Инглизча фразеологик бирликларни ўзбек тилига талқин этиш

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	89.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Инглизча фразеологик бирликларни ўзбек тилига талқин этиш

Купить

Кириш I.БОБ. Фразеологик бирликлар ҳақида умумий тушунча..... 1.1. Фразеологик бирликларнинг ўрганиш тарихи.......... 1.2. Инглиз фразеологик бирликларини ўзбекчага таржима килиш усуллари................................................................................... 1.3.Инглизча фразеологик бирликларни ўзбек тилига эквивалентлари ёрдамида талқин этиш.................................................. II . БОБ. 2.1. Инглизча фразеологик бирликларни муқобил вариантлари ёрдамида талқин этиш. ...................................................... 2.2.Инглизча фразеологик бирликларни калъка усулида талқин этиш............................................................................................................ 2.3. Инглизча фразеологик бирликларни тасвирий йўл билан талқин этиш........

Кириш Мавзунинг долзарблиги . Мустақилликка эришганлигининг йигирма тўрт йиллигини тантана қилиб, иқтисодий-ижтимоий, маданий – маънавий ривожнинг янги босқичлига қадам қўйган Ўзбекистон Республикасида фан ҳамда таълим интеграциясини таълимий ва илмий изланишларнинг самарадорлигини оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Юртбошимиз бир қатор рисола ва нутқларида фуқаролар дунёқарашининг шаклланишида ижтимоий фанларнинг, хусусан, адабитшунослик ва тилшуносликнинг ўрни алоҳида эканлигини таъкидлаб келмоқдалар. (И.А.Каримов 2009). Ўзбекистон Президенти И.А.Каримов ўзларининг “ Юксак маънавият – енгилмас куч” асарларида тил таълимининг миллий маънавиятини юксалтиришдаги мавқеи ҳақида қуйидагиларни ёзадилар: “Айни вақтда жамиятимизда тил маданиятини ошириш борасида ҳам кўп иш қилишимиз лозимлиг

инсон ижтимоий фаолиятида тутган ўрнини аниқлаш, унинг коммуникатив моҳиятини ҳамда антропоцентрик хусусиятларини тадқиқ қилиш йўлидан бормоқда. Шу жумладан, замонавий тилшуносликнинг муҳим йўналишларидан бўлган лингвистик қарашлар тил бирликларидан нутқий фаолият воситаси сифатида фойдаланиш қонуниятлари ва тамойилларини аниқлаш ҳамда лисоний ҳодисаларнинг реал мулоқот шароитларида воқеланиши билан боғлиқ хусусиятларини белгилаш мақсадини кўзлайди. Ушбу тадқиқотнинг долзарблиги, бир томондан, тил тизими ва унинг асосий бирлиги бўлган сўзнинг семантик–структур жиҳатдан турғунлашган яъни фразеологик бирликларнинг таҳлилига алоҳида эътибор қаратилади. Тадқиқотнинг ўрганилиш даражаси. Ушбу ишни ёзиш жараёнида бир қатор чет эллик ва ватанимиздаги тилшуносларнинг илмий ишларидан фойдаланилди. У

К, Рахматуллаев Г, Г.А.Абдураҳмонов, А.Ғ.Ғуломов, Э.В.Гулига, Т.Б. Строева, М.А. Асқароваларн В.Потье, В.Г.Гак, немис тилшуноси Г.Х елбиг, рус тилшуносларидан С.Д.Кацнельсон, В.М.Солнцев, Р.А.Будагов, Д.Н.Шмелов, Ю.Д.Апресян, узбек тилшуносларидан М.М.Миртожиев, Ш.Рахматуллаев, И.Кучкортоев, Р.Расулов, Ш.Искандарова ва бошкаларнинг ишлаш усулларидан фойдаланилди. Тадқиқот объекти ва материаллари Фразеологик бирликларнинг маъносии ва объекти мазмуни ва шакл масаласидир. Бинобарин, фразеологизмларнинг объектини ўрганиш уларнинг шакл хусусиятларини ўрганиш ҳисобланади. Иккинчи тилда бирикманинг барча шакл ва объект белгилари мувофиқ келса ҳам аммо асосий нарса маъно монандлиги бўлмаса, бу бирикмалар бир-бирига эквивалент ёки мукобил вариант бўлолмайди. Айрим фразеологик бирикмаларнинг тилда а

