакович А.С .Некоторые вопрос ы анализа сложных слов. “ Уч.зап.ИМО”, серия филол.наук, 1963,вып.2. – 200 б. 5. Арутюнова Н.Д .Сложные имена существительные и способы их образования в современном испанском языке. Канд. дисс. М.,1953. – 295 б. 6. Аракин В . Д. Сравнительная типология английского и русского языков.- Л.,1979.- 197 б. 7. Арнольд И . В. Лексикология современного английского языка.- М.,1959.- 346 с. 8. Ахманова О.С .К вопросу об отличии сложных слов от фразео

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 21. Григорьев В.П. Несколько замечаний к дискуссии» , Филологические науки»,1959,№2. – 80 б. 22. Григорьев В.П. О взаимодействии словосложения и аффиксации. -ВЯ, 1961,№5.- 95 б. 23.Григорьев В.П. О границах между словосложением и аффиксацией. ВЯ,1956,№4.- 100 б. 24. Егоров В.Г . Словосложение и его значение в истории языка. “Уч.зап. Чувашского пед.ин-та”,1953,вып.1. – 168 б. 25. Жидко Е.Л . К вопросу о синтаксико-семантических отношениях между компонентами немецких определительных сложных существительных. «Вопросы лингвистики и преподавания иностранных языков в техническом вузе». Ростов-на-дону,1969.- 208 б. 26. Жирмунский В.М . О границах слова. ”Морфологическая структура слова в языках разных типов”, М.-Л.,1963.- 312 б. 27.Иванова И.П . О принципах ан

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan сложных слов и словосочетаний). «Преподавание иностранных языков и его лингвистические основы».М.,1972.- 204 б. 38. Никошкова Е.В. Соотносительность сложных слов и словосочетаний (на материале современного английского языка). «Уч.зап. 1-го МГПИИЯ»,1969,т.5 39. Павлов В.М . Субстантивное словосложение в немецком языке. Докт.дисс.Л.,1973.- 200 б. 40. Потапова И.А . Сложные существительные в английском языке.Л.,1949. - 85 б. 41. Поротиков В.И. Сложные и сложнопроизводные существительные с глагольным элементом в современном английском языке. Канд.дисс. М., - 1974.- 215 б. 42. Родзевич Н.С .Словосложение в современном английском языке. Канд.дисс. Киев,1950.- 145 б. 43. Ряшенцев К.А. Сложные слова в современном русском языке., Докт.дисс. М.,1968.- 135 б. 44.

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 54. Шевчук В.Н. Деривационная структура отглаголных словообразовательных гнёзд в в современном английском языке,- АДК.,1973. – 273 б. 55. Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюрских языков,- Л.,1977. – 321 б. 56. Шейдеман Г.И. К вопросу о структурно-семантическом анализе сложных существительных и о переводе их на русский язык. «Труды Ун-та дружбы народов им. П .Лумумбы» Языкознание,1967,т.22,вып.2. 57. Шубин Э.П . К вопросу о сложном слове и словосочетании в английском языке. «Уч.зап. Пятигорского педагогического института»,1955,т.10. 58. Ўзбек тили грамматикаси. I т. , Морфология. Т., Фан. 1975, 608 б. 59. Arnold I.V. The English word,-1986. - 384 б . 60. Ball Alice Morton. Compounding in the English language.N.Y.,1971.- 269 б. 61. Bergsten

www.arxiv.uz saytidan yuklab olingan 75. Marchand H. The categories and types of present-day English word- formation. Wiesbaden, 1960. – 145 б. 76. Marchand H. The categories and types of present-day English word-formation, Ed.2. Munchen, 1969. - 86 б . 77. Sweet H.A. A new English Grammar, Logical and Historical. Oxford , 1974 .- 543 б. 78. Sack F.L. The stru с ture of English. A practical course for Foreign students, Berne-France, 1954. 79. Schenrweghs J. Present-day English. Syntax. London 1959 . 76

Купить

Информация о документе

Продавец

Инглиз ва ўзбек тилларида қўшма сўзлар

Похожие документы