берилишини тамойилларини ўрганишдан иборатдир. Шунингдек, фразеологик табиати ва турлари, фразеологик бирликларининг ўрганиш тарихига бир назар,инглиз ва ўзбек фразеологиялари орасидаги ўхшашлик ва фарқ қилиш жиҳатлари, инглиз фразеологик бирликларини ўзбекчага таржима қилиш усуллари ва уларнинг амалга оширувчи лексик воситаларнинг семантик-структур хусусиятларига алоҳида эътибор қаратилди ва унинг бошқа хусусиятларини очиш ҳамда моҳиятини воқелантирувчи омиллар таҳлил қилинди. Тадкикотнинг максади. Малакавий битирув ишида фразеологик бирликларнинг бадиий матнларда, нутқий актларнинг воқеланиши ва луғатларда берилишини тамойилларини, лексик-грамматик табиати ва нглиз ва ўзбек фразеологиялари орасидаги ўхшашлик ва фарқ қилиш жиҳатлари, ва ушбу фразеологик бирликларини ўзбекчага таржима қили

тилларини ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” номли фармойишида чет тилларни ўқитишнинг барча босқичлари учун замонавий ўқув адабиётларини яратиш вазифаси алоҳида таъкидланган. Ўйлаймизки, ф р азеологик бир ликларнинг Инглизча – ўзбекча фразеологик луғатларда берилишининг таркибли тизими ва грамматик моҳиятини янада чуқурроқ ўрганишда фойдаланиш мумкин. Шунингдек, иш натижалари магистрлик диссертациялари, битирув малакавий ва курс ишларини тайёрлаш жараёнида ҳам фойда келтириши мумкин. Тадкикотнинг илмий янгилиги шудан иборатки, фразелогик бирликларни гапдаги ўрни яъни унинг матнда фаоллашув даржаси, семантик-структур таркиби ва таржимада турли унсурларнинг мослиги/номослиги. Хусусан, фразеологик бирликларнинг матнда дуч келган турли қийинчиликлар қуйдагидарда

ўрганиш тарихи”, икки боб: 1параграф. “Фразеология ҳақида умумий тушунча”. икки боб: 2.параграф. “Инглиз фразеолгик бирликларини ўзбекчага таржима қилиш усуллари”, а) Инглизча фразеологик бирликларни ўзбек тилига эквивалентллари ёрдамида талқин этиш; б) Инглизча фразеологик бирликларни ўзбек тилига муқобил вариантлари ёрдамида талқин этиш; в) Инглизча фразеологик бирликларни ўзбек тилига калька усулида талқин этиш; г) ингилзча фразеологик бирликларни ўзбек тилига ьасвирий йўл билан талқин этиш; хулоса, фойдаланилган адабиётлар рўйҳати ва иловадан иборат булиб, умумий хажми - 00 сахифа.

I.БОБ. Фразеологик бирликлар ҳақида умумий тушунча 1.1.Фразеологик бирликларнинг лисоний фаоллашуви ва таржимада берилиши Тилнинг луғат составига нафақат алоҳида сўзлар, балки барқарор сўз бирикмалари ҳам киради. Таркиби анча мураккаб бўлган турғун бирикмалар фразеологизмлар ёки фразеологик бирикмалар (иборалар) деб аталади. Тилшуносликнинг фразеологизмларнинг илмий тадқиқ қилувчи соҳаси фразеология (грекча phrases – “ибора”, logos – “сўз” маъносида) дейилади. Фразеологизмлар тилнинг лексикасига кириши сабабли фразеологизмга тилшуносликнинг лексикология соҳасига кирувчи бир бўлими сифатида қаралади. Фразеологизмлар икки ва ундан ориқ сўзларнинг турғун бирикмасидир. Масалан, бошига кўтармоқ, тилини бир қарич қилмоқ , ковушини тўғриламоқ, жуфтакни ростламоқ, олам гулистон, катта оғиз каби. Ф

Фразeолагизмлар семантик томондан умумлашган кўчма маъно ифодаласа граматик томондан уларнинг бутунлиги компонентларининг ўзаро бирикуви ва гапга ҳам шу тартибини сақлаб қолиши билан изоҳланади. Фразеолагиенинг ҳажмини кенг ва тор тушуниш бор. Кент тушунишда фразеолагия доирасига сўзларнинг турғун бирлашмаларлидан ташкари турли ҳил фразеолагик бирликлар мансуб деб қаралади. Фразеология деб сўзларнинг семантик боғланишларини тушуниш ҳам мавжуд. Бу ҳодисалардан факат бир турини – сўзларнинг турғун бирлашганларини - тилу бирлиги деб баҳолаш мумкин. Фразеологик бирлик деб сўзларнинг барча тур турғун бирлашмаларини эмас, балки, шулардан бир кисмини тан оладилар. Фразеологик бирлик бўлиш учун сўзларнинг турғун бирлашмаси образли маъно кўчма маъно англатиши шарт. Фразеологик бирликлар иборадан ях

қўлланади. Бундай фразеологизмларнинг таркибий қисмларнинг маънолари ўзаро боғлиқ ва ажралмас бўлади („blind man“ – a human being unable to see, “blind type” – the copy isn`t readable). Фразеологизмларнинг шакилланиш жараёни сўзларнинг ўзаро лексик бирикувидан ҳосил бўлади Сўз бирикмаларининг қурилиши уни ташкил этувчи аъзоларининг ҳозирги кундаги лексик маъноларига боғлиқ бўлмаган маълум семантиc таркибий қисмнинг ташувчиси ҳисобланади. Биз шунга ўхшаш бирикмаларнинг қурилиш маъноси билан уни ташкил этувчиларининг лексик маъносини фарқлашимиз лозим. Бундан ташқари ушбу ибораларнинг маънолари баъзи ғайрилисоний омилларга – маҳаллий сўзловчиларнинг одатий вазиятларда ишлатишларига боғлиқ бўлиши ҳақида тез - тез баҳслар бўлиб ўтади . Сўзлар лексик бирликлар , фразалар ёки сўз бирикмалари яса

бирикмаларининг бу тури мустақил сўз бирикмалари дейилиб синтаксисда ўрганилади. Инглиз тили фразеологиясини ўрганишнинг бошланганига унча кўп бўлгани йўқ. Инглиз ва Америка тилшунослари қоидага кўра келиб чиқиши, услуби , қўлланиши ва яна бошқа хусусиятлари билан қизиқтирган турли сўзларни , сўз бирикмалари ва гапларни йиғиш билан банд. Бу бирликларнинг барчаси одатда “идиомалар” дейилади, аммо бу идиомаларни лингвистик бирликларнинг алоҳида синфи ёки сўз бирикмаларининг махсус синфи деб таърифлаш ўринли эмас. Терминлардаги фарқлар (set-phrases, idioms ва word-equivalents) эркин сўз бирикмалари ва фразеологик бирликларни фарқлашда асосий аломатларни акс эттиради. Фразеологик бирикмаларни бошқа сўз бирикмаларидан фарқлайдиган асосий хусусиятлар ва тўлиқ фразеологик бирлик термини билан ата

таркибий қисмлардан келиб чиқмайдиган мураккаб сўз бирикмаси” дея таърифлайди. У идиомани фразеологик бирликларнинг бир кўриниши деган ҳақиқатга яқин тахминни илгари сурди. Рей Жеккендоф ва Чарлз Фильмо идиоманинг тўлиқроқ ва холисроқ қуйидаги изоҳини таклиф этишди: “… идиоматик ибора ёки конструкция бу тилдаги барча сўзлардан хабардор бўлиш мобайнида сўзловчи билмай қолган нарсалардир.” Чейф яна идиоманинг тил бирликлари парадигмасида аномалия сифатидаги 4 аломатини санаб беради: адабий бўлмаганлик, трансформацион нуқсонлик, грамматик қоидалар асосида бўмаганлик Таниқли рус тилшуноси А.Шахматовнинг “Синтаксис” асарида бу соҳада бир қатор катта ишлар бажарилган. Бу асар кейинчалик академик В.В.Виноградов томонидан давом эттирилган. Инглиз тили фразеологияси соҳасидаги улкан ишлар профессор

ўзгаришига сабаб бўлгани учун қўллаб бўлмайди : бу ҳолатда унинг маъноси маълум бир рангли тасма ( tape of certain colour ) bo ` lib qoladi . Бундан билинадики, фразеологик бирлик “ red tape ” семанти c асосга эга эмас, яъни унинг маъносини таркибий қисмнинг маъноларига қараб хулоса қилиб бўлмайди ва унинг тайёр тил бирлиги эканлиги уни лексик ва грамматик жиҳатдан ўзгартиришга ҳожат қолдирмайди. Фразеологик бирликларнинг грамматик структураси ҳам маълум даражада турғун бўлади: Red tape - фразеологик бирлик Red tapes - эркин сўз бирикмаси  Фразеологик бирликларни иборавийлик даражасига кўра 3 та катта гуруҳга бўлиш мумкин. Бу тасниф биринчи бўлиб академик В.В.Виноградов томонидан таклиф этилган. Булар:  Фразеологик қўшилмалар (аралашмалар)  Фразеологик бирликлар  Фразеологик бирикмалар

турғунлиги билан белгиланади. Фразеологик бирликларнинг монимлари мавжуд бўлиб, улар ўз маъносида ишлатиладиган эркин сўз бирикмаларидир:  To skate on thin ice - to skate on thin ice ( to risk);  To wash one`s hands off dirt - To wash one`s hands off ( to withdraw from participance);  To play the first role in the theatre - to play the first role (to dominate).  Фразеологик бирикмалар қисман асосга эга бўлишади, аммо улар ушбу сўз бирикмаларига хос бўлган махсус лексик валентликка эга бўлган сўзлардан ҳосил бўлади. Фразеологик бирикмаларда таркибий қисмларнинг хилма- хиллиги маълум доирада чегараланган. Улар таркибий қисмининг бири ўз , бошқаси кўчма маънода келгани ҳолда , бутун бирикманинг мазмуни таркибий қисмларнинг маъносидан устун туриши каби хусусиятлари билан фразеологик бирлик

Фразеологик бирликлар сўзларга эквивалент бўлиб келишига кўра махсус сўз бирикмалари сифатида фарқланишади; улар аниқ бир сўз туркумидаги сўзларга тенг бўлишади. Таркибий қисмларининг қайси сўз туркумига оидлигидан қатъи назар фразеологик бирликлар тўлиғича фақат бир сўз туркумига тегишли бўлади. “long day” эркин сўз бирикмаси билан “in the long run” фразеологик бирлигини таққослаганимизда , эркин бирикмадаги “day” ot va “long ” сифат сўз туркумига мансуб бўлиб , улар алоҳида олинганда ҳам ушбу маъноларида қоладилар. Сўз бирикмаси икки мустақил бирликдан ташкил топган деб қаралади (A+N) . “in the long run” фразеологик бирлиги эса бутунлигича бир сўз туркумига оид бўлади. Бу бирикма грамматик жиҳатдан “finally, firstly ” каби якка равишларга тенг бўлади. Фразеологик бирликлар эркин сўз бири

турадиган сўзларни топа оламиз. Уларда иборалар қоидага кўра турли гуруҳларга бўлиб жойлаштирилади. Ясалиш йўлларига , маъносида асоснинг даражасига , тузилишига ва сўз туркумига оидлигига қараб иборалар турли синфларга таснифланади. А.В.Кунин ибораларни ясалиш йўлларига кўра таснифлайди. У асосий ва иккинчи даражали йўлларни кўрсатиб ўтади. А.И. Смирнитский ибораларни тузилишига кўра қуйидаги турларга бўлади: а) сифат-от бирикмали: a month of Sundays, grey matter, a millstone round one`s neck ва бошқалар. Бу турдаги бирликлар отга тенг бўлиб, тўли ёки қисман иборавийлик хусусиятига эга бўлади. Қисман иборавий бирликлар (фраз еологи змлар) да баъзан биринчи компонент иборавий бўлади, масалан, high road, қолган ҳолатларда иккинчи компонент , first night. Кўп ҳолларда эса ҳар иккала cомпонен

c) фразеологик такрорлашларга, now or never , part and parcel, country and western ва бошқалар киради. Бундай бирликлар антонимлар асосида қурилади, ups and downs, back and forth ; кўпинча эса аллитерация асосида ,масалан, cakes and ale, as busy as bee. Такрорлашларнинг таркибий қисмлари боғловчилар ёрдамида бирикади. Улар сифат ва равишдошларнинг эквивалентлари бўлиб, грамматик марказга эга эмаслар. Улар ҳам тўлиқ ёки қисман иборавийликка эга бўлишлари мумкин. Шунга ўхшаш қўшма сўзли фразеологик бирликлар иккидан кўп ўзакка эга бўлишади , масалан, to take a back seat, a peg to hang a thing on, lock, stock and barrel, to be a shadow of one`s own self, at one`s own sweet will. a) Фразеологик бирликлар сўз туркумларига ҳам бўлиниши мумкин. Бундай тасниф усули И.В.Арнолд томонидан таклиф этил

мақоллар, ҳикматли сўзлар ва цитаталар ўрин олган. Мақоллар одатда мажозий бўлса, масалан, “ Too many cooks spoil the broth” каби, ҳикматли сўзлар мажозга эга эмас, масалан, “Where is a will there is a way”. Шу каби иборали мисолларнинг аслиятдан бошқа тилга таржима қилганда, турли тил элементларининг мавжуд муқобилида муаммоларга дуч келамиз. Таржима назариясининг бир канча муҳим масалалари катори фразеологик бирликларни бир тилдан бошка тилга тажима килиш муаммоси ҳам ғоят катта аҳамият касб этади. Фразеология масалари турли тилларда сўзларнинг ҳар ҳил бирикишига оид умумий проблема таржима практикаси билан бирга таржима назарияси учун ғоят муҳимдир. Чунки турли тилларда моддий маъноси бир ҳил бўлган сўзларнинг маъно ва услуб функсиялари бир- биридан тафовут килиши турли тилларда бундай

бирларининг ўрнини қоплай олмаслиги мумкин. Ана шундай ҳолларда базан соҳта эквивалентлардан фойлдаланиш фавфи туғулади. Кўп ҳолларда эса таржимон бирликларни механик равишда унинг обеъктдарини саклаган ҳолда таржима қилиб бадиий ифодада ғализликка ва тил сунъийлигиги йўл кўяди . Демак бирикманинг обеъкти уни қандай таржима қилмаслик кераклигини ҳам белгиловчи омиллардан биридир. Фразеологик бирликлар билан бўлган таржимадаги қийинчиликлар қуйдагидардан иборатдир: 1. Фразеологик бирликларнинг кўп маънолигида. 2. Кайтадан маъно англашда . 3. Контекстда ранг баранг стелистик бўёкда бўлишлигида. 4. Эмоционал ранглилигида . 5. Характерли миллий колоритлигида. Махсус фразеология луғати тузганда ҳам бирикмаларни уларнинг жуда бўлмаганда контекст таказо этишига караб, ўз тилидан мукобил вариант т

2. Асар ўгирилаётган тилда аслиятдаги фразеологизмга монанд мукобил вариант кидириб топиш; 3. Фразеологизмни сўзма-сўз таржима килиш; 4. Фразеологизмни тасвирий йўл билан таржима килиш; Тузулажак луғатга фразеологик бирликларни таржимасини беришда куйидаги нарсаларга алоҳида этибор бермок зарур. 1.Фразеологик бирликларнинг маъносии ва объекти мазмуни ва шакл масаласидир. Бинобарин, фразеологизмларнинг объектини ўрганиш уларнинг шакл хусусиятларини ўрганиш ҳисобланади. Иккинчи тилда бирикманинг барча шакл ва объект белгилари мувофиқ келса ҳам аммо асосий нарса маъно монандлиги бўлмаса, бу бирикмалар бир-бирига эквивалент ёки мукобил вариант бўлолмайди. 2. Айрим фразеологик бирикмаларнинг тилда аник эквиваленти ва мукобил вариантлари йўклиги уларни умуман таржима килиб бўлмаслигини кўрсатмай

6. Турли тиллардаги фразеологик бирликларининг муқобилларида шакл ва объект хусусиятларини ўргариш чоғиштирма ва киёсий стилистика учун катта аҳамиятга эга. Дунёдаги ҳамма тилларда ҳам объектларни рақамлардан ташкил топган фразеологик бирликлар кўп учрайди. Муайян рақамлар жуда кўп тилларда бир ҳил маънода ишлатиладиган фразеологизмларга асос бўлиб қолади. Тилнинг тараққиёти натижасида бир қанча рақамлар иборалар тартибида бора-бора абстракт маъно ҳосил қилиб маълум стилистлик клишелар айланиб колган. Масалан, Етти ўлчаб бир кес. Measure three before you cut. Турли тилларда бир ҳил маънода ишлатиладиган фразеологик бирликларнинг объектлари – традицион ракамлар ҳам кўпинча бир- бирига мувофиқ келади. Таржимада контекстга қараб бирикма таркибидаги традиционал рақамларни бошка традиционал рақ

1.2. Инглиз фразеологик бирликларини ўзбекчага таржима килиш усуллари. Тилнинг лексик бирликларига нисбатан бирмунча мураккаб таркибли воситалари бўлмиш фразеологик бирликларни таржимада тўғри талкин этиш ва тузилажак луғатда тўғри бериш масаласи муҳим аҳамият касб этади. Чунки, фразеологик бирликларнинг нутқнинг, бадиий – тасвирий воситалари сифатида фикрнинг фикрнинг оддий баёнидан кўра кўпроқ турли –туман услубий мақсадларнинг ифода этилишида иштиок этадиларки, уларнинг ушбу вазифаларини бежирим талқин эти бадиий асарнинг образли ҳамда ҳиссий- тасвирий қийматини қайта яратиш йўлидаги жонбозлик билан чамбарчас боғлиқдир. Фразеологик бирликларни таржима қилиш ўта мураккаб амалий жараён бўлиб, бу асосан бирликлар табиатига – уларнинг лексик-семантик ва қурилиш жиҳатларидан мураккаблигига в

Лексик бирликлар сингари фразеологизмлар ҳам кўп маъноли ва кўпвазифали бўлганликлари туфайли мазмун жиҳатидан мос икки тил бирликлари таржимада ҳар доим ҳам бир-бирини алмаштиравермайди. Муайян мантиқий ҳолатда бир- бирларини бемалол алмаштира оладиган фразеологик эквивалентлар ёки муқобил вариантлар бошка бир ҳолатда маъно белгилари ёки услубий вазифалари жиҳатидан фарк қилиб, қолишлари мумкинли санъаткорнинг ўз масулиятига ижодий муносабатда бўлишигина асл нусханинг таржимадада нотўғри талқин этиб кўйилиш хавфини бартараф этади. Фразеологик бирликларни таржима қилишда улар таркибида мужассамланган образни барҳаёт ёки сийқалигини аниқлашнинг таржима тилида асл нусхадаги лисоний бирликларга бирлик ва услуб жиҳатларидан мос тил вариантлари танлашда аҳамияти катта. Образлилиги очик ойдин кў

Бундан ташкари фразеологизмлар ҳамма вакт ўзларининг анъанавий маъно ва вазифаларида қўлланилавермасдан бадиий нутқ таркибида гоҳо шакл ва мазмун ўзгаришларига учраган таризда ишлатиладиларки, бу ҳол уларга қўшимча таъсиргарлик бахш этиб таржима жараёнини янада мушкуллаштирада. Тил бирликлари касб этадиган бундай контекстуал маъно ва услубий вазифаларни тўлаконли талқин этиш маъсулияти таржима тилида имкон қадар тегишли нуткий - образли лисоний воситалар танлаш заруриятини тўғдиради.

1.3.Инглизча фразеологик бирликларни ўзбек тилига эквивалентлари ёрдамида талқин этиш. Турли халклар фразеологик қатор ҳолларда бир – бирларига ҳам моддий ҳам мазмуний – услубий жиҳатдан мос бўладилар. Бундай тиллараро лисоний воситалар илмий адабиётда фразеологик эквивалентлар деб аталади. Ушбу ўзаро мослик аксарият ҳолларда халқларнинг турмуш шароитлари урф - одатлари ва мантиқий мушоҳадаларидаги ўхшашлик муштараклик билан изоҳланади. Зеро, тилнинг ўзга лисоний воситалари сингари фразеологик бирликлар ҳам турли – туман умуминсоний меъёр ва хаётий кузатишлар асосида вужудга келади. Моддий жиҳатдан ўхшаш бундай икки тил фразеологик эквивалентларнинг кўпчилиги маъно ва вазифа жихатлидан кўпчилик ҳолларда бир – бирига мос бўладилар, чунки, будай пайтларда бирликлар негизида бир ҳил хаётпий т

Масалан, бир – бирларига ҳам моддий ҳам маъно ва услубий вазифа жиҳатларидан ўхшаш инглизча ,, The dogs bark , but the caravan goes on ’’ ва унинг луғатдаги ўзбекча ,, ит ҳурар , карвоон эса ўтар’’ бирликларининг доим бир хил маъно ва услубий вазифа ифодаси учун қўлланишлари мумкин бўлгани ҳолда байналминал хусусиятга эга бўлиб жаҳоннинг кўпчилик тилларида учрайдиган,, Темирни қизиғида бос ’’ фразеологизми ўзининг инглизча эквиваленти ,, Strike while the iron is hot ’’ га барча контекстларда ҳам мос келавермайпди. Ўзбекча бирлик,, ишни ўз вақтда бажармоқ’’ каби тушунчанинг образли ифодаси учун қўлланилса, ингизча бирлик мазкур тушунчадан ташқари яна,, қулай имконятдан фойдаланмоқ’’ тушунчаси учун ҳам ишлатилади бундай ҳолларда ўзбек тилида бошқа фразеологик эквивалеьнт қидириб топиш зарури

улар кўплик шаклида ишлатилвдилар / boots - canoги , sleeves – рукава , hands – руки , feet – ноги , eyes – глаза , ears – уши / . Таржимада ҳар қайси лисоний воситасининг анъанавий грамматик шаклида қўлланилишида баён этилган фикрнинг нутқ маданияти доирасидаги ифодасини вужудга келтиради. Ўзбекча ,,Деворнинг ҳам қулоғи бор’’ , ,, Кўрпага қараб оёқ узат ’’, ,, Қўлни чўнтакка солиб юрмоқ ’’, каби барқарор сўз бирликларининг таржимада ингизча ,,Walls have ears’’ , ,, To stretch one`s legs according to the coverlet ’’ , ,, To keep hands in pocket ’’ , фразеологизмларнинг сон шакли жиҳатидан мослаб ,, Деворларнинг қулоқлари бор’’ , ,, Кўрпага қараб оёқларни узатмоқ ’’ , ,, Қўлларни чўнтакларга солиб юрмоқ ’’ , тарзида берилиши ўзбек тили меъёрининг бузилиши, бинобарин, фразеологик бирликлар т

Инглизчада “Barking dogs seldom bite” фразеологик бирлигида ,,dog’’ (ит) ибораси кўплик шаклида ишлатилган луғатдаги ўзбекча таржимаси эса бирлик шаклида ўгиртлган. ,,Bird’’ (қуш) ибораси инглизчада ,,Old birds are not to be caught with chaff’’ фразеологик бирликда кўплик шаклида луғатда ўзбекча таржимада эса бирилик шаклида намоён бўлади: “Қарши қушни тузоқ билан алдаб бўлмас”. Бир-бирларига маъно ва услубий вазиф жиҳатларида мос қатор фразеологик эквивалентлар лексик жиҳатдан, бир икки компонентга фарқ қиладилар. Бу асосан турли халқлар вакилларининг ҳаёт воқеа- ҳодисаларига ўзига ҳос тарзда ёндашишлари ўз тасаввурлари доирасида фикр-мулоҳаза юритишлари билан боғлиқ бўлиб, кўпгина нарса ва ҳодисалар улар лафзида турлича мазмун ва рамзий маъно касб этади. Бундан ташқари, бир халқ ўзи ишла

юзини “гилос” га муқояса қилишса (as red as a cherry), ўзбеклар “олма”га ўхшатадилар. (Олмадай қизил). Энг енгил нарса инглизлар тасаввурида “pat” (light as a feather), Шўбеклар тасаввурида эса “қуш” (қушдай енгил) бажаради. Бир қалдирғоч келиши билан фаслнинг ўзгариши рўй бермаслиги инглизларда “ёз” фасли назарда тутилган. “ One swallow does not make a summer”, ўзбекларда эса “баҳор”. “Битта қалдирғоч баҳор келтирмас” фразеологик бирлиги билан луғатда акс эттирилган. Луғатда бир ўрганишда, бирданига икки ишни бажармоқ инглизларда “қуш” сўзи билан берилади, “Kill two birds, with one stone”, ўзбекларда эса “қуён”, “бир тош билан икки қуённи ўлдирмоқ” фразеологик бирлик билан берилади. Инглизлар тасаввурида эр-хотиннинг ўртасига тушиб, аралашашиши “дарахт” билан унинг терисига қиёсланади. “C

II . БОБ. 2.1. Инглизча фразеологик бирликларни муқобил вариантлари ёрдамида талқин этиш. Таржима тилида мувофиқ фразеологик эквивалентларини топишнинг имкони бўлмаган тақдирда адекватлик муқобил вариантлар деб аталмиш шундай тиллараро фразеологик синонимлар воситасида яратиладики, бундай пайтда икки тил фразеологик бирликлари мазмунан ўзаро мос келиб, таржима жараёни эҳтиёжини қондирса, уларнинг лексик таркиблариа сосан фарқ қилади. “Асосан” дейишимизнинг боиси шундаки, қатор маъно ва услубий вазифа жиҳатларидан мос икки тил муқобил фразеологик бирликларининг таянч компонентлари мазмунан бир хил бўлади. Масалан: инглизча “to burn one’s house to get rid of the mice” фразеологик бирилигининг ҳамда унинг луғатдаги ўзбекча таржимаси “Бургага аччиқ қилиб кўрпани куйдирмоқ” (to burn) бўлиб, икк

Луғатда инглизча “Come unscathed out of the battle” ўзбекча “Сувдан қуруқ чиқмоқ” фразеологик бирликларининг таянч компонентлари “қуруқ” ва тушунчалари ҳам бир хил яъни ушбу фразеологик бирлик энг қийин вазиятдан чиқиб, юлини топа оладиган инсонларга нисбатан ишлатилади. Таянч компоненти “булғамоқ” (to eclipse) бўлган “One cloud is enough to eclipse all the sun” луғатда ўзбекча таржимаси “Тирроқ бузоқ подани булғайди” фразеологик бирлиги билан берилиб, иккаласида ҳам бир хил хусусият – бир ёмон инсоннинг атрофидаги бошқа инсонларига ёмон таъсир кўрсатиши танқид қилиниб берилади. “A burnt child dreads the fire” ва унинг луғатдаги ўзбекча “Сутдан куйган қатиқни ҳам пуфлаб ичади” таржимасининг таянч компоненти “куйган” (a burnt) дир. Уларнинг тушунчалари ҳам бир хил, яъни, жаҳли чиққан инсон

Таянч компоненти “олдин” (before) бўлган инглизча “Catch the bear before you sell his skin” ва луғатдаги ўзбекча “Тўйдан олдин ноғора” фразеологик бирликларининг тушунарли, бажарилмаган ишини бажарилмасидан туриб гапирмаслдик кераклиги ҳақида. Луғатдаги инглизча “Caution is the parent of safety” ва ўзбекча “Ўзингга эҳтиёт бўл қўшнингни ўғри тутма” фразеологик бирликларининг таянч компоненти “эҳтиёткорлик” (Caution) дир ва тушунчалари ҳам бир хил яъни, ҳар бир ишни эҳтиёткорлик билан бажариш кераклиги ҳақидадир. Таянч компоненти “эрта” (early) бўлган инглизча “Early to bed and to rise make a man healthy, wealthy and wise” луғатда эса “Эрта турган хоримас” фразеологик бирлиги билан берилади ва уларнинг маъноси бир хил яъни эрта туриб, эрта ётган инсон - соғлом, ақлли ва бой бўлиши ҳақидадир.

2.2.Инглизча фразеологик бирликларни калъка усулида талқин этиш. Ҳеч бир фразеолгоик бирликлари ҳаётда барча воқеа – ҳодисаларни қамраб ололмасликлари туфайли бир тилда муайян тушунчани ифода э тадиган у ёки бу фразеологизм ўзга тилда ўз эквиваленти ёки муқобил вариантига эга бўлмаслиги мумкин. Бундай ҳолларда кўроқ таржима амалиётининг калъка усулига мурожаат қилинади. Шу йўл билан таржима тилида ҳосил қилинган табиий жаранглаб назарда тутилган маъно ва услубий вазифани акс эттира олса нафақат аслият руҳи қайта яратилади, балки таржима тил луғат таркибининг бойиши учун ҳам имконият вужудга келади. Барқарор бирликнинг сўзма-сўз таржимаси туфайли ҳосил бўлган бирикмани айрим ҳолларда таржима тили меъёри қабул қила олмаслиги, натижада ҳарфхўрликнинг юзага келиши мумкин. Бундай пайтларда адек

Таржима амалиёти фразеологик бирликларни ўзбек тилига калька усулида ўгиришнинг қуйидаги йўлларига эътиборини тортади: 1. Аслиятдаги бирликларга лексик таркиб жиҳатидан тўла мос калькалар. Сўзма-сўз иаржимаси натижасида ҳосил бўлган бирикма фразеологик бирлик хусусиятига эга бўлиб, асосидаги мажоз тил вакилларига яхши тушунарли эканлиги туфайли аслиятда назарда тутилган маъно ва услубий вазифани айнан айнан акс эттира олади. Масалан, барчамизга маълумки, кундузи қуёш чарақлаб турган маҳалда ой кўринмайди шу сабабли инглиз “The moon is not seen when the sun shines” фразеологик бирлик “Лун не видно когда светит солнце” ва “Қуёш чиққанда ой кўринмас” калика йўли билан амалга оширилган таржимаси натижасида ҳосил бўлган бирликлар бмирикмалар тилнинг барқарор лисоний воситалари сингари табиий жа

Бирон-бир ишда янги бошлиқнинг келиши билан ишни яхши бажарилиши сезилади. Бу эса инглизларда “бошлиқ” – “A new broom”, яъни, “Янги супурги” тарзида берилади: A new broom sweeps clean ва унинг лу-атдаги калькаси “Янги супурги тоза супуради” тарзида берилади. Барчамизга маълум бўлганидек ит билан мушук бир-бири билан чиқишмайди. Ушбу ҳол инглиз тилида инсонга нисбатан таққосланади: “Agree like cats and dogs” ва унинг луғатдаги калькаси “Ит билан мушукдай яшамоқ”. Ҳаётнинг абадий эмаслиги, лекин хотира ва ёдгорликларнинг умри узунлиги барча халқларда аёндир. Шунга асосланиб луғатда “Art is long, life is short” фкфяеологик бирлиги ва унинг калькаси “Санъат абадий умр қисқа” мавжуддир. “As the call, so the echo” фразеологик бирлиги рус “эко” сўзига синонимдир. Луғатда эса “Қандай салом бўлса,

Олашақшақнинг шақиллаши эса барчамизга маълум ва ушбу ҳол “Chapter like a magpie” фразеологик бирлиги ва унинг калькаси “Олашақшақдай шақилламоқ” тарзида луғатда берилган. Ҳар бир инсон ҳғақиқатни меҳнатига яраша олади ва бу “As you so you shall mow” фразеологик бирлиги тарзида луғатда бюерилади, униг калькаси эса “Нима эксанг шуни ўрасанг”. Гўзал инсоннинг суръатга тенглаштиришади. Луғатда эса “Handsume as paint”, “Pretty as a picture ” ва калькаси “Суръатдек гўзал” бирлиги билан берилади ва табиий жаранглайди. “Шар” сўзини ишлатганимизда ҳаёлимизга биринчи навбатда, унинг юмалоқлиги келади. Луғатда “Round as a ball” фразеологик бирлиги ва уинг калькаси “Коптокдай юмалоқ” акс эттирилади. Баъжзи бир инсонлар “ дўст” деган тушунчани тушунишмайдилар ва пул деб “Дўст” бўладилар. Бунақалардан

$horseback but do away on foot ” бирлиги ўзбек тилига дарднинг келиши осон кетиши қийин тарзида ўгирилган ва таржимонлар ўз тиллари ифода имкониятининг яна бир образли лисоний восита билан кенгайишига йўл очганлар. К. И. Чуковскийнинг таъкидлашича калька усули қуйидаги ҳолларда ишлатилади, рус тилидаги фразеологизм худди шу маънони англатган ҳолда лекин уни қўлланилиши инглиз оборотининг руссификациясига, ўз колоритини бутунлай юқотилишига олиб келиши мумкин. Бундай ҳолларда эса рус “сохта эквивалент” и олдида ср (сравни) белгиси туради. Тузилажак луғатда эса “сохта эквивалент” лар олдида қиёсла белгиси туради. Agues come on horseback but do away on foot \\ Беда к нам верхам, ф от нас пешком (ср. Болезнь входит пудами, а выходит золотниками ) \\ Дарднинг келиши осон, кетиши қийин ( қиёсла,$